Nijvertijd 2024-2025

NIJVER TIJD

2025 1

2024/2025 Voorwoord: Sporen van de Sied

5

Interview: ‘Hier heb je de sleutels, je redt je er maar mee.’

6

Column: Deventer, erop of eronder

11

Geen roestige geschiedenis

12

Projecten: T&D Machines geplaatst Beeldarchief Roto Smeets Station Deventer Project ‘Knuffelpijp’ afgerond Open Monumentendag 2024 Reclamebord Pikeursbaan nieuw leven ingeblazen Viering 100 jaar haven

19 20 21 22 24 25 26

Beelden uit vervlogen tijden

27

SIED in kaart

32

Gastcolumn: Levend erfgoed

35

Hoe staat het met het Sluiskwartier

38

Meer SIED

40

In 1995 had de gemeente plannen voor sloop en vernieuwing van de Raambuurt. Ongerustheid over het verdwijnen van een karakteristiek deel van de stad was de aanleiding voor een groep betrokken inwoners om de SIED op te richten.

Op de cover in vogelvlucht, aan de vestinggracht, de Raambuurt zoals we die tot in de jaren negentig kenden met veel industrie. De Handelskade kende al een wand vol nieuwbouw. Het Boreelterrein, het Hoornwerk en de Mr. de Boerlaan volgden met de Raambuurt in de plannen rond stadsvernieuwing.

Hierboven de Bergpoortstraat (o.a. bekend door de boeken van Eus) met links de huisjes die door de NV Bergkwartier zijn opgeknapt en rechts een glimp van de pakhuizen waarvan een deel behouden kon blijven, mede dankzij de inspanningen van SIED.

3

Vrijwilligers bij het Silorama in 2009.

4

2024/2025

Voorwoord

SPOREN VAN DE SIED De tijd vliegt, dit is alweer de tweede Nijvertijd. Onze eersteling kreeg goede reacties: ‘mooi blad, interessante inhoud en fraaie beelden’. We hebben als redactie de formule dan ook maar ongemoeid gelaten. Een interview, een meer beschouwend artikel, twee columns en een terugblik op het werk in afgelopen jaar. Natuurlijk opnieuw veel beeld en een kaart met daarop de sporen die de SIED in de stad heeft nagelaten en nog steeds nalaat. Dit keer rond het thema ‘muurreclames’.

DE SIED bestaat nu 30 jaar. In 1995 had de gemeente plannen voor sloop en vernieuwing van de Raambuurt. Mede dank zij de inspanningen van de SIED is toen het industriële karakter van de Raambuurt behouden gebleven.

Het 30 jarig bestaan is niet groots gevierd. We waren al druk genoeg. Terugkijkend op de afgelopen twaalf maanden valt weer eens op hoe ongelooflijk veel werk er door de vrijwilligers van de SIED is verricht. Ons jubileum viel samen met 100 jaar Deventer Haven. Samen met vele betrokken bewoners en gebruikers van het havengebied konden we zo een groot feest bouwen. Want ook dat is de SIED: we doen het niet alleen, we doen het samen.

Het 30 jarig bestaan vindt u wel terug in deze Nijvertijd. We gebruiken het speciale jubileumlogo. Op de omslag vatten we in één beeld het verleden en de toekomst: de Raambuurt eind jaren ‘90 met op de achtergrond het in 1996 geopende gebouw van Rijkshogeschool IJselland, inmiddels Saxion. Met verschillende opleidingen werken we samen om ook in de toekomst en voor een jonger publiek het industriële erfgoed levend te houden. Verspreid in dit nummer plaatsen we een aantal quotes van onze vrijwilligers over wat de SIED voor de stad, maar ook voor hen persoonlijk betekent.

Als redactie hopen wij natuurlijk dat u deze Nijvertijd met evenveel plezier zult lezen als wij hebben gehad bij het maken. En laat ons vooral uw reacties horen op communicatie@sied.nl.

Namens de redactie, Piet de Noord, voorzitter werkgroep Communicatie

5

Foto: Viorica Cernica

Jan Eckenhausen

6

2024/2025

Interview

‘HIER HEB JE DE SLEUTELS, JE REDT JE ER MAAR MEE.’ JAN ECKENHAUSEN, BEDRIJFSLEIDER BIJ STOOMOLIESLAGERIJ TEN HOVE HELEEN JANSZEN Hoe ik bij Ten Hove binnenkwam in 1959? Via mijn vader. Toen die na de oorlog terugkwam uit Duitsland was er bij zijn vorige werk op de oliefabriek en molen in Overschie eigenlijk niks te doen. Hij reageerde daarom op een advertentie van Ten Hove in Deventer. Dat was raak: hij kon direct beginnen en werd daar bedrijfsleider. Er was een gebrek aan mensen toentertijd. Toen ik zo’n jaar of zeventien was hoorde ik van mijn vader dat er ook een plek voor mij was in de expeditie. Mijn broer die drieënhalf jaar in Indië had gezeten, werd als monteur aangenomen.

Ik heb het werk van mijn vader geleerd toen

leverde ook stiekem stroom op die kabel.

we nog in Overschie woonden (tegenwoor-

En zo werd het zaad dan gewalst. Ik moest

dig een wijk van Rotterdam.) Ik was nog

dan de aanvoer verzorgen en afvoeren wat

niet eens veertien jaar. Ik ging met mijn

aan olie en wat verder geproduceerd werd.

vader mee naar oliemolen ‘de Speelman’.

En vervolgens zorgde mijn vader dat het al-

In de oorlog, daar persten we clandestien

lemaal later weer stofvrij was. Dat was heel

olie en veevoer van koolzaad of lijnzaad.

spannend hoor. Ook moest je wachten tot ‘s

De Duitsers zaten boven in de fabriek als

morgens 8.00 uur voordat je pas over straat

uitkijkpost over het havengebied, naar

mocht, want de werf was afgezet. Dus als

Rotterdam en de polders aan de andere

je daar ’s avonds naartoe ging kon je niet

kant. Het elektriciteitsbedrijf in Rotterdam

eerder dan de volgende dag naar huis.

7

Interview we in Deventer kwamen. Maar op een gege-

Zo’n honderd man en soms een losploeg

ven moment zei de directeur van Ten Hove:

Er werkten veel mensen, wel ongeveer

we kopen aan de Kazernestraat een huis.

honderd man. We hadden een drie-ploe-

Ik bleef wonen in het grote huis dat naast

gendienst in de oliefabriek. Een man of

hun kantoor stond, mijn ouders verhuis-

tien per ploeg en dan had je mensen die

den naar de Kazernestraat.

in het mengvoerbedrijf draaiden. Dat was

Er was slecht aan woningen te komen toen

Het haventje lag barstensvol met schepen

een twee-ploegendienst. Daarbij ook de laad- en losploegen. Verder monteurs, timmerlui en machinisten want de stoom-

Op enig moment, ik was denk ik 23,

ketel draaide toen op volle toeren. Tussen-

werd mijn vader ziek en liet mij de zaken

door moest er af en toe een wagon kolen

regelen. Hij riep me met de mededeling:

gelost worden. Dat betekende een enorme

‘Jan hier heb je de sleutels, je redt je er

verantwoordelijkheid als bedrijfsleider,

maar mee’. Ja, dan wordt ’t heel anders. Ik

want de boel moest wel blijven doorgaan.

moest opeens van alles regelen: met het

Als er te weinig personeel was kon ik een

personeel, schepen en wagons lossen, het

beroep doen op een speciale ‘los ploeg’.

transport in orde maken naar de boeren, de veevoederbedrijven of naar de wederverkopers.

Zo’n beetje het hele land door, van Friesland tot aan Brabant toe dus. De schepen kwamen door de sluis heen de binnenhaven door en zo bij de Mr. De Boerlaan.

Daar had je toen nog die ophaalbrug. Het haventje achter de Bergpoortstraat lag barstens vol met schepen. Die schepen waren

Die kon je dan laten weten: ‘ik heb morgen

beladen met gewoon bulk- en zakgoed, ook

op dat tijdstip vier of vijf mensen nodig’,

veel granen. Boten van zo’n 100 tot 200 ton

zij moesten dan schepen lossen of wagons

vooral uit de havens van Rotterdam. Dat

laden.

zakgoed was om door het veevoeder heen de lijnkoek: kleine veekoeken, brokjes en

Wagons door de Bergpoortstraat

korrels werden ervan geperst. Die gingen

De wagons die bij ons aankwamen moes-

naar de koeien.

ten allemaal over de draaischijf voor de

te mengen. Want de fabriek zelf produceer-

De olie werd verder afgevoerd. Er was

poort heen om van spoor te wisselen. De

toentertijd veel vraag naar de lijnolie in de

wagons moesten dan de Bergpoortstraat

linoleumfabrieken: het werd in het vloer-

in, helemaal tot het aan het eind toe. Met

zeil verwerkt. Ook werd er olie gebleekt om

onze overburen, de IJzergieterij werkten

blanke vernis te maken en verder ging er

we ook veel samen als het even druk was.

wel wat olie naar de landbouw.

Toen ik de rol van mijn vader overnam,

8

2024/2025

‘JE SPRAK BIJ ONS MET HANDEN VINGERGEBAREN, WANT IN DE KELDER, WAAR DRIE VAN DIE HAMERMOLENS STONDEN TE DRAAIEN, KON JE ELKAAR ECHT NIET VERSTAAN.’ heb ik met deze overbuur gewoon samen

slofjes, kleine koekjes die voor de koeien

verder gewerkt. Soms kregen zij een hele

geperst werden, maar ook het varkens- en

partij zink, koper of ijzer aan. Op zo’n

kippenvoer. Ik weet niet meer precies wan-

moment werd er gevraagd: wil jij me even

neer die is gebouwd. Aan de waterkant werd

helpen? Natuurlijk, ik stuurde alleen een

aan de derde verdieping een takel gemaakt

rekening voor de heftrucks. Tja, dat ging

om alles aan uit het schip naar boven te

destijds allemaal wel wat gemoedelijker.

hijsen en binnen te halen.

Het proces was vanaf toen enigszins

Automatisering na oorlogsschade

geautomatiseerd. Boven waren allemaal

Het bedrijf is in de oorlog gebombardeerd,

den we rails met een rijdende weegschaal.

waardoor er een heel stuk vernietigd werd.

Als je los goed stortte vanuit de bunker,

Ook bij de ijzergieterij aan de overkant was

ging de klep open en dan viel de inhoud in

veel schade. Op het gebombardeerde deel is

die weegschaal tot vijfhonderd of dui-

later een nieuwe veevoederfabriek naast de

zend kilo. Zo ging het voer uiteindelijk

hoge silo neergezet. In de nieuwe productie-

via de elevator naar de mengkraan. In die

hal werd eigenlijk al het voer geproduceerd:

mengketels ging 5.000 kilo, dat gelijktijdig

bunkers tegenover elkaar. Daaronder had-

9

Interview Foto: Viorica Cernica

‘TJA, DAT GING DESTIJDS ALLEMAAL WEL WAT GEMOEDELIJKER.’ werd vermalen. De apparaten die dat deden

ven moment, in 1972, kwam de grote baas

stonden in de kelder, dat waren Hamermo-

bij me en die zei: ‘Ik heb een ander baantje

lens. Dat was een rad met pinnen, waarin

voor je, want we worden overgenomen door

ijzeren hamers zaten, die in een vijzel

chipsfabriek Golden Wonder. Ik ga nu naar

ronddraaiden en zo’n 3.000 toeren per

het hoofdkantoor in Zwolle, en als ik over

minuut maakten. Als het dan allemaal fijn-

vijf dagen terugkom moet je zeggen wat je

gemalen was, dan werd het opgezogen en

doet, want dat moet ik dan wel weten’. Uit-

dat ging in de transportwagen. Het maakte

eindelijk heb ik de beslissing genomen om

ontzettend veel herrie. Je sprak bij ons met

de stap te zetten naar Golden Wonder, waar

hand- en vingergebaren, want in de kelder,

ik al mensen kende. In Deventer heb ik nog

waar drie van die hamermolens stonden te

zo’n jaar of vier gewerkt. Maar uiteinde-

draaien, kon je elkaar echt niet verstaan.

lijk belandde ik ook op het hoofdkantoor

In 1965 kregen we een andere naam:

in Zwolle bij de sauzen fabriek. Behalve

van ‘Stoomolieslagerij gebroeders Ten

coördinerend kantoorwerk, kwamen er

Hove’ werd het ‘Olie en mengvoederbedrijf

ook andere klussen bij: als Golden Wonder

gebroeders Ten Hove’. Van stoom gingen

meer ruimte nodig had, wist ik altijd wel

we over op oliestook. Later gingen we over

een plekje, een lege loods of garage. Want

op gas. De ketel ging eruit en de stoomma-

ik kende gewoon veel mensen. Zo ging dat.

chine werd verkocht. Later veranderde er

Tot slot heb ik ook nog in Goor gewerkt,

nog veel meer, want alle transport verliep

daar ging het transport per container naar

vanaf toen via de Bergpoortstraat. Er moest

Frankrijk. Al met al was het een boeiend

veel omgebouwd worden. En op een gege-

bestaan, zeker weten!

10

2024/2025

Column

DEVENTER EROP OF ERONDER ELLEN SCHILD VRIJWILLIGER SIED, ARCHITECT STUDIO GROEN+SCHILD Wie Deventer écht kent, weet dat de stad meer is dan alleen haar prachtige historische binnenstad. Deventer ademt geschiedenis: gevormd door eeuwen van handel, industrie en ondernemerschap. Die dynamiek maakt Deventer bijzonder – een plek waar mensen, gebouwen en ruimtegebruik voortdurend in beweging zijn.

Stedenbouw en architectuur passen zich aan en groeien mee met de tijd.

Ook hier klinkt de roep om meer woningen. Daarmee neemt de druk toe op de beschikbare ruimte in de stad én op het buitengebied. Terwijl juist dat groene landschap, met de IJssel en haar uiterwaarden, mede de identiteit van Deventer bepaalt. Moeten we dat nu opofferen?

Nee. De oplossing ligt dichterbij dan we denken – ín de stad. Als architect heb ik samen met mijn team ontwerpend onderzoek gedaan naar hoe we nieuwe woningen kunnen realiseren binnen de bestaande stedelijke structuur. Onze conclusie is helder: het kan. Niet door uit te breiden, maar door te verdichten. Bouwen op wellicht onverwachte plekken: op daken, braakliggende terreinen en in leegstaande panden. EROP, ERIN, ERTUSSEN, ERNAAST of ERONDER. Daarin ligt ook een kans om ons erfgoed een nieuwe rol te geven – ook het industrieel erfgoed. Fabrieken, loodsen en werkplaatsen vertellen het verhaal van de industriële kracht van Deventer. Door deze niet te slopen, maar te transformeren tot woningen, versterken we juist de identiteit van de stad.

Toch lijkt verdichting een onderbelichte optie. De gemeente onderzoekt momenteel drie ontwikkelscenario’s, maar een scenario dat volledig inzet op verdichting ontbreekt. Een gemiste kans. Deventer verdient een vierde ontwikkelrichting: één waarin de kracht van de compacte stad wordt omarmd. Waar woonkwaliteit en klimaatdoelen hand in hand gaan. Waar ruimte ontstaat doordat we anders kijken naar wat er al is.

De vraag is niet óf we willen bouwen. De vraag is hoe. Want als we niet kiezen voor slim ruimtegebruik, dreigen we het karakter van Deventer te verliezen; de unieke combinatie van een historische binnenstad, eeuwenlange ruimtelijke flexibiliteit en de nabijheid van natuur. Deventer, EROP of ERONDER. De keuze is aan ons.

11

GEEN ROESTIGE GESCHIEDENIS IRIS DE JAGER EN MIRJAM SWEIJD

Cartoon: Victor Gillam

De regering-Trump lijkt haar electorale achterban keer op keer te vermaken met het aankondigen en instellen van soms torenhoge importtarieven op industriële producten; sinds Liberation Day op 2 april van dit jaar jaagt Trump de internationale handelspartners de stuipen op het lijf.

12

2024/2025

Bij het woord aluminium kijkt SIED toch

direct naar de innende instantie; in dit

altijd even op. Want aluminium = blik, en

geval dus de Amerikaanse schatkist.

blik = Deventer. De meest recente afspraken

In de 19e eeuw waren handelsoor-

over de importtarieven die de VS oplegt

logen schering en inslag. Landen zoals

aan de exporterende landen van de EU heb-

Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland

ben hun weerslag op, inderdaad, de staal

en de Verenigde Staten probeerden hun

en aluminiumexport. De metaalindustrie

opkomende industrieën te beschermen

wordt hard geraakt door het opleggen

met hoge invoerheffingen. Protectionisme

van het 50 procent-tarief. Deze actualiteit

was vooral in tijden van industrialisatie

roept de vraag op in hoeverre de protecti-

een centraal onderdeel van de economische

onistische politiek van deze republikeinse

politiek. Een vroeger voorbeeld van protec-

regering nieuw is. Zagen we deze heftige

tionisme in de Verenigde Staten is de Tariff

ontwikkelingen in het licht van de indus-

Act of Abomination uit 1828, een wet die de

triële geschiedenis eigenlijk al eerder?

invoerrechten fors verhoogde. Dit raakte

We kennen het verhaal van de

ook Europese producenten, waaronder

19e-eeuwse Europese industrialisatie; en die natie aan de andere kant van de oceaan was een onderdeel van onze mondiale

De spotprent op de volgende pagina’s

economie. Een politieke agenda die import-

werd gepubliceerd in 1892 en verde-

heffingen toepast om de eigen nationale

digt het Republikeinse standpunt dat

economie te laten bloeien, is niet nieuw.

hoge invoertarieven essentieel zijn

Arbeiders en industriëlen hadden daar al

voor een sterke Amerikaanse econo-

ruim voor onze tijd mee te maken. Voor

mie en hoge lonen. Democratische

velen lijken de Amerikaanse verhogingen

hervormers, afgebeeld als kleine kin-

op importtarieven met 30 tot 50% radicale

deren onder leiding van Henry George,

stappen, maar het gebeurde dus eerder. In

proberen dit beleid te ondermijnen

dit verhaal speelt de VS weer een hoofdrol,

met vrije handel. De Amerikaanse

alleen dan 200 jaar terug in de tijd. Een klei-

arbeiders vormen een symbolisch

ne disclaimer is hier wel op zijn plaats; wie

‘Laatste Bolwerk’ tegen buitenland-

hoopt hier voor de industriële geschiedenis

se goederen. De McKinley-tarieven

van Deventer keiharde cijfers te lezen, stel-

worden geprezen, ondanks dat hun

len we nu alvast teleur. Deze hebben we niet

voorstanders bij verkiezingen werden

weten te achterhalen. Economisch-histori-

verslagen. Een loonlijst uit een staalfa-

cus Richard Paping stelt dat dit onderwerp

briek toont hoe tarieven zogenaamd

te weinig onder de aandacht is geweest

lonen hoog houden, ondanks recente

binnen het wetenschappelijke debat.

stakingen en geweld. De spotprent

Importtarieven zijn een eeuwenoude

benadrukt nationalisme met het mot-

vorm van belasting op elk product dat er-

to ‘Amerika voor Amerikanen’ en waar-

gens een grens overgaat. De importerende

schuwt tegen buitenlandse invloed

partij betaalt een bedrag of percentage van

via vrijhandel.

de waarde van de goederen. Het geld vloeit

13

14

2024/2025

Cartoon: Victor Gillam

15

Nederlandse textielbedrijven in Tilburg en

Naast de invoering van de tarieven speel-

Enschede, die hun afzet op de Amerikaanse

den verschillende andere factoren een rol.

Na eerdere mislukkingen werd de

markt zagen teruglopen.

Het protectionisme nam vooral vanaf

blikindustrie gevestigd en bloeide op nadat

de Amerikaanse Burgeroorlog (1861–1865)

ze bescherming kreeg onder de McKin-

een grote plaats in het politieke strijdtoneel

ley-tariefwet van 1890. Er zijn echter ook

in de Verenigde Staten. Een opkomende

modellen die laten zien dat zonder deze

‘nieuwe’ natie die moest gaan bouwen, daar

tarieven de binnenlandse blikproduc-

hoorde volgens de Verenigde Staten een

tie ongeveer tien jaar later toch zou zijn

goede basiseconomie bij. De federale over-

ontstaan. De invoerprijzen van ijzer en

heid begon zich sterker met de economie te

staal in de VS waren toen ‘in balans’ met

bemoeien en nam maatregelen om bin-

die in Groot-Brittannië. Tussen 1889 en

nenlandse industrieën te ontwikkelen en

1914 steeg het binnenlandse verbruik van

te versterken. Dat leidde tot grote binnen-

‘tinplate’ spectaculair, terwijl het aandeel

landse spanningen waarbij de belangen van

van import daalde van 100% naar slechts

industriëlen en consumenten tegenover

1,8%. Wat in 1889 een vrijwel niet-bestaande

elkaar kwamen te staan. Democraten en

sector was, werd dankzij de tariefmuur een

Republikeinen stonden ook toen lijnrecht

bloeiende binnenlandse industrie. Protec-

tegenover elkaar. Een bekend voorbeeld van

tionisme leek hier dus effectief – althans

Amerikaanse protectionistische wetgeving

voor de binnenlandse productie en werk-

is de McKinley Tariff Act van 1890. Deze

gelegenheid. Vanuit het perspectief van

wet, opgesteld door de Republikeinse con-

industrieel erfgoed is het interessant dat

gresafgevaardigde William McKinley, ver-

ook de Europese blikindustrie de gevolgen

hoogde de gemiddelde invoerrechten van

ondervond van deze tariefmuren. Helaas

38% naar bijna 50%. De wet was expliciet

vonden we geen bruikbare informatie over

bedoeld om Amerikaanse industrieën en

de impact van Amerikaanse protectionisti-

werknemers te beschermen tegen buiten-

sche maatregelen op de Nederlandse (blik)

landse concurrentie. Deze invoerheffingen

export. Misschien iets voor verdere studie?

leidden, net als nu, tot heftige debatten in

Tegelijkertijd riepen deze maatregelen ook

het Congres en in het land, en speelden

weerstand op. In 1894 werd de wet vervan-

een rol in de verkiezingsnederlaag van de

gen door de Wilson–Gorman Tariff Act,

Republikeinen in datzelfde jaar.

die de tarieven weer verlaagde. Daarmee

Hebben de Amerikaanse tarieven

(2)

kwam een einde aan het kortstondige, maar

uit het einde van de negentiende eeuw

krachtige protectionistische offensief van

de opkomst van de jonge blikindustrie

McKinley – hoewel hij later als president

bevorderd?

opnieuw een rol zou spelen in het economi-

Politici en producenten probeerden in te schatten hoe de blikproductie zich

sche beleid van de VS. Economen zijn voorzichtig met het

zou kunnen ontwikkelen, maar daar waren

vergelijken van de hedendaagse protectio-

ze niet goed toe in staat. Op de vraag is

nistische keuze van Trump en de keuzes uit

daarom geen eenduidig antwoord te geven.

het verleden. De situatie van nu verschilt

16

2024/2025

Cartoon: Louis Dalrymple

(3)

namelijk op belangrijke punten van die van

Arthur van Riel, in zijn recente standaard-

toen. In de 19e eeuw probeerden staten met

werk over de Nederlandse economie in

het infant industry-argument jonge opko-

de 19e eeuw, speelden invoerrechten daar

mende industrieën te beschermen, vooral

nauwelijks een rol van betekenis. Trans-

tegen de dominantie van het toenmalige

portkosten en kolenprijzen waren vaak

Groot-Brittannië. In de 21e eeuw gaat het

veel bepalender voor de ontwikkeling van

eerder om het beschermen van verouderde

industrieën dan buitenlandse tarieven.

sectoren die moeite hebben om te concur-

Voor de Nederlandse textiel- en blikindus-

reren op de wereldmarkt.

trie was de afzetmarkt in Nederlands-Indië

Bovendien is de wereldhandel nu veel

(4)

bijvoorbeeld veel belangrijker dan die in

complexer. Producten worden tegenwoor-

de Verenigde Staten. Voor de Deventer

dig vaak in meerdere landen tegelijk ge-

belangstelling voor de blikindustrie is het

maakt – denk aan auto’s waarvan de onder-

aardig om te weten dat vóór 1891 vrijwel de

delen over de hele wereld vandaan komen.

gehele Amerikaanse ‘tin plate’ consumptie

De wereldeconomieën zijn dus veel sterker

afhankelijk was van import. Deze term (vrij

met elkaar verweven. Protectionisme raakt

vertaald als blikplaat) verwijst naar dunne

daarom veel sneller internationale produc-

platen metaal die zijn bedekt met een laag-

tieketens dan vroeger.

je tin, vaak gebruikt voor verpakkingen en

Historici wijzen er ook op dat de

industriële toepassingen. Maar rond 1899

rol van Amerikaanse invoerrechten in de

was de nationale productie zes keer groter

19e eeuw mogelijk wordt overschat, ze-

dan de import en in 1904 exporteerde de VS

ker vanuit Europees perspectief. Volgens

al een aanzienlijke hoeveelheid.

17

Toch blijven de historische voorbeelden re-

en juist voor lagere tarieven, maar verloor

levant. Ze tonen aan hoe economisch beleid

in deze periode vaak aan invloed in het

– in de vorm van invoerrechten, subsidies

Congres. De importtarieven bleven dus een

of handelsverdragen – directe invloed heeft

politiek twistpunt én net als nu een be-

op de industriële ontwikkeling. Daarnaast

langrijk onderdeel van het Republikeinse

illustreren ze hoe het protectionisme en

beleid.

vrijhandel afwisselend domineren, afhan-

We zien dus hoe belangrijk interna-

kelijk van politieke, economische en geopo-

tionale economische ontwikkelingen zijn

litieke omstandigheden.

geweest voor lokale industrieën. Industrie

Politieke scheidslijnen

komt niet zomaar op, en verdwijnt ook niet zomaar – vaak spelen wereldwijde

In de huidige politieke context is het wel

handelsmaatregelen zoals protectionisme

aardig om te zien in hoeverre in de 19e eeuw

een grote rol. Het verleden leert ons dat

de politieke scheidslijnen liepen. We zagen

bepaalde politieke keuzes directe gevolgen

dat aanhangers van de Trump-adminis-

hebben voor fabrieken, werkgelegenheid

tratie de importheffingen flink toejuichen,

en productie – iets wat ook in onze tijd nog

maar ook dat veel wetenschappers en

steeds actueel is. Wie weet kijken toekom-

journalisten het tegengeluid lieten horen.

stige generaties met net zoveel interesse

In het verleden waren er ook verschillende

terug op onze economische keuzes als wij

geluiden te horen en te zien.

nu op die van de 19e eeuw.

Na de Burgeroorlog werden wetgeving en beleid vooral gedomineerd door

Geraadpleegde bronnen

Republikeinen die hoge tarieven voor

• I rwin, Douglas A. “Did late-nineteenth-century

industrie steunden. De Democratische Partij bleef tegen hoge tarieven, maar had minder politieke macht. Tarieven bleven een belangrijk verkiezingsthema, vooral in campagnes van de Democraten die lagere tarieven voor consumenten en boeren bepleitten. Waar zat de pijn? Die zat bij de Democraten die de Republikeinen ervan beschuldigden alleen de industriëlen in het noorden te bevoordelen ten koste van consumenten en de vele boeren in het zuiden en westen. Republikeinen steunden juist sterke beschermende tarieven om de vanaf dat moment snelgroeiende industrie te beschermen en te stimuleren.

De Democratische Partij, die nog steeds veel steun had in het zuiden, bleef

US tariffs promote infant industries? Evidence from the tinplate industry.” National Bureau of Economic Research, December 1998.

•P . Kennedy, The Rise and Fall of the Great Powers (New York: Random House, 1987), hoofdstuk 3.

•H .J. Taussig, The Tariff History of the United States (New York: G.P. Putnam’s Sons, 1914), p.

242–258.

•U .S. Department of Commerce, Census of Manufactures, 1914, Part II. United States. Bureau of the Census; Steuart, William Mott, 1861-; Hartley, Eugene F. (Eugene Fuller), 1879-1961 •A . van Riel, Van agrarische samenleving naar kenniseconomie: De Nederlandse economie in de negentiende eeuw (Amsterdam: Prometheus, 2022).

Dank gaat uit naar het meedenken door Roberto Baroni, Sales Manager at Imeta Srl, Italië en dr.

Richard Paping, universitair hoofddocent Economische en Sociale Geschiedenis aan de RUG.

zich lang uitspreken tegen hoge tarieven

18

2024/2025

Projecten

T&D MACHINES GEPLAATST Op 11 september 2024 werd op het terrein van Drijver’s Tennisclub aan de Platvoetsdijk een oude machine uit de blikfabiek van Thomassen & Drijver onthuld (zie ook pag.20 van Nijvertijd 2023-2024). De machine, een zogenaamde langsnaadfelsmachine maakt deel uit van een groep vergelijkbare machines die door vrijwilligers van de SIED zijn opgeknapt. Trivium, zoals de fabriek nu heet, had voor deze machines geen ruimte meer. Drijver’s TC en SIED maakten een klein feestje van de onthulling. Tennissende oud-medewerkers van de historische fabriek kregen een belangrijke rol in de ceremonie. Drijver’s TC is in 1951 door directeur Frits Drijver opgericht als de bedrijfsvereniging van de blikfabriek. Generaties lang en tot op de dag van vandaag waren en zijn werknemers van Thomassen en Drijver er lid. De machine staat zodoende symbool voor de nauwe verbondenheid van de club met het bedrijf en met de industriële historie van Deventer.

Op de eindejaarsbijeenkomst werd nóg een blikkenpers gepresenteerd aan alle bezoekers. Die staat nu op een definitieve plek bij Architectenbureau Groen en Schild, voor de Grijze Silo. Tussen de Zwarte Silo en de brug stond al een eerder opgeknapt exmplaar.

De rest van de opgeknapte machines heeft een plek gekregen bij de ‘chocolate factory’ in Veghel. Daar zijn de machines geplaatst op de Noordkade bij het oude CHV gebouw uit 1918 dat is getransformeerd tot een multifunctioneel uitgaansgebied.

19

Projecten

BEELDARCHIEF ROTO SMEETS Na drie jaar hard werken is het klaar: het beeldarchief van NDI/Roto Smeets is geordend, de 12.000 foto’s, 2.000 dia’s en 2.300 negatieven zijn weer keurig in dozen opgeslagen. Een klus waar ruim 630 uur aan gewerkt is. Alle bijkomende informatie is opgeslagen. Collectie Overijssel heeft er weer een toegankelijk beeldarchief bij. Op 8 april 2025 werd het project feestelijk afgesloten. Voor de SIED-vrijwilligers was er taart en van Collectie Overijssel kreeg een USB-stick met de geïndexeerde lijst van al het materiaal.

30 JAAR SIED CEES KUNKELER: ‘Als vrijwilliger ben ik betrokken bij de instandhouding van industrieel erfgoed in Deventer. Door met andere vrijwilligers ideeën en plannen te maken, brengt de SIED industrieel erfgoed weer tot leven.’

20

2024/2025

Projecten

STATION DEVENTER Het begon in 2020 met het boek van Arno Dijkhof: ‘Deventer Station 19202020’. Intussen is er een film, zijn de vitrines in de Stationshuiskamer ingericht, hangt er een fraai affiche met gedicht in de stationshal en zijn de jaloezieluiken weer aan de gevel. Nú nog niet allemaal, maar straks, in het najaar van 2025, zal ook dat werk afgerond worden. (Zie ook pag. 17 van de vorige Nijvertijd.) Onze vrijwilligers van Collectie en Geschiedenis zijn er druk mee geweest, maar ze kunnen er trots op zijn. De NS fêteerde hen dan ook op een prachtige dag uit met een bezoek aan het spoorwegmuseum in Utrecht.

21

22

2024/2025

Projecten

PROJECT ‘KNUFFELPIJP’ AFGEROND Het begon in 2019. Honderden Deventenaren zetten hun handtekeningen voor het behoud van de 55 meter hoge schoorsteen van Coberco. De SIED deed nog pogingen om de schoorsteen op de gemeentelijke monumentenlijst te krijgen. Dat had toen geen resultaat maar de restauratie kwam er toch.

Met de motie ‘Witte rook over de fabrieksschoorsteen’ heeft de Deventer gemeenteraad € 150.000 vrijgemaakt voor restauratie van de schoorsteen, en de provincie verstrekte in het kader van de regeling ‘Het verhaal van Overijssel 2.0’ €100.000 subsidie. Eigenaar Wieap Beheer droeg de schoorsteen voor € 1 over.

Het project was intussen flink verbreed. DE SIED verzorgde een publicatie waarin de geschiedenis van de zuivelindustrie en Deventer en omgeving werd beschreven. Die geschiedenis werd ook nog eens vastgelegd op zes banners, die samen een tentoonstelling vormen. Er werd een digitale route gemaakt langs de verschillende locaties van de voormalige zuivelfabrieken en Deventer Verhaal verzamelde persoonlijke verhalen over Coberco en de zuivelindustrie.

Op 19 maart 2025 was dan de officiële start van de restauratie, Onder het toeziend oog van het in grote getale opgekomen publiek metselden wethouder Ilse Duursema en gedeputeerde Gert-Harm ten Bolscher een herinneringssteen in de schoorsteen. Voor het publiek had de SIED een korte wandeling georganiseerd door het industriegebied rondom de schoorsteen.

Het restauratiewerk, uitgevoerd door het gespecialiseerde bedrijf Harm Meijer b.v. nam ongeveer tien weken in beslag. De schoorsteen werd opnieuw gevoegd en de verschillende metalen onderdelen zijn van roest ontdaan. Op 14 juni werd het project afgesloten met de onthulling van een informatiebord.

De tentoonstelling gaat op reis, om te beginnen in Bathmen. Een eerste lezing over de zuivelgeschiedenis zal in september in Wilp plaatsvinden.

23

Projecten

OPEN MONUMENTENDAG 2024 SIED presenteerde zich in de Energiefabriek aan de Sint Olafstraat. Tot 1967 was hier de haardenfabriek van DAVO gevestigd. Het complex is een mooi voorbeeld van hergebruik van oude industriële panden.

In het weekend liet de SIED o.a. de geschiedenis van de haardenfabriek zien. Studenten van Saxion presenteerden plannen voor de herbestemming van de ‘ Stihohal’ die naast de Energiefabriek is gelegen. En dan was er nog een bijzondere expositie: Arjan Barnard, juwelier in Hardenberg, heeft een verzameling opgebouwd van Kienzle wekkers. In de Energiefabriek stelde hij 720 van elkaar verschillende wekkers ten toon, zo ingesteld dat ze steeds een minuut verschilden. Deze opstelling was nog nooit eerder vertoond!

Hoewel de Energiefabriek een beetje buiten de loop lag, heeft het publiek ons wel kunnen vinden. Daaraan hielp waarschijnlijk ook de vermelding van SIED in de top vijf van de landelijke aankondiging van Open Monumentedag mee!

30 JAAR SIED ROELY OLDENHUIS: ‘Het belang van industrieel erfgoed is evident: SIED heeft laten zien dat zo niet alleen waardevolle gebouwen bewaard blijven maar daarmee ook een stuk sociale en technologische historie.’

24

2024/2025

Projecten

RECLAMEBORD PIKEURSBAAN NIEUW LEVEN INGEBLAZEN Enkele maanden geleden werd de SIED benaderd door de bewoners van Pikeursbaan 44 en 46. In de gang tussen deze woningen hangt al jaren een reclamebord van de firma Tiekink. Dit bord zag er intussen erg slecht uit en had dringend behoefte aan een onderhoudsbeurt. Werk aan de winkel dus voor de muurreclame- ploeg van de SIED! Zij hebben het bord verwijderd en in de werkplaats weer in oude luister hersteld. Op 6 februari is het bord weer teruggehangen op zijn oorspronkelijke plaats aan de Pikeursbaan.

25

Projecten

VIERING 100 JAAR HAVEN De industriehaven van Deventer bestaat in 2025 100 jaar. Op 24 februari 1925 werd de haven geopend, samen met het industriespoor. Het honderdjarig bestaan vormde de aanleiding voor een groot feest op 10 mei. Buurtbewoners, Havenkwartier, watersportclubs en de SIED werkten samen aan een prachtig feestprogramma met toneel- en muziekoptredens, boottochten door de haven en demonstraties van watersporten. Er was een tentoonstelling bij Burnside aan de St. Olafstraat en een voorstelling van de circusschool. De Zwarte Silo en het Kunstenlab hielden met het brugwachtershuis open huis. Dat alles trok veel publiek, dat niet alleen van het programma kon genieten maar ook nog eens van het prachtige weer. Eerder was er nog een bijeenkomst op een van de mooie historische schepen waar de wethouders Elferink en Van Essen geïnterviewd werden over de toekomst van de haven. Zij ontvingen beiden een ‘eerste’ exemplaar van het boekje over de historie van de haven, geschreven door Fransien Attema.

Naast alle feestelijke activiteiten in en rond de Haven in 2025 leek het de SIED een goed idee om naast het boekje nóg een blijvende herinnering achter te laten aan de geschiedenis van honderd jaar Deventer Haven. Wij dachten aan een podcast. Havenkwartier-ondernemer Egbert Scheffer van Egbert EGD had hetzelfde idee. Een mooie samenwerking tussen Heleen Janszen van de SIED en Egbert Scheffer van Egbert EGD leverde een podcastserie op van veertien boeiende afleveringen: gesprekken met mensen die interessante verhalen leverden over de geschiedenis en de toekomst van het gebied en de activiteiten. Kijk voor een korte opsomming van de verschillende afleveringen op onze website pagina Verhalen. Ze zijn allemaal te beluisteren op Spotify of een andere podcastapp.

26

2024/2025

Beelden uit vervlogen tijden

De Grijze Silo in 1965. Werd gebouwd in 1961 in betongietbouw met glijbekisting.

Nu in gebruik als woning (bovenin) en architectenbureau ( onderste verdiepingen). Links op de foto het elevatorgebouw waarover u meer leest op pag. 40.

27

Beelden uit vervlogen tijden

Boven: Het uitgraven van de eerste havenarm in 1920-1921. met een zogenaamde excavateur (vergelijkbaaar met een baggermachine).

Rechts: In de huidige Zweedsestraat, werd bij de aanleg van de haven in 1924 een hefbrug gebouwd.

28

2024/2025

30 JAAR SIED GERARD FAAS: ‘De SIED brengt Deventers rijke industriële verleden tot leven. Verbindt heden en verleden op een toegankelijke en betrokken manier en combineert historisch onderzoek met publieksactiviteiten, waardoor verleden en heden op inspirerende wijze samenkomen.’

29

Beelden uit vervlogen tijden

Rechts de eerste havenarm en het huidige Havenkwartier. Met herkenbaar o.a. de beide silo’s, de voormalige pettenfabriek, de bodenloods en de kofferfabriek. Links de tweede havenarm en de St. Olafstraat met centraal het witte gebouw van Davo haarden, nu Energiefabriek, en de Stihohal ernaast. Ook daar zal in de nabije toekomst het nodige veranderen nu de gemeente er haar voorkeursrecht uitoefent.

30

2024/2025

31

SIED in kaart

MUURRECLAMES

1

4 11

5 6 8 7 9 32

10

12 2024/2025

2

2

14

3

13 33

SIED in kaart

MUURRECLAMES ‘Sied in kaart’ heeft deze keer als thema de muurreclames die vrijwilligers van Sied in en rond het centrum hebben gerestaureerd. Twee daarvan vond u ook al in het vorige nummer.

Historische muurreclames zijn een fas-

Nijvertijdnummers – nr. 49 – die u ook

cinerend onderdeel van het Nederlandse

online kunt lezen en doorbladeren. Dat kan

straatbeeld en culturele erfgoed. Muur-

door onderstaande QR code te scannen.

reclames kwamen vooral op vanaf het einde van de 19e eeuw en beleefden hun hoogtepunt in de eerste helft van de 20e eeuw. Ze ontstonden als goedkope manier van adverteren toen andere media nog beperkt waren. Bedrijven huurden gevels of lieten hun eigen panden beschilderen

Wandelroute

om producten aan te prijzen. Nederlandse

U vindt een wandelroute van ongeveer

muurreclames hadden vaak:

anderhalf uur op de app iziTRAVEL. Daar

• eenvoudige, krachtige lettertypen

vindt u ook de beschrijving van de ge-

• felle, contrastrijke kleuren die opvielen

noemde reclames. Scan onderstaande

• korte, pakkende slogans

QR code voor de route.

• productafbeeldingen of logo’s • v erwijzingen naar lokale dealers of verkooppunten Populaire onderwerpen waren voedingsmiddelen tabaksproducten, zeep en wasmiddelen, medicijnen, en huishoudelijke artikelen. Ook veel bier- en frisdrankmerken maakten gebruik van muurreclame.

1. BUSSINK Spoorstraat 64

Voor de muurreclames in Deventer gold dat

2. GERRITSMA CHOCOLADE ETC.

een aantal helemaal niet meer zichtbaar

Diepenveenseweg 18

waren of in zeer slechte staat. De schilderingen werden op sommige plekken in de loop der tijd overgeschilderd met een nieuwe variant. Soms tot zes keer. Bij een aantal restauraties werden twee versies zichtbaar hersteld. Een overzicht en meer informatie vindt u in een van de laatste verschenen

34

2024/2025

3. TIEKINK

6. AARDAPPELBEURS

Pikeursbaan 44-46

Hoek Nieuwe Markt / Waterstraat

7. HEINEKEN’S Waterstraat 8

4. DE MAN VAN DEVENTER Hoek Nieuwstraat / Kuiperstraat

8. LOODGIETERS Waterstraat 30-32

5. POORT VAN KLEEF Nieuwe Markt 18

30 JAAR SIED FRANS BLAAUW: ‘Dertig jaar SIED toont duidelijke betrokkenheid en waarde voor Deventer. De ambitie: meer vernieuwing en jongere doelgroepen betrekken, blijft essentieel.’

35

SIED in kaart

9. S. RUIJS Grote Kerkhof 23

12. HOUTHANDEL STOFFEL Hoek van Polstraat / Boterstraat

10. GRAAF EGBERT

13. KOLEN VB Bokkingshang

Hoek Kleine Overstraat / Lange Bisschopstraat

11. DE DUIF Lange Bisschopstraat 23/25

14. ZANDHUIS EN ZWART Hoek Veenweg / Weseperstraat

30 JAAR SIED JOS VAN RODIJNEN: ‘SIED is een club van vrijwilligers met veel kennis en inzet. Gezamenlijk proberen we de doelen te bereiken die we ons hebben gesteld. En dit alles in goede harmonie en met veel gezelligheid.’

36

2024/2025

Gastcolumn

LEVEND ERFGOED MARJA LANGENBERG Als erfgoedbeschermer woon ik in mijn ideale biotoop. De wijk, gebouwd begin 20e eeuw, is Rijksbeschermd stadsgezicht. Mijn benedenwoning ligt recht tegenover de ingangspoort van een van de eerste autostallingen van Nederland, een gemeentelijk monument met unieke gevelversieringen.

Bij de aanleg van de wijk was er een duidelijk onderscheid tussen de lanen en pleinen met herenhuizen voor de gegoede burgerij en de tussenstraten voor de middenstand. Mijn straat bestond grotendeels uit bedrijfsruimten met bovenwoningen. Het Gemeentearchief vertelt over timmerbedrijven, aannemerijen en een verhuisbedrijf met bijbehorende paardenstallen. Er waren stallingen voor rijtuigen en automobielen, smederijen, wasserijen en de bakker en de melkboer op de hoek. De grote gezinnen van de eigenaren woonden boven de zaak.

De knechten sliepen op zolder en de dienstmeisjes woonden in.

Toen ik hier 35 jaar geleden kwam wonen was er nog volop reuring in de straat. Er zaten twee reguliere garagebedrijven waarvan één met benzinepomp, een verhuurbedrijf, een tapijtreiniger, een schaatsenslijper, een hondentrimsalon, een botenstalling van de reddingsbrigade, en sleutelaars met onduidelijke werkzaamheden voor onduidelijk klanten. Veel bewoners werkten in een van de bedrijven, of waren familie. Ik was de eerste yup in de straat. Het testen van automotoren pal naast mijn slaapkamerraam vond ik niet zo fijn. Het vervangen van kapotte autolampjes in ruil voor gebak maakte veel goed. Net zoals de straatfeesten met barbecuevlees uit de diepvriesvoorraad van de biologische slager.

Door het ontbreken van bedrijfsopvolgers, het aanscherpen van de Hinderwet en de stijgende huurprijzen sloten de bedrijven hun deuren. Weg was het lawaai, de vieze lucht en het brandgevaar. De gemeente saneerde de bodemvervuiling van een voormalige wasserij. Veel bedrijfsruimten zijn omgekat tot woningen.

Het is een prettige woonstraat. De mensen groeten elkaar en de Engelstalige straatapp wordt druk gebruikt. Een tandarts, een hypotheekadviseur en een winkel met babyspulletjes vullen de hoeken. In het midden van de straat werkt de laatste sleutelaar aan zijn auto’s. Het erfgoed staat. Bezorgde bewoners en alerte gemeenteambtenaren letten erop dat authentieke roederamen niet vervangen worden door platte kunststof kozijnen. Maar met het vertrek van de bedrijven en hun verhalen is het leven uit het erfgoed verdwenen.

Marja Langenberg is voorzitter van Bescherming Architectuur Statenkwartier (BAS) en tot 1 januari 2025 bestuurslid van Stichting Haags Industrieel Erfgoed (SHIE).

37

HOE STAAT HET MET HET SLUISKWARTIER?

Impressie: I’M Architecten

38

2024/2025

Over de toekomst van het Sluiskwartier, het gebied tussen Emmastraat, Sluiskwartier, Buitengracht en Pothoofd is veel discussie geweest. De SIED heeft zich al in 2008 met een burgerinitiatief gekant tegen grootschalige ontwikkelingen. Dat initiatief werd het Plan Pothoofdpark: een groene oase met ondergronds parkeren. Er kwam veel steun voor vanuit de samenleving. Door onze dwarse kijk op de ontwikkelingen kwam een brede discussie over de toekomst van dit deel van de binnenstad op gang. En de SIED bleef samen met Stichting Oud Deventer en Heemschut sterk betrokken bij de verdere ontwikkelingen.

Uiteindelijk kwam er een plan waarbij de waardevolle panden zijn behouden: het Ten Zijthoffpand aan de Sluisstraat (waarin o.a. de DAVO-brouwerij is gevestigd), Pothoofd 113-115, Pothoofd 119 (Boze Goudvis), Pothoofd 123 en Pothoofd 178193 (de Witteveenpanden). Deze panden worden of zijn al herbestemd. Bij de hoogte van de nieuwbouw op de plekken die vrijkomen wordt zoveel mogelijk rekening gehouden met de maatvoering van de binnenstad. Er is gelukkig niet voor gekozen om de hoogte van de Pothoofdflats als uitgangspunt te nemen. Dat hebben wij ook uitdrukkelijk bepleit.

Op het rechterdeel van het Ten Zijthoff-pand is wel een optopping mogelijk. De bestemming is daar restaurant/hotel en/of maatschappelijke functies.

In juli 2022 heeft de gemeenteraad het bestemmingsplan en het stedenbouwkundig- en beeldkwaliteitsplan Sluiskwartier vastgesteld. Daarin is ook opgenomen dat de zichtbare resten van de sluis worden hersteld. De sluis was de verbinding tussen de Buitengracht/Overijssels Kanaal en de Oude Binnenhaven.

De eerste ideeën voor het opknappen van de sluis kwamen van de erfgoedorganisaties en vielen in goede aarde bij de gemeente Deventer. Het Sluiskwartier kwam in aanmerking voor een bijdrage uit de Erfgoeddeal. De Erfgoeddeal (een samenwerkingsverband tussen rijk, provincies, gemeenten en maatschappelijke organisaties) heeft voor het opknappen van de sluis én een kunstwerk in het gebied een bijdrage van € 220.000 toegekend (bijna de helft van de kosten). Argumenten voor de toekenning waren onder andere de kansen voor klimaatadaptatie en de kansen die het erfgoed biedt voor bewoners, ontwikkelaars en toeristen. Gemeente Deventer, Hogeschool Saxion, Kunstenlab, de SIED en ontwikkelaars werken hierin samen.

Het eerste appartementencomplex, direct naast de nieuwe ingang van de Brinkgarage is al klaar, net als de Witteveenpanden. I’M Architecten heeft het plan gemaakt voor de herbestemming van de panden ernaast en voor de invulling van de lege plekken aan en achter het Pothoofd.

De verwachting is dat de bouwwerkzaamheden voor het Sluiskwartier in 2026 en 2027 worden uitgevoerd en dat in 2028 de binnenruimte (parkeren, groen en kunst) wordt aangelegd.

39

Meer SIED

ONTHULLING INFORMATIEBORD SPOOR GASFABRIEK

gebouw werd het graan gewogen en werden stofdeeltjes verwijderd. Daarna werd het graan omhoog gebracht en

Al enige tijd geleden is een stukje

via een kettingbrug naar de opslag-

spoor in het parkje op het terrein van

silo getransporteerd. De bunker met

de Gasfabriek door de SIED weer

transportsysteem naast het Elevator-

hersteld, maar door allerlei oorzaken

gebouw is al verdwenen, het Elevator-

was er nog geen ruchtbaarheid aan

gebouw zelf, met een groot deel van

gegeven. Op 10 juni was dan eindelijk

de oude installatie, is nog grotendeels

de onthulling van het bijbehorende

aanwezig maar niet meer in gebruik. De kettingbrug naar de silo is er nog maar het kettingtransportsysteem niet meer.

Het gebouw, de aanwezige installaties en de transportband vormen één ensemble, samen met de Zwarte en de Grijze Silo.

De gemeente, die eigenaar is, en de SIED werken aan een plan voor herstel van het gebouw en de transportband.

Daarnaast werkt de SIED aan voorstellen om het gebouw toegankelijk te maken voor het publiek. De gemeente heeft al geld beschikbaar gesteld voor

informatiebordje. Mevrouw Rotteveel

herstel en instandhouden van de trans-

Mansveld die ruim zestig jaar naaste

portband.

buur was en de trein altijd letterlijk

Studenten van de opleiding Redesign

door haar tuin zag rijden, mocht het

of Heritage van hogeschool Saxion

bordje onthullen waarop een QR code

hebben in 2024 diverse ontwerpen

verwijst naar de website van SIED waar de geschiedenis is te lezen met o.a. een filmpje van het bewuste spoor.

KRIJGT HET ELEVATORGEBOUW EEN NIEUWE TOEKOMST? Het Elevatorgebouw staat aan de Eerste havenarm. Het werd gebruikt na het lossen van de schepen bij het laatste transport naar de silo’s. In het Elevator-

40

2024/2025

gemaakt die zijn gepresenteerd tijdens de Open Monumenten Dagen van 2024. De SIED trad op als opdrachtgever voor deze studieopdrachten en als aanspreekpunt voor de studenten.

Ook dit jaar gaat een groep studenten aan de slag met het maken van plannen. De resultaten worden later dit jaar verwacht.

GEMEENTERAADSLEDEN OP BEZOEK BIJ DE SIED

EINDEJAARSBIJEENKOMST 2024 De eindejaarsbijeenkomst van de SIED trok als vanouds weer veel bezoekers.

De zaal van de Zwarte Silo zat lekker vol.

Voorzitter Mirjam Sweijd reikte weer

Op uitnodiging van het bestuur be-

een SIED speldje uit, dit keer aan Ger-

zochten tien raads- en commissiele-

da de Jong. Gerda zorgde jarenlang

den op 27 november 2024 de SIED

voor de distributie van Nijvertijd. Tot

aan het Klooster. Er was een kleine

en met het verschijnen van het laatste

tentoonstelling in het kenniscen-

nummer 50 . Alle reden om haar even

trum, er werd een film gedraaid en de

in het zonnetje te zetten.

SIED-vrijwilligers vertelden over alles

De avond stond verder vooral in het te-

wat de SIED doet en waar de SIED

ken van de samenwerking tussen SIED

voor staat. De raadsleden bleken bij-

en Saxion die zich in de afgelopen jaren

zonder geïnteresseerd in de rol die de

steeds verder ontwikkeld heeft. Iris

SIED speelt bij de transformatie van

Hobo en Rüdiger Meissner van Saxion

industriële complexen en gebieden.

vertelden daarover, maar het waren

Zoals Senzora, ROTO Smeets en de

vooral de studenten die ons lieten zíen

machinefabriek Geurtsen (de voor-

hoe zij het industriële erfgoed kunnen

malige Tapijtfabriek). De kritische en

gebruiken als studiemateriaal en als

opbouwende rol van de SIED wordt

inspiratiebron.

gewaardeerd. De raadsleden waren

Silke Hartholt, enkele jaren geleden af-

ook aangenaam verrast over het vele

gestudeerd bij Saxion in Interior Design,

praktische werk dat wordt gedaan,

nam ons mee op ontdekkingstocht

zoals bijvoorbeeld aan de luiken van

door het oude Twentolcomplex op het

het station.

Hartenaasje. Zij maakte een ontwerp

30 JAAR SIED ERIC GIESBERS: ‘De SIED is een fantastische club om ingeburgerd te raken in Deventer. De SIED is voor mij een mooie combinatie van relevante inhoud (we doen ertoe in de stad) en fijne groep mensen.’

41

Meer SIED om dit oude industriële gebouw te transformeren tot een hospice. Studenten Redesign and Heritage presenteerden verschillende transformatie-ontwerpen. En dan waren er de producties van de studenten Immersive Design.

Zij volgden een dag vóór onze eindejaarsbijeenkomst een werkcollege in de Zwarte Silo. Hun opdracht was om het publiek het industriële erfgoed rond de silo’s te laten beleven in beeld, geluid en beweging. Een dag later stonden maar liefst zes producties klaar. Het werden unieke belevenissen!

DE SIED KAN WEL WAT JEUGDIG TALENT GEBRUIKEN

op de juiste plek! Mail naar secretaris@sied.nl voor de mogelijkheden.

30 JAAR SIED HELEEN JANSZEN: ‘Sied is samenwerkend met mensen vanuit gelijke interesse, maar met hele verschillende deskundigheid.

Dat inspireert tot onderzoek, experiment en uitvoering, waaruit resultaat volgt dat industrieel erfgoed in de schijnwerper zet.’

42

2024/2025

Beeld: Everett Collection

Heb jij gevoel voor industrieel erfgoed en wil je daar iets mee? Dan ben je bij ons

NIJVERTIJD 2024/2025

Donaties Draagt u de SIED een warm hart toe

Jaarlijkse uitgave van:

en wilt u graag bijdragen aan de doel-

Stichting Industrieel Erfgoed Deventer

stellingen van de SIED? Voor donaties

(SIED)

gelden de volgende bedragen: € 20,- (of meer) voor particulieren

www.sied.nl

€ 25,- (of meer) voor organisaties € 50,- (of meer) voor bedrijven

Redactie:

€ 250,- (of meer) voor ‘Vrienden’

Werkgroep Communicatie SIED Op www.sied.nl/donateur kunt u zich Ontwerp/vormgeving:

opgeven als donateur.

Peter Bos (Houdbaar) Druk:

Vrienden van de SIED

Rijser Printing De SIED heeft een bijzondere relaOplage:

tie met een aantal donateurs, die we

750

‘Vriend van de Sied’ noemen. De Vrienden van de SIED zijn:

ISSN:

Auping

1388-2759

Batenburg Techniek De Zwarte Silo Houdbaar JVZ Ingenieursburo Le Clercq Planontwikkeling Maas Kristinsson Architecten NV Bergkwartier Peree Bouwadvies bv PHB Deventer Salland Storage Schaap Bliksembeveiliging en Ontstoringstechniek Smederij van Woerkom Wolters Vastgoedonderhoud Trivium Packaging Witteveen+Bos

43

SIED De Stichting Industrieel Erfgoed Deventer is opgericht in 1995. Doel is het behoud van industrieel erfgoed in Deventer en omgeving. Ons werkgebied omvat Bathmen, Deventer, Diepenveen, Olst, Twello, Voorst en Wijhe. Gegevens vastleggen, historisch onderzoek doen en daarover publiceren zijn belangrijke onderdelen van ons werk.

Wij organiseren excursies, bijeenkomsten en lezingen en geven advies over hergebruik van industrieel erfgoed. Natuurlijk zetten we ons in voor hergebruik van monumenten van bedrijf en techniek.

Mail voor meer informatie naar info@sied.nl U kunt ook onze website www.sied.nl bezoeken.

44

2024/2025