Issuu on Google+

İnekler hastalık, sağlık, beslenme ve üretim durumları ile ilgili sürekli olarak çeşitli davranışlar gösterirler. Süt sığırı yetiştiricisi için esas konu bu davranışları nasıl yorumlayacağı ve yararlanabileceğidir.

İnekleri gözlemlerken doğrudan sonuçlara bakmak yerine daima kendinize şu üç soruyu sormanız daha önemlidir. Ben ne gördüm? Bu nasıl oldu? Bu ne demek? Örneğin ineğin omuz başındaki bir şişlik yemlik bariyerinin alçak olduğunu ve inek ayakta yem yerken bariyerin omuz başına sürttüğünü gösterir. Bu tip bilgilerle donanmanız, uygun iyileştirici düzenlemeleri yapmanızı sağlar. Neye bakılması gerektiğini bilirseniz, her zaman ve her yerde sürü yönetiminde kullanacağınız bir çok bilgiyi kolaylıkla toplayabilirsiniz. Sığır davranışları kitabı bunları nasıl yapacağınızı size gösterecektir.

Süt Sığırcılığında Sürü Yönetimi İçin Uygulama Rehberi

Hollandalı veteriner ve inek meraklısı Jan Hulsen uzmanlığı yanında inekler ve süt sığırı işletmeleriyle ilgili engin deneyimlerini bu kitapta paylaşmıştır. Kitap, grup veya bireysel olarak ineklerin fiziksel özellikleri, duruşları ve davranışlarının nasıl yorumlanacağını gösteren bol resimli bir yetiştirici rehberi olarak hazırlanmıştır.

Süt Sığırcılığında Sürü Yönetimi İçin Uygulama Rehberi

SIĞIR

C o pr py ot ri ec gh te t d

DAVRANIŞLARI

SIĞIR DAVRANIŞLARI

SIĞIR

İ n e k l e r g ünün her anında davranışlarıyla faydalanabileceğiniz b i r t ak ım bilgiler sergilerler

DAVRANIŞLARI

Süt Sığırcılığında Sürü Yönetimi İçin Uygulama Rehberi

Jan Hulsen

www.roodbont.com

www.vetvice.com

www.cowsignals.com


Yazar Jan Hulsen, Vetvice® Çevirenler Ayhan ÖZTÜRK Birol DAĞ Uğur ZÜLKADİR

Kitaplar ve özel editör için

Roodbont Publishers B.V. P.O. Box 4103 NL-7200 BC Zutphen The Netherlands Telephone: +31 (0) 575 54 56 88

C o pr py ot ri ec gh te t d

İçerik editörleri Sarah Baillie MRCVS

Teşekkürler • Dirk Zaaijer (Future Fertility Systems, Delden, NL) • Joost de Veer (Interact Ltd, NL) • Otlis Sampimon (Animal Health Service Ltd., Deventer, NL) • Menno Holzhauer (Animal Health Service Ltd., Deventer, NL) • Jan Rietjens (PTC+, Horst, NL) • Joep Driessen (Vetvice) • Nico Vreeburg (Vetvice) • Bertjan Westerlaan (Vetvice/DAC Oosterwolde, Oosterwolde, NL)

Lisan editörü Joy Burrough, Science Editing & Translation, Wageningen, NL

Dil editör: Eicke Johnsen, ORGAplus, Türkiye Prof. Zeki Kara, Selcuk University Koordinasyon Uli Bartsch, Gerre van der Kleij Fotograflar Diğer fotograflar

Ve Neil Chesterton, Gerrit Hooijer, Paul Hulsen, Aart de Kruif, Dick de Lange, Jos Noordhuizen, Kees Peeters, Thomas Schonewille, Zwier van der Vegte, Bert Veldhuizen, Çok sayıda süt sığırcılığı işletmesine, veterinerlere, zooteknistlere, çiftlik danışmanlarına, Hollanda ve İngiltere'deki tarımsal yayım personellerine.

Çizimler Marleen Felius

info@roodbont.com www.roodbont.com

Tarım ve ahır inşaat için

Vetvice BV®

Moerstraatsebaan 115 NL-4614 PC Bergen op Zoom The Netherlands Telephone: +31 (0) 165 30 43 05 www.vetvice.com info@vetvice.com

Eğtim ve bildirme için

Tasarım ve mizanpaj Erik de Bruin, Varwig Design

© Jan Hulsen, 2012 CowSignals® kaydedılmiş bir markadir Vetvice.

Yayınevinden izin alınmaksızın bu kitabın hiç bir bölü-

CowSignals® Training Company

mü elektronik veya mekanik yollarla çoğaltılamaz.

Hoekgraaf 17A

Bu yayın yazarın ve yayınevinin büyük özenleri ve

NL- 6617 AX Bergharen

engin tecrübeleri ile hazırlanmıştır. Bu kitaptaki bilgile-

The Netherlands

re dayalı yapılan uygulamalr ve alınan kararlardan

Telephone: +31 (0)6 54 26 73 53

doğan zararlardan onlar sorumlu tutulamazlar. Kitap

info@cowsignals.com

metni içerisinde geçen referanslarla ilgili detaylı bilgi

www.cowsignals.com

edinmek için yazarla irtibata geçilebilir.


Giriş

4

1 Amaçlı Gözlem Yapmak 6 8 9 10 12 12 14 15 16

Ayak skoru Topallığın diğer nedenleri Tırnak problemleri: Sonuçlar Yatma ihtiyacı Duraklar Bakma ve anlama Altlık serilmiş bölmeler Kirlilik skoru

40 41 42 43 43 47 48 49

Arka dizler Tırnaklar Sütün incelenmesi Meme başı sağlığı Meme başı skoru Rumenin dolgunluğu

6 Robotlu sağım

C o pr py ot ri ec gh te t d

Büyükten küçüğe İneklerde davranışsal belirtilerin değerlendirilmesi Bak ve karşılaştır Risk grupları İndikatör hayvanlar Riskli bölgeler Risk zamanları Maksatlı hareketler Sınıflandırılamayan önemli gözlemler Bir sığırın anatomisi Risk yönetimi Başarı kriterleri

2 Merada

Sağlık, standart değerler ve riskler İyi otlatma Daimi çayırlar ve emziren sığırlar Bir ineğin duyuları Grup davranışı Yatma ve kalkma Kızgınlık (östrus) Sığır konforuna dikkat Merada tırnaklar Hareket puanı

17 18 20 21

22 22 23 24 25 26 28 29 30 31 32

3 Uygun barınak 34 Hassas bir göz kullanımı Hayvanlar arasındaki farklılıklar Alan ve sosyal hiyerarşi Risk bölgeleri Işık ve iklim Zeminler

35 35 36 37 38 39

4 Yemleme ve sindirim

Rumen skoru: Yemleme ve sindirim Gübre Dışkı skoru A Dışkı skoru B Rasyon hazırlama Kuru madde tüketimi Yemlik bariyerinin konumu Su Vücut kondisyon skoru Vücut kondisyon skor kartı Kondisyon skoru bize neyi anlatır? Risk grupları

5 Sağımhane

Daha detaylı bakmayı öğrenmek Sağımhaneye girişteki davranış Sağımhaneden çıkarken davranış Sağım sırasında huzur ve sessizlik Sağım sırasında davranış Temizlik ve hijyen

50 52 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64

66 67 68

Robotlu sağımda başarıyı etkileyen faktörler İnek trafiği Tırnak sağlığı Aktif inekler yemeye düşkündür Kendinizi bilin Sağlık: Bunu nasıl değerlendirirsiniz? Hastalık veya rahatsızlığı nasıl değerlendirirsiniz?

72 73 74 75 76 77

78 78 80 80 82 83 84 85

7 Düveler ve kurudaki inekler Genel veya çiftliğe özel durumlar Büyüme ve gelişme Hayatın ilk günleri Değişimler İneklerde öğrenme Genç damızlıkların büyütülmesi Kuru dönem Buzağılamada

86

İndeks

96

86 87 88 89 90 91 92 95

68 69 70 71

İçindekiler

İçindekiler


BÖLÜM 2

Sığırlar merada iken onlarla daha az zaman geçirdiğinizden onları daha az görürsünüz. Bu durumda sürünün düzenli kontrolü çok önemlidir.

C o pr py ot ri ec gh te t d

Merada

Mera bir sığır için keyifli bir ortam sunar. Sığır doğal çev-

resine yaklaşmakla birlikte hala ideal bir ortamın sağlandığı söylenemez. Bir sığırın doğal davranışlarının pek çoğu merada gözlenebilir. Bu; oyun, sürü dinamiği ve

sosyal hiyerarşi kurgusu gibi sosyal davranışların çeşitli

yönleri için geçerlidir. Diğer yandan sığırların hareketleri merada çok daha doğaldır. Normal sağlıklı bir sığırı

yatarken, ayakta dururken ve otlarken izleyebilirsiniz.

22

Sığır davranışlarının yetiştiriciler tarafından anlaşılması kapalı ahırlar, beton yollar ve buna benzer ortamlardan ziyade, meralarda daha kolaydır. Çitin ardından baktığınızda veya sürünün arasında yürüdüğünüzde hangi sığır davranışlarını gözlemleyebilirsiniz?

Sürü, standart değerler ve riskler Merada hayvanların gözlenmesi normal davranışlar ve ihtiyaçlar hakkında bilgiler sağlar. Meralar çoğu zaman sığır odaklı yönetim ve barındırma için altın değerinde standartlar sağlar. Bununla birlikte

meralar, ahırda barındırmada görülmeyen bazı tehlikeler arz eder. Çitler boyunca birbiriyle temas halinde olan komşu sürüler arasında bağırsak ve akciğer kurtları yanında çeşitli hastalıkların da bulaşabileceği göz ardı edilmemelidir. Gebe düveler ve kurudaki inekler nadiren ek yem verilen gruplar gibi büyük bir risk altındadırlar. Güçlükle yürüyen, rumeni dolu ve yalnız başına ayakta duran bir inek, hayvanların bireysel veya grup olarak yakından incelenmesi gerektiğine işaret eder.


C o pr py ot ri ec gh te t d

Merada

İyi otlatma Başını bir taraftan bir tarafa hareket ettiren bir sığır, ulaşabildiği bir alan içindeki tüm otları yer. Ondan sonra, ileriye doğru adım atar ve işlemi tekrar eder. Lezzetli otlar mevcut olduğu zaman, bir sığır bir saatte yaklaşık olarak bir kg kuru madde (KM) tüketir. Bir otlama alanında veya yemlikte bir ineğin aynı şekilde yem ve su tüketebilmesi için yemlik ve suluk yüzeyinin zemin seviyesinden 10-15 cm yukarıda olması gerekir. Sığırlar normalde en büyük öğünü sabah olmak üzere gün boyunca otlarlar. Gece çoğunlukla dinlenirler ve geviş getirirler. Merada barındırılan sürüler gündüz sıcaklık yaklaşık olarak 24°C’nin üzerinde olduğunda gece otlarlar ve gün içerisinde dinlenirler. Otlaktaki kontroller Merada kontroller çok önemlidir. Bu kontrollerde birtakım özellikler özel dikkat gerektirmektedir. Kıl rengi, parlaklığı, anormal davranış ve ishal. Davranışlardaki değişiklikler, hastalık, rahatsızlık ve acının ilk işaretleridir. Hayvan yavaştır, grupla birlikte hareket etmede zorluk çeker, daha az yer ve içer veya farklı zamanlarda bunları yapar ve kendini sürüden ayrı tutar. Rumen doluluğu, abdominal doluluk ve kondisyon skoru. Tüm bu özellikler sırasıyla son 24 saatte, son birkaç günde ve geçen haftalarda yem tüketimi hakkında bilgi sağlar. Sürü üniformitesi. Sığırlar arasında farklılıklar var mıdır? Bunlar nelerdir? Bu nasıl oluşmuştur? Bu ne anlama gelmektedir?

Beyaz deriler renkli kıllarla kaplı olan derilerden daha hassas olduklarından üzerlerinde güneş yanıkları olur. Sebep: Karaciğer hastalıkları veya bazı alerjen bitkilere maruz kalma. Bu gibi durumlarda sığırlarda şiddetli hastalık belirtileri ortaya çıktığından, direk güneş ışığından çabucak içeriye alınmaları gerekir.

Otlama davranışı. Otlama davranışı yem tüketimi, iç parazitler ve zehirli bitkilerden kaynaklanan riskler hakkında bilgi verir. Sığırlar nerede ve ne yiyor? Çok yoğun olarak otlatılan sığırlar için özel kontroller. Buzağılamanın yaklaştığı gebeliğin geç döneminde olan sığırlara merada iken özel dikkat etmek gerekir. Ot büyümesinin azaldığı dönemde kuru madde tüketimine özellikle dikkat edin. Tüketilen toplam enerjinin kullanılabilirliği ve mineraller de dikkat ister. Önemli (dikkate değer) gözlemler. Mastitis, topallık, göz enfeksiyonları, kaşıntı (uyuz), sinek tahrişleri, keneler, yaralanmalar ve incinmeler için gözlem yapın.

Sıcak ve güneşli zamanlarda sığırlar serinlemek için gölge bulmaya çalışırlar. Ekstrem hava şartlarında sığırlar önemli derecede yem tüketimlerini azaltırlar. Bu durumda rumenin doluluğu kontrol için önemli bir kriterdir.

Bu boğa bit istilası yüzünden uyuzdur. Boynuzları ile kaburgalarını kaşımaktadır ve tekrar tekrar butlarını yalamaktadır.

23


Mer’ada hastalık riskleri Otlama davranışı belirli bölgelerde risklerin gelişimi üzerine önemli bir etkiye sahiptir. Hayvanlar yalnız meranın küçük bir bölgesinde otlatıldıklarında mide, bağırsak ve akciğer kurtlarının bulaşma riski önemli derecede artar. Bu yeterince su içme alanı bulunmayan yerlerde ve yemlikler etrafında olabilir.

Meşe palamutları

Bulmaca Resim

Ne oluyor?

Sığırlar yeterli besin bulduklarında zehirli bitkileri ya hiç yemezler ya da çok nadir yerler ki, bu da kuru ot ve silajın içerisinde bu otların bulunmasıyla olur. Meşe palamudu bunlardan hariç olup, sığırlar meşe palamuduna düşkündürler. Olgun meşe palamutları zehirli maddeleri eseri miktarda içermekle birlikte, olgunlaşmamış meşe palamutları zehirlidir ve sindirim problemlerine, ishale ve ölüme dahi neden olabilirler.

Meme bütünüyle boş, emilmiştir. Memenin derisi emen hayvanın tükürüğü ile bulaştığı için parlıyor. Çiğnenmiş bir ot yaprağı da leke gibi meme başına yapışmıştır. Ot buzağının ağzından gelmiştir

24

Daimi çayırlar ve emziren sığırlar Daimi çayırlarda otlatmanın belirli bazı zorlulukları vardır. Otun kalitesi büyük oranda değişiklik gösterdiği gibi yabani otlar, çalılar ve ağaçlar da orada büyürler. Suni olarak geliştirilmiş otlaklardan çok daha fazla varyasyon gösterir. Bir çiftçi olarak sizin bölgenizi tanımaya, bilmeye ihtiyacınız vardır. Başlangıçta bu oldukça yoğun izleme gerektirecektir. Buna ilaveten ölen hayvanlarda otopsi, gübre örnekleri ve kan testleri oldukça faydalı bilgiler sağlar. Hayvanlar çitlere alışık olmaya, su bulmaya ve grup içinde sosyal hiyerarşiye ihtiyaç duyar.

Bir grupta çok fazla sığır olduğu zaman, bireysel bir hayvanı veya daha küçük bir grubu ayırmak çok zordur. Sürü birlikte grup olma eğilimindedir ve gruptan ayrılan hayvanlar tekrar onlara katılmaya çalışacaktır. Çözüm: Tüm hayvanları kapalı veya etrafı çevrili bir alana koyun ve ondan sonra ihtiyacınız olan hayvanları ayırın.

C o pr py ot ri ec gh te t d

Kurak yıllarda, hayvanlar otların henüz büyümekte olduğu bölgelerde otlarlar. Bu karaciğer kelebeği riskini artırdığı kadar akciğer ve mide-bağırsak kurtlarının bulaşma riskinin de artmasına yol açacaktır. Bu tehlikeli parazit su kenarlarında yalnız başına yaşayan salyangozlar yoluyla yayılır.


Görüş alanı Gözler başın yan tarafında olduğundan, bir sığır neredeyse tüm çevresini görebilir. Sadece tam arkalarındaki küçük bir alan görüşünün dışındadır. Bununla birlikte, her iki gözünden bu elde ettiği bilgilerle sadece önündeki düz mesafeleri ölçebilir. Bu nedenle, asabi bir sığıra farkına varamayacağı şekilde ya belirli bir açıyla ya da kenardan yakınlaşmak akıllıca olur. Diğer taraftan sakin bir sığıra ön taraftan yaklaşılması gerekir. Çünkü o sizi açık bir şekilde görmek ister. Uzun mesafelerde sığırlar, insanlardan daha zayıf görüşe sahiptir. Aynı zamanda sığırlar karanlık ve aydınlığı insanlarda olduğundan farklı bir şekilde algılarlar (Bakınız bölüm 3).

Bir sığır ve bir köpek arasında karşılaşma. Sığır en önemli duyularını kullanır. Görme, işitme ve koklama.

Sığırlar otlama esnasında kokusundan dolayı gübrelerden uzak dururlar. Bu gübrelerin civarında tipik olarak gelişen çim öbekleri bulunur.

Resimde sığırların görüş alanı görülmektedir. Sığırlar sadece önlerinde doğrudan üç boyutlu bir görüşe sahiptirler ve bunu mesafeleri değerlendirmede kullanırlar.

C o pr py ot ri ec gh te t d

Kötü kokulu yemlerle besleme yapmayın Sığırlar çok iyi buruna sahiptir ve koklama onların davranışlarında önemli bir rol oynar. Bu nedenle, besinlerin seçimi koklama temeline dayanır. Özellikle gübreyi nahoş bulurlar. Sığırlar kati bir şekilde gerekmedikçe (sınırlı besin olduğu zaman) kendi gübrelerine yakın otlamazlar. Sığırın ayaklarına iplikçik şeklinde yapışmış otların varlığı doğaldır. Ancak bunların yokluğu yeterince besin maddesi olmadığının göstergesidir. Sığırlar aynı zamanda salyanın kokusunu da sevmez. Bu nedenle ahırlarda, yemler, yemlikler ve suluklar temiz kokmalı, gübre, salya ve diğer hayvanların burun akıntılarıyla bulaşık olmamalı ve sıkça temizlenmelidir.

Merada

Bir sığırın algıları (hisleri) Bir insan en iyi 1000-4000 Hertz aralığında işitirken, bir sığır 800 Hertz civarında en iyi işitir. Bu, sığırların insanlardan çok daha yüksek bir işitme yeteneğine sahip oldukları ve aynı zamanda bizim hiç işitemediğimiz bazı sesleri de duyabildikleri anlamına gelir. Onların normal olarak çıkardıkları sesler ve çağrıları optimum işitme aralığı içerisindedir. İnsanlar muhtemelen seslerin nereden geldiğini belirlemede sığırlardan daha iyidir.

25


A

E

D

D

C

C

B

Bütün ara formlar mümkündür.

B

E

F

G h

I

j k L

M

Sosyal sıra doğrusal olmak zorunda değildir. Büyük sürülerde yem ve alan rekabetinin baskısı nedeniyle çok karmaşık sıralamaların oluşumuna sıkça rastlanır. Kaynak: Sığır davranışları (Beilherz ve Mylrea, 1963).

26

F

Sürü içinde gruplar Her sürü sosyal bir yapıya sahiptir. Çoğu zaman, her bir hayvan on ila on iki hayvanlık grubun bir parçasıdır. Bu grup çoğunlukla birlikte yetiştirilen ve aynı yaşta olan hayvanları içerir. Bu küçük grup, elli ila yetmiş sığırlık daha büyük bir grubun parçasıdır. Bunun ise bir sığırın hatırlayabileceği maksimum inek sayısı olduğu düşünülmektedir. Doğal hayatta, sürüler birçok gruptan oluşur: Ergin inekler, buzağılar, düveler ve bazen genç boğalar. Bu sürülerin iki yüz hayvanı aştıklarında ayrılma eğilimleri vardır.

A

Tehdit davranışı sosyal hiyerarşiyi teyit etme anlamına gelir. Burada, sağdaki sığır soldaki sığırı tehdit ediyor ve arkasından tehdit edilen hayvan boyun eğme davranışı sergiliyor.

Karmaşık Sıra (Çekişmeli Çevre)

Sığırlar birbirlerinin davranışlarına uygun hareket ederler. Aynı zamanda yerler ve yatarlar.

Doğrusal Sıra (İstikrarlı Çevre)

C o pr py ot ri ec gh te t d

Sosyal hiyerarşi Sığırlar arasındaki sosyal hiyerarşi yapıları büyük ölçüde değişkenlik gösterir. Alan veya yem için çekişme yoksa, o zaman sıra düz ve basit olacaktır. Örneğin, merada bol miktarda ot olduğu zaman. Aksine çok fazla çekişme, çok fazla karmaşık sıralama anlamına gelmektedir.

Grup davranışı Sığırlar sürü hayvanlarıdırlar. Normalde davranışların pek çoğu sürü içerisinde meydana çıkar ve aynı zamanda vuku bulur. Önder sığırlar otlamaya başlar ve ondan sonra diğer hayvanların tümü takip eder. Bu, süt sığırı çiftliklerinde daha yaygın olarak görülür. Sığırlar sabahları otlaklara çıktıkları zaman, sürünün tamamı yem yemeye başlar ve sonrada yatarlar. Birkaç saat sonra, hayvanların tümü birlikte kalkar ve sürü başı ile aynı yönde tekrar otlamaya başlarlar. Bir süre sonra bu görüntüde bir bulanıklık olsa da birtakım eylemler eş zamanlı olarak görülebilir. Bir sığırın sürü davranışı gün ışığı ile eş zamanlıdır: Güneşin doğmasından sonra yeme, gün ortasında yatma, akşamüzeri tekrar yeme. Sığırları sabahleyin yemlerseniz, bu onların normal davranışlarıyla örtüşür.


Merada

kalan hayvanlar için önemlidir. Ayrıca inekler kızgınlıkta ve açlıkta da böğürme eğilimindedirler. Her hayvan hayali bir şahsi alana veya kaçış bölgesine sahiptir. Bu alan içerisinde, sığır davetsiz bir misafire kaçarak, sosyalleşerek veya saldırarak yanıt verir. Bu alanın büyüklüğü değişir. Çok küçük rekabet alanlı bir çevrede sığırlar sakindir ve çok küçük şahsi bir alana sahiptir. Irklar arasında da birtakım farklılıklar vardır. Bir sığır bilmediği insanlarla veya sığırlarla karşılaştığında ya da boynuzlu sığırlarla karışık tutulduğunda tehdit hisseder ve daha geniş bir kaçma bölgesi seçer. İstikrar, güven ve itimat ile sağlanır. Sığırlar yemin bol olduğunu, kaçış yollarının bulunduğunu ve bakıcısının davranışlarının zarar vermediğini bilirlerse kendilerini çok daha güvenli hissederler. Bu, yürüdükleri zemin kaygan olduğunda, çok aksak olduklarında ve güvenilmez şahısların mevcudiyetinde neden endişeli olduklarını açıklamaktadır. Ne kadar sığırların etrafında olursanız onlar da o kadar sakin olacaktır. Daha az tehdit olarak algılandığınız için ürkek sığırlara ayakta yürüyerek yaklaşmaktansa bir araba veya traktör ile yaklaşabilirsiniz. Düveler daima ergin sığırlardan daha ürkektir. Bununla birlikte, doğal merakları ve olumlu deneyimleri sayesinde sonradan onlar da daha güvenli hissederler.

C o pr py ot ri ec gh te t d

Pozisyon oluşturma Sosyal sıra ilk önce yeme hakkı ile ilgilidir. Sıralama bir sığırın karakterinden başka, yaş, cüsse ve ağırlık tarafından belirlenir. Daha yaşlı sığırlar çoğunlukla en önde iken düveler daha alt sıralarda başlarlar. Baskın sığırlar genellikle düşük sıraya sahip hayvanlar tarafından çevrelenirler. Sığırlar düzenli olarak durumlarını muhafaza etmek veya geliştirmek için rekabet ederler. Çatışmalar özellikle aynı sıralamaya sahip hayvanlar arasında olur. Gruba yeni hayvanlar katıldığında bunların sosyal sıralamadaki yerleri genellikle bir gün içerisinde belli olur. Kurnazca yapılan tehdit davranışlarıyla, sığırlar devamlı olarak sosyal sıralamadaki yerlerini korurlar. Dominant bir sığır bunu başını sallayarak yapar ve daha düşük sıralamadaki hayvan o zaman kaçamaklı bir hareket sergiler. Doğru sosyal etkileşim için yeterli alan gereklidir. Böylece hayvanların birbirlerinden sakınabilmeleri, baskınlıklarını ve boyun eğmelerini gösterebilmeleri mümkün olur. İlgi ve korku Birbirlerini yalamaları sosyal bir bağın varlığına işaret eder ancak sıra oluşturmada bir rol oynamaz; ikisi de böğürmez. Bir hayvan böğürdüğü zaman ‘‘Ben buradayım’’ demeye çalışır. Bu, anne ve buzağı arasında, boğalar için ve gruplarından ayrı

Bir sığırın şahsi alanının resmi. Birisi hayali koyu yeşil bölgeye girer girmez, sığır saldıracak veya kaçacaktır. Sadece güvenilir arkadaşlarının girmesine müsaade eder.

Özellikle sınırlı bir alanda tutulduklarında boğalar daima tehlikelidir (boğaları ehlileştirin). 27


Yatma ve kalkma Bir sığır meradayken, onun yatma ve kalkmasını izlemek bir ahırın sağlaması gereken şeyler hakkında faydalı bilgiler verir. İleriye doğru hareket edebilmek için bir

sığır önde yeterli alana ihtiyaç duyar. Ergin bir sığırın ön yarısı daha ağırdır: Toplam vücut ağırlığının % 55'i. Yeterli kavrama ile bacakların uygun konumlandırılması,

çabayı ve enerjiyi en az miktarda kullanabilmek için önemlidir. Sığırın ayrıca ön bacaklarını uzatabilmeye ihtiyacı vardır.

C o pr py ot ri ec gh te t d

• Arka kısmı için denge sağlamak

• İlk olarak sığır başını kaldırır ve

ön bacaklarını göğsünün altına getirir.

28

amacıyla başını öne doğru uzatır. Ön bacaklar denge noktası Arka ayaklar vücut altında konumlandırılmıştır. Başı olarak fonksiyon görür. Bu sığır hemen hemen yere değecek şimdi 3 m’ den (10 feet) daha şekildedir. uzundur.

• Baş tekrar geri çekilmiştir ve

sığır dengeyi sağlamak için ön ayağının birini ileriye doğru basar.

• Sonuçta, dört ayakta pozisyonlandırılır ve hemen yürümeye başlayabilir. Ancak, hayvan gerilmek için bir süre bekler.

Bir sığır rahatladığı zaman başını ileri doğru bir açı yapacak şekilde yatar. Sık sık ön ayağının birisini uzatır.


Merada

Kızgınlık belirtileri

Kızgınlıklar puanlanabilir. Bu amaçla yanda verilen listedeki bütün puanlamalar dikkate alınarak isabetli bir tahmin yapmak mümkündür. Bir sığır 24 saat içerisinde 50-100 puan arasında alırsa, o zaman kızgınlık gösterme ihtimali çok yüksektir. Şayet sığır 100 puandan daha fazla puanlanırsa, o zaman kızgınlıkta olduğu kesindir. Bir inek davranışsal kızgınlık belirtilerinin gözlendiği ilk 12 saati müteakiben çiftleştirilmelidir.

1. Bir ineğin kızgınlık gösterdiğinin en iyi ölçüsü artan östrojen seviyesidir. Östrojenler aynı zamanda davranışsal kızgınlık belirtilerinden de sorumludur. Bu belirtiler kızgınlık döngüsünün ortasında (kızgınlıktan 10-12 gün sonra), gebeliğin ilerleyen dönemlerinde ve ovaryum anormalliklerinde (kistler) de gözlenebilir.

1.

2.

Vajinal akıntı Huzursuzluk / Kavga Diğer hayvanlar tarafından atlanma, ama kaçma Diğer hayvanların vulvasını yalama ve koklama Diğer ineklerin sağrıları üzerine çenelerini dayama Diğer ineklere atlama Diğer ineklerin önünde atlama Atlayan ineklerin atlamasına müsaade etme

C o pr py ot ri ec gh te t d

Kızgınlık (östrus) Üreme döngüsü 18 ila 25 gün arasında sonlanır (çoğunlukla 21 gün). Kızgınlığın iyi bir şekilde tespiti bakıcılar adına sabır ve sürünün düzenli takibini gerektirir. Bir günde 30 dakikalık iki gözlem bazen üç kez yirmi dakikalık gözlemden daha fazla bilgi verir. Yaklaşık olarak kızgınlıkların % 60’ı gece olur. Sığırların sadece yarısında ayakta iken kızgınlıklar izlenebilir ve çoğunlukla kızgınlık peryodu yarım günden daha az sürede sonlanır, bazen 4 saate kadar kısalabilir. Hem boğalar hem de ileri derecede gebe olan sığırlar kızgınlık gösteren sığırların belirlenmesinde çok faydalıdır.

2. Diğer ineklerin sağrıları üzerinde

çenenin durdurulması, atlama arzu

3.

3 5 10 10 15 35 100 100

puan puan puan puan puan puan puan puan

Kaynak: Van Eerdenburg (2003)

sunu gösteren bir harekettir. Bu davranış en güçlü kızgınlık belirtilerinden birisidir.

3. Burada üzerine atlanan inek kaçar ki

bu, atlama hareketini yapan ineğin muhtemelen kızgınlıkta olduğu anlamını taşır.

4. Burada üzerine atlanan inek hala

5. Ovaryumların ve uterusun durumu kızgınlık hakkında bilgi verir. Bu rektal muayene ile belirlenebilir, ancak tecrübe ve bilgi gerektirir. Uterus dokunulduğu zaman kasılır. Açık berrak mukoz bir akıntı vulvadan salgılanır. Bir ovaryum (bazen her ikisi) büyük bir folikül içerir. Ovulasyondan sonra boş ovulasyon çukuru palpasyonla hissedilebilir.

ayakta bekler. Bu nedenle, kızgınlıkta olan inek atlanandır.

4.

5. 29


Sığır konforuna dikkat Çayır-meralar sığırlar için en doğal çevre olmasına rağmen, yine de sığırların konforuna dikkat etmek gerekir. Ancak, bazı durumlar kontrolünüz dışındadır. Rüzgâr, yağmur ve nem kaçınılmazdır. Bu durumlarda hayvanlar gerçekten barınaklara ihtiyaç duyarlar. Hayvanlar en azından, yattıkları yerlerde her zaman kuru bir alana sahip olmalıdırlar.

C o pr py ot ri ec gh te t d

Sinekler birçok rahatsızlığa sebep olabilir. Problem çok ağaçlı bölgelerde daha yaygındır. Sinek kontrolü rahatsızlıkları azaltarak sığırların daha sakin olmasını sağlar. Sineklerle mücadele üretime olumlu yansır. Aynı zamanda yaz mastitisi, staphylococcus aureus mastitisi ve göz yangısı gibi böcek kaynaklı enfeksiyonel riskleri azaltır.

Merada, sığırlar bol miktarda temiz içme suyuna erişebilmelidir. Ancak içme suyu yukarıdaki resimdeki gibi olmamalıdır. Sağ taraftaki sığırın rumeni yeterince dolgun değildir. Bu durum diğer iki sığır içinde geçerli olup, onların hiçbirinin optimum üretim yapması mümkün değildir.

30


Toplam 720 kg

C o pr py ot ri ec gh te t d

% 45 = 324 kg

Merada

Merada tırnaklar Mera tırnaklar için sağlıklı bir ortam oluşturur. Yer yumuşaktır ve iyi bir kavrayış sağlar. Aynı zamanda tırnak sağlığını tehdit eden çok az bakteri vardır. Ancak, bir sığır sık sık sertleşmiş patikalar boyunca merada uzun mesafeler yürümek zorundadır. Sığırlar çoğunlukla bir hat boyunca yürürler. Pürüzlü bir yüzey üzerinde yürürken tırnaklar aşınır ve incinmeler olabilir, özellikle ıslak (yağışlı) dönemlerde tırnaklar yumuşadığı zaman bu durum ortaya çıkar. Aynı zamanda yürürken sosyal bir hiyerarşi de vardır. Baskın sığırlar diğer sığırları iteleyerek bozulmuş yürüyüş sırasını düzene sokarlar. Sabırsız bir şekilde sığırları sürmek kavgalara yol açtığı gibi, ani hareketler de sığırların korkmasına neden olabilir. Bu durumda sığırlar adımlarını attıkları yerlere dikkatlerini veremezler. İyi bir yol şok emicidir, pürüzsüz bir yüzeye sahiptir ve keskin taşlar yoktur. Sığırlar sürülürken daima soğukkanlı davranılmalıdır.

Burada gösterilen yol, yüzey ne olursa olsun tırnak yaralanmaları için yüksek bir risk taşır. Çözümler: İyi bir tırnak bakımını sürdürün, yolların iyi bir şekilde drenajını sağlayın, tüm küçük taşları uzaklaştırın ve sığırları sakin bir şekilde hareket ettirin. Her ne zaman tırnak kesimi yapılırsa, çok fazla kesmeyin. Yol tesisi için yumuşak malzeme kullanın.

Sığırın her bir bacağı önemli miktarda ağırlık taşır. Sığır ayakta kare şeklinde durduğu zaman ağırlık dört ayağa eşit olarak dağıtılır. Sığır yürürken, yük oldukça artar: Bir ayak hareket ederken diğer üç ayak ağırlığı taşır. Aşınmadan dolayı, tırnağın dış kısmı iç kısmından daha hızlı büyür. Bu tırnağın dış kısmı üzerine daha büyük ağırlık binmesiyle sonuçlanır.

% 55 = 396 kg

162 kg

162 kg

198 kg 198 kg

Sığırlar merada yatarken; onların davranışları sağlık durumları hakkında birçok bilgi sağlar. Topal ve gergin sığırlar dik pozisyonda daha az yatarlar. Ayrıca, sağlıklı sığırlara kıyasla yanları üzerine yatma eğilimleri daha fazladır ve başlarını daha alçakta tutarlar.

162 kg 31


Hareket puanı

C o pr py ot ri ec gh te t d

Aşağıdaki puanlama sistemi bireysel sığırlar ve tüm sürünün durumunu değerlendirmede kullanılabilir. Bunu yaparken, sert, düz ve hayvanın yeri yeterince kavrayabildiği bir zeminde yürüdüğünden emin olun. Değerlendirmede 2 ve 3 puan alan sığırların sayısı arttığında harekete geçin.

Ayaktayken sırtın durumu: Sırt hattı düz

Ayaktayken sırtın durumu: Sırt hattı düz

Ayaktayken sırtın durumu: Kamburlaşmış

Hareket ederken sırtın durumu: Sırt hattı düz

Hareket ederken sırtın durumu: Kamburlaşmış

Hareket ederken sırtın durumu: Kamburlaşmış

Hareket puanı 1

Hareket puanı 2

Hareket puanı 3

Sağlıklı yürüyüş Hayvan normal olarak ayakta durur ve yürür. Sığır tüm toynaklarını güvenle yere basar. Arka toynaklar ön toynakların olduğu yere yerleşir. Sonuç: İyi *

Hafif anormal yürüyüş Sığır normal bir şekilde ayakta durur ancak yürümeye başladığında sırtı kamburlaşır. Sığırın başı aşağıda ve vücudundan uzaktadır. Yürüyüşü hafifçe anormaldir. Sonuç: Bu sığıra dikkat edilmelidir *

Topal sığır Sığır hem ayakta dururken hem de yürürken sırtı kamburlaşır. Sığır bir veya birkaç ayağı ile kısa adımlar atar. Sonuç: Bu sığırın hemen tedavi edilmesi gerekir *

Kaynak: Steven L. Berry, DVM MPVM Davis ünir CA, ve Zingro R Şirketi (1997) 32


C o pr py ot ri ec gh te t d

Hangi ayak (bacak) hastadır?

Merada

Bulmaca Resim

Ayaktayken sırtın durumu: Kamburlaşmış

Hareket ederken sırtın durumu: Kamburlaşmış

Hareket ederken sırtın durumu: Kamburlaşmış/değerlendirme dışı

Sığır ön veya arka ayağının üzerine yıkılır. Böyle yaparken ağrıyan ayağını rahatlatmak için karşı bir denge olarak başını kullanır. • Sığır ön ayaklarından biri üzerinde topalladığında, sakat ayağı üzerine basarken başını yukarı atar, arkasından sağlam ayağını yere basarak başını aşağı doğru indirir. • Arka ayaklarından birisi üzerinde topalladığında, acıyan ayağının üzerine bastığı zaman başını aşağı doğru sallar ve sağlam ayağının üzerine bastığı zaman başını yukarı kaldırır. Ön ayak denge noktası olarak hareket eder. Bu sığır sağ ön bacağı üzerinde topallamaktadır.

Ayaktayken sırtın durumu: Kamburlaşmış

Hareket puanı 4

Çok topal sığır Sığır bir veya birkaç ayağı üzerinde ağırlığını azaltmaya çalışır. Hayvan hem ayakta dururken hem de yürürken sırtını kamburlaştırır. Sonuç: Bu sığır derhal tedavi edilmeli ve bakıcı tarafından özel bakıma alınmalıdır *

Hareket puanı 5

Sakat sığır Hayvanın sırtı kambur bir hal almıştır. Hayvan belli bir ayağının üzerinde durmak istemez veya topaldır. Hayvan yatmayı tercih eder veya kalkmaya çalışırken büyük bir güçlük çeker. Sonuç: Bu çok topal ve hasta sığır yoğun bakıma ve profesyonel tedaviye alınmalıdır * *Bunlar benim sonuçlarımdır, J.H.

Topallığın tipleri ve sebepleri Ayakta dururken belirgin topallık: Genellikle alt ekstremitelerin kemik ve eklemlerinde ağrı. Hareket acı vermez, ancak ağırlığı taşımak zordur. Sığır ayağını ileri doğru kolayca atar, ancak ağırlığını yüklenmekten sakınmaya çalışır. Sadece hareket ederken belirgin topallık: Tendonlarda ve kaslarda ağrı. Hareket ağrı vericidir. Hayvan mümkün olduğunca küçük adımlarla hareket etmeye çalışır, ancak ağırlığı taşımakta zorlanmaz. Aynı zamanda bunların kombinasyonlarına da rastlamak mümkündür. 33


İnekler hastalık, sağlık, beslenme ve üretim durumları ile ilgili sürekli olarak çeşitli davranışlar gösterirler. Süt sığırı yetiştiricisi için esas konu bu davranışları nasıl yorumlayacağı ve yararlanabileceğidir. Hollandalı veteriner ve inek meraklısı Jan Hulsen uzmanlığı yanında inekler ve süt sığırı işletmeleriyle ilgili engin deneyimlerini bu kitapta paylaşmıştır. Kitap, grup veya bireysel olarak ineklerin fiziksel özellikleri, duruşları ve davranışlarının nasıl yorumlanacağını gösteren bol resimli bir yetiştirici rehberi olarak hazırlanmıştır. İnekleri gözlemlerken doğrudan sonuçlara bakmak yerine daima kendinize şu üç soruyu sormanız daha önemlidir. Ben ne gördüm? Bu nasıl oldu? Bu ne demek? Örneğin ineğin omuz başındaki bir şişlik yemlik bariyerinin alçak olduğunu ve inek ayakta yem yerken bariyerin omuz başına sürttüğünü gösterir. Bu tip bilgilerle donanmanız, uygun iyileştirici düzenlemeleri yapmanızı sağlar.

Süt Sığırcılığında Sürü Yönetimi İçin Uygulama Rehberi

Süt Sığırcılığında Sürü Yönetimi İçin Uygulama Rehberi

C o pr py ot ri ec gh te t d

DAVRANIŞLARI

SIĞIR DAVRANIŞLARI

SIĞIR

İ n e k l e r g ünün her anında davranışlarıyla faydalanabileceğiniz b i r t ak ım bilgiler sergilerler

SIĞIR

DAVRANIŞLARI

Süt Sığırcılığında Sürü Yönetimi İçin Uygulama Rehberi

Neye bakılması gerektiğini bilirseniz, her zaman ve her yerde sürü yönetiminde kullanacağınız bir çok bilgiyi kolaylıkla toplayabilirsiniz. Sığır davranışları kitabı bunları nasıl yapacağınızı size gösterecektir.

www.roodbont.com

www.vetvice.com

www.cowsignals.com

Jan Hulsen


Cow Signals - Turkish edition