Inhoudstafel THEMA 1 - ORGANISATIE VAN DE SAMENLEVING ........................................................................................................................................ 11 Hoofdstuk 1 - Mensen organiseren zich om goed te kunnen leven .................................................................................................. 13 1 Driehoeksmeetkunde ................................................................................................................................................................................................... 15
1.1 De overheid ordent de samenleving op politiek en juridisch vlak .............................................................................................. 15
1.2 De kerntaak van de markt of het economische veld ............................................................................................................................ 16
1.3 De burgermaatschappij .......................................................................................................................................................................................... 16
1.3.1 Het sociale middenveld ............................................................................................................................................................................. 17
1.3.2 Het culturele middenveld ......................................................................................................................................................................... 17
1.3.3 Het levensbeschouwelijke middenveld ........................................................................................................................................... 18
2 Wisselwerking ..................................................................................................................................................................................................................... 23 3 Veranderingsprocessen .............................................................................................................................................................................................. 25 Een schema maken ....................................................................................................................................................................................................................... 28 Hoofdstuk 2 - Een samenleving moet bestuurd worden (het politieke veld) ........................................................................... 29 1 Inleiding ................................................................................................................................................................................................................................... 31 2 De federale overheid .................................................................................................................................................................................................... 34 3 De regionale overheden ............................................................................................................................................................................................. 35
3.1 Gemeenschappen ..................................................................................................................................................................................................... 35
3.2 Gewesten ......................................................................................................................................................................................................................... 36
3.3 De Vlaamse overheid ................................................................................................................................................................................................ 37
4 De provinciale overheid .............................................................................................................................................................................................. 38 5 De gemeentelijke of stedelijke overheid ....................................................................................................................................................... 39
5.1 Wat doet een Vlaamse gemeente? .................................................................................................................................................................. 39
5.2 Hoe werkt een gemeentebestuur? ................................................................................................................................................................. 44 Voorbereiding van een observatieopdracht ...................................................................................................................................................... 46
5.3 Het OCMW ...................................................................................................................................................................................................................... 47
5.4 Het Sociaal Huis .......................................................................................................................................................................................................... 48
6 Moeten kinderen en jongeren stemrecht krijgen? ................................................................................................................................ 50 Hoofdstuk 3 - Recht en de naleving van rechtsregels (het juridische veld) ................................................................................ 53 1 De noodzaak aan regels .............................................................................................................................................................................................. 55 2 Je rechten als persoon .................................................................................................................................................................................................. 56 3 Indeling van het recht in privaatrecht en publiekrecht .................................................................................................................... 57 4 Rechtsbescherming hier en in andere landen ........................................................................................................................................... 59
4
Thema 1 - Organisatie van de samenleving Inhoudstafel
Code Cultuur 4 VO_LWB.indb 4
Code
1/09/17 13:37
5 Wat gebeurt er bij een overtreding van de wet? ..................................................................................................................................... 61 6 Familierechtbank .............................................................................................................................................................................................................. 63 7 Vernieuwing van het personen- en familierecht ................................................................................................................................... 64 8 Ook 14-jarigen kunnen bestraft worden met een GAS-boete .................................................................................................... 64 Hoofdstuk 4 - Mensen hebben nood aan contacten met elkaar (het sociale en culturele middenveld) ............ 65 1 Het belang van verenigingen ................................................................................................................................................................................. 67 2 Het sociale middenveld ............................................................................................................................................................................................... 70
2.1 Sociaal-economische verenigingen ................................................................................................................................................................ 70
2.1.1 Vakbonden ......................................................................................................................................................................................................... 70 2.1.2 Werkgeversorganisaties .............................................................................................................................................................................. 70 2.1.3 Middenstandsorganisaties ....................................................................................................................................................................... 71
2.2 Gezondheids- en welzijnsverenigingen ....................................................................................................................................................... 71
2.2.1 Zorgaanbieders ............................................................................................................................................................................................... 71 2.2.2 Ziekenfondsen ................................................................................................................................................................................................. 71
2.2.3 Zelfhulpgroepen en verenigingen van gebruikers ................................................................................................................... 72
2.3 Onderwijsverenigingen .......................................................................................................................................................................................... 73
3 Het culturele middenveld .......................................................................................................................................................................................... 76
3.1 Culturele verenigingen ............................................................................................................................................................................................ 76
3.2 Jeugdverenigingen ................................................................................................................................................................................................... 81
Hoofdstuk 5 - Het beleven van de eigen levensbeschouwing (het levensbeschouwelijke middenveld) ........... 85 1 Hoe geven we ons leven zin? .................................................................................................................................................................................. 86 2 Antwoorden zoeken op existentiële levensvragen .............................................................................................................................. 89 3 Organisatie van het levensbeschouwelijke middenveld .................................................................................................................. 91
3.1 Levensbeschouwing is geen loutere privézaak ....................................................................................................................................... 91
3.2 De katholieke kerk in België ................................................................................................................................................................................. 93
3.3 Islam .................................................................................................................................................................................................................................... 93
3.4 Vrijzinnig humanisme ............................................................................................................................................................................................... 93
3.5 Oosterse levensbeschouwingen ....................................................................................................................................................................... 95
3.6 Nieuwe religieuze bewegingen ......................................................................................................................................................................... 95
4 De jeugd gelooft niet meer ..................................................................................................................................................................................... 96
Code
Code Cultuur 4 VO_LWB.indb 5
Inhoudstafel
5 1/09/17 13:37
THEMA 2 - WELVAART EN WELZIJN .......................................................................................................................................................................... 99 Hoofdstuk 1 - Economisch handelen is kiezen ................................................................................................................................................ 101 1 Wat is economie? ............................................................................................................................................................................................................ 102 2 Economisch handelen ................................................................................................................................................................................................ 104
2.1 Behoeften ..................................................................................................................................................................................................................... 104
2.2 Middelen ....................................................................................................................................................................................................................... 106
2.3 Economisch handelen is kiezen ...................................................................................................................................................................... 107
3 Jongeren en economisch handelen ................................................................................................................................................................ 108 Hoofdstuk 2 - De Belgische gemengde economie ...................................................................................................................................... 109 1 Verschillende economische modellen ........................................................................................................................................................... 110
1.1 Vrijemarkteconomie ................................................................................................................................................................................................ 110
1.2 Centraal geleide economie ................................................................................................................................................................................ 113
1.3 Gemengde economie ........................................................................................................................................................................................... 114
2 De Belgische gemengde economie ................................................................................................................................................................. 118
2.1 De overheid bepaalt de prijs ............................................................................................................................................................................. 118
2.2 Belastingen en sociale bijdragen .................................................................................................................................................................... 118
2.3 Bevorderen van de werkgelegenheid ......................................................................................................................................................... 121
2.4 Overlegeconomie .................................................................................................................................................................................................... 121
Hoofdstuk 3 - Spanningen tussen economie, milieu en gezondheid ........................................................................................... 123 1 Beheersing van de conjunctuur ......................................................................................................................................................................... 125 2 Meten van groei of meten van welvaart ..................................................................................................................................................... 127
6
2.1 Meten van economische groei ....................................................................................................................................................................... 127
2.2 Welvaart en welzijn ................................................................................................................................................................................................. 130
2.3 Meten van welvaart ................................................................................................................................................................................................ 131
2.3.1 Human Development Index .................................................................................................................................................................. 131
2.3.2 Index voor Duurzame Economische Welvaart .......................................................................................................................... 132
2.3.3 Index voor een duurzame samenleving ........................................................................................................................................ 133
2.3.4 Geluk meten .................................................................................................................................................................................................... 134
3
Ecologisch bewustzijn .............................................................................................................................................................................................. 136
3.1 Ecologische voetafdruk ........................................................................................................................................................................................ 136
3.2 Watervoetafdruk ....................................................................................................................................................................................................... 140
3.3 Recht op voedsel ..................................................................................................................................................................................................... 141
3.4 Ik maai jouw gras, jij doet mijn was .............................................................................................................................................................. 142
Thema 1 - Organisatie van de samenleving Inhoudstafel
Code Cultuur 4 VO_LWB.indb 6
Code
1/09/17 13:37
Hoofdstuk 4 - Armoede en solidariteit ................................................................................................................................................................... 145 1 Wat is armoede? .............................................................................................................................................................................................................. 146
1.1 Het armoedeweb .................................................................................................................................................................................................... 146
1.2 Armoede meten ....................................................................................................................................................................................................... 149
2 Oorzaken van armoede ............................................................................................................................................................................................ 151 3 Modellen van armoede ............................................................................................................................................................................................. 152 4 Armoede bestrijden ..................................................................................................................................................................................................... 156
4.1 Warme solidariteit .................................................................................................................................................................................................... 156
4.2 Solidariteit waar je niet zelf voor kan kiezen ........................................................................................................................................... 158
4.3 Sociale zekerheid en sociale bijstand .......................................................................................................................................................... 158
5 Armoedebeleid ................................................................................................................................................................................................................ 162 THEMA 3 - KUNST ................................................................................................................................................................................................................... 165 Hoofdstuk 1 - Dat kan ik ook .......................................................................................................................................................................................... 167 1 Wat is kunst? ...................................................................................................................................................................................................................... 169 2 Een definitie? ..................................................................................................................................................................................................................... 170 3 Kunst vroeger en nu .................................................................................................................................................................................................... 173
3.1 Kunst voor 1900 ........................................................................................................................................................................................................ 173
3.2 Moderne en hedendaagse kunst .................................................................................................................................................................. 178
4 Verschillende kunstvormen .................................................................................................................................................................................. 180 Hoofdstuk 2 - Een kunstwerk leren lezen ............................................................................................................................................................ 183 1 Een eerste indruk (gevoelsoordeel) ................................................................................................................................................................ 185 2 Een kunstwerk bestuderen (kennisoordeel) ........................................................................................................................................... 186 2.1 Vorm ................................................................................................................................................................................................................................. 186
2.1.1 Gebruikte middelen ..................................................................................................................................................................................... 186
2.1.2 Compositie ........................................................................................................................................................................................................ 189
2.2 Inhoud ............................................................................................................................................................................................................................ 190
2.2.1 Voorstelling ....................................................................................................................................................................................................... 190 2.2.2 Boodschap ....................................................................................................................................................................................................... 190 2.2.3 Abstractie .......................................................................................................................................................................................................... 191
2.3 Functie ............................................................................................................................................................................................................................ 192
3 Een kunstwerk begrijpen (waardeoordeel) .............................................................................................................................................. 193 4 Een kunstwerk ontstaat nooit zomaar: de context van een kunstwerk ............................................................................ 195
Code
Code Cultuur 4 VO_LWB.indb 7
Inhoudstafel
7 1/09/17 13:37
5 De band met de werkelijkheid ............................................................................................................................................................................ 197
5.1 Mimesis .......................................................................................................................................................................................................................... 197 5.2 Expressie ........................................................................................................................................................................................................................ 197
5.3 Transformatie .............................................................................................................................................................................................................. 199
Hoofdstuk 3 - Theatertaal ................................................................................................................................................................................................. 201 1 Een beknopte geschiedenis van het theater ........................................................................................................................................... 203
1.1 De oorsprong ............................................................................................................................................................................................................. 203
1.2 Grieks en Romeins theater ................................................................................................................................................................................. 203
1.2.1 Thespis, de eerste acteur .......................................................................................................................................................................... 203
1.2.2 Scènes, maskers en genres ..................................................................................................................................................................... 204
1.3 Middeleeuws theater ............................................................................................................................................................................................ 205
1.4 De renaissance: theater in Italië ....................................................................................................................................................................... 206
1.5 Elizabethaans theater ............................................................................................................................................................................................ 207
1.6 De gouden eeuw voor Spanje en Frankrijk ............................................................................................................................................. 208
1.7 De 18de en 19de eeuw in Engeland, Duitsland en Frankrijk ......................................................................................................... 208
1.8 Modern en hedendaags theater .................................................................................................................................................................... 209
2 De theatermakers ........................................................................................................................................................................................................... 211
2.1 Producent ...................................................................................................................................................................................................................... 211
2.2 Regisseur ........................................................................................................................................................................................................................ 211
2.3 Dramaturg .................................................................................................................................................................................................................... 212
2.4 Scenograaf ................................................................................................................................................................................................................... 212
2.4.1 Decor .................................................................................................................................................................................................................... 212 2.4.2 Licht ...................................................................................................................................................................................................................... 213 2.4.3 Kostuums ........................................................................................................................................................................................................... 213 2.4.4 Rekwisieten ...................................................................................................................................................................................................... 214
2.5 Acteur .............................................................................................................................................................................................................................. 214
2.6 Toeschouwer .............................................................................................................................................................................................................. 214
3 De theatertekst ................................................................................................................................................................................................................ 215
3.1 Genre ............................................................................................................................................................................................................................... 215
3.2 Macrostructuur .......................................................................................................................................................................................................... 217
3.2.1 Personages ....................................................................................................................................................................................................... 217
8
3.2.2 Opbouw van een theaterstuk .............................................................................................................................................................. 218
Thema 1 - Organisatie van de samenleving Inhoudstafel
Code Cultuur 4 VO_LWB.indb 8
Code
1/09/17 13:37
3.3 Microstructuur ........................................................................................................................................................................................................... 219
3.3.1 Scèneopbouw ................................................................................................................................................................................................ 219 3.3.2 Spanningslijn ................................................................................................................................................................................................... 219 4 Dialogen ................................................................................................................................................................................................................................ 220
Hoofdstuk 4 - Kunst en waarden ................................................................................................................................................................................. 223 1 Kunst is een spiegel van de maatschappij ................................................................................................................................................. 225 2 Waarden en normen in de architectuur ...................................................................................................................................................... 227
2.1 Schoonheid en vakmanschap in de jugendstil of art nouveau .................................................................................................. 227
2.2. Evolutie in de moderne bouwkunst ............................................................................................................................................................ 228
2.2.1 Het modernisme vanaf de jaren 1920 .............................................................................................................................................. 228
2.2.2 Het postmodernisme vanaf de jaren 1960 ................................................................................................................................... 229
2.2.3 Het deconstructivisme vanaf de jaren 1980 ................................................................................................................................ 229
3 Moderne kunst stelt traditionele waarden in vraag .......................................................................................................................... 231 Hoofdstuk 5 - Verschillende meningen over kunst ...................................................................................................................................... 233 1 De waarde van kunst .................................................................................................................................................................................................. 235 2 Kunst of kitsch? ................................................................................................................................................................................................................ 238 3 Maak kennis met kitschkoning Jeff Koons ................................................................................................................................................ 241
Code
Code Cultuur 4 VO_LWB.indb 9
Inhoudstafel
9 1/09/17 13:37