Inhoudstafel THEMA 1 - INTERACTIE EN GEDRAG ........................................................................................................................................................................... 9 Hoofdstuk 1 - Wat doe ik en waarom? ....................................................................................................................................................................... 11 1 Wat is interactie? ............................................................................................................................................................................................................... 12 1.1 Het begrip interactie ................................................................................................................................................................................................ 12 1.2 Componenten van interactie .............................................................................................................................................................................. 14 2 Gedrag ....................................................................................................................................................................................................................................... 17 2.1 Gedrag als gevolg van interactie ...................................................................................................................................................................... 17 2.2 Gedrag verschilt van persoon tot persoon ................................................................................................................................................. 19
Hoofdstuk 2 - Wat neem ik waar? ................................................................................................................................................................................. 23 1 Perceptie ................................................................................................................................................................................................................................. 25 1.1 Prikkels .............................................................................................................................................................................................................................. 25 1.2 Gewaarwording: het registreren van prikkels ............................................................................................................................................ 27 1.3 Waarneming: het interpreteren van prikkels .............................................................................................................................................. 29 1.4 Reactie op prikkels ..................................................................................................................................................................................................... 31 2 Het waargenomene beïnvloedt het waarnemingsproces ............................................................................................................... 33 2.1 Verhouding tussen de voorgrond en de achtergrond ........................................................................................................................ 33 2.2 Het geheel is meer dan de som van de delen ......................................................................................................................................... 35 2.3 Groeperingswetten ................................................................................................................................................................................................... 35 2.4 Perceptuele constanties ......................................................................................................................................................................................... 37 2.5 Visuele illusies ................................................................................................................................................................................................................ 37 3 De waarnemer beïnvloedt het waarnemingsproces .......................................................................................................................... 40 3.1 Lichamelijke factoren .............................................................................................................................................................................................. 40 3.2 Psychologische factoren ........................................................................................................................................................................................ 41 4 Onze zintuigen ................................................................................................................................................................................................................... 46 4.1 Horen ................................................................................................................................................................................................................................. 48 4.2 Zien ...................................................................................................................................................................................................................................... 49 4.3 Voelen ................................................................................................................................................................................................................................ 50 4.4 Ruiken ................................................................................................................................................................................................................................ 50 4.5 Proeven ............................................................................................................................................................................................................................. 51 4.6 Positie en beweging ................................................................................................................................................................................................. 51
4
Inhoudstafel
Code Gedrag 4 VO_LWB.indb 4
Code 2/06/17 12:05
Hoofdstuk 3 - Wat voel ik? ................................................................................................................................................................................................... 53 1 Het begrip emotie ............................................................................................................................................................................................................ 55 1.1 Basisemoties ................................................................................................................................................................................................................... 56 1.2 Kenmerken van basisemoties ............................................................................................................................................................................. 58 1.3 Functies van emoties ............................................................................................................................................................................................... 61 1.4 Invloed van emoties op ons gedrag ............................................................................................................................................................... 63 2 Sociale en culturele invloeden op de uiting van onze emoties ................................................................................................... 65 2.1 Beïnvloeding door sociale groepen ................................................................................................................................................................ 65 2.2 Beïnvloeding door (sub)cultuur ........................................................................................................................................................................ 66 3 Waarden beïnvloeden ons gedrag ..................................................................................................................................................................... 67
Hoofdstuk 4 - Wat drijft mij? .............................................................................................................................................................................................. 73 1 Het begrip motivatie ...................................................................................................................................................................................................... 75 2 Motivatietheorieën ......................................................................................................................................................................................................... 76 2.1 De drifttheorie van Hull .......................................................................................................................................................................................... 76 2.2 De behoeftepiramide van Maslow .................................................................................................................................................................. 78 2.3 Intrinsieke en extrinsieke motivatie ................................................................................................................................................................. 83 2.3.1 Intrinsieke motivatie ..................................................................................................................................................................................... 83 2.3.2 Extrinsieke motivatie ................................................................................................................................................................................... 83 2.3.3 Extrinsieke versus intrinsieke stimuli .................................................................................................................................................. 85
THEMA 2 - RELATIES ................................................................................................................................................................................................................ 89 Hoofdstuk 1 - Communicatie ............................................................................................................................................................................................ 91 1 Wat is communicatie? .................................................................................................................................................................................................... 93 2 Het communicatieproces .......................................................................................................................................................................................... 94 2.1 Wie zijn de ontvangers? .......................................................................................................................................................................................... 97 2.2 Het schema van de tweezijdige communicatie ..................................................................................................................................... 98 2.3 Op welke manier communiceren we? ........................................................................................................................................................ 100 2.4 Coderen en decoderen ........................................................................................................................................................................................ 100 2.5 Ruis en storingen in de communicatie ...................................................................................................................................................... 101 3 Functies van communicatie ................................................................................................................................................................................... 104 3.1 Informatie uitwisselen ........................................................................................................................................................................................... 104 3.2 Emoties uitdrukken ................................................................................................................................................................................................. 105 3.3 Aanzetten tot actie ................................................................................................................................................................................................. 106 3.4 Contact leggen ......................................................................................................................................................................................................... 108
Code Code Gedrag 4 VO_LWB.indb 5
Inhoudstafel
5 2/06/17 12:05
3.5 Metacommuniceren .............................................................................................................................................................................................. 108 3.6 Oefening ....................................................................................................................................................................................................................... 109 4 De axioma’s van Watzlawick .................................................................................................................................................................................. 111 4.1 Je kan onmogelijk niet communiceren ...................................................................................................................................................... 111 4.2 Communicatie kent een inhouds- en een betrekkingsniveau ..................................................................................................... 112 4.3 Door verschillende interpretaties heeft iedereen zijn eigen waarheid ................................................................................... 115 4.4 Mensen communiceren zowel digitaal als analoog ............................................................................................................................ 115 4.4.1 Digitale taal ...................................................................................................................................................................................................... 116 4.4.2 Analoge taal .................................................................................................................................................................................................... 116 4.5 Communicatie tussen mensen is symmetrisch of complementair ........................................................................................... 118 5 De invloed van socioculturele factoren op communicatie .......................................................................................................... 120 5.1 Ruimtelijke zones ..................................................................................................................................................................................................... 120 5.2 Culturele verschillen ............................................................................................................................................................................................... 122
Hoofdstuk 2 - Actie en reactie ....................................................................................................................................................................................... 123 1 Actief luisteren ................................................................................................................................................................................................................. 125 1.1 Wat is actief luisteren? ........................................................................................................................................................................................... 125 1.1.1 Verbaal actief luisteren .............................................................................................................................................................................. 127 1.1.2 Non-verbaal actief luisteren .................................................................................................................................................................. 130 1.2 De basisprincipes van actief luisteren ......................................................................................................................................................... 131 1.3 Rollenspel ..................................................................................................................................................................................................................... 132 2 Assertiviteit ........................................................................................................................................................................................................................ 133 2.1 Wat is assertiviteit? .................................................................................................................................................................................................. 133 2.2 De ik-boodschap ...................................................................................................................................................................................................... 136 3 De Roos van Leary ......................................................................................................................................................................................................... 139 3.1 Inleiding ......................................................................................................................................................................................................................... 139 3.2 Opbouw van de Roos ........................................................................................................................................................................................... 139 3.3 Interactieprincipes .................................................................................................................................................................................................. 143 3.4 Toepassing ................................................................................................................................................................................................................... 144
Hoofdstuk 3 - Relaties en seksualiteit ..................................................................................................................................................................... 147 1 Relaties ..................................................................................................................................................................................................................................... 149
6
1.1 Het begrip relatie ....................................................................................................................................................................................................... 149
1.2 Soorten relaties ........................................................................................................................................................................................................... 151
1.3 Relaties zijn noodzakelijk om te ontwikkelen ........................................................................................................................................... 153
Inhoudstafel
Code Gedrag 4 VO_LWB.indb 6
Code 2/06/17 12:05
1.3.1 De hechtingstheorie van Bowlby ......................................................................................................................................................... 153
1.3.2 Hechtingsstijlen ............................................................................................................................................................................................... 156
1.3.3 Gevolgen van een hechtingsstijl voor een relatie ...................................................................................................................... 157
1.3.4 Casus ...................................................................................................................................................................................................................... 159
1.4 Risico’s als de relatie fout loopt .......................................................................................................................................................................... 160
1.4.1 Verwerking van afscheid nemen ........................................................................................................................................................... 160
1.4.2 Bodemloosheid of reactieve hechtingsstoornis .......................................................................................................................... 160
1.4.3 Hospitalisme ...................................................................................................................................................................................................... 162 2 De seksuele ontwikkeling van jongeren ...................................................................................................................................................... 164
2.1 Wat bepaalt onze aantrekkingskracht? ......................................................................................................................................................... 165
2.1.1 Ruimtelijke nabijheid ..................................................................................................................................................................................... 165
2.1.2 Fysieke aantrekkelijkheid ............................................................................................................................................................................ 166
2.1.3 Gelijkheid ............................................................................................................................................................................................................. 172
2.2 Sympathie, verliefdheid of liefde ...................................................................................................................................................................... 173
2.2.1 Sympathie ........................................................................................................................................................................................................... 173 2.2.2 Verliefdheid ........................................................................................................................................................................................................ 173 2.2.3 Liefde ..................................................................................................................................................................................................................... 174
2.3 Lichamelijkheid, erotiek of seksualiteit ......................................................................................................................................................... 175
2.3.1 Lichamelijkheid ................................................................................................................................................................................................ 175 2.3.2 Erotiek .................................................................................................................................................................................................................... 177 2.3.3 Seksualiteit .......................................................................................................................................................................................................... 178
THEMA 3 - INDIVIDU EN ORGANISATIES ............................................................................................................................................................ 183 Hoofdstuk 1 - Soorten organisaties .......................................................................................................................................................................... 185 1 Wat is een organisatie? .............................................................................................................................................................................................. 187
1.1 Samenzijn ..................................................................................................................................................................................................................... 189
1.2 Primaire groep ........................................................................................................................................................................................................... 191
1.3 Collectiviteit ................................................................................................................................................................................................................ 192
1.4 Sociale categorie ...................................................................................................................................................................................................... 193
2 Formeel versus informeel ....................................................................................................................................................................................... 195 3 Het belang van lid te zijn van een organisatie ....................................................................................................................................... 197
Hoofdstuk 2 - Socialiseren ................................................................................................................................................................................................ 199 1 Het begrip socialisatie ............................................................................................................................................................................................... 201
1.1 Primaire socialisatie: de eerste of de belangrijkste socialisatie? .................................................................................................. 202
Code Code Gedrag 4 VO_LWB.indb 7
Inhoudstafel
7 2/06/17 12:05
1.2 Secundaire socialisatie: voorbereiden op specifieke sociale posities ...................................................................................... 204
1.3 Tertiaire socialisatie: de media voeden ons op ...................................................................................................................................... 206
1.4 Het gezin en de school als socialiserende instantie ........................................................................................................................... 206
1.4.1 Socialisatie via het gezin ......................................................................................................................................................................... 206 1.4.2 Socialisatie via de school ........................................................................................................................................................................ 208
1.5 Invloed van socialiserende instanties op het ontwikkelen van waarden .............................................................................. 209
2 Socialiseren: een leven lang ................................................................................................................................................................................... 211 3 Verschillende soorten beïnvloeding door socialiserende instanties .................................................................................. 212 4 Wederzijdse beïnvloeding tussen individu en samenleving ..................................................................................................... 213
Hoofdstuk 3 - Rollen en belangen ............................................................................................................................................................................. 215 1 Sociale positie en sociale rol ................................................................................................................................................................................. 217
1.1 Sociale positie ............................................................................................................................................................................................................ 217
1.2 Sociale rol ...................................................................................................................................................................................................................... 218
1.3 Rolgrenzen ................................................................................................................................................................................................................... 220
1.4 Rolconflict ..................................................................................................................................................................................................................... 223
1.5 Rolpatroon ................................................................................................................................................................................................................... 225
1.5.1 Gender en rollen .......................................................................................................................................................................................... 225 1.5.2 Rolpatronen en emancipatie ............................................................................................................................................................... 226 2 In wiens belang? ............................................................................................................................................................................................................. 228
2.1 Individuele belangen ............................................................................................................................................................................................ 229
2.1.1 Egoïsme ............................................................................................................................................................................................................. 231 2.1.2 Altruïsme .......................................................................................................................................................................................................... 232
2.2 Groepsbelangen ....................................................................................................................................................................................................... 234
2.3 Maatschappelijk belang ....................................................................................................................................................................................... 235
Index .................................................................................................................................................................................................................................................... 237
8
Inhoudstafel
Code Gedrag 4 VO_LWB.indb 8
Code 2/06/17 12:05