Preview 9789056367664 Signaal 6 Logische schakelingen en driefasenwisselspanning

Signaal 6 Logische schakelingen en driefasenwisselspanning

I nz

ag

e

9789056367664

1e druk

e ag

I nz

COLOFON ©2024 Kenteq, Bilthoven Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opname, of enige andere wijze, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Kenteq Soestdijkseweg Zuid 224 3721 AJ Bilthoven uitgeverij@kenteq.nl

Inhoudsopgave 5

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7 1.8 1.9

6 6 8 15 17 19 20 22 24

Driefasenwisselspanning 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6

Driefasenwisselspanning Sterschakeling Driehoekschakeling Samenvatting Antwoorden Vragen Driefasenwisselspanning

4

35 36 39 44 48 49 50

Driefasenschakelingen

57

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6

58 60 64 69 71 72

Belasting van de fasen van een driefasen wisselspanningsnet Opgenomen vermogen van de belasting bij sterschakeling Opgenomen vermogen van de belasting bij driehoekschakeling Samenvatting Antwoorden Vragen Driefasenschakelingen

I nz

3

Binaire principe Oplossen van een logische schakeling Schakelfuncties Poorten Poorten met samengestelde logische functies Logische schakelingen met poorten Samenvatting Antwoorden Vragen Logische schakelingen

e

2

Logische schakelingen

ag

1

Lijnonderbreking

79

4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

80 88 93 95 96

© Kenteq

Fase-onderbreking in sterschakelingen Fase-onderbreking in driehoekschakelingen Samenvatting Antwoorden Vragen Lijnonderbreking

3

e ag

I nz 4

Inhoudsopgave

1 Logische schakelingen Inleiding

I nz

ag

e

In de elektrotechniek kom je heel vaak regelingen en besturingen tegen die werken met logische schakelingen. Dat zijn schakelingen die werken volgens het principe van wel of niet.

Bijvoorbeeld een dieselaggregaat dat alleen mag draaien als aan een aantal voorwaarden wordt voldaan. Is het smeeroliepeil voldoende? Is de brandstoftoevoer geopend? Is er koelwater aanwezig? En zo kunnen er nog meer zijn.

Als het aggregaat eenmaal draait en elektriciteit levert komen daar nog andere voorwaarden bij. Is de temperatuur van het koelwater niet te hoog? Is de temperatuur van de cilinders niet te hoog? Draait de koelwaterpomp? Is de smeeroliedruk voldoende hoog?

Als aan één of meer voorwaarden niet wordt voldaan, dan mag het aggregaat niet draaien of moet het zelfs onmiddellijk worden gestopt om schade te voorkomen. In allerlei situaties zoals deze maak je gebruik van logische schakeling.

Logische schakelingen kom je in het dagelijks leven op grote schaal tegen.

Schakelcontacten en relais bewijzen hier uitstekende diensten. Over het algemeen zie je dat het verwerken van signalen volgens logische functies gebeurt met behulp van elektronische schakelingen. Die zijn vaak ondergebracht in IC’s (Integrated Circuits, ook wel Chips genoemd). Een IC kan een zeer groot aantal elektronische schakelingen bevatten.

Een krachtige industriële toepassing van logische schakelingen vind je in programmeerbare logische besturingen.

In het Engels noem je die Programmable Logic Controlers (PLC's).

Je leert de belangrijkste basisschakelingen en hun eigenschappen kennen.

Programmeerbare logische besturingseenheid (PLC)

Leerdoelen Je kunt:

• het begrip waarheidstabel omschrijven • van de volgende schakelfuncties het vervangingsschema met schakelaars tekenen, de symbolen herkennen en tekenen en de waarheidstabel invullen: – EN – OF – NIET – NEN – NOF – gecombineerde schakelfuncties.

© Kenteq

5

1.1

Binaire principe Schakellogica werkt volgens het binaire principe. Binair wil zeggen tweetallig. En zo is het ook precies.

• Bij een contact zeg je bediend en niet bediend.

• Bij een voorwaarde (bijvoorbeeld in een programmeertaal) zeg je waar en niet waar.

• Bij een niveau van een voedingsspanning zeg je hoog en laag.

ag

e

In de digitale techniek wordt vooral gewerkt met de binaire notatie.

Je zegt hier 0 en 1.

Uit en aan (0 en 1)

1.2

Oplossen van een logische schakeling

Bij het oplossen van een logische schakeling kun je in principe vanuit verschillende richtingen beginnen, afhankelijk van de complexiteit van de schakeling en je voorkeur.

Twee veelvoorkomende benaderingen zijn: • van de uitgang naar de ingangen • van de ingangen naar de uitgang.

I nz

Van de uitgang naar de ingangen:

Deze aanpak begint bij de uitvoer van de schakeling en werkt terug naar de ingangen.

Je begint met het analyseren van de logische uitdrukking(en) die de uitvoer bepalen.

Vervolgens gebruik je de inverse logische operaties (zoals De Morgan's wetten) om de uitdrukkingen terug te brengen naar de ingangen. Deze benadering is handig bij het analyseren van complexe schakelingen omdat je begint met het begrijpen van het eindresultaat en vervolgens de logica naar achteren toe ontrafelt.

Van de ingangen naar de uitgang:

Deze aanpak begint bij de ingangen van de schakeling en werkt naar de uitgangen toe. Je begint met het invullen van de waarheidstabel voor de ingangen en bepaalt vervolgens stap voor stap de uitvoer door de logische operaties toe te passen zoals deze in de schakeling zijn gedefinieerd. Deze benadering is handig voor eenvoudige schakelingen waarbij het gemakkelijker is om de logica van de schakeling vanuit de basis op te bouwen.

Opmerking Welke benadering je ook kiest, het is belangrijk om consistent te zijn en elke stap zorgvuldig te controleren om ervoor te zorgen dat de logische schakeling correct wordt geanalyseerd en begrepen.

6

Logische schakelingen

Waarheidstabel Om op een eenvoudige manier te kunnen weergeven wat een bepaalde schakelfunctie doet, maak je gebruik van waarheidstabellen. In een waarheidstabel noteer je alle mogelijke schakelstanden en je legt hierin het effect van de verschillende combinaties vast.

e

Voorbeeld In de logische schakeling is schakelaar a een handbediend maakcontact.

Logische schakeling

In de getekende stand is de schakelaar a open en is de lamp H uit. Sluit je de schakelaar a dan is de stroomkring gesloten en is de lamp H aan. =0

(Niet bediend)

Schakelaar a gesloten

=1

(Bediend)

Lamp H uit

=0

Lamp H aan

ag

Schakelaar a geopend

=1

In de waarheidstabel wordt dat als volgt weergegeven:

a

H

0

0

1

1

I nz

Waarheidstabel

© Kenteq

7

1.3

Schakelfuncties Het gedrag van een logische schakeling beschrijf je met een schakelfunctie.

Er zijn drie basisschakelfuncties. Dat zijn de: • EN-functie • OF-functie • NIET-functie.

e

Uiteindelijk zijn alle logische schakelingen te herleiden naar deze drie basisschakelfuncties.

EN-Functie Voorbeeld

ag

Gegeven De logische schakeling, de schakelaars a en b zijn handbediende maakcontacten.

EN-functie

Gevraagd Maak de waarheidstabel voor deze schakelfunctie.

I nz

Oplossing

In de waarheidstabel wordt dat als volgt weergegeven.

a

b

H

0

0

0

0

1

0

1

0

0

1

1

1

Waarheidstabel

Opmerking De lamp H brandt als schakelaar a en schakelaar b gesloten zijn.

Vandaar de naam EN-functie.

8

Logische schakelingen

OF-functie Voorbeeld Gegeven De logische schakeling, schakelaars a en b zijn handbediende maakcontacten.

e

OF-functie

Gevraagd Maak de waarheidstabel voor deze schakelfunctie.

ag

Oplossing

a

b

H

0

0

0

0

1

1

1

0

1

1

1

1

I nz

De waarheidstabel:

Opmerking De lamp H brandt zodra schakelaar a of schakelaar b gesloten is.

Vandaar de naam OF-functie.

© Kenteq

9

NIET-functie Naast de EN-functie en de OF-functie is er ook nog de NIET-functie.

Deze wordt ook wel inverter genoemd. Inverteren betekent omkeren.

Omkeren kan zowel elektromechanisch als elektronisch en op uiteenlopende manieren.

Voorbeeld

e

Gegeven De logische schakeling, schakelaar a is een handbediend verbreekcontact.

NIET-schakeling

Oplossing

ag

Gevraagd Maak de waarheidstabel voor deze schakelfunctie.

Schakelaar a gesloten

=0

(Niet bediend)

Schakelaar a geopend

=1

(Bediend)

Lamp H uit

=0

Lamp H aan

=1

Je ziet dat: • schakelaar a gesloten Þ lamp H brandt wel • schakelaar a geopend Þ lamp H brandt niet.

I nz

In de waarheidstabel wordt dat als volgt weergegeven:

10

a

H

0

1

1

0

Waarheidstabel

Logische schakelingen

Voorbeeld

e

Gegeven De logische schakeling. Schakelaar a is een handbediend maakcontact.

Relaisspoel K bekrachtigt een verbreekcontact.

NIET-schakeling

Gevraagd Maak de waarheidstabel voor deze schakelfunctie.

ag

Oplossing Schakelaar a geopend

(relaiscontact gesloten)

=0

(Niet bediend)

Schakelaar a gesloten

(relaiscontact geopend)

=1

(Bediend)

Lamp H uit Lamp H aan

=0 =1

Je ziet dat: • schakelaar a geopend Þ relaiscontact gesloten Þ lamp H brandt wel • schakelaar a gesloten Þ relaiscontact geopend Þ lamp H brandt niet.

I nz

In de waarheidstabel wordt dat als volgt weergegeven:

a

H

0

1

1

0

Waarheidstabel

Opmerking De lamp H brandt zolang schakelaar a niet bediend is en brandt niet zolang schakelaar a wel bediend is. De NIET-schakeling keert naar de uitgang, de toestand aan de ingang dus om. Vandaar de naam NIET-functie.

© Kenteq

11

3.

a

b

H

0

0

.....

0

1

.....

1

0

.....

1

1

.....

Logische schakeling

Maak van de schakeling de waarheidstabel. a

b

H

0

0

.....

0

1

.....

1

0

.....

1

1

e

2.

Maak van de schakeling de waarheidstabel.

ag

1.

.....

Logische schakeling

Maak van de schakeling de waarheidstabel. s

H

0

....

1

....

Logische schakeling

Combineren van schakelfuncties

I nz

De basisschakelfunties (EN, OF en NIET) worden eigenlijk maar zelden afzonderlijk gebruikt. Door ze te combineren kun je schakelen volgens complexere logische functies.

12

Logische schakelingen

Voorbeeld Gegeven De logische schakeling.

EN/OF-schakeling

e

Gevraagd Maak de waarheidstabel voor deze schakelfunctie.

I nz

ag

Oplossing

De waarheidstabel ziet er als volgt uit:

© Kenteq

a

b

c

H

0

0

0

0

0

0

1

0

0

1

0

0

0

1

1

1

1

0

0

1

1

0

1

1

1

1

0

1

1

1

1

1

13

b

c

H

0

0

0

.....

0

0

1

.....

0

1

0

.....

0

1

1

.....

1

0

0

.....

1

0

1

.....

1

1

0

.....

1

1

1

.....

Logische schakeling

e

a

Maak van de schakeling de waarheidstabel. a

b

c

H

0

0

0

.....

0

0

1

.....

0

1

0

.....

0

1

1

.....

1

0

0

.....

1

0

1

.....

1

1

0

.....

1

1

1

.....

Logische schakeling

I nz

5.

Maak van de schakeling de waarheidstabel.

ag

4.

14

Logische schakelingen

1.4

Poorten

e

Verreweg de meeste toegepaste logische schakelingen zijn elektronisch en uitgevoerd als geïntegreerde schakeling.

In het geval van dergelijke EN-, OF- en NIET-functies (of alle mogelijke combinaties daarmee) spreek je over poortschakelingen of poorten.

Geïntegreerde schakeling (IC) met poorten

ag

Voor het gebruik in schema's hebben poorten eigen symbolen.

Gebruikelijk is het om ingangen daarin aan te geven met de letters a, b, c, d, enzovoort en de uitgang met een x.

De geldige in- en uitgangsstatus duid je aan met 'waar', 'hoog' of '1'.

De niet-geldige in- en uitgangsstatus duid je aan met 'niet waar', 'laag' of '0'.

EN-poort

De uitgang van een EN-poort met twee ingangen wordt 1 als ingang a en ingang b allebei 1 zijn (EN-functie). Het symbool en de waarheidstabel van de EN-poort met twee ingangen zien er als volgt uit. b

x

0

0

0

0

1

0

Symbool EN-poort met twee ingangen

I nz

a

1

0

0

1

1

1

Waarheidstabel EN-poort met twee ingangen

Er bestaan ook EN-poorten met meer dan twee ingangen. Deze worden ook in het symbool aangegeven. Het symbool en de waarheidstabel van de EN-poort met meer dat twee ingangen (in dit geval drie) zien er als volgt uit. a

b

c

x

0

0

0

0

0

0

1

0

0

1

0

0

0

1

1

0

1

0

0

0

1

0

1

0

1

1

0

0

1

1

1

1

Symbool EN-poort met drie ingangen

Waarheidstabel EN-poort met drie ingangen

© Kenteq

15

OF-poort De uitgang van een OF-poort met twee ingangen wordt 1 als ingang a of ingang b 1 is (OF-functie). Het symbool en de waarheidstabel van de OF-poort met twee ingangen zien er als volgt uit. b

x

0

0

0

0

1

1

1

0

1

1

1

1

Symbool OF-poort met twee ingangen

e

a

Waarheidstabel OF-poort met twee ingangen

a

b

c

0

0

0

0

0

1

0

1

0

0

1

1

1

0

0

1

0

1

1

1

0

1

1

1

ag

Er bestaan ook OF-poorten met meer dan twee ingangen. Deze worden ook in het symbool aangegeven. Het symbool en de waarheidstabel van de OF-poort met meer dat twee ingangen (in dit geval drie) zien er als volgt uit. x

0

0

Symbool OF-poort met drie ingangen

0 0 0 0 0 1

I nz

Waarheidstabel OF-poort met drie ingangen

NIET-poort

De NIET-poort heeft altijd één ingang en één uitgang. De uitgang is 1 als de ingang 0 is en andersom (NIET-functie). Het symbool en de waarheidstabel van de NIET-poort zien er als volgt uit. a

x

0

1

1

0

Symbool NIET-poort

Waarheidstabel NIET-poort

16

Logische schakelingen

1.5

Poorten met samengestelde logische functies Er zijn enkele poorten die werken volgens een logische functie die eigenlijk is samengesteld uit meerdere logische basisfuncties. De verreweg meest voorkomende zijn de: • NEN-poort • NOF-poort.

Door het combineren van een EN-functie en een NIET-functie ontstaat de NENfunctie (NIET-EN-functie).

e

NEN-poort Symbool NEN-poort

ag

Een NEN-poort is opgebouwd uit een EN-poort en een NIET-poort.

Op het (denkbeeldige) punt p is de uitkomst die van de EN-functie. Uitgang x Logisch schema van een NEN-poort heeft daarvan de tegengestelde toestand.

De waarheidstabel van de NEN-poort ziet er als volgt uit:

a

b

x

0

0

1

0

1

1

1

0

1

1

1

0

Waarheidstabel van een NEN-poort met twee ingangen

I nz

NOF-poort

Door het combineren van een OF-functie en een NIET-functie ontstaat de NOFSymbool NOF-poort functie (NIET-OF-functie).

Een NOF-poort is opgebouwd uit een OF-poort en een NIET-poort.

Op het (denkbeeldige) punt p is de uitkomst die van de OF-functie. Uitgang x Logisch schema van een NOF-poort heeft daarvan de tegengestelde toestand.

De waarheidstabel van de NOF-poort ziet er als volgt uit:

© Kenteq

a

b

x

0

0

1

0

1

0

1

0

0

1

1

0

Waarheidstabel van een NOF-poort met twee ingangen

17

ag

e

Je ziet een overzicht van de logische functies met Nederlandse, Engelse en Duitse benamingen, symbolen en bijbehorende waarheidstabellen. De ingetrokken symbolen uit de NEN 5155 zijn vervangen door de IEC-symbolen. Deze ingetrokken symbolen kun je nog tegenkomen in allerlei schema's.

Overzicht logische functies

I nz

Waarheidstabel logische functies

Waarheidstabel logische functies

18

Logische schakelingen

1.6

Logische schakelingen met poorten Door poorten te combineren kun je complexere logische schakelfuncties samenstellen.

Voorbeeld Gegeven Het schema van de poortschakeling.

e

Poortschakeling

Gevraagd Maak de waarheidstabel voor deze schakelfunctie.

Oplossing

a

p

0

0

0

1

ag

Je stelt eerst de waarheidstabel voor de inverter op.

Waarheidstabel (inverter)

Het aantal variabelen is 2, de waarheidstabel moet dan 22 = 4 regels bevatten.

I nz

De volgende stap is de waarheidstabel uitbreiden voor de OF-functie.

6.

7.

© Kenteq

a

b

p

x

0

0

1

1

0

1

1

1

1

0

0

0

1

1

0

1

Waarheidstabel (inverter met OF-functie)

Maak van de schakeling de waarheidstabel. a

b

x

0

0

.....

0

1

.....

1

0

.....

1

1

.....

Poortschakeling

Maak van de schakeling de waarheidstabel. a

b

x

0

0

.....

0

1

.....

1

0

.....

1

1

.....

Poortschakeling

19

1.7

Samenvatting • Logische schakelingen werken volgens het binaire (tweetallige) principe: – niet bediend en bediend – uit en aan – niet waar en waar – laag en hoog – 0 en 1.

ag

e

• Je onderscheid drie logische basisfuncties: – EN-functie – OF-functie – NIET-functie.

• Bij geïntegreerde schakeling spreek je over poortschakelingen of poorten.

– In schema's hebben deze eigen symbolen.

– Ingangen geef je aan met de letters a, b, c, d, enzovoort.

– Eén uitgang geef je aan met een x.

I nz

• EN-poort

Symbool

Logische schakeling

Waarheidstabel

• OF-poort

Symbool

Logische schakeling

20

Waarheidstabel

Logische schakelingen

• NIET-poort (Inverter)

Symbool

Waarheidstabel

• Poorten met samengestelde logische functies zijn bijvoorbeeld:

e

– NEN-poort = EN-poort plus NIET-poort.

NEN-poort bestaat uit een EN-poort en een NIET-poort

ag

– NOF-poort = OF-poort plus NIET-poort.

NOF-poort bestaat uit een OF-poort en een NIET-poort

I nz

• Door poorten te combineren kun je complexere logische schakelfuncties samenstellen.

© Kenteq

21

1.8

Antwoorden Antwoord 1 a

b

H

0

0

0

0

1

0

1

0

0

1

1

1

b

H

0

0

0

0

1

1

1

0

1

1

1

1

Antwoord 3 s

H

0

1

1

0

Antwoord 4

ag

a

e

Antwoord 2

a

b

c

H

0

0

0

0

0

1

0

1

0

0

1

1

1

1

0

0

0

1

0

1

1

1

1

0

1

1

1

1

1

0

1

I nz

0

Antwoord 5

22

a

b

c

H

0

0

0

0

0

0

1

0

0

1

0

0

0

1

1

1

1

0

0

0

1

0

1

1

1

1

0

0

1

1

1

1

Logische schakelingen

Antwoord 6 a

b

x

0

0

1

0

1

0

1

0

0

1

1

0

b

x

0

0

0

0

1

0

1

0

1

1

1

0

I nz

ag

a

e

Antwoord 7

© Kenteq

23

1.9

Vragen Logische schakelingen Vraag 1 Maak van de schakeling de waarheidstabel. c

H

0

0

0

.....

0

0

1

.....

0

1

0

.....

0

1

1

.....

1

0

0

.....

1

0

1

.....

1

1

0

.....

1

1

1

.....

Logische schakeling

e

b

ag

a

Vraag 2 Maak van de schakeling de waarheidstabel. b

c

0

0

0

0

0

1

0

1

0

0

1

1

1

0

0

H

..... ..... ..... ..... .....

I nz

a

24

1

0

1

.....

1

1

0

.....

1

1

1

.....

Logische schakeling

Logische schakelingen

b

c

d

H

0

0

0

0

.....

0

0

0

1

.....

0

0

1

0

.....

0

0

1

1

.....

0

1

0

0

.....

0

1

0

1

.....

0

1

1

0

.....

0

1

1

1

.....

1

0

0

0

.....

1

0

0

1

.....

1

0

1

0

.....

1

0

1

1

.....

1

1

0

0

.....

1

1

0

1

.....

1

1

1

0

.....

1

1

1

1

.....

Logische schakeling

I nz

ag

a

e

Vraag 3 Maak van de schakeling de waarheidstabel.

© Kenteq

25