Coberco 'Knuffelpijp'

DE KNUFFEL PIJP DE COBERCO-SCHOORSTEEN

‘DE KNUFFEL PIJP’ De schoorsteen van de Coberco in Deventer

4

Zuivelproductie door de eeuwen heen - Met de koeien onder een dak

8

- Melkmeisjes en stadsweiden

12

- Karnhuizen, melkbussenhuisjes en roomkannetjes

17

- De zuivelproductie in 1850-1950

22

Zuivelfabrieken in en rond Deventer

28

Opvallende momenten in de zuivelgeschiedenis

38

De beleving van Coberco

44

Winter ‘24-‘25 Deze brochure wil een overzicht geven van de geschiedenis van de zuivelproductie in Deventer en omgeving: waar waren de fabrieken, wat is er nog te zien en hoe heeft deze industrie zich ontwikkeld.

Met deze brochure wil de Stichting Industrieel Erfgoed Deventer de redding van de schoorsteen van de Coberco in Deventer markeren en in een context plaatsen.

3

DE COBERCOSCHOORSTEEN 4

de Coberco schoorsteen

‘DE KNUFFELPIJP’ De redding van de Coberco-schoorsteen is de directe aanleiding voor het maken van deze uitgave.

Jarenlang heeft de Stichting Industrieel Erfgoed Deventer zich ingespannen om het Coberco-complex te redden. Na de sloop van het fabriekscomplex in 2019 is de aandacht geconcentreerd op behoud van de schoorsteen. Omwonenden begonnen een petitie voor het behoud van de schoorsteen. Die petitie werd door honderden Deventenaren getekend en de media besteedden ook veel aandacht aan de schoorsteen. Na de doop in ‘knuffelpijp’ werd de aandacht ook bij het publiek groot.

De SIED besloot de gemeente Deventer te

Het lukte de SIED niet om de schoorsteen

vragen de schoorsteen op de monumen-

op de gemeentelijke monumentenlijst te

tenlijst te plaatsen. Dat gebeurde niet zo-

krijgen. Daarop nam de gemeenteraad het

maar. Aan de landelijke Stichting Fabrieks-

initiatief over en vroeg het college van B &

schoorstenen (STIF) werd gevraagd om na

W te zoeken naar mogelijkheden te schoor-

te gaan of de schoorsteen voldoende van

steen te behouden. Eigenaar WIEAP bleek

belang was om te behouden.

bereid de schoorsteen aan de gemeente over te dragen.

De conclusie van de STIF was duidelijk: van de 11.000 schoorstenen die er in Nederland

Vervolgens stelde de Provincie Overijssel

zijn gebouwd blijven er nog een vijftigtal

in het kader van de subsidieregeling ‘Het

bijzondere exemplaren over, waaronder

Verhaal van Overijssel 2.0’ geld beschik-

deze! De firma De Ridder die de schoorsteen

baar en maakte de gemeente Deventer ook

bouwde in 1955 gebruikte na de Tweede

middelen vrij. Het geld is bestemd voor de

Wereldoorlog zogenaamde gele waalstenen.

restauratie van de schoorsteen.

Van de door hen gebouwde schoorstenen van dit type zijn er nog maar vijf over,

De SIED heeft toegezegd een aantal activi-

waaronder in Ommen, Dalfsen en deze dus

teiten rondom het behoud van de schoor-

in Deventer. Ook de ingemetselde letters

steen uit te voeren. Eén daarvan is deze

CCGO (Coöperatieve Condensfabriek Gel-

publicatie.

derland en Overijssel) maakt de schoorsteen bijzonder. In Overijssel heeft alleen die in Dalfsen een dergelijke versiering.

5

6

de Coberco schoorsteen

7

(1)

MET DE KOEIEN ONDER EEN DAK (1) Reconstructie van een woonstalboerderij uit de ijzertijd, met de runderen in de boerderij (Peter Paul Hattinga Verschure)

8

de Coberco schoorsteen

VEETEELT EN ZUIVEL IN DE PREHISTORIE EN VROEGE MIDDELEEUWEN De veeteelt in Nederland kent een lange geschiedenis. Ergens tussen 5000 en 4000 voor Christus komt het idee van het houden van dieren bij je verblijfplaats Nederland binnen.

Van deze vroege veeteelt zijn in het duinlandschap langs de westelijke kust resten van varkens en runderen gevonden.

Het natte landschap en de kou waren minder geschikt voor schapen en geiten. Lang was de gedachte dat de boeren, in wat nu Nederland is, al hun dieren importeerden uit gebieden in de wereld waar de veeteelt al eerder begonnen was.

Tegenwoordig wordt die theorie in twijfel getrokken. Er zijn namelijk aanwijzingen dat varkens bijvoorbeeld zich ook voortplantten met wilde zwijnen. Het is voor deze periode nog onbekend of men varkens los liet lopen om voedsel bij elkaar te scharrelen of bij huis hield. Ook weten we niet of koeien alleen voor het vlees gehouden werden of ook voor de melk.

In de brons- en ijzertijd (ca. 2000 - 15 voor

den vergaat hout snel, waardoor de lichte

Christus) zien we steeds meer aanwijzin-

binnenwanden niet te herkennen zijn. Wel

gen voor veeteelt. Zo zijn er bij archeologi-

is de indeling van de boerderijen dan nog

sche onderzoeken gebouwplattegronden

zichtbaar in het patroon van de dieper

gevonden waaruit blijkt dat er een stalge-

ingegraven paalkuilen (2).

deelte in de boerderij aanwezig was. Men woonde letterlijk met het vee onder één

De ontwikkeling van de woonstalhuizen

dak. Deze zogenaamde woonstalhuizen

laat ook de ontwikkeling van de omgang

komen in heel Nederland voor. Runderen

met het vee zien. Zo zijn de woonstalhui-

stonden waarschijnlijk in de zijbeuken van

zen in de midden-bronstijd (1800 - 1100 v.

de boerderij waarbij de stal door middel

Chr.) nog langgerekt en kon hier redelijk

van tussenschotten en palen verdeeld was

wat vee staan. Een lengte van 25-30 m voor

(1). Bij boerderijen in West-Nederland is

een boerderijplattegrond uit deze periode

deze binnen-indeling soms nog te herken-

is geen uitzondering. In de vroege ijzertijd

nen. Op de Oost-Nederlandse zandgron-

worden de woonstalhuizen al kleiner, en

9

Met de koeien onder een dak (2)

(3)

(2) Aan de hand van het patroon van de paalkuilen kan worden vastgesteld dat het zuidelijke deel van deze boerderijplattegrond het stalgedeelte was.

(3) Voorbeeld van een slijpplaat voor micromorfologisch onderzoek (herkomst foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed).

konden er daardoor ook minder dieren

microscoop nodig om de aanwezigheid

binnen staan. Sommige typen zijn zo klein,

van dieren aan te tonen. Bij dit zogenaam-

dat er geen ruimte meer was voor vee. Van-

de micromorfologisch onderzoek wordt

af de ijzertijd (800 -15 v. Chr.) worden dan

van een grondmonster een slijpplaat,

ook steeds meer indicaties van bijgebou-

een soort doorsnede, gemaakt en wordt

wen gevonden, die gezien moeten worden

gekeken naar de minerale samenstelling

als losse stallen. Het vee staat niet meer

en gelaagdheid van de grond (3). Zo kan

in de boerderij, maar heeft zijn eigen stal.

bepaald worden wat voor soort menselijke

Waarom men de stal van het woonhuis

(of dierlijke) activiteiten er hebben plaats-

scheidde is onbekend. Ondanks deze ont-

gevonden en bijvoorbeeld ook bemesting

wikkeling bleven de woonstalhuizen naast

worden vastgesteld. Nog een methode is

de kleinere boerderijen in gebruik.

door naar de insecten in de grond te kijken.

Hierbij worden grondmonsters genomen

Er zijn ook andere manieren om te ach-

van de zone waar de stal verwacht wordt en

terhalen waar de dieren stonden. Zo kan

wordt onder de microscoop gekeken of er

binnen een boerderijplattegrond aan de

bepaalde insecten aanwezig zijn die je in

hand van hoge fosfaatgehaltes de plek van

een stal zou verwachten, zoals mestkevers,

de stal aangewezen worden. Op die plekken

roofmijten en vlooien. Onder meer bij een

lag de mest, waardoor het fosfaatgehalte

vroegmiddeleeuwse boerderij in Drenthe

in de grond hoger was. Ook kunnen in de

is deze methode gebruikt.

grondlagen sporen van vertrapping door de dieren aangetroffen worden. Soms zijn

In Nederland zijn ook botresten gevonden

er pootafdrukken met het blote oog te

die wijzen op het houden van de dieren. Op

herkennen, maar in ander gevallen is een

het botmateriaal zelf kunnen slachtspo-

10

de Coberco schoorsteen

(4)

(4) Uit de prehistorie vinden we ze in Deventer niet vaak, maar uit de middeleeuwen wordt wel botmateriaal met slachtsporen gevonden.

ren zichtbaar zijn in de vorm van snij- en

in het westen van Nederland aardewerken

haksporen (4). Bevinden zich binnen het

potten en scherven van de Swifterbant-cul-

dierlijke botmateriaal vooral vrouwelijke

tuur gevonden waaraan aankoeksels

dieren en jonge dieren, en lage aantallen

vastzaten. De samenstelling daarvan werd

mannelijke dieren, dan wordt dit vaak

geanalyseerd. Zo kon in de aankoeksels van

gezien als bewijs van het houden van melk-

aangebrand eten een onderscheid worden

vee. Helaas zijn in Oost-Nederland weinig

gemaakt tussen vetten van vissen en van

tot geen botten van dieren uit de prehis-

zoogdieren, maar ook zuivelproducten kon-

torie bewaard gebleven. De droge bodem

den onderscheiden worden. Op scherven

maakt dat onverkoold organisch materiaal

gevonden in Noord- en Zuid-Holland uit de

slecht bewaard bleef.

periode van ongeveer 5000-3800 voor Chr. kon op basis van deze aankoeksels worden

Vondstmateriaal dat wijst op veeteelt of

vastgesteld dat men die aardewerkvormen

zuivelproductie uit de periode van de pre-

al gebruikte voor zuivelproducten. Ook op

historie en de vroege middeleeuwen, is in

aankoeksels op scherven uit de middeleeu-

de gemeente Deventer en omgeving weinig

wen is dit onderzoek uitgevoerd. Hieruit

gevonden. In andere gebieden in Nederland

bleek dat men een soort pap van melk

zijn wel aanwijzingen gevonden. Zo zijn

maakte, die gezoet werd met honing.

11

MELKMEISJES EN STADSWEIDEN

(1) Op de kadastrale kaart van 1832 van het gebied rond Colmschate, is goed te zien dat de boerderijen op de overgang van de akkers (hoog) naar de weiden (laag) liggen.

12

de Coberco schoorsteen

VEETEELT EN ZUIVEL IN DE LATE MIDDELEEUWEN Ook in de late middeleeuwen (1250-1500 na Chr.) en de nieuwe tijd (1500-1850 na Chr.) bleven op het platteland van Oost-Nederland mens en dier vaak nog onder één dak wonen in nieuwere varianten van het woonstalhuis. Het aantal stuks vee was daarbij (mede)bepalend voor de grootte van de stal en de boerderij. Waar de boerderijen in de Romeinse tijd en de vroege middeleeuwen nog op de hoge delen van het dekzandlandschap lagen, verschoven ze in de late middeleeuwen naar de overgang van de hoge akkergronden naar de lagere weide- en hooilanden (1). Dit wordt wel gezien als aanwijzing dat het houden van runderen belangrijker werd, ten koste van varkens die ook in bosgebieden gehouden werden.

In Oost-Nederland was veelal sprake van

omgeving van boerderij de Olthof in

een gemengd bedrijf. Rogge was het be-

Epse zijn een aantal bellen gevonden die

langrijkste gewas, maar er werden natuur-

waarschijnlijk als koebel dienden (2). De

lijk ook andere gewassen verbouwd. Zeker

Olthof werd op enig moment groots her-

in de omgeving van de stad produceerde

bouwd, waarschijnlijk als boerderij bij een

men ook grondstoffen voor de ambachts-

nonnenklooster (3). De opvallende omvang

lieden. Op de arme zandgronden was mest

zou kunnen wijzen op een grote veestapel

essentieel voor een goede oogst. Rundvee

die niet alleen de boer maar ook de nonnen

was dan ook niet alleen van belang als

van voedsel moest voorzien.

producent van melk, vlees en huiden maar vooral ook als bron van mest.

Opvallend is dat in de late middeleeuwen niet alleen de boeren koeien hielden, maar

Van dat vee zelf vinden we vaak maar

ook veel bewoners van Deventer. De stads-

weinig terug. Ook melkvee werd op enig

plattegrond van Jacob van Deventer (ca

moment geslacht en geconsumeerd. Soms

1560, 4) toont in groen omvangrijke wei-

overleed echter een dier door ziekte en was

degebieden ten oosten van de stad en aan

het niet meer voor consumptie geschikt.

de andere kant van de rivier. Deze stads-

Deze runderen vinden we regelmatig

weiden waren stadsbezit en mochten door

terug aan de randen van de erven. In de

de burgers worden gebruikt. Voorwaarde

13

Melkmeisjes en stadsweiden (2)

(3)

(2) Koebel gevonden in de omgeving van de Olthof in Epse.

(3) Deze extra grote boerderij uit de late 12de of vroege 13de eeuw moest waarschijnlijk het klooster Maria ter Horst (1225-1253) van voedsel voorzien.

was wel dat de inwoner ook officieel burger

burger zelf. Als later bleek later dat dit niet

van de stad was, later werd deze groep nog

zo was, werd het verbeurd verklaard. Ver-

verder beperkt tot de groep grootburgers.

der moest het vee melkgevend of drachtig

Vanaf 1866 mochten de grootburgers geen

zijn. In 1611 legde men vast dat de melk

vee meer op de weiden houden, maar kre-

van de dieren naar de stad moest worden

gen ze een jaarlijkse vergoeding. Inwoners

gebracht voor eigen gebruik, niet voor de

die afstammen van deze groep hebben,

handel. Niet alleen de burgers mochten vee

onder voorwaarden, nog steeds recht op

op de stadsweiden houden, maar ook de

deze uitkering van € 13,61 per jaar.

gasthuizen. Op de weiden werkten zogenaamde schutters. Ze moesten assisteren

Allerlei regels voor de weiden zijn vast-

bij het brandmerken (opbranden) van het

gelegd in de stadsrechten, verschillende

vee, in de nacht de wacht houden en vee

concordaten en een regelement op de wei-

vangen dat niet op de weiden thuishoorde

den uit 1795. Aan het begin van het seizoen

(schutten). Ook moesten ze de melkpalen

werd het vee gebrandmerkt zodat men

verzetten en het vee van de ene naar de

kon zien welk vee wel en niet op de weide

andere weide verplaatsten.

thuishoorde. Aanvankelijk was er geen beperking van het aantal koeien, maar

Het vee kon relatief vrij rondlopen en

later werd het begrensd op drie koeien.

de melksters moesten dus op zoek naar

Ook mocht een paard en onder voorwaar-

de (juiste) koeien. Later werden ook wel

den een stier worden gehouden. Gemid-

aandrijvers aangesteld die het vee naar de

deld werden jaarlijks 800 koeien, tussen

melkplaatsen moesten drijven. De melk-

100-200 paarden en een wisselend aantal

sters kwamen waarschijnlijk twee keer per

stieren opgedreven.

dag uit de stad. Omdat er vóór de late 15de

Het vee moest wel eigendom zijn van de

eeuw geen brug was, betekende dit dat ze

14

de Coberco schoorsteen

(4)

(4) Op de stadsplattegrond van Jacob van Deventer uit circa 1560 zijn de weidegronden goed te herkennen.

15

Melkmeisjes en stadsweiden (5)

(6)

(5) Bij het project Ruimte voor de Rivier werd in 2013 een punterachtige gevonden.

Dit soort scheepjes werd gebruikt om de rivier over te steken.

(6) Het (moderne) beeld in de Melksterstraat herinnert aan de ramp in 1331 toen 36 melkmeisjes verdronken.

de rivier moesten oversteken. Dit gebeurde

en een wal, een zogenaamde landweer.

waarschijnlijk met kleine scheepjes, zoals

Toegang van buiten was alleen mogelijk

de punterachtige die gevonden is bij het

via versterkte doorgangen. De doorgangen

project Ruimte voor de Rivier (5). Al in 1355

werden verpacht aan boeren die ze moes-

was sprake van een Melkstersteeg waar een

ten bewaken. Dergelijke sterkten waren er

poortje naar de IJssel leidde waar waar-

op het Bolwerk, bij de Yperenberg en het

schijnlijk de boot lag. In 1331 ging de over-

Koerhuis. In tijden van gevaar kon het vee

tocht helemaal mis toen een bootje met

soms niet op de weiden worden gestald. In

36 melksters omsloeg en de melkmeisjes

1578 werd bepaald dat vanwege de onvei-

verdronken. Een beeld in de Melksterstraat

lige tijden de weiden aan de andere kant

herinnert aan dit drama (6).

van de IJssel niet gebruikt konden worden.

Daarom mochten op de overgebleven wei-

Het vee was belangrijk voor de burgers van

den per burger maar twee koeien worden

de stad en moest beschermd worden. De

gehouden.

weiden waren omgeven door een gracht

16

de Coberco schoorsteen

KARNHUIZEN, MELKBUSSENHUISJES EN ROOMKANNETJES Gedurende de middeleeuwen (450 - 1500 na Chr.) en nieuwe tijd (1500-1850 na Chr.) veranderde er weinig aan de plek die melk en melkproducten innamen in het boerenbedrijf. De koeien stonden in de winter op stal. In april of mei kreeg de koe haar kalf en de eerste weken was de melk voor dit kalf.

Daarna werd de koe met de hand gemolken en werd het kalf na het afromen gevoed met de afgeroomde melk. In juli of augustus werd de koe weer drachtig gemaakt en na twee maanden droogzetting voor de geboorte van het nieuwe kalf begon de cyclus opnieuw.

17

Karnhuizen, melkbussenhuisjes en roomkannetjes Verse melk is ongekoeld zeer beperkt

of gegoten. Bij de room gaat een beetje

houdbaar en dus alleen op de boerderij

karnemelk waarna het karnproces op de

te gebruiken en in de directe omgeving

eerder beschreven manier verloopt. Bijko-

te verhandelen. Bij boerderijen vinden

mend voordeel is dat de karnemelk langer

archeologen wel koelputten en later

houdbaar is dan de verse melk. Dat de

ook kelders die de levensduur enigszins

handel in karnemelk beperkt was, blijkt

konden verlengen (1). In Oost-Nederland

uit het gegeven dat de boeren het ook aan

verwerkten de boeren de meeste melk tot

de varkens voerden.

boter. Dit kan op twee manieren. De eerste werkwijze is het eenvoudigst: bij de verse

Karnen kan op een aantal manieren die

melk wordt wat zure melk gedaan en het

er allemaal op neerkomen dat de melk

geheel wordt gekarnd. Door het karnen

of room zo lang wordt geschud, geroerd

breken de vetbolletjes in de melk en

of geklopt dat er boterklonten ontstaan.

klonteren samen waarna de klonten (bo-

Stootkarnen gebeurde in een smalle

ter) uit de vloeistof (karnemelk) worden

ton of vat met een stok met onderaan

geschept. Deze werkwijze is tijdrovend en

een schijf met gaatjes. Latere varianten

vooral geschikt voor boeren met weinig

hebben een meer draaiende werking. In

koeien.

de tweede helft van de 19de eeuw kwam in Oost-Nederland de intensieve veehoude-

Bij de tweede iets complexere methode

rij op die vooral ook voor de markt ging

wordt de boter gemaakt van de room die

produceren. Bij dergelijke grote hoeveel-

van de melk wordt afgeroomd nadat de

heden melk is handmatig karnen geen

melk de gelegenheid heeft gehad om te

optie meer. Om dit te ondervangen werd

rusten. De lichtere vetdeeltjes gaan op de

begin 19de eeuw de karnmolen uitgevon-

overige bestanddelen van de melk drijven

den die in Oost-Nederland vanaf 1850

waarna de room er kan worden afgeschept

opkwam.

(1)

(2)

(1) Koelput bij een boerderij die is opgegraven in Keizerslanden.

(2) Een karnhuis tegen de boerderij Grote Brander in Okkenbroek.

De tekening op de vorige pagina laat het afromen van melk zien. Op de plank op de achtergrond zijn de melkteilen te zien (tekening gemaakt door J. Le Francq van Berkhey rond 1800).

18

de Coberco schoorsteen

(3)

(4) (3) Op de boerderij Arkelstein in Bathmen werd een karnhuis opgegraven.

(4) Sporen van een melkbussenhuisje op boerderij de Arkelstein in Bathmen.

(5) De Nieuwe Markt aan het begin van de 19de eeuw op de achtergrond handelaren met een tonnetjes boter.

(5)

Soms was er op de deel van de boerderij

beweging die de karnton aandreef. De karn-

ruimte voor een karnmolen. Elders werd

molen was geen lang leven beschoren. Al

tegen de boerderij een rond of veelhoekig

in de late 19de eeuw kwam de fabrieksma-

bouwsel geplaatst met een doorsnede van

tige boterproductie op gang, waarna de

ongeveer vijf meter (2). Centraal in dit

melk in de fabriek werd verwerkt.

karnhuis stond een ronde spil die door een geblinddoekt paard in beweging werd

Bij archeologisch onderzoek op boerderij

gebracht. Deze beweging werd via een

Arkelstein in Bathmen werd een rond

groot horizontaal rad, het kroonwiel, en

karnhuis met een diameter van vijf meter

een tandwiel omgezet in een draaiende

opgegraven (3). Een deel van de cirkel stak

19

(6)

(6) Deze grijsbakkende kommen worden in Deventer veel gevonden in contexten uit de 15de en 16de eeuw. Waarschijnlijk zijn ze als melkteil gebruikt.

20

de Coberco schoorsteen

Karnhuizen, melkbussenhuisjes en roomkannetjes buiten de boerderij uit, het andere deel

teilen, -bakken en -testen voor. De meest

was naar binnen gebouwd. Centraal in de

voorkomende vorm was een wijde kom

cirkel lag een bakstenen poer die de spil

met twee grote oren en een schenktuit.

van de molen droeg. In de omgeving van

Ook een in Deventer veelvoorkomende

Deventer zijn ook enkel karnhuizen be-

schaal van grijsbakkend aardewerk uit

waard gebleven, zoals op de Grote Brander

de 14de of 15de eeuw was waarschijnlijk

in Okkenbroek. Op het erf Arkelstein werd

een melkteil (6). Het ontbreken van een

ook een aanwijzing voor de volgende stap

schenktuit zou erop kunnen wijzen dat de

in de industrialisatie van de melkproduc-

room werd afgeschept. Een andere vorm

tie aangetroffen: een melkbussenhuisje.

die met melkverwerking in verband kan

Het huisje was ongeveer 2,7 meter lang en

worden gebracht, is de room-, melk- of

1,6 meter breed met bakstenen muren en

tuitpot die in ieder geval vanaf de 17de

een lemen vloer (4). Op basis van kera-

eeuw voorkomt (7). De tuit bevond zich

miekscherven wordt het gebruik ervan ge-

een stuk beneden de rand van de pot,

dateerd tussen de late 19de eeuw en 1960.

zodat de magere melk kon worden afge-

Dit past goed binnen de gebruiksfase van

goten.

de melkbussen die tussen de late 19de en eerste helft van de 20ste eeuw in gebruik waren.

(7)

De meeste boter kwam waarschijnlijk op de lokale markt terecht. In Deventer werden kleine hoeveelheden landbouwproducten vooral op de Nieuwe Markt verhandeld, maar boter was hier over de eeuwen waarschijnlijk niet altijd welkom.

In 1582 werd de pachter van de Vederwaag op de markt ontslagen omdat hij, tegen de afspraken in, ook boter had gewogen.

Een schilderij van de markt uit circa 1820 toont handelaren met tonnetjes boter.

Op de tonnen ligt een blokje boter om te proeven (5). Na 1870 kwamen er in Deventer en Raalte speciale botermarkten op, in

(7) Bij een roompot kon de magere melk via de tuit onder de roomlaag worden afgegoten.

(Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.)

Deventer verrees in 1899 aan de Hofstraat een gietijzeren Botermarkt.

Bij de productie van boter waren hulpmiddelen nodig. Een deel daarvan was van keramiek en komt terug als archeologische vondst. Het meest komen afroom-

21

DE ZUIVELPRODUCTIE IN 1850-1950 1850-1950 Sociaal economische ontwikkelingen

en is er sprake van overcapaciteit. Problemen met de boterexport als gevolg van knoeierijen en concurrentie verergeren de situatie. De prijzen zakken onder

In 1850 vinden alle zuivelbereidingen

het winstniveau. De wijze van bereiding

(boter en kaas) nog op de boerderij

bleef ook achter bij de ontwikkelingen

plaats. Vooral Friesland exporteert boter

in het buitenland. Al voor de crisis van

naar Engeland. Kaas gaat naar Frankrijk,

1878 (in 1875-1877) bleef de kwaliteit

België en Duitsland. De welvaart in deze

van de boter achter bij die uit het Franse

sector duurt tot 1878. Naast Friesland

Normandië en Denemarken.

zijn Zuid-Holland, Noord-Brabant, de

In 1879 is de introductie van de

Kop van Overijssel en westelijk Utrecht

centrifuge in Denemarken, waar het

van belang. Gelderland en de rest van

landbouwonderwijs al vanaf 1850 op

Overijssel zijn minder belangrijk. Rond

een hoger peil staat dan in Nederland.

Deventer zijn er op de rivierklei voorna-

De Nederlandse boterproducenten

melijk gemengde bedrijven.

zochten hun toevlucht tot frauduleuze praktijken, zoals mengen met minderwaardige boter, extra water erdoor kne-

1878-1930 Van knoeierijen tot innovaties

den en vanaf 1873 door vermenging met kunstboter. Ook werd margarine verkocht als ‘boter’ en werd kaas vervalst.

De landbouw maakt vanaf 1878 een die-

Vooral in Friesland wordt de daling

pe crisis mee. De crisis wordt vooral ver-

van de export gevoeld. In 1878 gaat de

oorzaakt door de komst van goedkoop

commissie Pasman namens de Friesche

graan uit de Verenigde Staten. Dat graan

Maatschappij van Landbouw en Vee-

is goedkoop door de grootschalige teelt

teelt op onderzoek uit in Denemarken.

en door het goedkope transport met

De conclusie is dat de hygiëne omhoog

stoomschepen. Boeren schakelen om

moet en de koeling verbeterd moet

van akkerbouw naar melkveehouderij en

worden. De commissie pleit niet voor

daardoor groeit het aanbod van zuivel

fabrieksmatige verwerking.

22

de Coberco schoorsteen

De Staatscommissie voor de Landbouw

dan snel toe. De coöperatieve zuivelfa-

is er in 1886 wel voorstander van. Het

brieken gingen zich ook verenigen.

advies (waarvan het rapport pas in 1890

De gebrekkige verbindingen maak-

verschijnt) leidt in 1889 tot de Boterwet.

ten het noodzakelijk om in ieder dorp van

De commissie constateert:

enige betekenis een fabriek op te rich-

• dat er bij de boeren onvoldoende be-

ten. Vervoer over langere afstand was in

langstelling is voor nieuwe methoden,

die tijd vanwege bederf niet mogelijk.

• dat er een gebrek aan onderlinge sa-

Met de komst van de coöperatieve

menwerking is.

stoomzuivelfabrieken verdwenen de

De commissie adviseert coöperaties te

particuliere handkrachtfabriekjes. De

stichten.

boeren leverden liever aan de coöperaties en ontvingen ook vaak meer voor

De Boterwet van 1889 leidde niet tot het

hun melk. Verschillende particuliere fa-

gewenste resultaat. Oprichting van Bo-

briekjes werden in coöperaties omgezet.

tercontrolestations (van 1901 tot 1904)

Zuivelfabrieken die aan het eind

was nodig om de kwaliteit te garande-

van de 19de eeuw buiten het verstede-

ren en vervalsingen te voorkomen. Boter

lijkte westen van Nederland ontstonden,

werd voorzien van een gedeponeerd

interesseerden zich over het algemeen

handelsmerk en een controlemerk. Van-

niet voor de consumptiemelk-voor-

af 1904 werd het een rijkscontrolemerk.

ziening. Voor consumptiemelk was er

Vanaf 1880 verplaatst de productie zich

vanwege de bederfelijkheid ook geen

van de boerderij naar particuliere hand-

exportmarkt.

Begin 20ste eeuw namen de parti-

kracht- en stoomzuivelfabrieken.

Er heerste onvrede over de te

culiere zuivelfabrikanten het initiatief tot

grote afhankelijkheid ten opzichte van

de bereiding van nieuwe producten zoals

de particuliere fabrikanten. Die onvrede

gecondenseerde melk met en zonder

leidde tot de oprichting van coöperaties.

suiker en melkpoeder. Deze producten

De eerste was in Warga in 1886. Het

leverden meer winst op. In het buiten-

grootste probleem bij de oprichting was

land was er veel belangstelling voor. In

het aantrekken van voldoende kapitaal.

periode 1900-1923 nam de export van

Aanvankelijk investeerden vooral landei-

gecondenseerde melk sterk toe.

genaren en notabelen in de coöperaties

De particuliere fabrikanten organi-

maar de oprichting van Boerenleenban-

seerden zich in 1908 in de ‘Vereeniging

ken sinds 1898 loste het kapitaalpro-

van Zuivelfabrikanten’, later geheten

bleem op. Het aantal coöperaties neemt

de ‘Vereeniging voor Zuivelindustrie en

1895

1898

1900

Handkracht Stoom

Handkracht Stoom

Handkracht Stoom

11

17

Overijssel: 0

7

13

15

23

De zuivelproductie in 1850-1950 Melkhygiëne’. De coöperatieve fabrieken organiseerden zich eind 19de eeuw in eerste instantie per provincie in gewestelijke zuivelbonden. De eerste organisatie ontstond in 1896. Toen nam G.J. Bieleman uit Vorden, tevens onder andere voorzitter van de lokale coöperatie, het initiatief tot de ‘Geldersch-Overijsselsche Bond van Coöperatieve Zuivelfabrieken’. De regionale organisaties richtten in 1900 de ‘Algemeene Nederlandsche Zuivelbond’ (Federatieve Nederlandsche Zuivelbond, afgekort FNZ) op als overkoepelende organisatie. De coöperaties werkten vrijwel vanaf hun ontstaan samen op het gebied van de afzet.

Ook de werknemers organiseerden zich. In 1900 werd te Warga de ‘Bond van Zuivelfabrieksarbeiders’ opgericht, in 1909 gefuseerd tot de ‘Bond van Arbeiders in het Landbouw- en Zuivelbedrijf’.

Met de komst van de fabrieken na-

ren en onbelemmerde invoer. In 1932

men de mannen de taak van de vrouwen

kwam de Crisis Zuivelwet als steun van

als boter- en kaasmaakers over. In hand-

de rijksoverheid. Er kwam een heffing op

krachtfabriekjes waren de teams klein:

het gebruik van zuivelproducten en een

een man woog de melk, nam monsters

mengverbod met margarine.

en verwarmde de melk voor; de tweede,

De export naar Engeland, het enige

de centrifugist, bediende de handcen-

vrije exportland, nam het eerst toe. Het

trifuge. Voor kaasbereiding waren min-

bleek wel nodig een landelijke kwali-

stens tien mensen nodig: een machinist,

teitskeuring in te voeren. Dat gebeurde

een melkontvanger en meerdere kaas-

op basis van de Landbouwuitvoerwet

makers. De arbeid was ongeschoold, het

van 1938. Deze leidde tot oprichting

vak werd in het bedrijf geleerd.

van het ‘Zuivel Controle Bureau’ (ZKB) in 1936. Exporteurs waren verplicht zich bij het ZKB aan te sluiten.

1930-1950 Crisis en concentratie

Als gevolg van de crisis, met als dieptepunt 1933, moesten de fabrieken die van de export afhankelijk waren,

De Tweede Landbouwcrisis (1929) verdreef onze zuivelproducten van de buitenlandse markt door hoge tolmu-

24

andere afzetmogelijkheden vinden.

In de jaren vijftig van de 20ste eeuw start een (verdere) concentratie de Coberco schoorsteen

in twee fasen. Allereerst een gedeel-

nodig voor het opwarmen van de melk,

telijke concentratie waarbij een aan-

nog niet voor de aandrijving van machi-

tal zelfstandige ondernemingen voor

nes. Gustav De Laval ontwikkelde in 1879

gezamenlijke rekening een centraal

de continu werkende centrifuge die de

productiebedrijf oprichtten (voorbeeld:

room van de melk scheidde.

Coöperatieve Condens Friesland). In de

Voor de productie van de centrifuge ging

tweede fase volgt verdere concentratie

De Laval samenwerken met de Zweedse

door verschillende ondernemingen on-

machinebouwer Alfa. Vanaf 1879 gaat

der één leiding te brengen. De oorspron-

het snel met de introductie van de vin-

kelijke coöperaties bleven voortbestaan

ding en komt fabrieksmatige verwerking

zonder eigen fabriek. In een latere fase

van melk tot boter goed op gang. In de

verdwenen deze coöperaties en nam

periode 1915 - 1920 gaat het hele zui-

een nieuwe topcoöperatie hun plaats in.

velbereidingsproces naar de fabriek. De

In Gelderland en Overijssel vond deze

handkrachtbedrijfjes verdwijnen, deels

concentratie plaats na de Tweede We-

ook vanwege de wettelijke verplichting

reldoorlog.

van het pasteuriseren van ondermelk in

In 1949 waren er nog 625 fabrie-

1922 met behulp van pasteurs. Het pas-

ken en melkinrichtingen met versleten

teuriseren is genoemd naar Louis Pasteur

en verouderde apparatuur. In 1960

die de methode in 1882 ontwikkelde. De

komt de modernisering en uitbreiding

techniek werd voor het eerst op melk

van de melkveehouderij op gang. Als gevolg van de concentratie daalt het aantal fabrieken landelijk van 543 in 1955 naar 270 in 1971. In 1980 zijn het nog 166. De productie is dan tweemaal die van 1949.

1850-1950 Ontwikkelingen in de productietechniek In 1850 vinden alle bereidingen op de boerderij plaats door de boerin. Het karnen gebeurde met handkracht. In de grotere bedrijven waren er paardekarnmolens, in de kleinere de hondenkarn.

De fabrieksmatige zuivelbereiding komt op in de periode 1870 - 1915. Vanaf 1870 vindt er een gedeeltelijke verplaatsing van de ambachtelijke kaasbereiding naar de fabriek plaats. De stoom was

25

De zuivelproductie in 1850-1950 toegepast door Franz von Soxhlet in 1886. De melk wordt gedurende vijftien seconden op een temperatuur van 72° C verhit, zonder de eigenschappen te veranderen. De eerste continu werkende pasteur, de Deense pasteur, wordt in Nederland geïntroduceerd rond 1900.

In deze machine werd de melk door een snel draaiend roerwerk langs de binnenwand van een dubbelwandig vat gevoerd.

In de ruimte tussen de wanden zorgt stoom voor de verhitting van de melk.

In deze periode gaan enkele fabrieken er al toe over hun ondermelk te leveren aan een nieuw type fabriek: de Condensfabriek.

Vanaf 1925 begonnen de zuivelbereiders naast ondermelk ook volle melk te pasteuriseren. Tijdens de Tweede Wereldoorlog worden continu boterbereidingsinstallaties geïntroduceerd van zowel het systeem Alfa-Laval als Fritz.

Condenseren houdt in dat de melk tot

In diezelfde periode wordt het produc-

een kwart wordt ingedikt. Om bacterie-

tieproces van melk volledig geautoma-

vorming te voorkomen wordt de melk

tiseerd.

gesteriliseerd en wordt vanwege de nare bijsmaak van gesteriliseerde melk tijdens de verdamping rietsuiker toege-

Gecondenseerde melk

voegd. Na koeling wordt de gecondenseerde melk verpakt in blikken bussen

Het procedé voor gecondenseerde melk

(blikjes). Deze condensfabrieken hadden

ontstond in de Verenigde Staten in het

vaak een eigen blikfabriek.

midden van de 19de eeuw. De eerste poging in Nederland was in Schiedam in 1869. In 1873 staakte de fabriek de

Melkpoeder

activiteiten. Meer succes had de in 1882 opgerichte Condensfabriek Hollandia,

Melkpoeder kwam in het begin van de

mede door de verlaging van de belas-

20ste eeuw op. In 1855 was het eerste

ting op suiker. Met kennis opgedaan in

patent van de Engelsman Grimwade.

Zwitserland (Nestlé) wordt de fabriek

In 1902 ontwikkelde J. Hatmaker een

door C.H. Hummelinck opgericht in

procedé dat de grondslag werd voor

Vlaardingen.

de commerciële verwerking. In 1904

26

de Coberco schoorsteen

was de eerste fabriek met dit procedé

goed!’. Er werd ook al een mascotte ge-

in Nederland de Nutricia in Zoetermeer.

ïntroduceerd: Jan Welgemoed. In 1935

Een volgende ontwikkeling was de me-

werd met het verstrekken van school-

thode Krause die in 1923 voor het eerst

melk geëxperimenteerd in Rotterdam.

werd toegepast in Cuyk. Dit proces ging

Er was ook commentaar op de pro-

door middel van verstuiving van de melk

motieacties omdat in de praktijk bleek

waarvoor een toren nodig was van ach-

dat in de crisistijd veel gezinnen zich he-

teneenhalve meter hoog en vijf meter

lemaal geen zuivel konden veroorloven.

breed. Dergelijke torens zijn daardoor

Na de Tweede Wereldoorlog kwam

duidelijk herkenbaar.

de melkproductie alweer snel op gang, vooral door de betere kwaliteit van het vee en het hogere vetgehalte van de

De Grote Crisis en de naoorlogse periode

melk. Ook de bestrijding van rundertuberculose was succesvol. In 1954 was Overijssel geheel TBC-vrij. De productie

Vele lezers zullen nog de reclames van

steeg ook door het gebruik van kunst-

Joris Driepinter kennen uit de zestiger

mest.

jaren. Pogingen om de Nederlanders

In de jaren vijftig en zestig van de

meer melk te laten drinken bestaan

vorige eeuw daalde de melkconsump-

echter al langer.

tie. Het gebruik van koffiemelk, kaas en

Tijdens de grote crisisperiode na de

boter ging wel omhoog. De daling in de

Eerste Wereldoorlog (de dertiger jaren

afzet van consumptiemelk stimuleerde

van de vorige eeuw) kwam er al een

de overheid en het bedrijfsleven tot een

collectieve zuivelreclame die betaald

spectaculaire actie, uitgevoerd door

werd uit crisis-heffingen. Doel was het

Het Nederlandse Zuivelbureau. In 1958

melkverbruik te verhogen in plaats van

werd de ‘M-Brigade-campagne’ gelan-

de productie van melk te beperken. De

ceerd. Een half miljoen kinderen werd

slogan was: ‘Neerland’s zuivel voedt u

ingeschreven als M-Brigadier.

In 1965 volgde nog een nieuwe actie. De figuur Joris Driepinter werd geïntroduceerd. Joris is zo flink omdat hij drie glazen melk per dag drinkt. Yoghurt of karnemelk mocht ook.

Daarna volgde nog de langste promotiecampagne: ‘Melk de Witte Motor’.

De campagne begon in 1983 en duurde vijftien jaar. Deze was bedoeld voor jongeren van twaalf tot twintig jaar. Er was inderdaad een opleving in het gebruik van melk maar het effect ebde weg.

27

ZUIVEL FABRIEKEN IN EN ROND DEVENTER 28

de Coberco schoorsteen

Coberco Deventer

Het aan de overkant van de havenarm gelegen Thomassen & Drijver Verblifa

In 1947 werd in Deventer de ‘Coöperatieve

leverde de blikjes. De aantallen verwerkte

Melkcentrale Deventer’ opgericht, welke in

blikjes waren enorm. In 1963 waren dat er

1955 onder de naam ‘Coöperatieve Con-

100 miljoen stuks , in 1974 250 miljoen en

densfabriek Gelderland-Overijssel G.A.’

in 1983 350 miljoen.

verder ging (de letters CCGO staan nog op de schoorsteen).

Aan de Harderwijkerstraat werd een

De CCGO ging in 1972 op in de Coberco. De Coberco was een coöperatieve vereniging, ontstaan uit Comego (Zutp-

speciale fabriek gebouwd voor geconden-

hen), De Berkelstroom (Lochem) en CCGO

seerde (ingedikte) melk in blik, bestemd

en werkte in de provincies Gelderland en

voor de export. De fabriek werd in juni

Overijssel. Coberco omvatte een dertigtal

1956 in gebruik genomen. De melk kon per

fabrieken, waar o.a. condensmelk, melk-

tankauto of per schip aangevoerd worden.

poeder, boter, kaas, melkproducten en

29

Zuivelfabrieken in en rond Deventer frisdranken in gespecialiseerde bedrijven

In 1950 sloten de zuivelfabrieken in Wesepe,

werden gemaakt.

Bathmen en Colmschate zich aaneen tot de

In 1996 sloot de fabriek in Deventer

Verenigde Coöperatieve Fabrieken ‘IJssel-

zijn deuren. Het fabriekspand is in 2020

dal’. Het hoofdkantoor werd gevestigd aan

gesloopt, maar de schoorsteen is blijven

de Boxbergerweg 125 in Deventer. De vesti-

staan.

gingen gingen zich specialiseren: de fabriek in Bathmen werd ingericht voor de kaas-

In 1997 worden vier coöperaties waaronder

bereiding, de fabriek in Colmschate voor

Coberco omgezet in Friesland ‘Coberco

de ontvangst van melk uit de omgeving en

Dairy Foods’. In 2000 wordt het merk

de fabriek in Wesepe voor de bereiding van

Coberco vervangen door de merknaam

consumptiemelk en melkproducten.

Friesche Vlag. In 2005 wordt de naam van

In het hoofdkantoor bevonden zich

het concern aan de Harderwijkerstraat 6

de koelcellen voor de bevoorrading van de

Deventer ‘Royal Friesland Foods’,

stad. In 1972 werd dit pand afgestoten.

De schoorsteen met de letters CCGO en twee dienstwoningen zijn op dit moment nog te zien.

Hoofdkantoor Verenigde Coöperatieve fabrieken IJsseldal Deventer

Coöperatieve Stoom-zuivelfabriek ‘Nieuw Leven’ Wesepe De coöperatieve zuivelfabriek ‘Nieuw Leven’ werd in 1915 in werking gesteld nadat een aantal landbouwers in 1914 een coöperatieve vereniging had opgericht. Directeur werd L. van der Veer, de eerste botermakers waren Roelof Nieuwenhuis en Tije de Haan, machinist Albert Jan Pasman en ondermelktapper Harm Smeenk. Albert Smeenk was melkontvanger, Garrat Kappert centrifugist. Verder werkten er nog Marinus Preuter en Jo de Kruyf (laboratorium) en Gjalf Terpstra als assistent-directeur.

De reeds bestaande zuivelfabriek van het klooster Sion werd hierdoor overbodig, zodat de abt van het klooster besloot de productie over te brengen naar de nieuwe fabriek. De totale productie bedroeg toen al 1,5 miljoen liter melk.

Tot 1933 werd voornamelijk boter geproduceerd. Vanaf 1933 werd een melkinrichting aan de fabriek verbonden met

30

de Coberco schoorsteen

ties bij boeren) van Zutphen naar Wesepe verplaatst. Nu is het complex een bedrijfsverzamelgebouw.

Adres: Raalterweg 50 Wesepe

Coöperatieve Zuivelfabriek Bathmen In 1905 werd vanuit de Boerenbond de Coöperatieve Zuivelfabriek opgericht in Bathmen. In 1935 werd nieuwbouw gepleegd (aan de Koekendijk 10). In 1950 wordt Bathmen onderdeel van IJsseldal.

Vanaf dat jaar werd deze fabriek voornamelijk een kaasmakerij waarin vierkante voornamelijk afzet in Deventer. In 1938 werd een grootschalige verbouwing ge-

kazen werden gemaakt.

In 1961 was deze fabriek te Bathmen

start met uitbreiding van melkontvangst,

de enige in Nederland die de nieuwste

kantoren, laboratorium.

Franse botermachine in gebruik nam

In 1950 sluit Nieuw Leven zich aan

om zure room tot boter te verwerken;

bij de Verenigde Coöperatieve Fabrieken

i.p.v. met zoete room, die niet zo geliefd

‘IJsseldal’. Nadat in 1954 de verbruiksver-

was (De Tijd-Maasbode 26-1-1961). In die

eniging ‘Ons Belang’ in Deventer werd

jaren was Bathmen de enige fabriek van

opgekocht (er werd overigens al in 1947

Coberco die Edammers (van twee kilo) en

gesproken met ‘Ons Belang’ over een fusie)

broodkazen (van 2,8 kilo) produceerde.

steeg de melkproductie naar 6 naar 10

Door de sluiting van de fabriek in Aalten

miljoen kilo.

werd Bathmen in 1976 aangewezen voor de

In 1969 beschikt deze fabriek over een eigen zuiveringsinstallatie.

In 1970 gaat IJsseldal opnieuw een fusie aan en wel met de Coberco in Zutphen. Bij deze fusie blijft de naam IJsseldal gehandhaafd. De productie in de fabriek in Wesepe bedraagt in 1971 ca. 21 miljoen liter melk. Er werken dan 65 personeelsleden.

Snel daarna stopt de consumptiemelkproductie. Tot 1981 wordt op experimentele basis halfboter geproduceerd.

In 1981 gaat de fabriek dicht en wordt de Servicedienst (onderhoud van installa-

31

Zuivelfabrieken in en rond Deventer In de Tweede Wereldoorlog dreigde de fabriek in de winter van 1942-1943 op instigatie van de Provinciale Voedselcommissaris te worden stilgelegd vanwege het tekort aan kolen voor de aandrijving van de stoommachine. Het bestuur diende een verweerschrift in en uiteindelijk besliste het Bedrijfschap voor Zuivel afdeling Zwolle niet over te gaan tot sluiting. Vanaf productie van Edammers. De dagproductie bedroeg in 1979 3.200 broodkazen en 2.900 Edammers.

1952 wordt ook kaas gemaakt.

Na de aansluiting bij IJsseldal en later Coberco, sluit de fabriek in 1971. De raad

In 1981 stopte de aanvoer van bus-

van commissarissen en het bestuur be-

senmelk en op 8 maart 1984 werd de laatste

sloten dat ‘het personeel met de melk mee

kaas gemaakt. De sluiting werd veroor-

gaat’. Het personeel wordt daarom deels

zaakt door de superheffing en door dalende

herplaatst naar andere onderdelen van IJs-

afzet: broodkazen waren niet meer geliefd

seldal zoals die in Bathmen en de Coberco.

bij de consument.

Het gehele complex heeft een nieuwe bestemming gekregen. De directeurswoning aan de Koekendijk 19 is ook behouden.

Coöperatieve Zuivelfabriek De Weteringen Colmschate De Coöperatieve Zuivelfabriek in Colmschate werd opgericht in 1915 en maakte boter en consumptiemelkproducten. Er

Het complex bleef na de sluiting in gebruik

was een voorganger in de vorm van een

als bedrijfspand. In 2022 werd de fabriek

coöperatieve handkracht-zuivelfabriek

gesloopt. De schoorsteen aan de Stations-

vanaf 1905.

weg 18 in Colmschate is deels behouden en wordt ingepast in het woonwijkje.

Stoomzuivelfabriek Wilhelmina In 1901 werd door N.S. Modderman roomboterfabriek Wilhelmina opgericht, naast de fabriek in Dijkerhoek, opgericht in 1899.

32

de Coberco schoorsteen

Het bedrijf aan de Koekendijk 10 Bathmen

vervangen door een exemplaar van veertig

ontving verschillende prijzen voor de bo-

meter. In 1970 is de exploitatie van de fa-

ter, kaas en de verpakking. In 1903 breidde

briek overgedragen aan Coberco. De locatie

de fabriek uit met een 2pk stoomketel. In

in Olst ging in 1973 dicht. Alleen de witte

1905 werd het perceel geveild en overgeno-

directeurswoning aan de Schamhartstraat

men door de Boerenbond.

29 staat er nog.

Lugard H.H. Koninklijke Fabrieken van zuivelproducten Deventer

Stoomzuivelfabriek Emstermate Terwolde Herman Hendrik Lugard uit Deventer

De fabriek was aanvankelijk gevestigd in

richtte eind 1893 een fabriek op voor de

Terwolde (Emstermate) en vanaf 1907 ook

bereiding van zuivelproducten op een

in Deventer op het Pothoofd 153 De fabriek

perceel aan de Grintweg (nu Twelloseweg

had daar een eigen blikslagerij.

25) in Terwolde. Zijn zoon Willem Jacob Lugard werd directeur/eigenaar. Deze eerste stoomzuivelfabriek in de omgeving startte als roomboterfabriek ‘Emstermate’. Daarna produceerde de fabriek ook speciale zuigelingenmelk en als eerste in

Coöperatieve Stoomzuivelfabriek Olst In 1911 wordt onder architectuur van J. Koning in Olst op de J. Schamhartstraat 27 de Coöperatieve Stoomzuivelfabriek opgericht. Het gebouw werd in 1930 uitgebreid door de toename van de melkconsumptie en toenemende mechanisatie. De achttien meter hoge schoorsteenpijp werd in 1936

33

Zuivelfabrieken in en rond Deventer ons land melkpoeder. Grote afnemers waren chocolade- en biscuitfabrieken, ook in het buitenland. Door aanbevelingen vanuit de zorg en maandelijkse controle heeft het bedrijf een goede reputatie.

Toch heeft Emstermate nauwelijks 22 jaar bestaan.

Men moest overschakelen op andere producten door de komst van de coöperaties, die voor veel boeren aantrekkelijk

Stoomroomboterfabriek de Eikelhof Olst

waren: in 1897 was al de coöperatieve zuivelfabriek Wilp opgericht. In 1913 startten

De particuliere stoomroomboterfabriek

de boeren met ‘De Boerenstand’, die zoveel

De Eikelhof was gevestigd in Olst (Be-

klanten weglokte bij Emstermate dat die in

vrijdingsweg 1, buurtschap Eikelhof ). In

1919 de productie staakte. Daarna zat in het

Deventer waren er melkventers die melk

pand Lugard nog enkele jaren een vleesver-

van deze fabriek uitventten. De fabriek

werkend bedrijf. Ook was vanaf 1920 verffa-

werd in 1897 opgericht door J.P.A. IJssel de

briek Hecla hier actief. Na de oorlog had

Schepper. De fabriek werd in 1911 geslo-

het pand verschillende bestemmingen tot

ten en later gesloopt. Er zijn geen resten

het gebouw door een grote brand in 1993

zichtbaar.

werd verwoest.

De naam Emstermate werd gegeven aan de de villa die H.H. Lugard bouwde in Twello aan de Rijksstraatweg 39. Sinds

Coöperatieve Stoomzuivelfabriek Wilp

1936 heet deze voormalige directiewoning aan de Rijksstraatweg 39 op de hoek van de

De boeren uit Wilp kregen bij De Emster-

Holthuizerstraat ‘De Lindenhof ’. De loca-

mate geen hoge prijzen voor de melk. Er

tie in Terwolde heet nu Klein Emstermate.

werd besloten een eigen coöperatie te

34

de Coberco schoorsteen

vormen en een zuivelfabriek te bouwen. In 1897 sloten honderd veehouders (met 486

Coöperatieve Zuivelfabriek De Boerenstand Terwolde

koeien) zich aan. Er kwam een directeur en in datzelfde jaar begon de bouw van de

Na het succes van de coöperatie in Wilp,

fabriek aan de Molenallee 51 te Wilp. De fa-

bleven de boeren in Terwolde ontevreden

briek stimuleerde vanaf de start de hygiëne

over de prijs die zij kregen bij de particu-

rond de melk, de koeling op de bedrijven,

liere zuivelfabriek Emstermate. Daarom

de veeverbetering, de ziektebestrijding en

richtten ze in 1912 de coöperatie ‘De Boe-

de verhoging van het eiwit- en vetgehalte.

renstand’ op. In 1913 kwam de fabriek aan

Directeur was onder andere P. van der

de Twelloseweg 79 Terwolde in productie.

Veer, die in 1950 zijn veertigjarig jubileum

De boeren leverden sindsdien de melk die

vierde. De fabriek kreeg in 1929 vergun-

tot dan toe aan Emstermate werd geleverd

ning om het koninklijk wapen te voeren als

aan deze coöperatie. Dit leidde tot spoedi-

hofleverancier.

ge sluiting van de Emstermate. De Boeren-

Na de Tweede Wereldoorlog werd het bedrijf ingelijfd in de Coberco-groep. In

stand sloot in 1972. Het complex staat er nog in aangepast vorm.

1970 werd de oude boterfabriek gesloten en ging het complex over naar Davino-ijs BV, onderdeel van Unilever. Daarna werd de naam Iglo-Ola Productie BV. De vestiging werd in 2001 gesloten. Het complex is nu een bedrijfsverzamelgebouw.

35

Zuivellocaties Zuivellocaties regio Deventer regio Deventer

3.

Wesepe

1.Wesepe Raalterweg 50

1. Raalterweg 50

Olst

2. Bevrijdingsweg 1

Olst 2. Bevrijdingsweg 1 3. Jan Schamhartstraat 27 Terwolde 3. Jan Schamhartstraat 27

4. Twelloseweg 79 5.Terwolde Kleine Emstermate

4. Twelloseweg 79 5. Kleine Emstermate 6. Rijksstraatweg 39 Twello

Twello Deventer

7.6.Boxbergerweg 125 Rijksstraatweg 39 8. Pothoofd 153

4.

9. Harderwijkerstraat 6

Deventer 7. Boxbergerweg 125 8. Pothoofd 153 Bathmen 9.Koekendijk Harderwijkerstraat 6 11.

19 10. Stationsweg 18 10. Stationsweg 18

7.

5.

8.

Wilp 12.

Molenallee 51 Bathmen

11. Koekendijk 19

6.

Wilp 12. Molenallee 51 Scan de QR-code voor de tour in izitravel. izitravel.

Scan de QR-code voor de tour in

36

12.

de Coberco schoorsteen

1.

2.

9.

10.

11.

37

OPVALLENDE MOMENTEN IN DE ZUIVELGESCHIEDENIS

38

de Coberco schoorsteen

Condensmelk in de beklaagdenbank

geen aanwijzingen bevatten om deze toch voor dat doel te bereiden’.

Zo sneuvelde een lucratieve marke-

Gecondenseerde melk was altijd al een suc-

ting strategie: ‘The Dutch Baby’ werd ‘Dutch

ces in de tropen. Het was goed houdbaar

Lady’ en de zuigeling verdween van het

en bestand tegen de hoge temperaturen.

etiket. En in de tekst werd nu duidelijk ver-

Het Nederlandse product had een goede

meld waarvoor het product bedoeld was.

naam. Eind jaren zeventig kwam daar ineens een eind aan. Actiegroepen klaagden de fabrikanten aan omdat ze met hun

De melkbus

producten de dood van baby’s in de Derde Wereld op hun geweten zouden hebben.

Tegenwoordig kom je de melkbus alleen

De Wereldgezondheidsorganisatie

nog tegen rond de jaarwisseling. Bij het

WHO maakte zich zorgen: onder andere

carbidschieten is de melkbus onmisbaar.

door ondervoeding nam het aantal moe-

En al heeft dat carbidschieten nét niet de

ders, dat borstvoeding gaf, af. Dat gegeven,

Unescolijst van het immaterieel erfgoed

samen met een onjuist gebruik van alter-

gehaald, de melkbus heeft daardoor nu wél

natieven zoals kunstmatige babyvoeding,

een plekje gekregen in de erfgoedcanon.

verslechterde de gezondheid van baby’s.

Met een omweg, want de rol van de melk-

In 1980 besloten Unicef en de WHO dat

bus in de geschiedenis van de zuivelindus-

er een internationale code zou moeten

trie rechtvaardigt dat plekje nog veel meer.

komen voor het op de markt brengen van

Zonder de melkbus is de opkomst van de

kunstmatige zuigelingenvoeding en andere

zuivelindustrie, eind 19e - begin 20e eeuw,

producten die gebruikt werden als vervan-

niet goed denkbaar.

gingsmiddel voor moedermelk. Die code

Aan het begin van de 20e eeuw kwam

kwam er in 1981. Reclame voor alternatieven

de melkbus op de markt. De opkomende

werd aan banden gelegd. En daar moest ook

melkindustrie had behoefte aan een bus

de gecondenseerde melk aan geloven. Al ja-

om de melk van de boer naar de fabriek

renlang maakte bijvoorbeeld de CCF, de Co-

te brengen. De koperen kannen die al

öperatieve Condensfabriek Friesland, met

eeuwen werden gebruikt om de melk

veel succes reclame met het merk ‘Dutch

rechtstreeks van boer naar consument te

Baby’. Een plaatje van een mollige, weldoor-

brengen waren daar niet geschikt voor, er

voede (en witte) zuigeling moest de indruk

was behoefte aan standaardisatie. De firma

wekken dat condensmelk gezond was.

De Jong uit Gorredijk won in 1906 op een

Dat nu was zeer tegen de zin van

landbouwtentoonstelling in Nijmegen

de WHO en Unicef. De code zei: ‘Aange-

een eerste prijs met de geproduceerde

zien gezoete, gecondenseerde melk niet

‘melktransportkannen’. De firma schreef

geschikt is als zuigelingenvoeding en ook

in de brochure: ‘Gemaakt van zwaar Engels

niet gebruikt kan worden als hoofdbe-

staalplaat en slechts uit twee delen ge-

standdeel voor kunstmatige zuigelingen-

perst, waardoor deze bussen aanmerkelijk

voeding, mag het etiket voor dit product

gemakkelijker schoongemaakt kunnen

39

Opvallende momenten in de zuivelgeschiedenis platte kar geladen. Enige tijd later kwam de melkrijder met de lege, schoongemaakte bussen terug en zette ze weer bij de boerderij af. Aan het einde van de dag herhaalde zich hetzelfde verhaal.

Cabaretier Paul van Vliet gebruikte het rammelen van melkbussen in zijn programma Noord-West in 1973. Om de stedeling het gevoel te geven op een ‘echte’ worden dan de gewonen soorten’. Díe

boerderij te zijn werd er gerammeld met

melkbus, waar veertig liter melk in paste,

melkbussen en werd er ‘boerenstront-

zou het grootste deel van de 20e eeuw in

spray’ gesproten. Zijn collega Sieto Hoving

gebruik blijven. Wel wat aangepast in de

zag er de humor niet van in. Hij protesteer-

loop der jaren, maar toch steeds herken-

de toen hij – het drukke Amsterdam ont-

baar als de melkbus. Vlak na de Tweede

vlucht – ‘s ochtends op zijn woonboerderij

Wereldoorlog maakt De Jong, die met twee

in Friesland ruw uit zijn slaap werd gerukt

concurrenten de markt verdeelde, 150.000

door zijn buurman met de melkbussen.

melkbussen per jaar.

Jarenlang hoorde de melkbus bij het

Aan het succesverhaal van de melkbus kwam in de jaren zestig een eind. Toen

straatbeeld op het platteland. Eerst reden

schakelden de eerste boeren over naar de

boeren de melk zelf naar de fabriek, later

gekoelde melktank. Het Nieuwsblad van het

stelden ze een vaste melkrijder aan om de

Noorden meldde op 4 januari 1965: ‘Bedum

melkbussen op te halen, af te leveren en uit

beproeft het ophalen van de melk per tan-

te gieten bij de melkfabriek en vervolgens

kauto.’ De overgang van het bussen- naar

de lege bussen weer terug te brengen. In

het tanktijdperk is tumultueus geweest. De

die jaren na de Tweede Wereldoorlog was de melkbus niet alleen van grote invloed op het straatbeeld, maar ook op het straatgeluid, zeker als de koeien buiten in de wei liepen. Voor dag en dauw trok de boer, met vrouw, soms met knechten of kinderen, erop uit om de koeien te melken. De melkbussen gingen mee: op de hand- of fietskar, op de kiepkar achter het paard en later in de bak achter op de trekker. Eerst werden de koeien nog met de hand gemolken, later kwam de (mobiele) melkmachine in zwang. Na het melken ging men terug met de melkbussen naar de boerderij, de melkbussen werden aan de straat gezet en vervolgens door de melkrijder op een

40

de Coberco schoorsteen

gehele bedrijfstak van melkveehouderij en

flink uitgepakt: de in die jaren zeer populai-

zuivelindustrie is in korte tijd veranderd.

re cabaretier Henk Elsink trad op en er was

Er vond een forse schaalvergroting plaats

muziek van o.a. de Bob East Show Band (die

en de grote boeren waren op melktanks

op hun website trots vermelden dat ze ooit

overgeschakeld. De kleine melkveehouders

nog eens de Supremes hebben begeleid).

konden de ontwikkelingen niet volgen

Zo’n 600 (oud-)medewerkers vierden mee.

en stopten. Ook in de industrie was er

Maar hoe was het nu om bij Coberco

sprake van schaalvergroting. Alleen nog

te werken? Het personeelsblad Cober-

grote melkfabrieken haalden de melk met

co-Contact van december 1980 interviewde

tankwagens bij de boerderij op. Vijftien jaar

twaalf medewerkers. Natuurlijk was ieder-

later was er vrijwel geen melkbus meer te

een over het algemeen positief. Hoewel de

bekennen in heel Nederland. Uitgezonderd

gezagsverhoudingen in 1980 al veel opener

in Rouveen, daar konden boeren nog tot

waren dan in 1955 lag het niet voor de hand

april 1999 bussenmelk leveren. Niet voor

om je al te kritisch over je broodheren uit

niets staat daar dan ook het standbeeld van

te laten. Toch klonken er wel degelijk wat

Evelyn van Heck.

kritische noten, vooral over de arbeidsom-

Helemaal verdwenen is de melkbus

standigheden. In 1980 had het parlement

niet. Op menig (boeren-)erf vind je hem

net de Arbo- (arbeidsomstandigheden-)

nog, als ornament of als bloembak, een

wet aangenomen, dus het onderwerp was

herinnering aan lang vervlogen tijden.

actueel. In de productie werd nogal geklaagd over de ploegendienst. Ook waren

Werken bij Coberco

er opvallend veel klachten over lawaai in de hele fabriek. En verder over kou en stof.

Over de sfeer en de samenwerking in het

Bij de start van Coberco in 1955 werkten er nog maar veertig mensen. 1n 1980 was dat

bedrijf klonken positievere geluiden.

Onder de 250 werknemers waren

aantal gegroeid naar 250. Het jubileum in

veertig ‘buitenlanders’. Eén van de geïn-

dat jaar werd groots gevierd met een feest

terviewde medewerkers was van Turkse

in de Deventer Schouwburg. De directie had

herkomst, hij meldde dat er tussen ‘ons en

41

Opvallende momenten in de zuivelgeschiedenis

42

de Coberco schoorsteen

de Hollandse collega’s’ geen verschil werd gemaakt. Ook die Hollandse collega’s zeiden prima met de buitenlanders te kunnen samenwerken.

Over de toekomst van het bedrijf maakte niemand zich zorgen, alleen de verkoopmedewerker stak nog een waarschuwende vinger op: ‘Men moet niet vergeten dat het verbruik van condensmelk aan het teruglopen is. Het is daarom van belang dat de ontwikkeling op de markt nauwlet-

tieve geheugen. Na de Tweede Wereldoor-

tend gevolgd wordt en dat men met nieuwe

log werd de melkpromotie weer enthousi-

produkten op de markt komt’. De redactie

ast te hand genomen. Melk moest van het

van Coberco-contact sloot het verhaal af:

‘kinderachtige’ imago verlost worden.

‘Vijfentwintig jaar zijn voorbij. Jaren waar

De meest opvallende actie was wel

de medewerkers met voldoening op terug

de M-brigade campagne, gestart in 1958.

kunnen zien en die werden afgesloten met

De campagne richtte zich op de jeugd. Wie

een groot feest. Zoals het zich laat aanzien

dagelijks een glas melk extra dronk mocht

zal de weg naar het GOUDEN jubileum-

lid worden van de M-brigade. Leden kregen

feest minder gemakkelijk zijn’. Dat was

een mouw-embleem en een wimpel. Met

goed gezien, zestien jaar na het feest sloot

een M-paspoort kon je gratis naar attractie-

Coberco de deuren.

parken en dierentuinen. Bekende Nederlanders, zoals scheidsrechter Leo Horn en kustrijdster Sjoukje Dijkstra, werden ingezet om zoveel mogelijk M-brigadiers te werven.

Het werd een doorslaand succes. Binnen een half jaar waren er 320.000 M-brigadiers, het aantal zou in 1960 nog oplopen tot een half miljoen! Foto’s uit die tijd laten groepen jongeren zien die in optocht door de straten gaan, met spandoeken met ‘Met melk meer

Met melk meer mans, de M brigade

mans’. Op de ‘grote M-dag’ in juni 1960 brachten bussen uit heel het land 30.000 M-brigadiers naar de Jaarbeurs in Utrecht, waar Prinses Beatrix en Prins Albert van

Al in de jaren dertig van de vorige eeuw, de

België eregasten waren.

crisisjaren, nam de zuivelsector initiatie-

Hoewel het succes enorm was moes-

ven om de Nederlander meer melk te laten

ten de M-brigades verdwijnen om plaats te

drinken. De industrie richtte het Neder-

maken voor meer bescheiden reclamecam-

lands Zuivelbureau op. De slogan ‘Melk is

pagnes als ‘Joris Driepinter’ en ‘Melk, de

goed voor elk’ zit nog steeds in het collec-

witte motor’.

43

DE BELEVING VAN COBERCO VASTGELEGD DOOR #DEVENTER VERHALEN Hoe was dat nou, om te werken in de Cobercofabriek? En wat maakte je mee als kind tijdens een melkrit? Op verzoek van de SIED hebben de verhalenmakers van #DeventerVerhalen persoonlijke verhalen vastgelegd over Coberco en de omliggende zuivelindustrie. Ingekorte versies van deze verhalen vind je hieronder. De volledige (plus andere Deventer Verhalen) zijn te vinden op www.deventerverhalen.nl.

Verhalenproject #DeventerVerhalen is een initiatief van erfgoedorganisatie Deventer Verhaal in samenwerking met Bibliotheek Deventer en andere gemeentelijke partners zoals Raster.

44

de Coberco schoorsteen

MEE MET DE MELKRIT Tekst: Rolf Arendsen

der en acht kinderen, twee meisjes en zes

Fotografie: Viorica Cernica

jongens. Opa en oma (ouders van Vader) maakten ook deel uit van het gezin en

Onmisbaar in de zuivelindustrie waren

woonden naast de boerderij. We hadden

de melkritten, waarbij een melkrijder

veertien koeien en een paar varkens en iets

de melk van meerdere boeren naar de

akkerbouw. Pa had geen andere baan. Het

zuivelfabriek reed. Broer en zus Marijke

was thuis echt geen vetpot dus de melkrit

Kleindouwel en Joop Achtereekte zaten

was een welkome aanvulling. Wij gingen

als kind regelmatig tussen de melkbussen.

vooral mee tijdens de vakanties en op de

Mee met de melkrit van hun vader.

zaterdagmorgen of ‘s avonds. ‘s Ochtends vertrokken we om half acht. Elke boer had

Tijdens een melkrit reed een boer, de

een eigen bus-nummer en later ook een

melkrijder, langs meerdere boerderijen

kleurband. Die kleurband zorgde ervoor

om de melk op te halen waarna hij deze

dat men in de fabriek wist dat er weer een

naar de zuivelfabriek bracht. De melk

volgende boer was met zijn melk.’

werd door de boeren in melkbussen langs de weg gezet. Voor de melkritten werd een

Marijke: ‘Pa maakte dan een plek tussen

vergoeding betaald en de ritten werden

de melkbussen waar we konden zitten,

toegewezen aan de boer die dit voor het

meestal konden er maar twee kinderen

laagste bedrag wilde uitvoeren.

mee want aan het eind van de rit stond de kar vol met melkbussen. Dat ik als meisje

Joop: ‘Ons gezin woonde in Diepenveen op

meeging op de melkrit was heel nor-

een boerderij en bestond uit vader, moe-

maal, er werd bij ons thuis geen verschil

45

De beleving van Coberco gemaakt tussen jongens en meisjes, er

om hadden veel deksels deuken in de rand.

liepen dan ook wel meer ‘deerntjes’ rond

Ook had je wel eens het vel van je handen.’

bij de melkfabriek. Maar onze moeder had natuurlijk liever dat wij hielpen in de

Joop: ‘Ik kan me nog goed herinneren dat

huishouding. Als we dan bij de fabriek

Pa een slecht humeur kreeg als de bussen

aankwamen werden de deksels (ook wel

niet op tijd aan de weg stonden, want dan

lid genoemd) van de bussen er met een

kwam hij te laat aan op de fabriek en moest

rubberen hamer afgeslagen. Als iemand

hij weer achter aansluiten. Hij begon dan

anders de hamer in gebruik had, dan deed

steeds driftiger aan zijn sigaret te trekken

je dat afslaan met een andere deksel. Daar-

en dan wisten we wel hoe laat het was.’

BOTER, KAAS EN BATHMEN Tekst: Lia van Nimwegen Fotografie: Cora Sens en Ron Lustig, namens

van Gerrit Pakkert speelde de zuivelfa-

de Salon Fotografencollectief

briek in Bathmen een belangrijke rol. Zijn vrouw Janny en zoon Geert halen herin-

Met de restauratie van de Coberco-schoor-

neringen op. ‘Als je verkouden was ging je

steen aan de Harderwijkerstraat krijgt de

neus vanzelf open door die dampen.’

zuivelindustrie in Deventer en omstreken

‘Het was echt ‘zijn’ fabriek! Gingen we

de erkenning die het verdient. In het gezin

naar een verjaardag of op visite, dan toch

46

de Coberco schoorsteen

eerst even naar de fabriek om te zien of

boterbereidingsmachine noemen ze in de

alles in orde was.’ Zoon Geert vervolgt

volksmond “boterkanon”. Bathmen had

moeder Janny ‘Als kleine jongen ging ik

daarmee landelijk de primeur!

op zondag al met vader mee als hij de ma-

In de fabriek werkten aanvankelijk zo’n

chines controleerde.’ Aan het woord zijn

20 tot 25 mannen, die allen in Bathmen

Janny en Geert, echtgenote en zoon van de

woonden. Iedereen kende elkaar en dat

in 2017 overleden Gerrit Pakkert, die vanaf

was heel gemoedelijk. Gerrit was een

1954 tot de sluiting van deze fabriek werk-

gepassioneerd medewerker en de stoom-

zaam was bij de zuivelfabriek ‘Coöperatie

machine was zijn trots. Hij was eigenlijk

IJsseldal’ in Bathmen, later Coberco.

altijd bezig met zijn werk. ‘Op zondag ging hij ook altijd even naar de fabriek. De

Geert geeft meer details. ‘Vanaf zijn start

productie lag dan stil en dan kon je goed

bij de fabriek werd Gerrit ingewerkt als

horen of er lekkages waren’, vertelt Geert.

machinist van de stoomketels en stoom-

‘Als klein jongetje ging ik dan al mee en

machine. Vele jaren was hij ook de enige

wat ik nog goed weet is dat het er altijd

technische man. Of het nou elektrisch of

naar ammoniak rook. Als je verkouden

mechanisch was, hij zorgde dat het pro-

was ging je neus vanzelf open door die

ductieproces gaande bleef.’ Geert wijst op

dampen’. Moeder Janny laat nog een foto

een aantal foto’s van een enorme botermas-

zien waarop kleine Geert in het ketelhuis

sa die uit één kant van een machine komt,

van de fabriek staat. Zo is ook de interesse

nadat er aan de andere kant aangezuurde

voor de fabriek en de geschiedenis erom

melk inging. ‘Dat ging constant door. Deze

heen met de paplepel ingegoten.

ONDER DE ROOK VAN COBERCO Tekst: AnneMarie Zweers

‘Alles zou gesloopt worden en de schoor-

Fotografie: Cora Sens en Ron Lustig, namens

steen zou eraf gaan. Dat kan toch niet

de Salon Fotografencollectief

zomaar, iets wat al vanaf 1954 staat, dat dat weggaat. De hoogste pijp van Nederland, 55

Boy en Anneke Ritsma wonen onder de rook

meter!’ Het raakt Boy Ritsma. ‘Mijn buur-

van de Coberco-schoorsteen en hebben lan-

vrouw heeft in 2019 het initiatief genomen

ge tijd in de fabriek gewerkt. Ook al komt er

om een handtekeningenactie te starten

al 20 jaar geen rook meer uit de schoorsteen,

voor behoud van de schoorsteen en ze heeft

voor Boy en Anneke staat de pijp voor een

mij ook gevraagd. Het is gewoon de skyline

groot deel van hun leven. Boy: ‘Als de fabriek

van Deventer. Ik vind het nog steeds jam-

niet gesloten was, werkte ik er nog.’

mer dat die niet op de autostickers staat.’

47

De beleving van Coberco

De vader van zijn vrouw Anneke werkte

vangst: het lossen van de tankwagens met

bij Coberco op de administratie en is in

melk. Ook werkte hij op de vacuümafde-

1954 vanuit Friesland meegekomen om het

ling. Als vrijdag de fabriek sloot, schakelde

bedrijf op te zetten. De directeur vroeg of

de receptioniste de bedrijfstelefoon door

zijn dochter misschien in het woonhuis

naar Boy en zijn vrouw. Zij kregen dan alle

bij de fabriek zou willen wonen, met haar

Cobercotelefoontjes binnen, ook uit het

vriend Boy Ritsma. Op aanraden van zijn

buitenland. Ook het sluiten en openen van

aanstaande schoonvader had Boy gesollici-

de poorten naar de fabriek was een taak van

teerd bij Coberco. Hij kreeg wel de bood-

de Ritsma’s.

schap mee dat hij zijn best moest doen. Boy heeft tot het einde van de Coberco bij de

De Coberco was meer dan een bedrijf. Het

fabriek gewerkt.

heeft een emotionele waarde voor Boy en Anneke. Anneke: ‘Dat de Coberco platging

Boy had in de fabriek verschillende func-

vond ik heel erg. Ik word er nog emotio-

ties. Zo stond hij aan de band met blikjes

neel van. We hebben het van begin af aan

gesuikerde condensmelk voor de export

allemaal meegemaakt. Ik als kind zijnde.

naar o.a. Duitsland, merknaam B en B en

Dat wij hier woonden en de directie hier

Saoedi-Arabië, merknaam Bonny Baby.

gewoon achter het huis een sigaretje kwam

‘Als er een blikje koffiemelk was met een

roken.’ Boy ‘Ik heb er 20 jaar gewerkt. Als

gaatje, moest ik dat dicht solderen.’ Zijn

hij niet gesloten was, werkte ik er nog.’

volgende functie was bij de melkont-

48

de Coberco schoorsteen

Bronnen

Mittendorff, Vermeulen & van der Wal, 2013. Op Kloostergronden, Archeologisch, (bouw)historisch

Beckerman, S.M., 2015. Corded Ware Coastal

en landschappelijk onderzoek naar het erf de Olt-

Communities. Using Ceramic Analysis to recon-

hof en de naastgelegen watermolen in Epse-Noord

struct third millennium BC societies in The Nether- (Rapportages Archeologie Deventer 38), Deventer. lands (proefschrift Rijksuniversiteit Groningen), Leiden.

Hoppenbrouwers, P.C.M. & L. Noordegraaf., 1986.

Agrarische geschiedenis van prehistorie tot heden,

Dermici, Ö., A. Lucquin, C. Çakirlar, O.E. Craig &

Den Haag

D.C.M. Raemaekers, 2021 . Lipid residue analysis on Swifterbant pottery (c. 5000-3800 cal BC) in

Jans, E., E. van der Horst en R. Kemper Alferink,

the Lower Rhine-Meuse area (the Netherlands)

2013. Boerderijen in Salland, Bathmen.

and its implications for human-animal interations in relation to the Neolithisation process, in: Jour-

Kleyn, J. de, 1986. Volksaardewerk in Nederland

nal of Archaeological Science: Reports 36 (2021)

sedert de late middeleeuwen, Lochem-Gent.

102812.

Klijn, E.M.Ch.F., 1995. Loodglazuuraardewerk in Doesburg, J. van . A. Müller & J. Scheurs, 2010. Land Nederland, de collectie van het Nederlands van melk en honing? Waardestellend archeolo-

Openluchtmuseum, Arnhem.

gisch onderzoek (februari-juli 2006) naar middeleeuwse veenterpen in de Peizer- en Eeldermaden

Wal, M. van der, E. Mittendorff & A. Berends, 2015.

(gem. Noordenveld) in het kader van inrichting en

Boerderij voor de burcht. Archeologisch onderzoek

beheer van het archeologische monument Peizer-

naar de landweer van Overijssel en de voorhof van

maden (Rapportages Archeologische Monumen-

kasteel Arkelstein (gemeente Deventer) (Rappor-

tenzorg 178), Amersfoort.

tages Archeologie Deventer 47), Deventer.

Geelhoed-Oosterhuis, J., 2020, Archeologie zon-

Bers. W.M.M. van, 1994. PIE rapport 4. Zuivel- en

der spade, in; Broerstraat 5, Groningen.

melkproductenindustrie – Federatie Industrieel Erfgoed (FIEN)

Oudemans, T.F.M. & L. Kubiak-Martens 2013. 7 Broad-spectrum cooking: botanical and chemical

Reinders, P. en Vernooij ,A., 2013. Alles van melk,

evidence in Late Neolithic pottery, in: J.P. Kleijne,

geschiedenis van de Nederlandse zuivelindustrie,

O. Brinkkemper, R.C.G.M. Lauwerier, B.I. Smit &

Zwolle

E.M. Theunissen (red). A Matter of Life and Death at Mienakker (the Netherlands) (Nederlandse Ar-

Jaarverslagen Coberco en Coberco Contact

cheologische Rapporten 45), Amersfoort, 119-146.

1965-1992

Brokamp, B., 2013. Landweren bij Deventer.

Afbeeldingen zijn afkomstig uit bovengenoemde

Een historisch geografisch onderzoek naar de

publicaties en daarnaast uit de beeldarchieven van

laat-middeleeuwse verdedigingslinies in de ge-

Coberco Lochem

meente Deventer (Interne Rapportages Archeolo-

Collectie Overijssel

gie Deventer 65), Deventer.

Historische vereniging ’t Olster Erfgoed Historische vereniging Voorst

Kronenberg, H., 1902. Deventer Weiderechten,

Oudheidkundige kring Bathmen

Deventer.

Stichting Industrieel Erfgoed Deventer

50

de Coberco schoorsteen

‘De knuffelpijp’ De Coberco-schoorsteen Uitgave van:

Stichting Industrieel Erfgoed Deventer (SIED) www.sied.nl Redactie:

Projectgroep Zuivel SIED Werkgroep Communicatie SIED Tekstbijdragen: Eric Giesbers, vrijwilliger SIED Piet de Noord, vrijwilliger SIED Bart Vermeulen, gemeentelijk archeoloog en Senior-adviseur Erfgoed, gemeente Deventer Marieke van der Wal, adviseur en projectleider Archeologie Deventer, gemeente Deventer

Donaties Draagt u de SIED een warm hart toe en wilt u graag bijdragen aan de doelstellingen van de SIED? Voor donaties gelden de volgende bedragen: € 20,- (of meer) voor particulieren € 25,- (of meer) voor organisaties € 50,- (of meer) voor bedrijven € 250,- (of meer) voor ‘Vrienden’ Op www.sied.nl/donateur kunt u zich opgeven als donateur.

Vrienden van de SIED

Deventer Verhaal Gemeente Deventer Erwin Stegeman, beheerder historisch archief Coberco Lochem Historische vereniging ’t Olster Erfgoed Historische vereniging Voorst Oudheidkundige kring Bathmen

De SIED heeft een bijzondere relatie met een aantal donateurs, die we ‘Vriend van de Sied’ noemen.

De Vrienden van de SIED zijn: Auping Batenburg Techniek De Zwarte Silo Houdbaar JVZ Ingenieursburo Le Clercq Planontwikkeling Maas Kristinsson Architecten NV Bergkwartier Peree Bouwadvies bv PHB Deventer Salland Storage Schaap Bliksembeveiliging en Ontstoringstechniek Smederij van Woerkom Wolters Vastgoedonderhoud Trivium Packaging Witteveen+Bos

Deze uitgave kwam tot stand met steun van Gemeente Deventer en provincie Overijssel

Meer informatie over de SIED:

Ontwerp/vormgeving:

Peter Bos (Houdbaar) Druk:

Rijser Printing Oplage:

750 Met dank aan: