Δήμητρα Μαυρίδου, Το σαμοβάρι του Χρυσόστομου Δήμογλου

Το σαμοβάρι του Χρυσόστομου Δήμογλου Από τη Λιβερά του Πόντου και την Πόλη στη Νάουσα της Μακεδονίας

της μαθήτριας Δήμητρας Μαυρίδου Λάππειο 1ο Γυμνάσιο Νάουσας, τμήμα Γ2 Νάουσα 2023

Δήμητρα Μαυρίδου, Λάππειο 1ο Γυμνάσιο Νάουσας Το σαμοβάρι του Χρυσόστομου Δήμογλου Από τη Λιβερά του Πόντου και την Πόλη στη Νάουσα της Μακεδονίας Πρότζεκτ στο πλαίσιο του διαγωνισμού Ποντιακός Ελληνισμός: Μνήμες και Όνειρα, Παρελθόν, Παρόν και Μέλλον

Νάουσα 2023

Εισαγωγή Ένα από τα σημαντικότερα κειμήλια που έχουν απομείνει στην οικογένειά μου και συνδέονται με την πατρίδα μας, τον Πόντο, είναι το σαμοβάρι του προ-προ-παππού μου, Χρυσόστομου Δήμογλου ή Δημόπουλου, που καταγόταν από την Λιβερά της Ματσούκας. Όταν έγινε η ανταλλαγή των πληθυσμών, μετά τη συνθήκη της Λοζάνης το 1923, το έφερε μαζί του στην Ελλάδα. Βρίσκεται στην οικογένειά μας για πάνω από εκατό χρόνια.

Τι είναι το σαμοβάρι; Το σαμοβάρι είναι ένα μεταλλικό δοχείο που χρησιμοποιείται παραδοσιακά για τη θέρμανση και το βρασμό του νερού για χρήση στο σερβίρισμα τσαγιού. Αξίζει να αναφέρουμε ότι το σαμοβάρι είναι η εξέλιξη του κινεζικού χόγκο και του ρωσικού σμπίτνικ.

Κινέζικα Χόγκο στο Πεκίνο

Παραδοσιακό ρώσικο Σμπίτνικ

Τα σαμοβάρια κατασκευάζονται από μέταλλο, κυρίως κράματα χαλκού, ασήμι, χρυσό, αλουμίνιο, μπακίρι. Ένα παραδοσιακό σαμοβάρι αποτελείται από το σώμα, το οποίο μπορεί να έχει διάφορα σχήματα και παραλλαγές, την βάση πάνω από την οποία βρίσκεται η βρύση από όπου πέφτει το βραστό νερό και τον σωλήνα καύσης, ο οποίος είναι κατασκευασμένος από μέταλλο, περνάει μέσα από το σώμα και περιέχει το καύσιμο που θερμαίνει το νερό του δοχείου. Η χωρητικότητα των σαμοβαριών κυμαίνεται από το ένα έως τα σαράντα λίτρα νερού.

Ακόμα στην κορυφή του φέρει μία καμινάδα και δύο βαλβίδες για να φεύγει ο ατμός καθώς και μία υποδοχή για να εφαρμόζεται η τσαγιέρα η οποία χρησιμοποιείται για την παρασκευή του συμπυκνώματος τσαγιού (zavarka). Τέλος το σαμοβάρι έχει αριστερά και δεξιά δύο λαβές και ένα κλειδί που εφαρμόζεται στη βρύση. Αρκετά ενδιαφέρον είναι το σερβίρισμα του τσαγιού κατά το οποίο το συμπύκνωμα της τσαγιέρας μοιράζεται στα ποτήρια και στη συνέχεια αραιώνεται με το βρασμένο νερό από το δοχείο. Συνήθως η αναλογία είναι 10 μέρη νερού προς ένα μέρος τσαγιού. Εσωτερικό ρωσικοί εστιατορίου, από εξώφυλλο της εφημ. Le Monde iliustre και το άρθρο σχετικά με την Παγκόσμια Έκθεση Παρισίων 1867.

Το σαμοβάρι του Χρυσοστόμου Δήμογλου Το συγκεκριμένο σαμοβάρι έχει ύψος 53 εκατοστά και χωράει 2 λίτρα νερό. Είναι φτιαγμένο από μπακίρι και έχει σχήμα κυλινδρικό. Ανήκει, δηλαδή, στον καδόσχημο τύπο που οι Ρώσοι ονομάζουν μπάνκα. Από το σαμοβάρι αυτό λείπουν η τσαγιέρα και η μία από τις δύο βαλβίδες εκτόνωσης του ατμού. Λείπει ακόμη η προέκταση-καμινάδα.

Αυτό που κάνει τόσο ενδιαφέρον αυτό το σαμοβάρι είναι οι σφραγίδες που έχει. Από αριστερά προς τα δεξιά στην κοιλιά του αγγείου διαβάζουμε: 1. Αλέξανδρος Γ' Αυτοκράτορας πασών των Ρωσιών (με προτομή του Τσάρου) 2. Για την εργασία, την αγάπη, την ικανότητα.

1870 3. Αλέξανδρος Β΄ Αυτοκράτορας πασών των Ρωσιών (με προτομή του Τσάρου) 4. Παρρωσική Έκθεση 1882 (με εικόνα της Ρωσίας)

Στη βάση του αγγείου αποτυπώνονται οι εξής σφραγίδες 1. Για την εργασία, την αγάπη, την ικανότητα. 1870 2. Αλέξανδρος Β΄ Αυτοκράτορας πασών των Ρωσιών (με προτομή του Τσάρου) 3. Τούλα (γεωμετρικό σχέδιο) 4. Αδελφοί Μπατάσεφ

Το κέντρο παραγωγής σαμοβαριών της Τούλα Η πόλη της Τούλα που αναφέρεται στη βάση του αγγείου θεωρείται η γενέτειρα των ρωσικών σαμοβαριών. Ήταν εδώ, στην έδρα της ρωσικής παραγωγής όπλων, που στα τέλη του 18ου αιώνα διαμορφώθηκε μια μοναδική τεχνολογία για την κατασκευή των σαμοβαριών. Σταδιακά, ο μεγαλύτερος αριθμός ρωσικών εργοστασίων που παρήγε τέτοια σκεύη συγκεντρώθηκε στην Τούλα. Τα προϊόντα των τεχνιτών της Τούλα ήταν πολύ δημοφιλή όχι μόνο στη Ρωσία, αλλά και πολύ πέρα από τα σύνορά της.

Καρτ ποστάλ που απεικονίζει την πόλη Τούλα και το σύμβολο της, το σαμοβάρι

Το εργοστάσιο σαμοβαριών Μπατάσεφ Μεταξύ των ταλαντούχων τεχνιτών από την Τούλα ήταν ο Αλεξάντρ και ο Βασίλι Μπατάσεφ. Τα αδέρφια διατηρούσαν ένα εργοστάσιο σαμοβαριών, το οποίο κληρονόμησαν από τον πατέρα τους. Ο έμπειρος οπλουργός Στεπάν Φεντέροβιτς Μπατάσεφ ξεκίνησε την παραγωγή σαμοβαριών το 1840. Ωστόσο, το εργοστάσιό του, που ήταν κυρίως ξύλινο, υπέστη σοβαρές ζημιές μετά από μεγάλη πυρκαγιά το 1861. Η φωτιά κατέστρεψε ολόκληρη την επιχείρηση, αφήνοντας ανέπαφo μόνο το κτίριο κατοικιών και το λουτρό του ιδιοκτήτη. Υπάρχει η άποψη ότι αυτή η καταστροφή ήταν ένας από τους λόγους για τον θάνατο του επιχειρηματία, ο οποίος συνέβη την ίδια χρονιά με την πυρκαγιά.

Το εργοστάσιο Μπατάσεφ μετά το 1880, στον ίδιο χώρο όπου βρισκόταν το αρχικό, ξύλινο εργοστάσιο

Μετά το θάνατο του οι γιοι του Μπατάσεφ, και κυρίως ο Βασίλι, άρχισαν να διαχειρίζονται την παραγωγή. Ο πατέρας είχε ενσταλάξει στα αγόρια την αγάπη για το εργοστάσιο από την παιδική τους ηλικία, οπότε όταν μεγάλωσαν έγιναν εξαιρετικοί επιχειρηματίες κτίζοντας εκ νέου ένα εντυπωσιακό, πέτρινο πια, εργοστάσιο στο ίδιο μέρος. Αρχικά, η παραγωγή στο εργοστάσιο Μπατάσεφ ήταν αργή, επειδή όλη η παραγωγή γινόταν με το χέρι. Έτσι, σε μια εβδομάδα, οι εργάτες κατάφεραν να παράγουν 60-100 μονάδες προϊόντων. Αξίζει να σημειωθεί ότι όλα τα σαμοβάρια είχαν μοναδικό σχεδιασμό και ήταν εν μέρει διαφορετικά μεταξύ τους. Με την επέκταση της παραγωγής εργαστήρια για την κατασκευή διαφόρων εξαρτημάτων για σαμοβάρια άρχισαν να εμφανίζονται έξω από την πόλη. Μεταλλουργοί δούλευαν προς όφελος του εργοστασίου των Μπατάσεφ όλο το χρόνο, εκτός από την καλοκαιρινή περίοδο. To 1885 η εταιρεία πούλησε 11.000 σαμοβάρια κερδίζοντας 80.000 ρούβλια.

Τέσσερα από τα αδέλφια Μπατάσεφ πριν το 1891

Τεχνολογία χειροτεχνικής παραγωγής σαμοβαριών Batashev Κατά κανόνα η παραγωγή ενός σαμοβαριού στο εργοστάσιο απαιτούσε τον καταμερισμό εργασίας επτά ατόμων. Κάθε εργαζόμενος εκτελούσε μια ξεχωριστή λειτουργία: 1. Έφτιαχνε κομμάτια μετάλλου.

2. Συνέδεε όλα τα κομμάτια σε μια ενιαία δομή και της έδινε το επιθυμητό σχήμα.

3. Λείαινε τις ραφές.

4. Έφτιαχνε τις μεταλλικές λαβές.

5. Συναρμολογούσε όλα τα μέρη του σαμοβάρι σε ένα ολόκληρο προϊόν.

6. Γυάλιζε την επιφάνεια του τελικού σαμοβάρι.

7. Έφτιαχνε ξύλινες λαβές και τις τοποθετούσε στο προϊόν.

Από τον Δήμογλου στον Μαυρίδη: ένα κειμήλιο ενός και πλέον αιώνα Η ιστορία του συγκεκριμένου σαμοβαριού της οικογένειάς μου αρχίζει στην Τούλα της Ρωσίας πριν το τέλος του 19ου αι. Την ίδια περίπου περίοδο, το 1875, γεννιέται στην Λιβερά της Ματσούκας στον Πόντο ο προ-προ-παππούς μου, Χρυσόστομος Δήμογλου ή Δημόπουλος, όπως ονομάστηκε αργότερα, μέλος μιας 4μελούς οικογένειας. Στην καμπή 19ου - 20ου αι. δούλευε ως χαλκοποιός στην Κωνσταντινούπολη και είχε το εργαστήριό του στην πλατεία Σουλτάν Βαγιαζίτ. Το σαμοβάρι όμως το χρησιμοποιούσε στο σπίτι του στη Λιβερά, όπου έμενε η οικογένειά του. Όμως πώς από έναν Δήμογλου πέρασε στα χέρια ενός Μαυρίδη; Φυσικά ένα γενεαλογικό δέντρο θα απαντήσει την ερώτηση. Ο προ-προ-παππούς μου είχε αποκτήσει τρία παιδιά, την Ελισάβετ, τον Θεόδωρο και την Σοφία. Πάντρεψε τη Σοφία με τον Αντώνη Μαυρίδη ο οποίος καταγόταν από την Τραπεζούντα. Με την σειρά του αυτοί απέκτησαν ς τον Στάθη, την Έλλη και τον παππού μου τον Γιάννη ο οποίος παντρεύτηκε την γιαγιά μου Ελένη και έκαναν την θεία μου Σοφία και τον πατέρα μου Αντώνη. Το σαμοβάρι ακολούθησε τον Χρυσόστομο Δήμογλου από τον Πόντο στην Ελλάδα και με την πάροδο των γενιών έφθασε στα χέρια του πατέρα μου.

Λιβερά, χωριό καταγωγής του Χρυσόστομου Δημόπουλου/Δήμογλου Αξίζει να αναφερθούμε λίγο εκτενέστερα στο χωριό της καταγωγής του προ-παππού μου, στην Λιβερά. Η Λιβερά βρίσκεται νοτιοανατολικά της περιοχής Ματσούκας της Τραπεζούντας, σε υψόμετρο 760μ. Ήταν το κέντρο του Μητροπολιτικού ναού Ροδόπολης και ονομαζόταν Κωμόπολη. Το 1924, οι 1200 Έλληνες που κατοικούσαν εκεί αναγκάστηκαν να φύγουν ανάμεσα τους και ο προ-παππούς μου. Η Λιβερά ήταν ένα πολύ διάσημο χωρίο με δύο μεγάλες εκκλησίες, 24 παρεκκλήσια και ένα σχολικό κτήριο πλαισιωμένο από αγρούς και καταπράσινους κήπους. Στην ευρύχωρη πλατεία του χωριού υπήρχαν μικρά μαγαζάκια και καφενεία. Οι κάτοικοι πάντα φιλότιμοι και φιλόξενοι, ασχολούμενοι κατά βάση με την κτηνοτροφία, αλλά και με την κατεργασία των μετάλλων, ειδικά του χαλκού.

Άποψη του ναού του Αγ. Γεωργίου Λιβεράς

Νάουσα, πόλη μετεγκατάστασης του Χρυσόστομου Δημόπουλου Όταν ο προ-προ-παππούς μου έφτασε στην Ελλάδα εγκαταστάθηκε στην Νάουσα στην περιοχή του συνοικισμού, όπου κατοικούσαν και άλλοι πρόσφυγες. Το προσφυγικό του σπίτι σώζεται ερειπωμένο ως σήμερα. Η οικογένειά του αποτελούνταν από την γυναίκα του Δέσποινα και τα τρία του παιδιά την Ελισάβετ, τον Θόδωρο και την προ-γιαγιά μου τη Σοφία. Ο Χρυσόστομος στην Ελλάδα δεν εξάσκησε το επάγγελμά του, αλλά για κάποιο μικρό διάστημα έγινε οικοδόμος και μετέπειτα ασχολήθηκε με αγροτικές εργασίες. Ειδικότερα καλλιέργησε φουντουκιές που είναι η πιο συνήθης καλλιέργεια στον Πόντο. Ήταν κάπως απότομος χαρακτήρας και αυστηρός, αλλά παρ’ όλες τις δυσκολίες της ζωής του ήταν άνθρωπος του μεροκάματου που πάσχιζε να χτίσει μια νέα ζωή και να ενσωματωθεί στον γηγενή πληθυσμό.

Η χρονολόγηση του αγγείου Σύμφωνα με την εκτίμηση του ιστορικού Ιβάν Σοκόλοφ το σαμοβάρι της οικογένειάς μου κατασκευάστηκε στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Ακόμα μία πηγή πληροφορίας για την χρονολόγηση αυτού του αντικειμένου είναι οι χρονολογίες που αναγράφονται στις σφραγίδες οι οποίες κυμαίνονται μεταξύ του 1870-1882. Συγκεκριμένα η ημερομηνία 1882 είναι terminus post quem, καθώς γνωρίζουμε ότι τότε πραγματοποιήθηκε η Μεγάλη Παρρωσική Έκθεση στην οποία τα αδέλφια Μπατάσεβ κέρδισαν μετάλλιο για την ποιοτική και οικονομική τους παραγωγή σαμοβαριών. Τέλος, από το σήμα της επιχείρησης που αναγράφεται στο σαμοβάρι (Братья Баташевы) μπορούμε να προσδιορίσουμε με ακόμη μεγαλύτερη ακρίβεια την χρονιά κατασκευής. Την συγκεκριμένη ονομασία είχε η εταιρεία από το 1885 ως το 1894. Επομένως μπορούμε με αρκετή ασφάλεια να χρονολογήσουμε το σαμοβάρι του προ-προπαππού μου Χρυσόστομου Δήμογλου γύρω στα 1890, όταν ο ίδιος ήταν 15 ετών.

Το μετάλλιο της Παρρωσικής Έκθεσης του 1882 με την προτομή του Αλεξάνδρου Γ΄. Και οι δύο όψεις εμφανίζονται ως σφραγίσματα στο σαμοβάρι.

Πώς όμως βρέθηκε ένα τέτοιο σαμοβάρι στα χέρια ενός Πόντιου χαλκωματά στην Κωνσταντινούπολη; Χωρίς τις ασφαλείς πληροφορίες, μπορούμε να κάνουμε μόνο κάποιες υποθέσεις:

Από την μια, δεν αποκλείεται να το αγόρασε στη Ρωσία σε κάποιο (επαγγελματικό;) ταξίδι που πραγματοποίησε. Οι επαγγελματικές επαφές των Ποντίων μεταλλοτεχνιτών με την Ρωσία ήταν αυτή την εποχή πολύ πυκνές. Από την άλλη, μπορεί να το αγόρασε στην Κωνσταντινούπολη, όπου δραστηριοποιούνταν επαγγελματικά. Γνωρίζουμε άλλωστε ότι τέτοια αγγεία εισάγονταν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, συχνά μέσω Βουλγαρίας, ή αργότερα, μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, μεταφέρονταν από τσαρικούς αξιωματικούς. Τέλος, υπάρχει πιθανότητα να το αγόρασε από Ρώσους στη ιδιαίτερη πατρίδα του κατά την περίοδο της λεγόμενης Ρωσοκρατίας, η οποία είχε διάρκεια από το 1916 ως το 1918. Όπως και να ήρθε στην κατοχή του, το σίγουρο είναι ότι τέτοια ήταν η αξία που είχε αυτό το σαμοβάρι για την οικογένεια του Χρυσόστομου Δήμογλου που δεν παρέλειψαν να το πάρουν μαζί τους κατά την Έξοδο τους από τον Πόντο εκατό χρόνια πριν.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%88%D1%91%D0%B2,_%D0%90% D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D 0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 •

https://www.samovarmuseum.ru/mastera-samovarschiki/bratya-batashevy-ivan-i-aleksej-stepanovichi/

•

•

https://tulavar.ru/articles/samovary-batasheva-istoriya/

https://самовары.рф/news/antikvarnye-samovary-batashevykh/

•

https://tulalmanac.blogspot.com/2011/07/blog-post_1880.html

•

I. Sokolov, “If a samovar is boiling, no one allowed to leave”, Coffee & Tea business magazine International, №1 (126)

•

for February 2016. – PP. 30 – 34. Εγκυκλοπαίδεια του Πόντου, λήμμα Λιβερά.

•

Ευχαριστώ πολύ για τη συμβολή τους στην πραγματοποίηση της εργασίας: 1. Τον Ρώσο ιστορικό και ειδικό του τσαγιού, κ. Ιβάν Σοκόλοφ 2. Τον ιστορικό και ξεναγό Δρ. Παναγιώτη Τσατσανίδη 3. Την καθηγήτρια Φυσικής Αγωγής και απόγονο του Χρυσόστ. Δήμογλου, κ. Θεοδώρα Μαυρίδου 4. Τον φιλόλογο και αρχαιολόγο, κ. Δημήτρη Κουγιουμτζόγλου 5. Την Εύξεινο Λέσχη Ποντίων Νάουσας 6. Τον καθηγητή μου στο μάθημα της ιστορίας στο Λάππειο 1ο Γυμνάσιο, κ. Γιώργο Μάλλιο