Embla - Miðrik Kristján Ivanovic

EMBLA| 1

Námskeið & fræðsla

Fræðsla Sveinspróf Náms- og starfsráðgjöf Erasmus+ styrkir Tölvunámskeið

2 |EMBLA

Opnunartími mán.-fim. 9:00-16:00 fös. 9:00-16:00 Vatnagarðar 20 | 104 Reykjavík idan@idan.is | idan.is | 590 6400

KIM il sung & JOSEF BROZ TITO

Efnisyfirlit Kynning 4 Land fyrir sinn tíma 6 MATARMENNING & UPPSKRIFTIR 8 TITO 10 FRAMLEIÐSLA Í JÚGÓSLAVÍU 12

JÚGÓSLAVÍA

tímalína 14 Aftur og aftur og aftur í gegnum þeta elskulega verkefni muntu lesa orðið Júgóslavía. Júgó þetta og júgó hitt en ég er ekki frá því að þetta sé gríðarlega áhugaverð lesning og andskoti fræðandi á köflum. Ég er sem sagt ættaður frá Slóveníu, og hef gegnið í genum árin mín með ákveðið bak í sögu Júgóslavíu, ekki viljandi en mér gafst lítið tækifæri á að kynna mér söguna vel og hefur þetta verkefni breytt því á ákveðinn hátt fyrir mig.

Lof mér kæri skoðandi og lesandi að gefa þér litla innsýn í hitt og þetta í sögu Júgóslavíu og kemurðu vonandi örlítið fróðari út úr lesningunni fyrir vikið.

JÚGÓ| 3

4 |EMBLA

Tito og Winston Churchill að vera fellar

„Lífið er bara langur langur kúkur sem maður þarf að éta“ Ég get líkt lífinu mínu við þá ævintýralegustu sögu, ríka af reynslu og fjölbreytileika sem hefur mótað mig að þeim einstakling sem þið þekkið í dag. Á milli allra daga liggur alltaf nótt en auðvitað búum við á Íslandi svo sagan reynist ekki alltaf sönn. Ég heiti Mihael og er fæddur á Íslandi, í því oft kallaða yfirnáttúrulega og fallega landi sem engu líkist. En á sama tíma liggja í gegnum mig tveir heimar, Ísland og svo móðurlandið mitt Slóvenía.

Samband mitt við hinn heiminn er einstakt og hef ég alltaf verið með sitthvorn fótinn á sitt hvorum landamærunum. Foreldrar mínir sáu til þess að rætur mínar við Slóveníu væru sterkar og að ég myndi alltaf þekkja arfleið mína. Á hverju sumri frá unga aldri lagði ég í ferðalag til hjarta meginlandsins, Kranj. Það var hefð sem fyllti hjartað

mitt af tilhlökkun og gleði. Ilmurinn af skörpu íslensku lofti yrði brátt skipt út fyrir hlýjan faðm af slóvensku sumri.

Um leið og ég kom tók á móti mér þetta einstaka græna, bjarta og hlýja landslag sem Slóvenia býður upp á. Það var eins og landið stoppaði í hvert skipti sem ég fór og beið eftir mér með bros á vör í þau hin skiptin sem ég mætti aftur. Ég vildi oft bara vera þar, aldrei aftur fara heim og byrja upp á nýtt á þessum stað sem ég kallaði líka heimilið mitt.

Hið sanna hjarta sumarævintýrisins byrjaði samt alltaf þegar ég kom í notalegu, afslöppuðu og friðsamlegu íbúð ömmu og afa. Íbúðin er staðsett í litlum bæ sem kallast Kranj. Innan um allt ys og þys Slóveníu var þar þessi ljósmynd sem fyllti mig af spennu á hverju ári, nokkra mánuði í senn. Það breyttist aldrei neitt, á hverju ári var allt nákvæmlega eins og ég skildi við það

Allar myndir í blaði koma frá wiki­ media commons og albúmi frá ömmu

árið áður, allar bækurnar á sínum stað, allar sömu myndirnar á sömu veggjunum og klukkan í eldhúsinu syngur sömu tónlistina á fimmtán mínútna fresti og jafnvel sama lyktin í hvert skipti sem ég kem. Auðvitað veit ég samt hvaða lykt þetta er og ég þarf ekki einu sinni að spyrja, amma var búin að búa til filane paprike, sem eru paprikur soðnar í einhverskonar dýrindis sósu fylltar af hrísgrjónum, hakki og kryddi.

Afi og amma taka á móti mér og brosið þeirra svo teygt að hræðslan við að þau myndi festast þannig fyllti mig aðeins af hamingju og engu öðru.

Núna mátti sumarið byrjar, allt upp að þessu, allt frá september á síðasta ári var bara upphitun, ég að gera mig­tilbúinn að eyða þremur heilum mánuðum á stað sem ég þurfti ekki að hafa neinar áhyggjur og ekki að pæla í neinu öðru nema því að vera barn.

Viðtal við sjálfan mig EMBLA| 5

JÚGÓSLAVÍA

LAND FYRIR SINN TÍMA Júgóslavía var eitt af 8 löndum sem framleiddi sína eig­ in skriðdreka - T-72 & M-84, þeir voru meirað segja með loftkælingu.

Júgóslavía Fram­ leiddi sínar eigin her­­flugvélar eins og t.d. Orao, Galeb og Jastreb.

Fyrirtæki þurftu að skaffa íbúðum fyrir starfsmenn sína og fór það eftir starfs­ reynslu, stöðu í fyrirtæki o.s.frv. hversu hratt þú fékkst íbúð. Í algjörum forgangi voru einstæður mæður. Leigjendur myndu borga litla leigu í ákveðinn tíma en þegar skuldin við félagið var greidd upp var íbúðin þeirra og eru þessar íbúðir í eigu sama fólks í dag.

Á einum tímapunkti var Júgóslavneska vega­ bréfið það sterkasta í heimi. Fólk gat ferðast til bæði kapitalista og kommúnistalanda.

texti miðrik, ai & wikipedia

Júgóslavía var einn af þremur stof­ nendum Samtaka hlutlausra ríkja (Non- alligned movement eða NAM) með Indlandi og Egypta­ landi árið 1955. Stofnunin er ekki mjög ríkjandi í dag en á tímum kalda stríðsins skrifuðu 120 lönd undir og var megin­ markmið samtakanna að fá friðhelgi og sjálfstæði frá Varsjábandalaginu og NATO.

Tito og Gaddafi í tito-móbílnum

tito & Heimsleiðtogar

Tito fundaði og hitti marga þjóðar–og heimsleið­ toga á sínum tíma sem forseti Júgósalvíu. Þar á meðal voru Muammar Gaddafi Einræðisherra Líbíu, Winston Churchill forsætisráðherra Bretlands, Elísabetu Englands drottningu,Eleanor Roosavelt sem átti stóran hlut í að skrifa Mannréttinda­ sáttmálann, Ho Chi Minh forsetisráðherra Víetnam og Stalin svo nokkrir séu nefndir.

EMBLA| 7

Josef Broz

TITO 1892–1980

Títóismi Ágrip: Tito hefur unnið að vafasamri málamiðlun milli marxista, lenínisma og lýðræðis. Þessi nýmyndum gefur meðal júgóslavanum meira persónulegt frelsi heldur en hann hafði á fyrstu árum eftir stríð þegar Tito ríkti völdum. En þetta nýja frelsi hefur verið sett saman varlega til að ganga úr skugga um að þau ögri ekki minnihlutastjórn kommúnista. stöðu var öðrum flokkum leyft að taka þátt í stjórnmálaferlinu, sem markar frávik frá einsflokksreglunni sem framfylgt var í öðrum Austur-Evrópuríkjum undir sovéskum áhrifum.

Títóismi var nátengdur óflokksbundinni hreyfingu sem beitti sér fyrir hlutleysi í kalda stríðinu milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna.

Tito setti Júgóslavíu sem brú milli austurs og vesturs, stundaði samband við báða aðila á sama tíma og hún hélt sjálfstæði frá báðum fylkingum.

Auk þess tók Júgóslavía upp kerfi þjóð­ ernissambands til að koma til móts við fjöl­ breytta íbúa. Landinu var skipt í sex lýðveldi og tvö sjálfstjórnarsvæði, sem hvert um sig fulltrúi mismunandi þjóðarbrota. Spennan á milli þessara hópa stuðlaði þó að lokum að upplausn Júgóslavíu á tíunda áratugnum.

Títóismi táknaði einstaka tilraun í sósíal­ isma, sem blandaði saman þáttum marx­ isma-lenínisma við júgóslavneska þjóðern­ ishyggju og skuldbindingu um sjálfstæði frá bæði austur- og vestrænum blokkum. Þó það hafi upphaflega leitt til stöðugleika og hag­ vaxtar í Júgóslavíu, leiddi innri spenna og ytri þrýstingur að lokum til hruns þess og sundrunar landsins á tíunda áratugnum. Engu að síður er títóismi enn mikilvægur kafli í sögu sósíalisma og stjórnmála í kalda stríðinu.

texti miðrik og ai

Títóismi, kennt við Josip Broz Tito, leiðtoga Júgóslavíu frá lokum síðari heimsstyrjaldar­ innar þar til hann lést árið 1980, táknar einstakt form sósíalisma sem þróaðist á aðskilinn hátt frá bæði kommúnisma að hætti Sovétríkjanna og vestrænum kapítalisma. Títóismi varð til í kjölfar síðari heimsstyrjaldarinnar þegar Júgóslavía reyndi að koma sér upp sína eigin leið til sósíalisma óháð áhrifum Sovétríkjanna.

Eitt af meginsjónarmiðum títóismans var hugmyndin um sjálfstýringu verkamanna. Ólíkt miðstýrðu stjórnhagkerfi Sovétríkjanna innleiddi Júgóslavía kerfi þar sem starfsmenn höfðu umtalsverða stjórn á vinnustöðum sínum, þar á meðal ákvarðanatökuferlum og hagnaði. Þetta dreifða efnahagsmódel miðaði að því að styrkja starfsmenn og auka fram­ leiðni.

Títóismi faðmaði einnig að sér þætti mark­ aðssósíalisma, sem gerði ráð fyrir að vissu leyti einkaframtak og markaðskerfi innan sós­ íalísks ramma. Ólíkt miðlægum áætlunarhag­ kerfum austurblokkarinnar hafði efnahagur Júgóslavíu þætti samkeppni og gróðasjónar­ miða, þó í samhengi ríkiseignar á lykilatvinnu­ greinum og auðlindum.

Annað einkenni títóismans var skuld­ binding hans við pólitíska fjölhyggju. Á með­ an kommúnistaflokkurinn hélt yfirburða­

Tito og Nikita Khrushchev

MATARMENNING OG UPPSKRIFTIR Frá Júgóslavíu

FILANE PAPRIKE

Innihald Paprikur að eigin vali Hakk Hrísgrjón laukur hvítlaukur Tómatpúrra Salt & pipar Þurrkuð paprika Steinselja Olía eða smjör til eldunar Grænmetissoð

Innihald Hakk / Nauta / lamba / svína Eggjahvítur hvítlaukur salt & pipar Cayenne pipar þurrkuð paprika

C E VA P I I N PLjESKAVICA

MATARMENNING Júgóslavíu svæðið einkenndist af fjölbreyttri menningar- og þjóðernissamsetningu og endurspeglaðist þessi fjölbreytileiki í matarmenningu þess. Það er mikilvægt að vera með í huga að frá því að Júgóslavía leystist upp hafa nokkur einstök lönd sem komu fram – eins og Slóvenía, Króatía,Bosnía og Hersegóvína, Svartfjallaland og fleiri – þróað sínar sérstakar matreiðslu hefðir.

Hvert svæði Júgóslavía átti út af fyrir sig sína sérstöku rétti sem notaðist við hráefnin sem fundust á hverju svæði fyrir sig. Svartfjallaland og Dalmatia svæðið voru þekkt fyrir­­­ Sjávar­réttina sína á meðan Serbía og Bosnía notuðust mest við ástmikla kjötrétti.

Menningarleg Sjálfsmynd Júgóslavnesk matargerð var suðupottur ýmissa matreiðslu­ hefða frá mismunandi svæðum og þjóðernishópum innan landsins. Það varpaði gjörsamlega fjölmenningarlegt eðli júgó-samfélagsins og stuðlaði að tilfinningu fyrir sameiginlegri sjálfsmynd meðal fjölbreytts íbúa þess.

Matur gegndi lykilhlutverki í félagsfundum og samfélags­ viðburðum. Að deila máltíðum með fjölskyldu og vinum var mikilvægasta leiðin til að tengja og styrkja félagsleg tengsl.

Hefðbundnir réttir eins og sarma eða burek voru oft útbúnir við sérstök tækifæri og hátíðarhöld, sem ýtti undir tilfinningu um vináttu og sambönd.

texti miðrik og ai

Daglegt líf Staða Júgóslavíu á krossgötum Evrópu stuðlaði á því að skiptast á matreiðsluaðferðum og uppskriftum með nágranna­ löndunum sínum. Með tímanum leiddi það til þess að fjölbreytt bragðefni, hráefni og matreiðsluaðferðir voru teknar inn í júgó-matarðgerð, sem bætti miklu við matreiðslusýn landsins. Ákveðnir réttir og ákveðnar matreiðlsuhefðir tengdust ákveð­ num svæðum eða þjóðernishópum innan Júgóslavíu, sem bjó til ákveðið svæðisbundið stolt og öðruvísi menningarheim. Á heildina litið þjónaði matarmenning í Júgóslavíu margþættu hlutverki í að móta félagslegt og menningarlegt líferni. Það endurspeglaði fjölbreytileika landsins, gestrisnina og sam­ eiginlegan menningararf, en þjónaði samt þeim tilgangi og haldast fast saman sem ein þjóð undir mörgum þökum.

Tito og Konan hans javanka róleg í eldhúsinu

EMBLA| 11

Adidas og önnur framleiðsla í júgóslavíu Á 6. OG 7. ÁRATUGNUM

1

3

texti miðrik og ai

12 |EMBLA

0

9

9

0

Fyrir utan Adidas voru nokkur önnur vöru­ merki framleidd í Júgóslavíu á tímum sósía­ lista. Nokkur athyglisverð dæmi um þau merki eru Puma, Nike, Converse og Reebok. Þessi vörumerki gerðu leyfissamninga við júgóslav­ neska vöruframleiðendur um­­að­framleiða vörur sínar innan lands. Þrátt fyrir að júgóslavneski textíl-og fata­ iðnaðurinn hafi aldrei verið flokkaður sem forgangsatriði eftir sinni heimsstyrjöldina, var hann ofarlega í röðinni hvað varðar framleiðslu og fjölda starfsmanna á þessu svæði á þessum tíma. Nútímavæðingin óx mjög hægt vegna skorts á fjármunum og var uppsöfnun þess færð til annarrar iðngreina sem þóttu mikil­ vægari. Á fyrstu tíu árum eftir seinni heims­ styrjöldina varð efnahagsþróunin eingöngu ráðin af pólitík. Það var textíliðnaður í hverju og einu hinna sex lýðvelda Júgóslavíu og árið 1985 voru um miljón manns sem unnu í essum iðnaði. Þróun textíl- og fatnaðarframleiðslu í Júgóslavíu á þessum tíma bjó til margvíslegt og efnahagslegt markmið, þrátt fyrir vandamál sem stóðu fyrir vegi.

Eftir upplausn Júgóslavíu fór hvert nýfrjálst ríki sína eigin leið og framleiðsla á þessum alþjóðlegu vörum færðist til annarra staða. Þetta sögulega tímabil endurspeglar punkt alþjóðlegra vörumerkja við landfræðilegar breytingar og efnahagslegt landslag í þróun Austur-Evrópu.

2

2

Adidas var meðal margra vörumerkja sem framleidd voru í gömlu Júgóslavíu á áttunda og níunda áratugnum í gegnum leyfissamn­ ing við stað­­bundna framleiðendur. Á tímabil­ inu þegar Adidas vörur voru framleiddar í Júgóslavíu var landið þekkt fyrir sósíalískt kerfi.

Vörurnar sem framleiddar voru í Júgóslavíu héldu þessum gæðastöðlum sem Adidas var þekkt fyrir út um allan heim. Vörurnar voru ekki aðeins vinsælar innan Júgóslavíu heldur einnig í nágrannalöndunum.

Hins vegar, þegar pólitískar og efnahags­ legar breytingar urðu í upphafi tíunda ára­ tugarins, sem leiddu til upplausnar Júgóslavíu, lauk þessu framleiðslufyrirkomulagi. Ákvörðunin um að framleiða Adidas í Júgóslavíu stóð líklega undir áhrifum efna­ hagslegra þátta og pólitískra stjórnarmiða. Á áttunda og níunda áratugnum hafði Júgóslav­ ía tiltölulega þróaðan iðnaðargrundvöll og sósíalískt efnahagskerfi. Vestræn fyrirtæki, þar á meðal alþjóðleg vörumerki eins og Adidas og Puma, leituðu tækifæra til að nýta sér þessa markaði og nýta þannig í leiðinni lægri fram­ leiðslukostnað.

Júgóslavía undir stjórn Tito marskálks, fylgdi óflokksbundinni utananríkisstefnu í kalda stríðinu. Þetta­bjó til aðlaðandi stað­ setningu fyrir vestræn fyrirtæki sem vildu koma sér á markað í Austur-Evrópu án þess að samræma sig sérstaklega hvorki austureða vesturblokkunum.

LONGIN SÍGARETTURNAR

PaNtaÐU Þitt KaRtoN iNN á

LoNgiN.iS

LÆKNISVIÐVÖRUN: ÞeSSi VaRa iNNiheLdUR NiKótíN og tjÖRU Sem eR áVaNabiNdaNdi efNi. EMBLA| 13

Úrslit EM 1968 á móti Ítalíu

Giacinto Facchetti

hvað átti sér stað í jógóslavíu

1918

Sem afleiðing af fyrri heimsstyrjöldinni er konungsríki Serba, Króata og Slóvena myndað.

1929

Nafni konungsveldisins er breytt í Júgóslavíu.

1945

Eftir seinni heimsstyrjöldina verður konungsveldið að kommúnistalýðveldi undir stjórn Tito. Það var samsett af sex lýðveldum: Serbíu, Króatíu, Bosníu og Hersegóvínu, Makedóníu, Slóveníu og Svartfjallalandi.

1991

Slóvenía og Króatía lýsa hvort um sig yfir sjálfstæði.

1992

Makedónía, Bosnia & Herzegevóvína, serbia og Svartfjallaland lýsa yfir sjálfstæði.

2003

Þjóðin samþykkir að stofna nýtt ríki í stað Júgóslavíu

Heimildir frá infoplease.com

Ár

Ilija Petković

Opið alla virka daga frá 8:00 – 16:00

• Nafnspjöld

• Dagatöl

• Rissblokkir

• Gormabækur

• Bæklinga

• Kiljubækur

Skemmuvegur 4, blá gata | 200 Kópavogur | 540 1800 litlaprent@litlaprent.is | litlaprent.is

LITLA PRENT

Við prentum

Kynntu þér réttindin þín og fáðu frekari upplýsingar inn á heimasíðunni okkar Stórhöföði 31 110 Reykjavík 5400 100 Grafia@grafia.is Grafia.is 16 |EMBLA