Page 1

Unha mostra do seu labor neste campo da onomástica é o libro Fitotoponimia galega, que vén ser a tese doutoral de Gonzalo Navaza, titulada no seu momento Contribución ó estudo da toponimia da Galicia meridional, A fitotoponimia. Eis unha pequena antoloxía fitotoponímica (nomes de lugar referidos ao mundo vexetal, natural ou cultivado) do concello de Lalín, recollida no libro de Gonzalo Navaza: A Xesta. “A parroquia da Xesta (San Fiz), en Lalín, aparece na documentación antiga coa advocación de Santa María (aínda aparece hoxe unha celebración mariana moi popular, ponderada nun refrán tradicional: ‘festa por festa o Carmen da Xesta’. Carballeda. “Derivado correspondente a CARBALIĒTA”. Abundancial que fai referencia a un lugar onde hai ou houbo moitos carballos.. Carragoso. “Topónimo antigo, proveniente do latín CARRĬCŌSU, non é unha forma romance”. Quizais relacionado con CARRICALE, derivado de CAREX (carrizo ou cana silvestre dos pantanos). Filgueira. “Forma correspondente a FĬLĬCARIA”. Lugar de fentos (tamén chamados felgos, fentas, fieitas, fieitos ou folgueiras..). O Espiño. Do latín SPĪNU, “ten un significado xenérico que pode significar diversas especies botánicas2.

e universal ctores é Manguel] le o m o c rto oder ido [Robe O noso p ente tem lm a rs e univ

a l e b a r a t a l e r a m A

MAMÁ; AI MAMAE Falou a voz da meiga e dixo para a miña suficiencia de viaxeiro curioso que nalgures alguén velaba os meus pasos e miraba por min cun ollar de tenrura

Nº 16

E así estaba escrito nas cunchas sobre a area Voa, canción, que sabes que xa non acredito en lerias de adiviña, e lévalle no bico a mamá unha cartiña de inmenso amor que diga que xa estou feito un home e que os anos me tratan xenerosos, que a vida inda é cada día un prodixio, que sigo gardando no fondo do peito a gratitude polo amor que me deu por seguir (xa perdida a conciencia do mundo e a corporal materia a consumirse lenta na atroz enfermidade) recoñecendo sempre a miña voz de neno e dicindo o meu nome para asombro de todos. E lévalle tamén os parabéns polos bos once fillos que criou e polo mundo andamos e dille que vou borrar xa de vez da memoria aquela imaxe da lenta despedida e os ollos tristes que ollaban dicindo e agora qué vai ser do coitado mornecas sen pai nin nai non inverno.

Boletín da Biblioteca do Instituto “Ramón María Aller Ulloa”

Xaneiro-2013

TÓPICA DA CASA Terras que dende o Carrio escorregan ó Arnego, zarras, soutos, devesas, pomares, centeeiras, pardiñeiros escuros onde funga a curuxa e o paspallás buliga entre o millo e a veza, lugares e labores do sangue antepasado, barro de que estou feito, raíz, carnaz, carozo, estribeira da idade, faiado dos antontes, remoto manancial das bágoas dos meus ollos, abeirado horizonte da cabal cepa mestra, corda deste falar, sabugo destes xornes, da atávica bigornia chega a calor ó peito se na luz do serán soletreo os teus nomes e asoma a cerna á voz conforme os vou dicindo, Palmou, Toiriz, Quintá, Besexos, Campo, Carbia, Portafixón, Mosteiro, Coto de Barrio, O Vento, Pena Redonda, O Piago, A Ponte da Campaina, As Seixas, Santo André, O Camballón, Fornelos, Cercio, Brántega, As Cruces, Galegos, A Goleta, Bermés, Mouroces, Erbo, O Cello, Val do Carrio, Pena Gundín, Abonxo, Cumeiro, Carmoega. Riolas de romeiros atravesando os séculos achegan ata aquí esa ingrávida herdanza. Coa friaxe do inverno baixan do monte os lobos a axexaren a xente no bosque das palabras. Navaza, Gonzalo (2000) Libra. Galaxia. Vigo

Que miro moitas veces a foto da voda na igrexa de Palmou pra imaxinala feliz, ou cantando, ou xogando á roda comigo e outros nenos na escola.

ior parte dos relatos, que xorde dun fallo, confusión ou dun acto de inxenuidade dalgún dos personaxes, caso de “Balangandán” ou “O home do saco”. Por último, o desenlace, con frecuencia, supón unha ruptura co narrado anteriormente. O libro é xa un clásico da narrativa galega contemporánea.

Cando e por que xurdiu a idea de Erros e Tánatos? Tiña uns cantos contos inéditos e vin que tres ou catro respondían a unhas características comúns: ironía, certo humor negro, tensión narrativa con final sorpresa, etc., que se parecían un pouco ás narracións dalgúns autores de contos que me gustaban (Roald Dahl, Bernard Malamud, Fernando Sabino…), así que me puxen a escribir outros relatos seguindo esas mesmas pautas. https://sites.google.com/site/tomandouncafecon/gonzalo-navaza

Esta guía

Que vai pasando o tempo e as abelliñas de San Miguel sempre van cargadas de mel.

Esta guía non pretende ser unha guía exhaustiva, nin meterse en análises técnicas ou estilísticas. Con ela só queremos facer unha serie de suxestións

Navaza, Gonzalo (2000) Libra. Galaxia. Vigo

http://bvg.udc.es/ficha_autor.jsp?id=gonnavaz&alias=Gonzalo+Navaza

Erros e tánatos (1996) de Gonzalo Navaza é un dos libros de cabeceira do Departamento de Galego. A través dos seus dez relatos, Gonzalo Navaza demostra unha sólida madurez no manexo das técnicas narrativas baseadas nunha prosa limpa e directa, adubadas cunhas doses de humor que mostran unha notable capacidade para a ironía, a intriga e a sorpresa. Son historias, clasicistas, cunha gran tensión narrativa e un final sorprendente, que exploran os territorios do Tánatos por culpa dos Erros. Canto aos temas, hai que salientar o amor e a sedución, presentes en relatos como "Bull & Mignone" e "Decoración e interiorismo”; ou a morte (TÁNATOS) presente na ma-

Foto: Estévez Adrián in http:// gl.wikipedia.org/wiki/

(prescindíbeis) para que o texto se converta nun pretexto para a comunicación. Comunicarse cun libro na man ou cos seus ecos na memoria...

Escribo naturalmente en galego, porque son de aquí. Se fose de Taiwan ou de Dublin e tivese suficiente dominio do galego como para escribir en galego, entón tamén escribiría en galego, porque me parece que a eufonía, a calidade harmónica e a capacidade suxestiva do galego son alucinantes.

Erros e tánatos de Gonzalo Navaza

Na Universidade de Vigo, cando se planificaron os novos viarios, nós propuxemos manter a vella toponimia. Seguindo ese sistema, dábanos un viario como Porto de Bois. A alguén do reitorado pareceulle que vestiría moi mal mandarlle a un catedrático de inglés unha carta con tal enderezo. Por esas grazas do mundo, Oxford significa xusto iso: Porto de Bois. Na miña opinión, en todas estas actitudes reside a vergoña polo galego, por relacionalo con atraso, coa aldea, con vello. En Sabarís puxéronlles a uns novos edificios Puente Romano, cando a ponte que está alí pegada é medieval, tal e como se pode ver nunha inscrición que ten. Como as competencias sobre nomes de rúas dependen unicamente dos concellos, moitos topónimos acabarán por perderse. É unha tristura e unha dor. A sociedade xa entendeu que é unha barbaridade derrubar un convento do século XVII pero non se ten por tal eliminar de raíz o nome dun lugar. Gonzalo Navaza (http:// miraquechedigo.blogspot.com.es/)

Unha breve autobiografía (en dous poemas)

Guía de lectura [nº 7]

Onomástica


A marela tarabela

Erros e tánatos: suxestións de lectura Bull & Mignone [...] Polas olladas predatorias que botaba a cada muller que entraba ou saía, decateime de que era un auténtico obseso, pero tamén entendín polas constantes chiscadelas de ollo con que buscaba a miña complicidade, que me tomara a min por outro..., e apelou á autoridade, como non, do seu famoso paisano Giaccomo Casanova ... Nesas fixo o tren a primeira parada... atraeron a miña atención unhas voces..., falando algo que semellaba a galego. Cando se abriu a porta decateime de que o que falaban era portugués. [...] Cinco días despois, no avión que me traía de Zuric a Santiago, ..., abrín Die Zeitung e dei con esta cara que me resultaba familiar. [...] Esa mesma noite, en Santiago, tomando unhas copas... comezou a traducir: “Fotógrafo italiano devorado por dous dobermann...” Propostas: O mito do “casanova” vinculado ao machismo confróntase coa liberación da muller. Que opinas ao respecto? Pensas que a metáfora de ser devorado por un can alimenta ese machismo? A similitude entre galego e portugués é reflectida no relato. Es consciente disto? Que supón o coñecemento do portugués na sociedade actual?

Castelos na area

http://www.blogoteca.com/ofaiadodamemoria/index.php?fot=46466

[...] Era a última noite... Edificaba no maxín unha e outra vez o castelo que había de construír... Polos altofalantes do patio comezou a escoitarse,... [...] -O desembarco dos americanos na lúa! Bótano pola televisión! Tras a revista diaria, un arqueiro de camisa azul pasou polas escuadras en formación... repetindo os nomes dos... seleccionados para o concurso. [....] ... lembrou que o xefe do campamento formaba parte do xurado e argallou unha pequena vinganza. Entrou na súa tenda e remexeu... atopou... unha pistola de verdade... ... Pensou que o mellor era desfacerse da pistola... lembraba un pozo... ... Entón sentiu que alguén avantaba polo valado do eixido... Era o gordo da camisa azul [...] ... tamén era culpable da inxustiza... tamén lle valía para a vinganza. [...] Propostas: A chegada do home á lúa supuxo uha aproximación popular á astronomía. Como o lembran na túa familia? Os amaños do concurso simbolizan as inxustizas socias. Como ves a sociedade actual? O adoutrinamento da xuventude é característico dos réximes totalitarios. Tes oído falar da OJE? Que sabes dos camisas azuis? E dos “flechas” ou “pelayos”?

O amigo Delmiro ...A miseria e o povão multiplicábanse incesantemente..., ...en favelas multiformes. … Eu chámome Delmiro Silva, son amigo do seu fillo… -Quen é ese tipo que vén con vostede, avó? ... -É un amigo do teu pai. Quere o seu número de teléfono... Cabana, N : Favela, in Travel-Images.com -Por favor, Waldo Castro? Castro? Castro, a que non sabes quen son? Son Delmiro Silva... Pois si, pois si... Ha, ha, ha... Si, si... Estou na casa do teu pai... -Castro? Castro? Podes oírme? Castro...? Oh, parece que se cortou... A moza non necesitou máis proba de que aquel individuo era un impostor perigoso,... Saíu... e regresou decontado cun revólver na man,... [...] … Xa se oía ao lonxe unha sirena da policía cando soou o teléfono. [...] -Aínda segue aí o Delmiro? Estabamos falando... e de repente cortouse a chamada. Propostas: As favelas son consecuencia da desigualdade social no Brasil. Que referentes achamos en Galicia? A psicose, produto do medo, é reflexo da inseguridade cidadá. Coidas que a crise económica e a corrupción pode dinamitar os cimentos da sociedade actual?

A proba do alfinete El sempre quixera ser detective… Non obstante a súa vida non puidera programala de acordo coa súa vocación, porque aí había un elemento que non dependía da súa vontade: a mamá. A mamá era o Inconveniente, o Atranco, o Erro. Cabía, naturalmente, abandonala; marchar […] Tamén soñara,..., coa aparición dunha muller, ... a mamá repetíalle que xa tería tempo para mulleres cando ela non estivese neste mundo. ...A mamá había que aceptala... e acomodarse á súa existencia … ... A nai non lle permitirá cumprir o seu soño de ser detective, […] ...a primeira oportunidade que tivo de entrar de veras nun caso práctico presentóuselle no seu propio edificio... Propostas: No relato descubrimos a unha nai dominante e a un fillo sometido aos ditados da mesma. Como é a túa relación con túa nai ou con teu pai? A frustración de non poder traballar no que un quere. Xa tes claro o que vas facer no futuro? Ou deixaraste guiar polos pais?

Balangandán A idea de acudir á consulta dunha vidente partira da súa amiga Olga... Adela pensaba que a pobre Olga era unha auténtica alma cándida que nunca superara os efectos da abafante educación recibida...

Tinta chinesa ...congreso do PEN Club Internacional en Santiago de Compostela, … A min correspondeume o escritor galés Arthur M. Morgan, […] ... que mesturou a eito peregrinos medievais, cantigas de escarnio, priscilianos, xelmíreces, padres sarmientos, rosalías,... Creo que tamén recitou algo de Curros ou de Celso Emilio, e entoaba con entusiasmo o romance de don Gaiferos… ... Na Quintana quixo que o fotografase debaixo da inscrición do Batallón Literario… -Raniolas… -déraselle por chamarme así, mesturando... o meu apelido co nome dun personaxe de Castelao- […] -Sábese por fontes ben informadas que este ano é fácil que lle concedan a un escritor en cymraeg o premio da Asociación Internacional de Editores,... Sería algo moi importante para o rexurdimento da lingua, […] Propostas: O relato abunda en referencias á historia de Galicia e á literatura galega. Cantas localizas? No relato alúdese á necesidade de prestixiar as linguas minorizadas. En que situación se atopa hoxe a lingua galega?

Decoración e interiorismo

Nunha ocasión díxollo así de claro,...: que aquilo do ocultismo e a parapsicoloxía era só a dexeneración mercantil e pequenoburguesa das supersticións populares tradicionais e mais que o pensamento máxico era propio das mentalidades infantís inmaduras, e nos adultos un síntoma de neurose... [...] -Velaquí o único que pode alterar o curso das cousas. Só con isto poderás vencer. É un balangandán... Propostas: O mundo das supersticións, a parapsicoloxía... cres que estas prácticas deberían estar prohibidas? Por que o ser humano mostra tanto atractivo por este mundo?

...Non ben descendín do coche, o meu pai achegóuseme cun ollar feroz: ... -O meu fillo comunista! O que me faltaba! O meu fillo comunista! [...] Propostas: O relato alude ao 25 de abril portugués. Con que outro nome se coñece este feito? Tamén fala de Zeca Afonso. Procura información sobre este personaxe. Quen son os ananos de Celso Emilio? No relato recréase a loita contra a ditadura franquista nos ambientes universitarios de Santiago. Que coñeces do franquismo? O relato preséntanos a fobia á ideoloxía comunista. A que cres que era debido? E ti que idea tes do comunismo? O espírito rebelde xuvenil devece cos anos. Sentes ese espírito?

... vestía unha camiseta portuguesa do 25 de abril coa efixie de Zeca Afonso...

Proposta: O fracaso matrimonial agroma no relato. Hoxe as rupturas de parella son frecuentes. Que opinas ao respecto? O paradoxo da confusión ou suplantación de identidade serve de novo para plasmar a sociedade patriarcal. Consideras que aínda hai moita desigualdade social entre homes e mulleres?

...Nese tempo pareceume sentir uns berros arrepiantes que me deixaron paralizado... [...]

Di Gonzalo? -Escribir é unha profesión ou unha afección? A min gústame pensar que escribir é un oficio, e que un aprende a facer unha novela ou un poema do mesmo xeito que un cesteiro aprende a facer un cesto. Se un pon paixón e esforzo e rigor no que fai, non importa que sexa por profesión ou por afección. -Tes algún método para escribir? Non. Ás veces penso no celebre consello clásico que recomenda NULLA DIES SINE LINEA ‘ningún día sen (escribir) unha línea’, e creo que sería mellor que dixera NULLA DIES SINE LINEA ET NULLA LINEA SINE MULTA CORRIGENDA. Creo que o mellor método é escribir bastante e corrixir moitísimo. https://sites.google.com/site/tomandouncafecon/gonzalonavaza

Vinte pesos de prata [...] Un día de primavera de mediados dos setenta... un forasteiro pagou a conta con tres pezas de prata daquelas grandes de vinte pesos... Explicoulle que era viaxante do ramo da xoiería e ofreceulle cento cincuenta pesetas por cada unha... Algúns veciños saíron con que xa advertiran sinais inequívocos de tolemia de Laureano, e outros explicaban que desde que lle chegara a noticia da morte do seu irmán Tomé na Arxentina non acougaba co remorso de lle ter roubado a herdanza,... [...] Esa mesma tarde pasou pola pousada Remixio de Cadrón, que estaba de garda civil no posto de Lalín: [...] -... Pero estás sendo vítima dun timo, meu amigo... -Me cago en tal, Tomé, despois de tantos anos...! non terías outra maneira de presentarte? Propostas: As liortas polas herdanzas rematan as máis das veces en rupturas familiares. Coñeces algún caso directo? Que pensas ao respecto? No relato tamén se alude ao timo. Por que se produce o mesmo na sociedade?

Viva a Revolución

... un tal Paulino nonseiqué comprara as dúas vivendas do primeiro ... ...decidiu pasar a noite en vela facendo balance dos seus anos de matrimonio e chegou á conclusión de que aquela non era a súa vida, que Roberto era só un erro que aínda estaba a tempo de corrixir... [...] O venres pola mañá espertouna o timbre. Era Paulino, que traía un ramo de rosas... Á tardiña soou o teléfono e era o seu Paulino. Tiña unha voz tan meiga, tan sosegada, tan viril... ... o sábado moi cedo apareceu novamente, agora con dúas orquídeas marabillosas... ... Pero deron as dúas, e as dúas e media, e logo as tres e logo as catro e el non deu sinais de vida... Pola noite chamou Roberto, cariñoso e conciliador. Chegaría ao día seguinte ... ...nun luxoso restaurante do arrabalde, Roberto presentoulle un matrimonio maior: Paulino Servoi e a súa dona...

A marela tarabela

-Viva a Revolución! Franco asasino! Galicia ceibe! Poder popular! [...]

Libro que nos achega a vea máis lúdica do seu autor. Se queres rir un chisco máis, mergúllate na súa lectura. (A) Agorafobia. Aversión ao momento presente. (B) Bostede. Insulto de cortesía. (C) Capacitar. Citar a alguén para capalo. (D) Documentar. Facer mención do cu. (E) Escrotino. Reconto de votos depositados no interior da bolsa dos testículos. (F) (G) (H)

...Púxose a botar pestes dos ambientes da emigración, dicindo que todos aqueles eran coma os ananos de Celso Emilio, franquistas e miserables [...] -Aquel trimestre dedicouse a adoutrinarme nos principios da Revolución...

Fraga&cia. Olor de multitudes. Galalaica. Instrumento musical enxebre da zona de Lalingrado. Hortografía. Arte de escribir correctamente co sacho.

(I) (L)

Inverso. Que non é improsa. Lacónico. Dise do porco que fala polos cóbados pero que di poucas palabras.

(M)

Manicura. Sacerdote feito a man.

(N)

Neciosidade. Tempo libre para facer parvadas.

-Quérenche encargar unha misión...

(O)

Ozono. Az ganaz de durmir.

-Botar panfletos na facultade.

(P)

Pilingüe. Dise do individuo que fala 3,1416 linguas.

(Q) (R)

Queixa de aforros. Monte impío. Receo. Acción de cear por segunda vez no mesmo día.

(S)

Saragoza? Ela saberá.

(T)

Túmulo. Émulo de segunda persoa.

(U)

Urvaidade. Chulería dos da capital.

(V)

Váter familias. Retrete doméstico.

(X)

Xenovés. Xestás cego.

(Z)

Zoca-and-roll. Country music.

Moita graza non me facía. Xa vira cos meus propios ollos as consecuencias dunha malleira dos grises como a que lle deran a Xusto o de Mondoñedo cando o pillaron repartindo o Terra e Tempo... Na comisaría fixéronnos entrar nunha sala ao fondo dun corredor... [...]

Souto na taberna da Ponte Vilariño. Foto de Ton van Vliet , en http:// aquamlatam.blogspot.com.es/2011/12/nunha-antiga-taberna-da-pontevilarino.html

...Deume tanta vergoña que me visen cun gris, de conversa fiada, que... collín as octavillas e guindeinas polo bar berrando...:

A marela tarabela


A Marela Tarabela, 16

Seres míticos

Home do saco: Coco

para asustar nenos. Suponse que é un home alto, forte, fosco, desastrado, cun saco no que leva os nenos para facerlles quen sabe que maldades. Tende a confundirse co sacaúntos e co chupasangues. Correspóndese coa figura feminina de Mariamanta...

Erros e Tánatos

O home do saco Xa pasaron máis de cincuenta anos desde que sucederon os feitos que quero relatar. Creo que lembro cada detalle como se fose cousa de hai uns días, pero de tanto me repetiren, e sobre todo de tanto me repetir eu mesmo que todo fora simple produto da miña fantasía infantil, acabei por dubidar e aceptei, para tranquilidade da miña conciencia, que aqueles sucesos pertencían ao mundo dos soños, onde non hai inocentes nin culpables. Foi en xaneiro [...] Tiña eu daquela seis anos recén feitos e andaba moi inquieto por causa dun incidente ocorrido uns días atrás que me enchera o corpo de medo: vira o home do saco. Nin sequera a alegre festa dos Reis e os seus presentes puideran distraerme. Un terror enfermizo asaltábame intermitentemente durante as horas do día e viña turbarme o sono polas noites. Eu xa oíra falar antes do home do saco, e mesmo coñecía varias historias macabras de nenos roubados e despezados por tan terrible personaxe, pero sempre o sentira como algo remoto, coma os lobos e os aparecidos das historias que contaban os vellos a carón do lume nas noites de inverno. Non obstante o home do saco non era só un personaxe de historias de medo, e unha noite de xaneiro de 1946 revelóuseme como un ser real, de carne e óso, e puiden velo cos meus propios ollos.

O home do saco (cont.) ... Na escola de dona Xulia non puideran empeza-las clases normais e só acudiamos rapaces da vila...

... Por un tempo logrei sobreporme aos meus medos e aínda tiven azos para botarme a esvarar pola costa do Observatorio abaixo ata o Tirabeque....

O norte, non é tronO.

azA Azar tr . errotA d a d e A torr mO o do de d e m O . AxexA AxexA . a portA n a p o A tr azA Azar tr

Pola tarde eu acompañara á miña nai a visitar uns parentes que tiñamos no Barrio de Abaixo...

Cuba, Xoán R. et alt. (1999):

Diccionario dos seres míticos galegos. Xerais. Vigo.

Trasno, Pedro Chosco, Tangaraño, Urco, Antaruxada, Lurpias, Raíña Lupa, Maruxaina, Meco, Lobishome, Xudeu Errante, Maríamanta, Sacaúntos, Pepa a Loba, Ferabrás, Negrumante, Rei Cintolo, Vedoiro

A torre da derrotA

... Baixaba pola Rúa Principal, aterecido de frío, arrastrando a zorra /.../ vin a silueta dun home con paraugas /.../era o home do saco en persoa...

... Atravesamos a paso rápido pola Fonda de Mouriño e os soportais do Rato, onde xa había un bocado que recollera o afiador os seus trebellos...

O sono é nosO. O rumor é ver o murO, eé O son nosO Sol, uces, edras e pesar de séculoS. E

Az A tor ar trazA re da derr otA.

Cada verso é un palíndromo E moitos outros que poderás consultar no citado Diccionario dos seres míticos galegos (1999) e en: http:// www.galiciaencantada.com

... Vin a Amadeo saír pola porta do almacén, atravesar en tres alancadas a rúa /.../ e entrar no bar López... Así pasei unha semana horrorosa de días brevísimos e noites inmensas, ata que dous días despois de Reis caeu unha enorme nevada...

Con toda seguridade, a maioría das fotos que aquí aparecen non son de 1946. Tomamos a licenza que tomou o propio autor para evocar un Lalín anterior aos “edificios de tres pisos ou máis”. Son fotos coas que, no seu día, ilustramos unha exposición sobre o relato e unha actividade máis completa sobre a evolución urbanística de Lalín. Os pósteres, daquela empregados, podédelos ver neste enderezo: http://issuu.com/marelatarabela/docs/home_do_saco_-

Guía de lectura Erros e tánatos  

Guía do libro de relatos de Gonzalo Navaza

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you