NIJVERTIJD 2023-2024

NIJVER TIJD 2023 2024 1

2023/2024 Voorwoord; De nieuwe Nijvertijd

5

Interview; Herhaling van innoverend ondernemerschap

6

Column; Koffie in Hal 2

11

Gastbijdrage: Ankersmit, dessins voor de ‘kinderlijke geest’

12

Projecten; De Coberco-schoorsteen: ‘De knuffelpijp’ Station Deventer Spooraansluiting Gasbriek Nieuwbouw Senzoraterrein Machines Thomas & Drijver Hergebruik en visie- waardering Bergweide Muurreclames

16 17 18 19 20 21 22

Beelden uit vervlogen tijden

23

SIED in kaart

28

Gastcolumn; Van verloederde uithoek tot hippe buurt

34

Meer SIED

36

Foto: Beeldarchief Gilde Deventer

Noury & Van der Lande (+coverbeeld) Noury & Van der Lande (voluit: Koninklijke Industrieële Maatschappij v/h Noury & Van der Lande N.V.,) was een voedingsmiddelen- en chemiebedrijf dat op 6 september 1838 door G.J.L. van der Lande te Deventer werd opgericht. Het bedrijf werd in 1967 onderdeel van het AKZO concern.

Op de foto een van de vele Noury & Van der Lande locaties: de fabriek op het terrein zuidelijk van de huidige Zutphenseweg. Op de achtergrond de voormalige Gasfabriek.

3

Zicht op de eerste havenarm vanaf de Grijze Silo.

De haven werd in 1925 in gebruik genomen. Op pag. 38 meer over het 100-jarig bestaan in 2025.

4

2023/2024

Voorwoord

NIJVERTIJD 2023-2024 Na 25 jaar en vijftig nummers Nijvertijd werd het tijd voor iets nieuws, meldde de SIED u vorig jaar.

Het eerste resultaat heeft nu in handen. Nijvertijd verschijnt vanaf nu eens per jaar, op Open Monumentendag.

Wat blijft is de naam. Na een brede discussie onder onze vrijwilligers besloten we die te handhaven. Maar wel met een geheel nieuw uiterlijk en een geheel nieuwe inhoud.

Niet meer staat een Deventer bedrijf centraal. U vindt in de nieuwe Nijvertijd vanaf nu jaarlijks diverse korte en langere bijdragen: van betrokkenen bij de Sied maar ook van externe auteurs. Natuurlijk met veel beeldmateriaal. En naast een terugblik op het afgelopen jaar werpen we ook vast een blik vooruit.

Het voelt goed om als nieuwe redactie met deze uitgave het werk van onze voorgangers voort te zetten. Het is nog te vroeg om te stellen dat de nieuwe vorm al definitief gevonden is. Wij hopen met deze uitgave een goede aanzet te hebben gegeven. En natuurlijk zijn we benieuwd naar uw reacties. Stuur ze alstublieft naar ons mailadres communicatie@sied.nl.

Veel leesplezier!

Namens de redactie Piet de Noord, voorzitter werkgroep Communicatie

SIED vrijwilligers hard aan het werk met de luiken van het station.

5

Foto: Viorica Cernica i.o.v. Deventer Verhaal

Hendrik-Jan Peters bij het wegen van kleurstof voor het verven van strengen garens voor de tapijtproductie.

6

2023/2024

Interview

HERHALING VAN INNOVEREND ONDERNEMERSCHAP 165 jaar innovatieve tapijtproductie binnen een familie.

Hendrik-Jan Peters is de vierde generatie uit een roemrijk geslacht van Deventer tapijtproducenten. De technische vooruitgang in deze periode liep van oorspronkelijk hand- naar machinaal geknoopt, via geweven tapijt naar tot slot getufte vloerbedekking.

‘Wil jij voor ons komen werken?’ 1968 valt

katoen-rayon-linnen-industrie ontstaan.

in een periode van economische malaise in

In ons bedrijf was daarna, midden jaren

de Nederlandse tapijt- en textielindustrie.

zestig, een discussie gaande: “Blijven wij

Hendrik Jan Peters is dan juist afgestu-

weven in het hogere assortiment, met het

deerd aan de Hogere Textielschool in En-

tapijt om tot je enkels in weg te zakken, of

schede, en heeft plannen dit met de studie

gaan we juist voor een ‘textiele vloerbedek-

bedrijfskunde te complementeren. Maar

king’ om grotere volumes te produceren.”

helaas: de familieplicht roept. Bovendien:

Dat was niet zomaar een discussie, het was

in de familie (de directie dus) wordt ge-

een worsteling!’

zegd: ‘Je kunt dan wel een hogere opleiding hebben gehad, maar jij gaat eerst het vak

Bedrijfsworsteling

maar eens leren’.

‘In die worsteling is toen gezegd: “Dan moe-

‘Ik ben in Deventer gebleven en in

ten we gewoon een andere weg op.” Dit luid-

het begin werd ik gewoon als duvelstoe-

de eigenlijk een werkwijze in die grootvader

jager gebruikt. Ik kwam op de afdeling

Hendrik Jan Peters al had gepraktiseerd.

verkoop om rolletjes tapijt te verkopen

Vanuit de KVT, waar hij tot 1907 als

aan de winkeliers. Midden jaren vijftig was

onderdirecteur werkzaam was, voorzag

o.a door het wegvallen van de afzetmarkt

hij dat het maken van hand- en machinaal

in Nederlands-Indië een grote dip in de

geknoopt tapijt, hoe mooi ook, geen lang

7

Interview leven beschoren was. Hij richtte van 1904

en van de veredeling hebben we in Deventer

tot 1907 zijn eigen mechanische tapijtwe-

kunnen houden. Dat is tot het eind tech-

verij in.’

nisch goed verlopen. Toch kwam er in ’74-’75

‘Ik zag al vrij snel in dat die nieuwe

een keerpunt in die samenwerking met “de

constellatie opeens een flow gaf aan neven-

kooplieden”. Omdat de ontwikkeling naar

activiteiten die naast het produceren van

massaproductie in gang was gezet moesten

tapijt werden ontwikkeld. Er kwam weer

wij ook kijken hoe we daarin mee konden

voldoende kapitaal binnen voor innovatie

zonder al te grote investeringen.

van tapijtproductie. Toch bleef ik fantaseren hoe het ook anders zou kunnen.’

‘Een van de mede aandeelhouders

Mijn voorstel was om een pilotplant te behouden, als we dan onze tapijt productie in Deventer wilden beëindigen. Met al onze

zei me eens: “Hendrik Jan, leer één ding:

kennis moesten we een pilot productie

Nederland is een provincie binnen Europa.”

hebben waarop we wel de nieuwe producten

Ongebruikelijk in ’69 (nog geen EU zoals

konden ontwikkelen en commercialiseren.

nu): “Kijk over de grens.”. We hadden al

Blijf in die markt actief, maar produceer

agenten in Zweden, Duitsland, Oostenrijk

alleen op aanvraag en besteed je productie

en Zwitserland. Maar toen ik dit hoorde,

uit. Of maak een afspraak met derden.’

vroeg ik me af of we meer moesten doen en pensionering van mijn oom, die verkoop-

Als het volume tapijt minder wordt, wat dan?

directeur was, kreeg ik opeens contact met

‘‘Ik zei “Jongens als het tapijt minder wordt,

een oud- mede eigenaar van een tapijtfa-

dan gaan we toch wat anders doen…”. Dan

briek elders die gesloten werd. Wij hebben

moeten we kijken of we een andere kant op

hem gevraagd om bij ons verkoopleider te

kunnen, bijvoorbeeld met kunstgras. Dat

worden. Daarmee kregen we toegang tot vijf

was in 1974. En dat deden we!. We kochten

agenten waarmee hij altijd samenwerkte:

in Amerika, dankzij de contacten van de

naast die uit Zweden, Oostenrijk en Duits-

mannen in Huizen, een container vol rollen

land ook Finland en Denemarken.’

kunstgras die verkocht zouden moeten wor-

zo ja “hoe”. Tegelijkertijd, in 1968 met de

‘Ik bleef wel steeds nadenken over

den door een Duitse agent. Er werd echter

mogelijkheden hoe tapijten goedkoper

geen rol verkocht dat jaar. Het was het laat-

geproduceerd konden worden, maar die

ste jaar dat mijn vader nog werkte. Hij vond

wel een kwaliteit hebben waar je nog achter

het maar niets.

kunt staan. Daarvoor moesten alle neuzen

Op datzelfde moment werd ik

dezelfde kant op wijzen. Soms moet je daar-

benaderd door een studiegenoot van mij

voor stevig overtuigen. Bijvoorbeeld met

die tegen me zei: “Wij gaan samen kunst-

aandeelhouders van buiten de familie, uit

grasgaren maken. Maar we moeten dat

een bedrijf in garenveredeling uit Huizen.

uitproberen, wil jij dat doen?” Inmiddels

Dat waren wat je noemt kooplieden en geen

deden wij wel wat aan tuften. Wij hadden

fabrikanten. De termijn van vooruitkijken

één tuftmachine, waarmee de productie

verschilt nogal bij een koopman en een

twintig keer zo snel ging als met weven. Ten

fabrikant. Een deel van de tapijtproductie

Cate uit Nijverdal maakte de eerste proef

8

2023/2024

Foto: Viorica Cernica iov Deventer Verhaal

SINDS 1960 DAALDE HET AANTAL TAPIJTPRODUCENTEN VAN VEERTIG NAAR ONGEVEER TIEN NU producties garens. Hoewel het eerst een

gestolen). Mijn vader kende die mannen uit

streperige bende was, ontstond daardoor

Steenwijk nog, dus wij togen naar Steen-

wel de succesvolle samenwerking met Ten

wijk. Daar kwamen we toch in een hal! 250

Cate. Uiteindelijk rolden we zo in de wereld

Meter lang, 50 meter breed en daar stond

van het kunstgras.’

de machine van 100 meter. Een computer

De opkomst van geprint tapijt

met een geprogrammeerde tape bestuurde de machine. 250 meter onbewerkt tapijt

‘Een nieuwe ontwikkeling van geprint ta-

werd met een snelheid van tien meter per

pijt bracht weer nieuwe uitdagingen. Maar

minuut door de machine gevoerd. In ons

ook dat maakte me niet bang. Ik bedacht

bedrijf hadden wij ontwerpers die de-

dat ik die weverij helemaal niet meer nodig

signs konden maken die omgezet konden

had, hoewel ik het projecttapijt ook niet liet

worden naar bestanden voor de computer-

schieten. Vervolgens kwam er in datzelfde

tapes. Met één druk op de knop kon je van

jaar groot nieuws uit de markt. Er werd in

ontwerp wisselen! Ik wist mijn vader te

Steenwijk een machine geplaatst die kon

overtuigen dat dít de manier was om niet

printen. Die machine kwam uit Amerika

meer afhankelijk te zijn van de weverij. We

(het patent bleek Tsjechisch en was eerder

konden dit zogenoemde projecttapijt naar

9

Interview

alle landen via onze agenten op bestelling

jaar geleden begonnen met het innoveren

leveren. Het liep mooi, wel zo’n jaar of

van sportgras. Dat werd een concept met

twintig. Totdat we ingehaald werden door

duurzame materialen in combinatie met

steeds goedkopere kwaliteiten, gemaakt op

veldverwarming door middel van zonne-

nieuwe soortgelijke machines, die minder

panelen en met goede afwatering. Dit blijft

investeringen vergden. Dan verandert

een gewild concept voor sportvelden. Deze

de markt en wordt “hetzelfde” tapijt veel

onderneming staat los van het tapijtbedrijf

goedkoper. Het lijkt hetzelfde, maar is toch

en heet Warmgras bv. We werken samen met

minder dan wat wij voor ogen hadden. Daar

een aantal bedrijven, die ieder hun deel van

wilde ik me niet meer actief mee bemoeien,

de ontwikkeling uitvoeren.’

geen geld meer insteken en er gewoon mee stoppen.’

De markt anders bespelen

Hoe gaat de tapijtdynastie dan verder?

‘Helaas moet dit bedrijf met de tapijtpro-

‘Als je wel de knowhow in huis hebt, en

ductie stoppen wegens gebrek aan opvol-

mensen en materiaal extern beschikbaar

ging. Hoewel mijn zoon in Duitsland in

zijn, dan kun je op ieder moment weer aan

de textiel is opgeleid, heeft de liefde hem

de slag. “Produceren in regie” noem ik het,

elders gebracht.

tapijten op aanvraag voor hotels, schepen en

Ik heb het sportgras verder uitont-

kantoren en deze in opdracht onder regie la-

wikkeld en zal het op een goed moment

ten produceren. Totdat… je weer ingehaald

verkopen. Warmgras zal mogelijk wél ‘bin-

wordt door een nieuw concept.’

nenboord’ blijven, maar in samenwerking

Ook de kunstgrasvelden zijn sinds 1975 verder ontwikkeld. Tegelijkertijd met de regieproductie voor tapijt, ben ik tien

10

met een externe partij.

En de tapijtdynastie? De innovatiegedrevenheid van de familie blijft bestaan!’

2023/2024

Column

KOFFIE IN HAL 2 MIRJAM SWEIJD Mijn vriendin Nour verhuisde jaren geleden met haar tienerzoon naar Nederland.

Zij liet niets na om zich haar nieuwe woonomgeving eigen te maken, en wij vonden elkaar in onze liefde voor geschiedenis. Met haar deelde ik het verdriet over het door oorlog verwoeste erfgoed in haar geboorteland. ‘Ons’ industrieel erfgoed bleek echter een onverwachte maar waardevolle bron van troost, begrip en verbinding. Het café dat dankzij transformatie en behoud een centrale plek kreeg, werd onze laten-we-vanavond-afspreken plek.

Want Nour trof dicht bij haar woonbuurt imposante gebouwen van baksteen en staal. Het reusachtige voormalige fabrieksterrein was ooit van economische en maatschappelijke betekenis voor zowel de stad als voor de Nederlandse economie.

Nours nieuwsgierigheid was gewekt; ze begon de geschiedenis van de omgeving en haar en mijn buren te ontdekken.

De rondleidingen, georganiseerd door vrijwilligers, staken goed in elkaar. Ze namen Nour mee in de verhalen over vroegere technische innovaties en productieprocessen, die zij met haar ingenieursachtergrond beter begreep dan ik. Ze hoorde over het dagelijks leven van de arbeiders, over de lange werkdagen en over de strijd voor betere arbeidsomstandigheden. Maar ook over de samenwerking met, en soms tegenwerking, van de hedendaagse lokale politiek. De geschiedenis kwam tot leven en bracht Nour waardering voor de stad en zijn bewoners.

Rond de tijd dat Nour en ik elkaar leerden kennen, waren allerlei clubs druk met nieuwe functies geven aan het industrieel erfgoed. Wat ooit een plek van harde arbeid en industriële activiteit was, werd nu een levendige locatie voor werkplaatsen, tentoonstellingen, muziek en gemeenschapsbijeenkomsten. Verleden en heden kwamen bij elkaar, en de iconische gebouwen dienden als een brug tussen generaties en culturen. Het hielp Nour de stad beter te begrijpen en haar eigen plek daarin te vinden. Ze werd al snel zelf actief, maakte nieuwe vrienden in het buurtcentrum, haar Nederlands ging met sprongen vooruit, en ze voelde zich steeds meer een deel van de gemeenschap.

Erfgoed kan voor veel mensen waardevol zijn om hun nieuwe woonomgeving te begrijpen: het biedt niet alleen een kijkje in het verleden, maar ook een kans om actief deel te nemen aan de gemeenschap. Het industriële erfgoed verrijkte Nours overgang naar een nieuw leven; onze afspraakjes in Hal 2 bestendigden onze prille vriendschap.

11

Gastbijdrage

DESSINS VOOR DE ‘KINDERLIJKE GEEST’

MARIT FELD 12

2023/2024

In 1910 besloot de directie van de Ankersmit textielfabriek over te gaan tot de productie van wasdruk. Deze kleurrijke stoffen werden speciaal geproduceerd voor de WestAfrikaanse markt en waren nauw verweven met het raciale, koloniale wereldbeeld van de Europeanen.

(1) 13

Gastbijdrage Wasdruk ontstond omstreeks het einde van de negentiende eeuw, toen de Haarlemsche Katoen Maatschappij vanwege toenemende concurrentie een nieuw afzetgebied zocht voor de zogenaamde wasbatik, die ze tot dan toe voor de Javaanse markt had geproduceerd. Nadat een nieuwe afzetmarkt was gevonden in West-Afrika, werden de oorspronkelijk voor Java bestemde doeken aangepast aan de wensen van de West-Afrikaanse consument, waarbij een product ontstond dat wasdruk werd genoemd.

(2)

G.J. Meeles, die van 1905 tot 1957 bij Ankersmit werkte en gedurende zijn loop-

tijden en meestal in verband staande met

baan onder andere actief was als verkoop-

natuurverschijnselen en bijgeloof, met

manager, heeft het een en ander vastgelegd

godenleer, fabelleer e.d.’

over de wasdrukdessins die de Haarlemsche

In de koloniale periode geloofde men

Katoen Maatschappij voor de West-Afri-

dat er verschillende ‘rassen’ bestonden,

kaanse markt ontwierp en die Ankersmit

oftewel groepen mensen die op basis van

later namaakte. Over een van de groepen

fysieke kenmerken, zoals huidskleur, van

dessins die door Meeles worden onderschei-

elkaar onderscheiden konden worden.

den, schrijft hij: ‘Een derde groep dessins

Het ene ‘ras’ werd als meer ontwikkeld en

spoot voort uit de overweging, dat de neger

beschaafd beschouwd dan het andere ‘ras’.

lichamelijk krachtig ontwikkeld en groot

Hierdoor ontstond een hiërarchie waarbij

van gestalte, andere eisen aan zijn kleding

de ‘superieure’ Europeaan aan de top stond,

zou stellen dan zijn Javaanse tijdgenoot met

terwijl de ‘onbeschaafde’ Afrikaan ergens

zijn, naar verhouding, tengerder en kleinere

onderaan de rangorde bungelde.

lichaamsbouw. Ook de trap van beschaving

Als we Meeles mogen geloven, speelde

diende in aanmerking te worden genomen;

deze ‘trap van beschaving’ een belangrij-

immers de Javaan had, cultureel gezien, een

ke rol in de totstandkoming van nieuwe

vrij grote voorsprong op zijn Afrikaanse

wasdrukdessins. Veel ontwerpen lijken

broeder, waarvan velen niet of ternauwer-

in feite ontstaan te zijn uit het idee dat de

nood aan de oertijd waren ontgroeid. De

Afrikaanse consument minderwaardig en

dessins zouden dan ook niet te gecompli-

onderontwikkeld was. De verwevenheid van

ceerd van opzet mogen zijn, terwijl het

het wasdrukproduct met het raciale, kolo-

gegeven, resp. de toe te passen motieven,

niale wereldbeeld roept de nodige vragen

tot de wat kinderlijke geest der negerbevol-

op. In hoeverre representeren deze stoffen,

king zouden moeten spreken. Ook diende

bijvoorbeeld, een door de Europeanen op-

rekening te worden gehouden met de bij de

gelegde ‘Afrikaanse’ identiteit?

Afrikaanse natuurvolken levende mythen,

Op een dergelijke vraag bestaat geen simpel

voortkomende uit overlevering uit voorbije

of eenduidig antwoord. Het is echter belang-

14

2023/2024

rijk om ons te realiseren dat er in het geval van wasdruk geen sprake is van een eenzijdige transactie, maar van een wisselwerking tussen producent en consument. Hoewel in Europa destijds het beeld bestond van een passieve, ongeciviliseerde West-Afrikaanse bevolking die geen gevoel voor mode bezat, accepteerden de lokale consumenten en handelaren niet klakkeloos wat hen door Nederlandse fabrikanten, zoals Ankersmit, werd voorgeschoteld. Zij hadden een duidelijke smaak waar producenten wel aan

(3)

tegemoet moesten komen om een succesvol product op de markt te kunnen zetten.

De directie van Ankersmit was zich bewust van het feit dat de West-Afrikaanse consumenten en handelaren de populariteit van een dessin konden maken of breken. Al in januari 1912 vertrok een van de directeuren naar de Goudkust om uit te zoeken welke eisen de lokale bevolking aan een goede wasdruk stelde (2). In de decennia die volgden, bezochten verschillende ‘Ankersmitters’ West-Afrika om de situatie op de lokale markt met eigen ogen te kunnen aanschouwen.

Daarnaast onderhield de Deventer textielfabriek omstreeks de jaren 1950 en 1960 ook contact met vrouwelijke, Afrikaanse handelaren. Zij stonden dicht bij de consument en waren daardoor goed op de hoogte van hun wensen. Een van deze zakenvrouwen was de Nigeriaanse Mary Nzimiro, die meerdere malen op bezoek kwam in Deventer om het productieproces te bekijken en advies te geven met betrekking tot de te gebruiken kleuren en dessins (3). Dankzij deze samenwerking tussen fabrikant, handelaar en consument ontwikkelde de wasdruk van Ankersmit zich tot een succesvol product.

(4) (1) J.H. Rutgers, Ankersmit textielfabriek, Deventer, 1951 (NL-DvCO, Collectie Overijssel locatie Deventer, ID 0895, Ankersmit’s Textielfabrieken N.V. – Deventer Wax Beheer B.V., aanvulling 2016) (2) Foto gemaakt tijdens de reis van Hendrik Jan Ankersmit (1866-1923). De geportretteerde personen dragen door Ankersmit geproduceerde wasdruk, Goudkust, 1912 (NL-DvCO, ID 0895, inv.nr. 201) (3) Mary Nzimiro (1898-1993) op bezoek bij Ankersmit, Deventer, 1960 (NL-DvCO, ID 0895, inv.nr. 190) (4) Marit Feld heeft Zuid- en Zuidoost-Aziëstudies en Kunst- en cultuurwetenschappen gestudeerd aan de Universiteit Leiden. In 2023-2024 werkte ze als fellow bij Collectie Overijssel aan een onderzoek naar de archieven van Ankermit.

15

Projecten

DE COBERCO-SCHOORSTEEN: ‘DE KNUFFELPIJP’ Jarenlang heeft de SIED zich ingespannen om het Coberco-complex aan de Harderwijkerstraat in Deventer te redden. Na de sloop van het fabriekscomplex in 2019 is de aandacht geconcentreerd op behoud van de schoorsteen. Omwonenden begonnen daar zelfs een petitie voor. Die petitie werd door honderden Deventenaren ondertekend en ook in de media werd er veel aandacht aan besteed.

De Stentor sprak al snel van de ‘knuffelpijp’.

De SIED besloot de gemeente Deventer te vragen de schoorsteen op de monumentenlijst te plaatsen. Volgens experts was het duidelijk: van de elfduizend schoorstenen die er in Nederland zijn gebouwd blijven er nog een vijftigtal bijzondere exemplaren over, waaronder deze! Firma De Ridder, die de schoorsteen in 1955 bouwde, gebruikte daarvoor zogenaamde gele waalstenen. Van de door De Ridder van dit type gebouwde schoorstenen zijn er nog maar vijf over, o.a. in Ommen, Dalfsen en deze in Deventer. Ook de ingemetselde letters CCGO (Coöperatieve Condens Gelderland en Overijssel) maken de schoorsteen bijzonder.

Ook al werd de schoorsteen niet op de monumentenlijst geplaatst, de gemeenteraad nam wel het initiatief tot behoud. Deventer maakte middelen vrij en de provincie Overijssel stelde in het kader van de subsidieregeling ‘Het Verhaal van Overijssel 2.0’ ook geld beschikbaar. De restauratie zal in het voorjaar van 2025 beginnen.

16

2023/2024

Projecten

STATION DEVENTER Het Deventer station mag zich al enige jaren in de belangstelling van de SIED verheugen. Het verschijnen van Arno Dijkhof’s boek Deventer Station 1920-2020 bleek het startsein voor veel meer activiteiten. De vrijwilligers van de groep Collectie van de SIED hadden met veel inzet nieuwe luiken, geheel naar het oorspronkelijke ontwerp, gemaakt. In het voorjaar van 2023 werden deze weer aan de gevel van het monumentale gebouw geplaatst. Het werk aan die luiken was ook een belangrijk thema in de film die Paul van Agten in opdracht van de SIED maakte.

De film ging op 8 september 2023 in première. Hij trok in de maanden daarop nog ruim 1.600 bezoekers en wordt nu nog veel bekeken op YouTube. Tenslotte zorgde de groep Geschiedenis ervoor dat de vitrines in de stationshuiskamer van oude spoormaterialen werden voorzien.

STATION DEVENTER 9 en 10 september 2023 in MIMIK Film Theater Café

een film van paul van agten

gratis entree reserveren via www.mimik.nl H O U D B A A R . W W W. H O U D B A A R . N L

ter gelegenheid van open monumentendag

17

Projecten

SPOORAANSLUITING GASFABRIEK In 2023 werd op initiatief van SIED een stukje spoor herlegd op een oorspronkelijk deel van de voormalige spooraansluiting van de gasfabriek. Dit ter herinnering aan het industriële verleden van het terrein, waarin het vervoer per spoor een belangrijke rol speelde. Als de IJssel dichtgevroren was, konden schepen de Gashaven niet bereiken. Het spoor is te vinden in het wandelpad van het parkje op het terrein van de gasfabriek.

De fabriek kreeg in 1925 een rechtstreekse aansluiting via het gemeentelijke industriespoor op het landelijk spoorwegnet. Kolen werd dan per trein met kolenwagons aangevoerd. Het toegangsspoor naar het fabrieksterrein lag tussen de administrateurswoning en de directiewoning en ging dwars door de tuinen heen In de gasfabriek werden de kolen verhit waardoor stadsgas werd geproduceerd voor onder andere gasfornuizen en straatverlichting. Een bijproduct van de productie van stadsgas was cokes, dat werd afgevoerd per trein.

Eind jaren vijftig schakelde de gasfabriek over op aardgas en al snel werd de fabriek een distributiebedrijf; aanvoer van kolen en afvoer van cokes werd overbodig. De gashouders werden omgebouwd tot buffers en de stoomketels werden geschikt gemaakt voor olie. Vanaf dat moment kwamen er treinen met oliewagons. De laatste melding van deze wagons was in 1967. De distributie van aardgas werd steeds verder gemoderniseerd, waarbij de meeste gebouwen van de gasfabriek uiteindelijk overbodig werden. Tijdens de sloop van deze gebouwen in 1973 werd ook de overbodig geworden spooraansluiting verwijderd.

18

2023/2024

Projecten

NIEUWBOUW SENZORA TERREIN Met de transformatie van het Senzoraterrein voor woningbouw verdwijnt het laatste fabriekscomplex in de Raambuurt.

Het complex was door de decennia heen behoorlijk dichtgegroeid met uitbreidingen. Deze organische groei van bedrijfsgebouwen vormt volgens het handelingsperspectief een karakteristiek geheel op het Senzoraterrein zonder dat de gebouwen een monumentale status hebben. Toch is deze ‘Senzora-lappendeken’ terug te zien in het raamwerk van het Beeldkwaliteitsplan (BKP) waarin kenmerkende bestaande gebouwen (hoofdgebouw Senzora en ‘witte villa’) behouden blijven, omgeven door nieuwbouw. In het BKP staan ontwerpuitgangspunten voor de architectuur als industrieel, Senzora-kleuren en -poorten, baksteen en industriële kenmerken als de leidingstraat. Daarnaast krijgen enkele Senzora-machines een plek. Hierdoor wordt Senzora verankerd in de geschiedenis van deze plek qua ruimtelijkheid, materiaal en atmosfeer; een diverse wijk met een eigen karakter. Het BKP staat op www.deventer.nl/ ruimtelijke-plannen/.

Het Bestemmingsplan stond – alvorens het in de Gemeenteraad wordt behandeld – op de agenda bij de Raadstafels van 5 en 26 juni 2024.

Voorbeeld van uitwerking in het BKP.

19

Projecten

MACHINES T&D SIED zet zich in voor het behouden van industrieel erfgoed. Zo zijn we al jarenlang in het bezit van een aantal machines dat bij Thomassen en Drijver ingezet werd bij de productie van conservenblikken. Wij zijn echter geen museum, dus de opzet was om een goede bestemming te vinden voor de machines.

Eind 2023 startte de groep Collectie met het conserveren en herplaatsen van de nog opgeslagen oude machines. Een viertal machines is verhuisd naar het depot van museum Deventer Verhaal en zes zijn overgedragen aan SIEMEI in Veghel, een stichting die zich net als de SIED bezighoudt met industrieel erfgoed.

Daar zullen de machines wel in een museale omgeving worden tentoongesteld in ‘The Chocolate Factory’ zoals ze in vroeger tijden werden ingezet bij de productie van blikverpakkingen voor chocolade.

Het belangrijkste én publiek meest zichtbare onderdeel van ons project is het volledig opknappen door onze SIED vrijwilligers van een langsnaadfelsmachine daterend uit de jaren twintig van de vorige eeuw. De machine is herplaatst op het terrein van Drijver’s Tennisclub. Die werd in 1951 opgericht door de heer Drijver, directeur van de blikfabriek. De machine zal vanaf de openbare weg zichtbaar zijn. Bij de machine wordt een bordje geplaatst met een verwijzing naar geschiedenis van de fabriek T&D en de relatie met de tennisclub. Op 11 september 2024 wordt de machine onthuld.

20

2023/2024

Projecten

HERGEBRUIK EN VISIEWAARDERING BERGWEIDE Het bedrijventerrein Bergweide bestaat in 2025 honderd jaar! Een gebied van rond de tweehonderd hectare, waarin zich de ontwikkeling van de bedrijvigheid in Deventer zich qua gebruik voortdurend heeft getransformeerd. Een mooie aanleiding om vanuit de kennisgroep transformatie opnieuw naar dit gebied te kijken.

In 2017 gaven wij in het boekwerk ‘De Deventer Bergweide - Cultuurhistorische visie’ al een beeld op de ontwikkeling van dit gebied. Nu er is aanleiding om opnieuw naar de kenmerken van de bedrijfsbebouwing en het gebruik daarvan te kijken. De industriële bedrijvigheid wijzigt immers sterk en de gebouwen veranderen mee. Daarbij kun je in veel gevallen al niet meer van een ‘industriële bedrijvigheid’ spreken. We bevinden ons immers in de zogenaamde ‘vierde industriële revolutie’. Een van de kenmerken daarvan is dat de bedrijfsprocesssen steeds minder in één gebouw plaatsvinden maar zich over verschillende locaties – nationaal en internationaal – verspreiden. Zo betrekken bedrijven als NEFIT en Ardagh (vroeger Thomassen&Drijver) nu productie-onderdelen uit de gehele wereld. Het gaat dan steeds meer om assemblage (in elkaar gezette onderdelen).

De grootste veranderingen hebben plaatsgevonden in het gebied van het Havenkwartier. Mede dankzij SIED kon daar een aantal bedrijfsgebouwen behouden blijven dat aan de zijde van de Mr. de Boerlaan een andere functie heeft gekregen.

Ook nu blijven wij waakzaam. Vooral voor de zone van het haveneiland rond de Sint Olafstraat.

Wij willen nu het overige gebied in kaart brengen. Daarbij zijn wij er ons van bewust, dat het steeds meer zal gaan om uiteenlopende bedrijven volgens de hierboven geschetste ontwikkeling. Het zal echter blijven gaan om karakteristieke elementen van het betreffende gebouw die het monumentwaardig maken. We richten ons nu op de rest van het industriegebied tussen Snippelingsdijk en A1 tot Colmschate. Deze inventarisatie zal volgens planning afgerond zijn in het jubileumjaar.

21

Projecten

MUURRECLAMES Het Muurreclameteam van de SIED heeft de muurreclame in de Waterstraat weer in volle omvang zichtbaar gemaakt. In 2022 werd de schildering voor het eerst aangepakt. De later aangebrachte laag muurverf werd verwijderd en de afbeelding die toen tevoorschijn kwam werd met zorg gerestaureerd. Maar een deel van de reclame was verdwenen, en restauratie daarvan was dus niet mogelijk. In het najaar van 2023 heeft het team een reconstructie uitgevoerd, waardoor de gehele schildering weer te zien is. De reconstructie is met veel zorg gemaakt, zo dicht bij het origineel als ook maar enigszins mogelijk was.

22

2023/2024

Beelden uit vervlogen tijden

Stoffel Houthandel ter hoogte van de Lagestraat in 1951.

Op de achtergrond het complex van Ankersmit.

23

Beelden uit vervlogen tijden

Productie van tubes, capsules en meer in de Deventer Algemeene Industriële Maatschappij (DAIM)

24

2023/2024

25

Beelden uit vervlogen tijden

In 1948 verhuist haardenfabriek DAVO naar de St. Olafstraat.

Daar zal het bedrijf, dat al begon in 1841, nog tot 1967 actief blijven.

Nu is de Energiefabriek in het pand gevestigd.

26

2023/2024

Foto: Collectie Overijssel

27

SIED in kaart

●1

●2

●4

1

28

2023/2024

●3 ●5

●7

●6 10●9● ●8

●11

●12 13● ●14 15●

●16 ●17 29

SIED in kaart

●1 ANKERSMIT

Het ‘Deventer Tapijt ’ was ook een begrip.

In vele paleizen ligt nog steeds Deventer Tapijt. In 2012 kwam er een boek over de geschiedenis van de tapijtindustrie onder de titel ‘Geknoopt & Geweven’. In 1903

Dit monument is in 2002 opgericht ter her-

werd dit complex gebouwd. In 1978 trok

innering van de textielfabriek Ankersmit

Machinefabriek Geurtsen in deze fabriek.

die in de periode 1865-1965 in Deventer is

Geurtsen gaat binnenkort vertrekken. De

gevestigd. Rond deze plek in de Zandweerd

SIED is intensief betrokken bij de her-

heeft het fabriekscomplex gestaan en

bestemming van de cultuurhistorisch

woonden veel van de werknemers. Van het

waardevolle delen van het complex.

complex is niets overgebleven. De ramen in

●4

het monument komen uit de fabriek.

●2 MUURRECLAME BUSSINK In 2012 heeft de SIED op verzoek van de eigenaar deze reclame tevoorschijn gehaald en gerestaureerd. De reclame is goed te zien vanuit de trein naar Zwolle. Bussink-koek is een iconisch merk. Deventer heet niet voor niets de ‘Koekstad’.

MUURRECLAME SAM NOACH In de periode 2009-2010 is deze muurreclame op de hoek van de Nieuwstraat - Kuiperstraat minutieus gerestaureerd op

●3 TAPIJTFABRIEK MACHINEFABRIEK GEURTSEN 30

basis van degelijk onderzoek. Dat onderzoek heeft ook geleid tot een boek over zowel de restauratie als de geschiedenis van leven en werk van Sam Noach die in een concentratiekamp om het leven kwam.

De titel luidt: ‘De man die niet verdwijnen kon; de geschiedenis van Sam Noach en zijn beroemde Kloosterlinnen’.

2023/2024

●5 STATION NEDERLANDSE SPOORWEGEN Op initiatief van de SIED zullen de luiken worden teruggebracht op het station. De

namen aan te brengen in de nieuwbouw (2006). Het lettertype is ontleend aan de belettering elders in de Raambuurt.

●8

eerste groep luiken is door medewerkers

DE LANGE VAN LEER

van de SIED gemaakt. Andere activiteiten

Dit gebouw was oorspronkelijk (1894) de

rond het station: het boek ‘Station Deven-

Boek- en Steendrukkerij De Lange Van

ter 1920-2020’ en de film ‘Station Deventer;

Leer. Later kwam hier het kantoor van

het station dat altijd open gaat maar nooit

Senzora. Na vertrek van Senzora wordt dit

geopend werd’.

gebouw vooral op aandringen van de SIED

●6

herbestemd.

●9

MUURRECLAME HOUTHANDEL ZAADHANDEL

RAAMBRUG

Deze muurreclame in de Polstraat is het

die vanaf 1887 op deze plek heeft gele-

eerste restauratieproject van de SIED.

gen maar in de Tweede Wereldoorlog is

Bijzonder is dat de opvolgende bedrijven

verdwenen. Op initiatief van de SIED is de

nog zichtbaar waren. Er is voor gekozen ze

brug in 2008 in ere hersteld. Een vrijwilli-

beide ook te laten zien.

ger van de SIED heeft ook de begeleiding

●7

van de uitvoering voor zijn rekening

Deze brug is een reconstructie van de brug

genomen.

BENAMING GEBOUWEN BERGPOORTSTRAAT De plannen voor de sloop van de Raambuurt waren de directe aanleiding tot de oprichting van de SIED. Door onze inbreng is er toch aardig wat herbestemd. Om zichtbaar te maken welke activiteiten in de vroegere bebouwing werden uitgeoefend heeft de SIED voorgesteld deze als gevel-

31

SIED in kaart is door de bekende architect J.D. Postma.

Deze delen zullen in de herontwikkeling van het terrein worden herbestemd.

●12 ●10 BOZE GOUDVIS Toen algehele sloop dreigde van alle

PETTENFABRIEK In 1930/1931 verrees hier ‘Smit Pettenindustrie’, later omgevormd tot H.J. Smit’s Confectie Industrie BV. Het bedrijf blijft actief tot 1972. Nadat de familie contact met de SIED heeft opgenomen is de gevelsteen in 2021 herplaatst.

panden aan het Pothoofd heeft de SIED samen met de andere erfgoedorganisaties opnieuw de cultuurhistorische waarden onder de aandacht van de gemeente gebracht. Dat had succes. Zo wordt onder andere dit pand, in de wandelgangen Boze Goudvis genoemd, herbestemd.

●11 ROTO SMEETS Toen Roto Smeets, een van de grootste diepdrukbedrijven in Europa failliet ging heeft de SIED direct een cultuurhistorische waardebepaling gemaakt van het oude deel

●13

van het complex dat dateert uit de weder-

ELEVATORGEBOUW

opbouwperiode, ook omdat het ontworpen

In dit gebouw zit de installatie verborgen die ervoor zorgde dat de grondstoffen uit de schepen werden gezogen en werd verplaatst naar de beide silo’s. Herbestemming is essentieel om de geschiedenis van dit gebied zichtbaar te houden. De SIED is betrokken bij het restaureren van het gebouw.

32

2023/2024

pompen niet meer nodig om het waterpeil in de haven te bepalen. Op initiatief van de SIED is dit monument op het voorterrein geplaatst.

●16 SIK Dergelijke locomotieven werden gebruikt

●14 ZWARTE SILO

op het industriespoor in Deventer. De Sik is geschonken door Volker Rail en door SIED-vrijwilligers gerestaureerd. Op deze plek is ook een deel van het industriespoor behouden.

De Zwarte Silo ligt op de eerste kavel die bij het aanleggen van de haven in 1923 is verkocht. De SIED heeft de silo van 2002 tot 2012, toen de restauratie begon, in gebruik gehad als hoofdkantoor en heeft daarmee kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van het Havenkwartier.

●15 POMPGEMAAL Deze pomp met dieselmotor komt uit de Prins Bernhardsluis die hiernaast ligt.

Door de bouw van dit gemaal waren deze

●17 COBERCO SCHOORSTEEN Deze schoorsteen is het restant van het Coberco-complex waar tot aan de sluiting enorme aantallen blikjes gecondenseerde melk werden gevuld. De blikjes kwamen van de Blikfabriek aan de overkant. Dankzij protesten van omwonenden en publiek en druk vanuit de SIED kon de schoorsteen worden behouden.

33

Gastcolumn

VAN VERLOEDERDE UITHOEK TOT HIPPE BUURT Foto: Collectie Overijssel

34

2023/2024

EWOUT VAN DER HORST / DEVENTER VERHAAL De Zwarte Silo was mijn eerste thuis in Deventer. Van 2003 tot 2005 werkte ik er aan een onderzoek naar de geschiedenis van arbeidsmigranten aan de hand van blikfabriek Thomassen & Drijver- Verblifa. De SIED had in deze jaren onderdak in deze graansilo die rond de millenniumwisseling buiten bedrijf is gesteld. Ik zat op het kantoor van de voormalige directeur in alle rust te werken, terwijl het verderop in het pand het niet te harden was door de penetrante geur van rottend graan dat in de kokers was achtergebleven.

Het voelde alsof ik in een uithoek van Deventer was beland. Het Havenkwartier lag er nogal verloederd bij. Veel meer dan de coffeeshop om de hoek was er niet.

Voorzitter Gijs van Elk en de jonge pensionado Sam de Visser kwamen regelmatig een bakkie doen. Han en Betsie Nijhof, ongeveer de laatste bewoners van de Meester De Boerlaan, vingen mij als hun adoptiezoon op. Han bleek overal en nergens opslagruimte op het terrein in gebruik te hebben voor zijn oldtimers en andere hobby’s.

Tien jaar na afronding van mijn boek Deventer Blik. Geschiedenis van arbeidsmigranten in een Nederlandse industriestad is de Zwarte Silo door BOEi gerestaureerd en omgetoverd tot een prachtige horecafaciliteit. Overal in het Havenkwartier werd het industrieel erfgoed ingezet voor het realiseren van prachtige verblijfruimtes. Nooit had ik kunnen vermoeden dat er in die stinkende silo van destijds nog eens smakelijke gerechten en hippe drankjes geserveerd zouden worden.

De succesvolle transformatie van het Havenkwartier is mede te danken aan de inzet van mijn SIED-vrienden. Zij hebben niet aflatend de blijde boodschap van de herbestemming van het Deventer industrieel erfgoed verkondigd. Met behoud en versterking van karakteristieke gebouwen is de eigenheid van het gebied overeind gebleven en is het Havenkwartier tot een van de meest geliefde plekken van Deventer uitgegroeid. Zie daar wat het particuliere initiatief voor elkaar krijgt!

De invloed van de SIED is zeker niet tot het Havenkwartier beperkt gebleven.

Overal in de stad zijn industriële gebieden ontwikkeld tot moderne woonwerkcentra. De SIED speelt ook nu nog een actieve rol bij de transformatie van het Roto Smeets terrein, de Senzora fabriekslocatie in de Raambuurt en de herbestemming van de Tapijtfabriek in Voorstad. Zo draagt de stichting al ruim 25 jaar met succes bij aan het behoud van het fraaie stadsgezicht van Deventer.

35

Meer SIED

EINDEJAARBIJEENKOMST 2023

Martijn Oosterhuis, voorzitter van de Kennisgroep Transformatie van de SIED, hield een lezing over de transfor-

Op 14 december 2023 werd de jaarlijks

matie van dit industrieel erfgoed in een

terugkerende eindejaarbijeenkomst

breder kader.

gehouden voor vrijwilligers, donateurs,

Donald Duck, misschien wel het

vrienden en andere relaties van de

bekendste tijdschrift dat bij ROTO

SIED; een happening bij uitstek ge-

Smeets is gedrukt, werd deze avond in

schikt om elkaar te ontmoeten en terug

de schijnwerpers gezet door Jan Kruse,

te blikken op het afgelopen jaar.

bij velen van u bekend door zijn publi-

De bijeenkomst werd ook in 2023

caties en zijn Oudejaarsconferences.

weer gehouden in de ‘Zwarte Silo’ in

Jan is echter ook actief als schrijver van

het Havengebied waar de SIED veel

Donald Duck verhalen waarover hij ons

heeft gedaan aan transformatie van

die avond op boeiende wijze heeft ver-

industrieel erfgoed en waar ze ook nog

teld. Om de kennis over Donald Duck te

steeds actief is.

testen was er een quiz waaraan ieder-

De avond stond in het teken van

een mee kon doen. Na afloop konden

‘ROTO Smeets’ de drukkerij die in 1931

geïnteresseerden glasnegatieven van

startte onder de naam ‘Nederlandse

Roto uit ons archief bekijken waarmee

Diepdruk Industrie’. Een drukkerij waar

het tijdschrift in de vijftiger jaren werd

een veelheid aan tijdschriften werd ge-

gedrukt en ook kon een blik worden

drukt, waaronder de Donald Duck. Het

geworpen op veel materiaal dat Jan

bedrijf ging helaas failliet in 2019.

had meegenomen over de totstandko-

Intussen is een groot deel van

ming van een stripverhaal. Al met al een

het bedrijfscomplex gesloopt, en het

zeer geslaagde avond waar een groot

terrein zal worden getransformeerd

aantal bezoekers bij aanwezig was.

tot een nieuwe stadswijk, die in de volksmond al de naam ‘Duckstad’ heeft gekregen.

ROTO SMEETS LEEFT VOORT Na het faillissement van ROTO Smeets werd het bedrijfsarchief veiliggesteld: zo’n 35 verhuisdozen met foto’s, dia’s, negatieven en fotoalbums.

Omdat Collectie Overijssel onvoldoende capaciteit had om de inhoud van deze dozen te ordenen werd de SIED gevraagd om deze taak op zich te nemen.

In maart 2022 is een werkgroep, bestaande uit Reinier Klein Woolt-

36

2023/2024

huis, Theo de Kreek en Sam de Visser

het MKB magazine dat vijf keer per jaar

opgericht. Met hulp van Marion Karsch

verschijnt en wordt gelezen door een

en Ingrid Doil , beiden van Collectie

groot aantal mensen bij diverse Deven-

Overijssel, zijn zij begonnen met het

ter bedrijven.

uitzoeken van de foto’s. Deze werden

MKB wil aandacht schenken aan bedrij-

genummerd en met eventuele bij-

ven die van oudsher gevestigd zijn in

schriften opgenomen in een digitaal

Deventer en biedt de SIED de gelegen-

bestand. Sam de Visser heeft zich om

heid tweemaandelijks een artikel van

gezondheidsredenen teruggetrokken,

twee pagina’s mét foto’s te verzorgen

Tonni van Elk nam zijn plaats in.

in hun magazine. Een heel mooi initia-

In maart 2024 waren er al meer dan

tief dat SIED graag ondersteunt, dat

twaalfduizend foto’s genummerd en in

ons de gelegenheid geeft ons binnen

doosjes bewaard. Waar zij al meer dan vierhonderd uur aan werkten!

Beeldcolumn

SIED | Stichting Industrieel Erfgoed Deventer | www.sied.nl

DEVENTER De volgende stap is het archiveren van TAPIJT FABRIEK

dit alles. Oud-medewerkers van ROTO Velen zal het opvallen, die grijze steen in de muur van het Kunstenlab aan de

Mr. De Boerlaan. De steen werd daar in

Smeets zijn bezig met het geven van 1930 gelegd als “eerste steen” van de Pettenfabriek van Smit.

Het complex bestond oorspronkelijk uit een productiehal met sheddak en een

aanvullingen op de (ontbrekende) foschijngevel en een gedeelte met plat

dak, waar zich de kantoren, het pakhuis en de expeditie bevonden. Een garage

voor twee auto’s en een laadperron be-

vonden zich aan de Noordzeestraat. Het

tobijschriften zodat het een compleet pand is diverse keren veranderd en uit-

gebreid, o.a. door architect G. Houwing.

In de jaren vóór de 2e wereldoorlog

overzicht wordt.

droegen mannen doorgaans een hoofddeksel. De “heren” een hoed, de “gewone man”, de arbeiders en de boeren droegen een pet. Dat bleef ook na de oorlog nog even voortduren, maar geleidelijk verdween de pet uit het straatbeeld. Smit maakte daarom ook petten voor politie, leger en brandweer. Later ging men over op pyjama’s.

De jaren vijftig en zestig zijn goede jaren voor de fabriek: er werken meer dan honderd mensen in de verschillende

SIED ZICHTBAAR

productieruimten. In het atelier en de strijkzaal alleen vrouwen, in de snijzaal, bij het machineonderhoud en het magazijn alleen mannen. Het tekort aan vakbekwaam personeel eind jaren vijftig wordt opgelost door eigen personeel les te laten geven aan nieuw personeel.

In die jaren ontstaat ook de Vakopleileerplichtige meisjes een interne opleiding krijgen tot modinette.

Eind april 2024 werd SIED benaderd De Stichting Industrieel Erfgoed verzorgt elke editie een beeldcolumn over het industrieel

verleden van Deventer. Een uitgebreidere versie is gepubliceerd in Nijvertijd, nr. 45 en te vinden

door Marco Kok van MKB Deventer op www.sied.nl

met het verzoek mee te werken aan 44

MKBMagazine

MKBMagazine

45

37

Meer SIED Deventer nog bekender te maken bij

gen. Dit industriële erfgoed was ook

het bedrijfsleven en de banden met het

de aanjager voor de activiteiten van de

MKB verder aan te halen.

SIED. Het Havenkwartier, het Bergweidegebied, de waterhuishouding… het zijn de elementen die de geschiedenis én de toekomst van Deventer voor een belangrijk deel bepalen. Op dit ogenblik bereidt de SIED met een aantal partners, zoals Architectuurcentrum Rondeel en het Waterhuis, activiteiten voor om het eeuwfeest in mei 2025 te vieren.

30 JAAR SIED EEUWFEEST 100 JAAR HAVEN

De SIED werd in 1995 opgericht. Aan de vooravond van het ‘Jaar van het Industrieel Erfgoed’ in 1996. Het begon

In 1925 opende burgemeester Van Ey-

met strijd voor het behoud van indus-

singa officieel de Deventer industrieha-

trieel erfgoed in de Raambuurt, maar

ven en het bijbehorende industriespoor.

al snel maakte ‘strijd tegen’ plaats voor

De geschiedenis van de haven kent ups

‘samenwerking met’ en ‘plannen maken

en downs die van invloed waren op de

voor’. In 2025 bestaat de SIED dus 30

bebouwing, de industriële activiteit

jaar. Dat jubileum zal niet ongemerkt

en de maatschappelijke ontwikkelin-

voorbij gaan.

38

2023/2024

NIJVERTIJD 2023/2024

Donaties Draagt u de SIED een warm hart toe

Jaarlijkse uitgave van:

en wilt u graag bijdragen aan de doel-

Stichting Industrieel Erfgoed Deventer

stellingen van de SIED? Voor donaties

(SIED)

gelden de volgende bedragen: € 20,- (of meer) voor particulieren

www.sied.nl

€ 25,- (of meer) voor organisaties € 50,- (of meer) voor bedrijven

Redactie:

€ 250,- (of meer) voor ‘Vrienden’

Werkgroep Communicatie SIED Op www.sied.nl/donateur kunt u zich Ontwerp/vormgeving:

opgeven als donateur.

Peter Bos (Houdbaar) Druk:

Vrienden van de SIED

Rijser Printing De SIED heeft een bijzondere relaOplage:

tie met een aantal donateurs, die we

750

‘Vriend van de Sied’ noemen. De Vrienden van de SIED zijn:

ISSN:

Auping

1388-2759

Batenburg Techniek De Zwarte Silo Houdbaar JVZ Ingenieursburo Le Clercq Planontwikkeling Maas Kristinsson Architecten NV Bergkwartier Peree Bouwadvies bv PHB Deventer Salland Storage Schaap Bliksembeveiliging en Ontstoringstechniek Smederij van Woerkom Wolters Vastgoedonderhoud Ten Hag Groep Trivium Packaging Witteveen+Bos

39

SIED De Stichting Industrieel Erfgoed Deventer is opgericht in 1995. Doel is het behoud van industrieel erfgoed in Deventer en omgeving. Ons werkgebied omvat Bathmen, Deventer, Diepenveen, Olst, Twello, Voorst en Wijhe. Gegevens vastleggen, historisch onderzoek doen en daarover publiceren zijn belangrijke onderdelen van ons werk.

Wij organiseren excursies, bijeenkomsten en lezingen en geven advies over hergebruik van industrieel erfgoed.

Natuurlijk zetten we ons in voor hergebruik van monumenten van bedrijf en techniek.

Mail voor meer informatie naar info@sied.nl U kunt ook onze internetsite www.sied.nl bezoeken.

40

2023/2024