__MAIN_TEXT__

Page 1

SZTUKA М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е

2020

• #ЗАСТАВАЙСЯДОМА: НА КАРАНЦІНЕ З ШАПЭНАМ, РУШЧЫЦАМ І ЯНАМ ПАЎЛАМ ІІ • СПІС ДЛЯ ПАЗАКЛАСНАГА Г УЛЯННЯ: НЕ « ВЕДЗЬМАРОМ » АДЗІНЫМ • ДАЦЬ ДЖАЗУ Ў КАТАВІЦАХ • 2021 — ГОД ЛЕМА

16+


Пра­ект Мі­рас­ла­ва Бал­кі скла­да­ецца з ча­ты­рох не­она­вых шы­ль­даў, якія ўтва­ра­юць сло­ва «ра­дзі­ ма» на поль­скай, ня­мец­кай, іўры­це і ла­цін­скай мо­вах. У кож­най мо­ве гэ­тае пан­яцце гу­чыць пароз­на­му і так­са­ма мае роз­ныя сэн­са­выя ад­цен­ ні. Гэ­тыя шы­ль­ды свед­чаць пра крохкасць на­шай ве­ры ва ўлас­нае мес­ца на зям­лі, пра не­адназ­ нач­насць па­чуц­цяў, якія звяз­ва­юць нас з гэ­тым мес­цам. Мі­рас­лаў Бал­ка на­ра­дзіў­ся ў Вар­ша­ве ў 1958 го­ дзе. Пра­фе­сар Ака­дэ­міі мас­тац­тваў у Вар­ша­ве, ску­льп­тар, за­йма­ецца так­са­ма ма­люн­кам і экс­ пе­ры­мен­та­ль­ным кі­но. Яго тэ­мы — це­ла, па­мяць, ства­рэн­не ўлас­най мі­фа­ло­гіі. • Мі­рас­лаў Бал­ка. З пра­екта «1/1/1/1/1». Га­ле­рэя OP ENHEIM. Вроц­лаў.


«Мас­тац­тва па­він­на быць акном, ад­кры­тым для та­го, што існуе, і яго існа­ван­не па­він­на быць па­ цвер­джа­на і апі­са­на...» (Збіг­неў Гер­берт) Ша­ноў­нае спа­дар­ства! Мне ве­ль­мі пры­емна прад­ста­віць вам спе­цы­яль­нае вы­дан­ не — ча­со­піс пад на­звай «SZTUKA. Мас­тац­тва ве­ль­мі поль­ скае», які з’яў­ля­ецца яшчэ ад­ной сус­трэ­чай з су­час­ным аб­ліч­ чам поль­скай ку­ль­ту­ры, уба­ча­ным ва­чы­ма бе­ла­ру­саў. Гэ­та яшчэ адзін пры­клад на­ша­га доб­ра­га су­пра­цоў­ніц­тва і до­каз та­го, што ку­ль­ту­ра і мас­тац­тва вы­кон­ва­юць асаб­лі­вую ро­лю ў са­цы­яль­ных кан­так­тах, пе­ра­адо­ль­ва­ючы межы і ба­р’е­ ры; гэ­та аб­шар асаб­лі­вай су­по­ль­нас­ці лю­дзей, ураж­лі­вых на да­бро і пры­га­жосць; гэ­та так­са­ма мес­ца ды­яло­гу і ўза­ема­ра­ зу­мен­ня. Прад­стаў­ля­ем вам вы­бра­ныя, але й ха­рак­тэр­ныя для су­час­най поль­скай ку­ль­ту­ры, з’я­вы і тэн­дэн­цыі, ма­ючы пе­ра­ка­нан­не, што гэ­та бу­дзе за­йма­ль­ны дос­вед для тых, хто па­зна­ёміц­ца з вы­дан­нем упер­шы­ню, а так­са­ма для ўсіх, хто да­ўно ці­ка­віц­ца роз­ны­мі пра­ява­мі ку­ль­тур­на­га жыц­ця Поль­шчы... Ка­рыс­та­ючы­ся на­го­дай, я ха­цеў бы вы­ка­заць сар­дэч­ную падзя­ку ўсім аўта­рам і рэ­алі­за­та­рам. Спа­дзя­юся, ну­мар бу­дзе пры­язна пры­ня­ты чы­та­ча­мі. Цэ­за­ры Кар­пі­ньс­кі, Ды­рэк­тар Поль­ска­га Інсты­ту­та ў Мін­ску.

На першай старонцы вокладкі:­ Электрычныя аб'екты Рамана Трацюка метафарычна і рэальна сігналізуюць пра выбух энергіі, але таксама пра пагрозу і небяспеку: напрыклад, рызыку паражэння электрычным токам. Аднайменная выстава аўтара праходзіла ў галерэі «Ратонда» Універсітэта мастацтваў у Познані. Ра­ман Тра­цюк на­ра­дзіў­ся ў Брэс­це ў 1981 го­дзе. З 1998-га — удзе­ль­нік ду­эта «Бер­га­мот» раз­ам з Во­ль­гай Мас­лоў­скай. Вы­пус­кнік ад­дзя­лен­няў жы­ва­пі­су (2004) і інтэр­ме­ды­яў (2007) Уні­вер­сі­тэ­та мас­тац­тваў у По­зна­ні. Пер­фор­мер, ку­ра­тар. Жы­ве і пра­цуе ў По­зна­ні.

• Раман Трацюк. Электрычныя Аб'екты / Пілы. Фрагмент. Змешаная тэхніка. 2018.

©

Поль­с кі інсты­т у­т у Мін­с ку, 2020.

ЗМЕСТ Спец­пра­ект 2 • Бра­ніс­лаў Лаш­ке­віч. Гу­ль­ні па­тры­ётаў. Поль­скі гей­мдэв: 40 га­доў рас­пра­цо­вак 6 • З рэ­ек на рэ­йкі: эка­ло­гія му­зы­кі ў гу­ль­нях Ві­зу­аль­ныя мас­тац­твы 12 • Яна Ка­рыц­кая Вір­ту­аль­ная га­ле­рэя 16 • Але­ся Бе­ля­вец На зло­ме кан­струк­цыі. Мо­ні­ка Сас­ноў­ска ў га­ле­рэі Zachęta 20 • Лю­боў Гаў­ры­люк Мас­тац­тва су­праць стыг­мы. Galeria Miodowa 22 • Надзея Уса­ва Па­ра­док­сы Фер­ды­нан­да Руш­чы­ца 30 • Дзміт­рый Мі­ла­ва­наў Май­стар па­этыч­на­га сюр­рэ­аліз­му. Ра­фал Албін­скі ­ і поль­скі джа­за­вы пла­кат Му­зы­ка 34 • Дзміт­рый Пад­бя­рэз­скі Най­вы­шэй­шы крок да джа­зу. Поль­скі маш­таб 36 • На­тал­ля Га­нул За­ста­вай­ся до­ма. З Ша­пэ­нам! Тэ­атр 40 • Жа­на Лаш­ке­віч Жыц­цё­вы та­ва­рыш. «Ля крам­кі юве­лі­ра» Яна Па­ўла ІІ у бе­ла­рус­кіх па­ста­ноў­ках Кі­но 44 • Антон Сі­да­рэн­ка Яцэк Бла­вут: Мае стуж­кі і ёсць маё жыц­цё 46 • Антон Сі­да­рэн­ка Па­вел Ла­зі­ньс­кі. Адзі­нац­ца­ты за­па­вет: не быць аб­ыя­ка­вым 48 • Год Ле­ма Пад­пі­са­на ў друк 16.12.2020. Фармат 60х90  1/8. Па­пе­ра ме­ла­ва­ная. Друк афсет­ны. Гар­ні­ту­ра «PT Sans». Ум. друк. арк. 6,0. Ум.-выд. арк. 10,1. Ты­раж 500. Заказ 0000. Надрукавана ў ТАА «Альтиора Форте». Ліц. №02330/471 ад 29.12.14. 220072, г. Мінск, вул. Сурганава, д.11


2

В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

Гу­ль­ні па­тры­ётаў ПОЛЬ­С КІ ГЕЙ­М ДЭВ: 40 ГА­Д ОЎ РАС­П РА­Ц О­В АК

Бра­ніс­лаў Лаш­ке­віч Гіс­то­рыі, да­стат­ко­ва жу­дас­ныя для та­го, каб гу­ля­лі ў іх то­ль­кі дзе­ці ды не­шмат­лі­кія моц­ныя ду­хам да­рос­лыя. (Інтэр)На­цы­яна­ль­ны ліч­ба­вы фе­но­мен Поль­шча па­спе­ла зра­біц­ца ад­ной з вя­ду­чых кра­ін све­ту ў рас­пра­цоў­цы ві­дэ­агу­ль­няў: ста­тыс­ты­ка свед­чыць пра па­ло­ву мі­ль­ярда да­ля­раў, вы­дат­ка­ва­ных ле­тась на раз­віц­цё га­лі­ны. У блі­жэй­шыя га­ды гэ­тая ліч­ба пра­цяг­не па­вя­ліч­вац­ца. Ку­ль­тур­ная ве­лі­чы­ня вы­ма­гае да­лі­кат­ных ме­та­даў вы­мя­рэн­ня. Тым не менш яна ня­бла­га па­ра­мет­ры­зу­ецца той ува­гай, што афі­цый­на над­аец­ца ві­дэ­агу­ль­ням у эка­но­мі­цы кра­іны, іншы­мі сло­ва­мі — ты­мі імпрэ­за­мі, якія пры­све­ча­ны ім і то­ль­кі ім. Зга­ да­ем Кан­фе­рэн­цыю рас­пра­цоў­ні­каў гу­ль­няў у Poznan Game Arena, Game Dragons Кра­каў­ска­га ПВТ, «вя­ду­чую падзею гу­ль­ нё­вай індус­трыі ў Еўро­пе», а так­са­ма мнос­тва шмат­дыс­цып­лі­ нар­ных фес­ты­ва­ляў, дзе ў спіс прад­стаў­ле­ных ві­даў мас­тац­тва ру­цін­на ўва­хо­дзяць ві­дэ­агу­ль­ні (пад па­пу­ляр­ным вы­зна­чэн­ S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е

нем «ліч­ба­вая ку­ль­ту­ра»). Ла­ка­ль­ныя падзеі на­ват не ў ра­ху­бу. Дзяр­жа­ва ста­віц­ца да з’явы як да што­дзён­най час­ткі ку­ль­ тур­на­га жыц­ця (у про­ці­ва­гу раз­гля­ду фе­но­ме­ну як вы­ключ­на эка­на­міч­на­му) — з уні­вер­сі­тэц­кі­мі пра­гра­ма­мі пад­рых­тоў­кі па спе­цы­яль­нас­ці (та­кі­мі, як ва Уні­вер­сі­тэ­це Ка­зі­мі­ра Вя­лі­ка­га ў Быд­гаш­чы) і па­ста­янны­мі дзяр­жаў­ны­мі пра­гра­ма­мі гран­та­вай пад­трым­кі дроб­ных рас­пра­цоў­ні­каў. У тэ­ма­тыч­ных апы­тан­нях па­ло­ва рэ­спан­дэн­таў вы­зна­чае ся­бе як гей­ме­ры. Ка­лі гэ­ты вы­ нік су­вы­мя­раць і экс­тра­па­ля­ваць на ўсю кра­іну, азна­чае тое дзе­вят­нац­цаць мі­ль­ёнаў ча­ла­век. Та­кую ўва­гу мож­на на­зваць гіс­та­рыч­най, па­ко­ль­кі шмат вя­ лі­кіх і па­спя­хо­вых сту­дый Поль­шчы раз­ам з «са­май га­лоў­ най, вя­дзь­мар­скай» бы­лі за­сна­ва­ныя на па­чат­ку і ў ся­рэ­дзі­не 1990-х. Ужо та­ды што­га­до­ва ў кра­іне ўва­саб­ля­лі­ся па тры і бо­лей знач­ныя пра­екты. Ад­па­вед­на, ша­лё­ны по­спех 2010-х — ча­сам вы­нік цэ­ла­га жыц­ця, і ўсе га­ды ад ча­су кан­ца існа­ван­ня Са­вец­ка­га Са­юза ад­мыс­лоў­цы-ве­тэ­ра­ны не­шта ства­ра­лі, ка­ рыс­та­лі­ся бо­ль­шай аль­бо мен­шай ува­гай. Су­час­ны інта­рэс да гу­ль­нё­ва­га све­ту да­зва­ляе існа­ваць бо­льш як 400 дроб­ным сту­ды­ям ды ту­зі­ну са­лід­ных вы­твор­ цаў і вы­даў­цоў, вы­пус­каць што­год ка­ля со­тні но­вых гу­ль­няў ва ўсіх сфе­рах — ад «тра­ды­цый­на­га» PC да ўжо-не-экзо­ты­кі на­кшталт VR аль­бо гу­ль­няў для смар­тфо­наў. З існу­ючай якас­ цю гэ­та­га да­стат­ко­ва, каб аб­са­лют­на за­да­во­ліць па­трэ­бу гі­па­


С П Е Ц ­П Р А ­Е К Т

3

мы на сён­няш­ні дзень пра­ект з Поль­шчы — гэ­та го­нар экс­пар­ ту, не пад­улад­ны ані­якім сан­кцы­ям, та­кі са­бе чыр­во­ны яблы­ чак з яблы­нь­кі, якую да­гля­да­лі шмат га­доў. Што­год — амаль без вы­клю­чэн­ня — Поль­шча пра­па­нуе цэ­лы шэ­раг сап­раў­ды знач­ных пра­ектаў. Вы­бар­ка, вы­кла­дзе­ная ні­ жэй, ні ў якім разе не прэ­тэн­дуе на вы­чэр­пнасць: з усіх 66 на­зваў, што пры­цяг­ну­лі ўва­гу пад­час ства­рэн­ня агля­ду, шмат што бы­ло вы­крас­ле­на вы­ключ­на праз аб­ме­жа­ван­ні па­ме­раў рэ­дак­цый­на­га арты­ку­ла.

‘Good Old Games’ Times: ­ ад­кры­ва­ем скрын­ку Пан­до­ры — Век пры­год

«Вядзьмар 3: Дзікае паляванне». 2015.

тэ­тыч­на­га «па­тры­ятыч­на­га гей­ме­ра», які па­ста­на­віў са­бе «ка­ рыс­тац­ца то­ль­кі поль­скім». Але свет гэ­ты ўсё ж інтэр­на­цы­яна­ль­ны, не вар­та ад­ра­зу ж шу­ каць у доб­рых рэ­чах апош­ніх га­доў не­йкі яркі «поль­скі ка­ла­ рыт» — у рэ­шце рэшт, пер­шас­ная мо­ва ка­му­ні­ка­цыі для ства­ ра­ль­ні­каў на­ват не англій­ская, а ўні­вер­са­ль­ная тэх­на­ла­гіч­ная («Ва­ло­даю англій­скай, рус­кай і сі-плюс-плюс»). Пы­тан­не пра кра­іну па­хо­джан­ня не з’яўля­ецца для гу­ль­ца пер­шас­ным, між­ на­род­ная ка­апе­ра­цыя — нор­ма, а не вы­клю­чэн­не (на­ко­ль­кі поль­скім з’яўля­ецца ка­са­вы гі­гант 2017-га «Fortnite»?..). Ад­па­ вед­на, факт, што тое ці іншае зроб­ле­на ў Поль­шчы, час­ця­ком з’яўля­ецца по­ўнай не­ча­ка­нас­цю для сус­вет­на­га ка­рыс­та­ль­ні­ка. Доб­рым пры­кла­дам мо­жа слу­жыць вы­да­вец GOG.com, шы­ро­ ка вя­до­мы сён­ня ў нас — пе­рад­усім дзя­ку­ючы сва­ім ге­ра­ічным на­ма­ган­ням па ўвас­кра­шэн­ні ста­рых гу­ль­няў, якія не стра­ці­лі акту­аль­нас­ці з мас­тац­ка­га пун­кту гле­джан­ня, але без­на­дзей­ на сас­та­рэ­лі тэх­на­ла­гіч­на, так што за­пус­ціць та­кую гу­ль­ню без зна­ёма­га тэх­наж­ра­ца, які змо­жа ўла­го­дзіць Ду­ха ма­шы­ны, не­маг­чы­ма. GOG.com ува­хо­дзіць у CD Projekt — юры­дыч­ную струк­ту­ру, пад чы­ёй эгі­дай ства­ра­лі­ся гу­ль­ні пра Ве­дзь­ма­ра. Да­рэ­чы, пра яго: рых­ту­ючы гэ­ты ма­тэ­ры­ял, на пра­сто­рах се­ ці­ва я не­ка­ль­кі раз­оў су­тык­нуў­ся з мер­ка­ван­нем, маў­ляў, па сут­нас­ці поль­скі гей­мдэв па­чаў­ся з «Ве­дзь­ма­ра». Ду­маю, гэ­та про­ста блы­тан­не пры­чын з на­ступ­ства­мі, па­ко­ль­кі са­мы вя­до­

Час да 1991—1992 га­доў — гэ­та эпо­ха ўлас­ных апа­рат­ ных рас­пра­цо­вак, з не­шмат­лі­кі­мі гу­ль­ня­мі, ары­ента­ва­ны­мі ў асноў­ным на плат­фор­мы ZX Spectrum ці Atari 8-bit family. Жа­ да­ючыя мо­гуць ад­шу­каць цу­доў­ны, ве­ль­мі пад­ра­бяз­ны агляд Мар­ці­на Кос­ма­на для сай­та Gamezilla пад на­звай «Historia polskich gier. Jak to się zaczeło?». Я ж адзна­чу, што, ка­лі не лі­ чыць гіс­та­рыч­ных ці­ка­вос­так на­кшталт мэй­нфрэй­ма­ва­га алга­ рыт­му «Ма­ры­енбад» (1962), які мож­на ад­нес­ці да гу­ль­ні па­ вод­ле фар­ма­ль­ных кры­тэ­раў, але, ба­дай, то­ль­кі ў тым са­мым сэн­се, у якім на­ву­ко­выя па­пе­ры ўва­хо­дзяць у сус­вет­ную лі­та­ ра­ту­ру. Та­кім чы­нам, най­леп­шым прэ­тэн­дэн­там на зван­не пун­кту ад­лі­ку для ары­гі­на­ль­ных поль­скіх ві­дэ­агу­ль­няў я б на­зваў «Скрын­ку Пан­до­ры» («Puszka Pandory», 1986). Вя­до­ма, да­ ту па­чат­ку мож­на ссу­нуць і ў год 1980-ы: па­куль на Гда­ньс­ кай суд­на­вер­фі на­ра­джа­ла­ся «Са­лі­дар­насць», на Вроц­лаў­ скім элек­трон­ным за­во­дзе «Эльв­ро» за­па­чат­коў­ваў­ся поль­скі гу­ль­нё­вы свет — яшчэ ў вы­гля­дзе сіс­тэ­мы Ameprod Television Game 10  з шас­цю гу­ль­ня­мі «на бор­це». Ні­якіх здым­ных но­сь­бі­таў інфар­ма­цыі сіс­тэ­ма не прад­угле­джва­ла, на­бор прад­ стаў­ле­ных элек­трон­ных за­ба­вак быў про­стым і ня­змен­ным, але гэ­та не па­за­мі­на­ла кан­со­лі раз­ысці­ся ад­ной со­тняй ты­сяч зроб­ле­ных адзі­нак, перш чым яна бы­ла зня­тая з вы­твор­час­ці. Для све­ту кра­ін ка­му­ніс­тыч­на­га бло­ку, які да сва­іх апош­ніх дзён не мог якас­на вы­ра­шыць пы­тан­ні ко­ль­кас­ці саб­ра­най бу­ль­бы, гэ­та бы­ла пра­рыў­ная зме­на: ліч­ба­вую тэх­на­ло­гію па­ста­ві­лі за­баў­ляць на­род. Што да «Скрын­кі Пан­до­ры», гэ­та бы­ла тэк­ста­вая ро­ле­вая гу­ль­ня, яе ге­рой пад­арож­ні­чаў не­дзе ў Па­ўднё­вай Аме­ры­цы па­сля Трэ­цяй сус­вет­най вай­ны ў по­ шу­ках аца­ле­лай ра­кет­най ба­зы, якая мо­жа сцер­ці апош­нія рэ­шткі жыц­ця на пла­не­це, ка­лі яе сво­еча­со­ва не аб­ясшко­дзіць. Тэк­ста­вая гу­ль­ня з не­шмат­лі­кі­мі гра­фіч­ны­мі эле­мен­та­мі, маг­ чы­масць збе­ра­жэн­ня да­сяг­ну­та­га пра­грэ­су не прад­угле­джа­ ная. Гу­чыць, зда­ецца, як адзін з ран­ніх звес­ту­ноў «Фа­лаў­ту». Так ці не, у све­це рэ­аль­ным пра­гра­ма ака­за­ла­ся не­ўмі­ру­чай: хоць пер­шая вер­сія і бы­ла зніш­ча­на аўта­рам праз улас­ную не­ахай­насць (гу­ль­ня бы­ла за­пі­са­на на маг­ні­та­фон­ную ка­се­ту), па­сля та­го як пе­ра­роб­ле­ная вер­сія па­тра­пі­ла ў ру­кі пі­ра­таў, ко­піі пра­цяг­ва­лі цыр­ку­ля­ваць у гра­мад­стве доў­гія га­ды. Іншы­ мі ад­мет­ны­мі прад­стаў­ні­ка­мі iFiction  — тэк­ста­вых квэс­таў гэ­тых га­доў ста­лі «Smok Wawelski» (1987) і «Mózgprocesor» (1989). «Век пры­год» на­сту­пае ў Поль­шчы га­доў на 6-10 па­зней, чым на За­ха­дзе: па­чы­на­ючы з 1993-га з’яўля­ецца не менш за ту­ зін вар­тых квэс­таў, пойнт-энд-клік-пры­год і та­му пад­обных тво­раў, цяг­нец­ца ён да 1998 і кан­чат­ко­ва сы­хо­дзіць на ніш­ то да 2002-га. Гэ­та гу­ль­ні сво­еа­саб­лі­вай ма­гіі, чый гра­фіч­ны склад­нік мог ства­рац­ца мак­сі­ма­ль­на пры­мі­тыў­ны­мі срод­ка­ мі, з вы­ні­кам, па­ра­ўна­ль­ным са шко­ль­ны­мі пра­кты­ка­ван­ня­мі S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


4

СПЕЦП ­ Р А ­Е К Т

на ўро­ку інфар­ма­ты­кі. Але тое не за­мі­на­ла гу­ль­ні на­бы­ваць ку­ль­та­вы ста­тус, як ад­бы­ло­ся, на­прык­лад, з «Wacki: Kosmiczna Rozgrywka» (1998), гэ­та­кім поль­скім ад­па­вед­ні­кам «Ва­сіль Іва­ныч і Пе­ць­ка ра­ту­юць га­лак­ты­ку». Гу­ль­ні-пры­го­ды ад­мет­ныя тым, што, ахвя­ру­ючы сіс­тэм­нас­цю пра­ві­лаў, ства­ра­ль­нік мае аб­са­лют­ную сю­жэт­ную сва­бо­ду: то­ль­кі ўлас­нае ўяў­лен­не аль­бо да­сціп­насць кла­дуць мя­жу маг­ чы­мас­цям. Пе­ры­яд па­чы­на­ецца з «Tajemnica Statuetki» (1993). Гу­ль­ня кры­ты­ка­ва­ла­ся за­ход­ні­мі вы­дан­ня­мі за бед­ны гра­фіч­ ны склад­нік (апра­ца­ва­ныя фо­та­здым­кі), пры гэ­тым адзна­ча­ ла­ся, што сцэ­нар без­да­кор­ны. Не бу­ду­чы сур’ёзным кан­ку­рэн­ там гу­ль­ням та­га­час­ных сус­вет­ных лі­да­раў (Sierra, Lucas Arts), «Та­ямні­ца» за­йме­ла аглу­ша­ль­ны по­спех на ўнут­ра­ным рын­ку, мар­ке­тынг на­ступ­ных прад­уктаў кам­па­ніі (Metropolis Software House) ка­рыс­таў­ся фар­му­лёў­ка­мі на­кшталт «Бо­льш за год ні­ чо­га не чут­но ад ства­ра­ль­ні­каў «Ста­ту­эткі». Да­ве­дай­це­ся ча­ му» — во­ль­ны пе­ра­клад сло­га­на, пад якім рэ­кла­ма­ва­ла­ся на­ ступ­ная гу­ль­ня кам­па­ніі, «Teenagent» (1994). Што да­ты­чыц­ца «Ста­ту­эткі», «аглу­ша­ль­ным» на той час быў про­даж — ад 4 да 6 ты­сяч фі­зіч­ных ко­пій гу­ль­ні. Ад­бы­ва­ла­ся гэ­та ва ўмо­вах кры­ тыч­на­га по­стса­вец­ка­га рас­паў­сю­джан­ня пі­рац­тва, што да­зва­ ляе мер­ка­ваць: сап­раў­дная ко­ль­касць ка­рыс­та­ль­ні­каў у шмат раз­оў пе­ра­вы­ша­ла ліч­бы про­да­жу. «Teenagent» быў уша­на­ ва­ны Срэб­най Уз­на­га­ро­дай бры­тан­ска­га ча­со­пі­са PC Format. У гэ­тым са­мым го­дзе да свя­та да­лу­ча­ецца сту­дыя Seven Stars з пры­го­дай «Kajko i Kokosz», ге­ро­яў па­пу­ляр­на­га поль­ска­ га ко­мік­са. Ён быў скон­ча­ны ў 1989-м, у пра­цы над гу­ль­нёй браў удзел яго­ны аўтар, ка­мер­цый­ны по­спех вы­мя­ра­ецца ўжо 20-цю ты­ся­ча­мі прад­адзе­ных ко­пій. У на­ступ­ныя га­ды адзін за ад­ным да «поль­скай спад­чы­ны» да­да­юцца «Doctor

«Puszka Pandory». 1986.

«The Prince and the Coward». 1998.

S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е

«This War of Mine». 2014.

Hauzer» (1994, пер­шы на­цы­яна­ль­ны сур­вай­вал-хо­рар; у 2020 вы­ра­зы жа­ху на тва­ры га­лоў­на­га ге­роя ро­бяць ве­ль­мі ка­міч­ нае ўра­жан­не), «Skaut Kwatermaster» (1995), «Sołtys» (1995), «Swirus» (1996). Пра­ект «Jack Orlando: A Cinematic Adventure» (1997) быў якас­ ным скач­ком у гра­фіч­ным да­чы­нен­ні, і да яго Поль­шча не ба­ чы­ла гу­ль­няў та­ко­га ўзроў­ню гра­фіч­най пра­пра­цоў­кі; тым не менш пра­ект моц­на кры­ты­ка­ваў­ся за сцэ­нар­ныя, гу­ка­выя дый ба­за­выя гей­мплэй­ныя не­да­хо­пы. Пры­го­да пра про­даж ду­шы і пе­ра­ўва­саб­лен­не ў чу­жое це­ла «The Prince and the Coward» (1998) — ад­мет­ны пры­клад па­спя­хо­ва­га су­пра­цоў­ніц­тва гей­ мды­зай­не­ра і пра­фе­сій­на­га пі­сь­мен­ні­ка пад ку­ра­тар­ствам усё та­го са­ма­га Metropolis Software House. Поль­скі камп’ютар­ны ча­со­піс Benchmark не без пад­стаў уклю­чыў гу­ль­ню ў со­тню леп­шых ві­дэ­агу­ль­няў ХХ ста­год­дзя. У 1998 го­дзе пры­год­ніц­кія сту­дыі ва ўсім све­це ўжо моц­на ад­чу­ва­лі под­ых во­се­ні сва­ёй эпо­хі. У Поль­шчы з’яўля­ецца сту­дыя Detalion S.C., якая пра­цяг­вае жыц­цё жан­ру яшчэ на знач­ны пе­ры­яд, у па­ра­ўнан­ні з па­пя­рэд­ні­ка­мі пе­ра­йшоў­шы ад гра­фі­кі ма­ля­ва­най і ані­ма­ва­най ру­ка­мі да трох­вы­мер­ най, у асноў­ным ста­тыч­ных рэ­нда­раў. Та­кім чы­нам з’яўля­ юцца «Reah: Face the Unknown» (1998), «Schizm: Mysterious Journey» (2001), «Mysterious Journey II: Chameleon» (2003) і апош­ні з ма­гі­кан «Sentinel: Descendants in Time» (2004). Свет тым ча­сам зва­ява­ла «Syberia» Бе­нуа Са­ка­ля (2002, Microids, Фран­цыя), архе­ты­піч­ны сю­жэт, дзе ге­рой шу­кае-спас­ці­гае та­ ямні­цу. Пе­ра­лі­ча­ныя поль­скія ад­па­вед­ні­кі не змаг­лі (ве­ра­год­ на, не на­ма­га­лі­ся) спа­бор­ні­чаць з пры­зна­ным эта­ло­нам жан­ ру. На гэ­тым век пры­год у Поль­шчы за­кан­чва­ецца, па­ста­янная ма­дэр­ні­за­цыя апа­ра­ту­ры, ня­хай гэ­та бу­дзе камп’ютар аль­бо кан­соль но­ва­га па­ка­лен­ня, кан­чат­ко­ва пе­ра­нес­ла ўва­гу спа­


С П Е Ц ­П Р А ­Е К Т

5

«This War of Mine». 2014.

«Wacki: Kosmiczna Rozgrywka». 1998.

«Jack Orlando». 1997.

вя­до­мая се­рыя Earth 2140, так­са­ма сус­вет­на вя­до­мая Gorky 17. Ся­род менш вя­до­мых — ад­мет­ная кас­міч­ная стра­тэ­гія рэ­ аль­на­га ча­су (скла­да­ны і та­му не ве­ль­мі па­пу­ляр­ны паджанр) «Project Earth: Starmageddon», зга­да­ем і «Krzyżacy» па ма­ты­ вах «Кры­жа­коў» Ген­ры­ка Сян­ке­ві­ча. Год 2007 — год «Ве­дзь­ма­ра», год 2011 — дру­гая час­тка се­ рыі за­ва­ёўвае сус­вет­ную па­пу­ляр­насць, не­чу­ва­ную да­гэ­туль ся­род поль­скіх гу­ль­няў, на­ват са­мых па­спя­хо­вых. Раз­ам з «Bulletstorm» яна не­двух­сэн­соў­на пе­ра­выз­на­чае пра­ві­лы і маш­та­бы раз­віц­ця на ўсё дзе­ся­ці­год­дзе. У 2011-м так­са­ма пра­бі­ва­ецца ад­мет­ная плынь, спа­чат­ку ледзь за­ўваж­ная, але год за го­дам усё бо­льш і бо­льш па­ўна­ вод­ная: пойнт-энд-клік-пры­го­да вяр­та­ецца, ця­пер ужо пад­ма­ ца­ва­ная су­час­най гра­фіч­най тэх­на­ло­гі­яй і дос­ве­дам усіх па­ пя­рэд­ніх га­доў. Ка­роль пра­спаў дзе­сяць га­доў, але не мёр­твы

жыў­ца на бо­льш тэх­ніч­ныя і менш сю­жэт­ныя жан­ры: у 2003 го­дзе вы­хо­дзіць «Chrome». Гу­ль­ня атры­ма­ла па­срэд­ныя вод­ гу­кі, але, ня­гле­дзя­чы на лю­быя не­да­хо­пы, ста­ла пер­шым поль­ скім шу­та­рам ад пер­шай асо­бы, што здолеў звярнуць на сябе значную міжнародную ўвагу. Год Ве­дзь­ма­ра — Хо­рар як на­цы­яна­ль­ны гу­ль­ня­вы жанр — Спіс па­зак­лас­на­га гу­лян­ня З кан­ца 1990-х пе­ры­яды­за­цыя раз­віц­ця га­лі­ны бо­льш-менш су­па­дае з сус­вет­най. У све­це гу­ль­няў дыс­тан­цыя ад Вар­ша­ вы да Нью-Ёрка — гэ­та як ад­лег­ласць ад Санкт-Пе­цяр­бур­га да во­ль­на­га Кра­ка­ва ў ХІХ ста­год­дзі. З 1996  па 2005 існуе тэ­ма поль­скай стра­тэ­гіі, як рэ­аль­на­га ча­су, так і па­кро­ка­вых так­тык. У пер­шую чар­гу гэ­та сус­вет­на

«The Vanishing of Ethan Carter». 2014.

S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


6

СПЕЦП ­ Р А ­Е К Т

і на­ват не со­нны: з’яўля­ецца «Trauma» Крыс­ці­яна Ма­еўска­ га, гу­ль­ня пра­цяг­лас­цю не бо­льш за га­дзі­ну. «Інтэ­рак­тыў­ны фі­льм» уяў­ляе з ся­бе ўдзел у пра­цэ­се ўза­ема­дзе­яння псі­хі­ кі ма­ла­дой жан­чы­ны з пе­ра­жы­тай ка­тас­тра­фіч­най падзе­яй — аўта­ма­бі­ль­най ава­ры­яй. У 2012-м з’яўля­ецца ад­мет­ны «Deep Sleep», твор у фар­ма­це браў­зер­най гу­ль­ні пра да­след­чы­ка ўсвя­дом­ле­ных сноў, які па­трап­ляе ў па­стку све­ту, што сніць і ства­рае сі­лай улас­на­га роз­уму. Гу­ль­ня бы­ла за­ўва­жа­ная і па­спя­хо­вая на­сто­ль­кі, каб за­ймець аж два пра­ця­гі: «Deeper Sleep» (2013) і «Deepest Sleep» (2014). З 2012-га не­бы­ва­лай па­пу­ляр­нас­цю (па ко­ль­ кас­ці ство­ра­ных гу­ль­няў) ка­рыс­та­ецца жанр хо­рар — з які­мі то­ль­кі по­лі­ўка­мі не пад­аюц­ца поль­скія жа­хі. За­сіл­ле цём­най і дэп­рэ­сіў­най тэ­ма­ты­кі, змроч­ны на­строй з’яўля­юцца атры­бу­та­ мі пе­ра­важ­най бо­ль­шас­ці «то­па­вых» гу­ль­няў, і то­ль­кі з 2018 го­да апты­міс­тыч­ныя, дзі­ця­чыя аль­бо ра­ман­тыч­ныя тэ­мы па­ча­ лі атрым­лі­ваць ша­нец на гля­дац­кі по­спех. Ад­ным з са­мых знач­ных пра­ектаў дэ­ка­ды зра­бі­ла­ся гу­ль­ня «This War of Mine» (2014, 11 bit studios). Прад­стаў­ні­ца сі­му­ля­ та­раў вы­жы­ван­ня, яна ма­дэ­люе жыц­цё мір­ных жы­ха­роў пад­ час ва­енна­га кан­флік­ту, у якас­ці кан­вы вы­бра­ная Бас­ній­ская Вай­на, у пры­ват­нас­ці Аса­да Са­ра­ева 1992—1995. Не­вя­лі­кай куп­цы жы­ха­роў трэ­ба да­жыць да па­гад­нен­ня аб спы­нен­ні

З рэ­ек на рэ­йкі: ­ эка­ло­гія му­зы­кі ў гу­ль­нях Гу­ль­нё­вая га­лі­на вы­ма­гае та­лен­ту, хі­ба прад’яўляе яму сво­еа­саб­лі­выя стан­дар­ ты. Пры­кла­дам, зна­чэн­не му­зыч­на­га склад­ні­ка ве­ль­мі лёг­ка прад­эман­стра­ ваць экс­пе­ры­мен­та­ль­на: лю­бую гу­ль­ ню мож­на спа­жы­ваць з вы­мкну­тым гу­ кам. Ну, амаль лю­бую — існуе ж Guitar Hero аль­бо поль­скія ва­ры­яцыі на тэ­му кштал­ту Music Master: Chopin. Анлай­ на­вае вы­дан­не mashable.com ла­ка­ніч­ на вы­дзя­ляе тры склад­ні­кі ві­дэ­агу­ль­ні: інтэ­рак­тыў­ны, ві­зу­аль­ны і акус­тыч­ны. На­род­ная ўва­га да «акус­тыч­на­га склад­ ні­ка» да­стат­ко­вая, каб, на­прык­лад, утва­ ры­ла­ся не­вя­лі­кая крам­ка (фар­ма­ль­на вы­да­вец) ві­ні­ла­вых плы­так Gamemusic Records, што ўва­хо­дзіць у Gamemusic Foundation: так­са­ма ма­ецца свой ча­ со­піс, з пэў­на­га ча­су не то­ль­кі ў элек­ трон­най, але і ў па­пя­ро­вай фор­ме, а там... 100-150 ста­ро­нак вы­ключ­на пра гэ­тую са­мую гу­ль­нё­вую му­зы­ку, тэх­ ніч­ныя і мас­тац­кія аспек­ты, аб’ектыў­нае і суб’ектыў­нае — так з ну­ма­ра ў ну­мар. Ма­тэ­ры­ялы пуб­лі­ку­юцца ў се­ці­ве, да­ ступ­ныя кож­на­му. На­рэш­це, што­год ла­ дзіц­ца Game Music Festival у Вроц­ла­ве. Сё­ле­та, да­рэ­чы, ён ад­быў­ся 16-17 кас­ трыч­ні­ка (з кан­цэр­тнай прэм’ерай му­зы­ кі, ство­ра­най для Baldur’s Gate III — праз 10 дзён па­сля рэ­лі­зу гу­ль­ні). Та­кім чы­ нам, пі­са­ная для камп’юта­ра, кан­со­лі, тэ­ S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е

агню ва ўмо­вах за­ко­ну ва­енна­га ча­су (дэ-фак­та без­за­кон­ня, пра­ва сі­лы), раз­ва­лу інфрас­трук­ту­ры і ад­сут­нас­ці дзей­нас­ці звык­лых інсты­ту­таў цы­ві­лі­за­ва­на­га гра­мад­ства. Гу­ль­ню ні­ко­лі не апіс­ва­юць як «пры­емны дос­вед», ба­дай што і па сён­няш­ні дзень ніх­то не ад­абраў у яе сус­вет­ны ты­тул ка­ра­ле­вы дэп­рэ­ сіў­ных пра­ектаў. Ся­род за­ход­ніх кры­тыч­ных вы­дан­няў амаль ад­на­га­лос­на лі­чыц­ца, што з гле­дзіш­ча гу­ль­нё­ва­га ды­зай­ну, сцэ­нар­на­га май­стэр­ства і рэ­аліс­тыч­нас­ці ад­люс­тра­ван­ня тэ­ мы гу­ль­ня з’яўля­ецца без­да­кор­най. У 2020 го­дзе прэм’ер-мі­ ністр Поль­шчы Ма­тэ­вуш Ма­ра­вец­кі ад­на­знач­на і бес­па­ва­рот­ на ўвай­шоў у гіс­то­рыю га­лі­ны — не то­ль­кі на­цы­яна­ль­най, але сус­вет­най, — як кі­раў­нік, пры якім камп’ютар­ная гу­ль­ня бы­ла афі­цый­на ўклю­ча­на ў ад­ука­цый­ную сіс­тэ­му кра­іны: з 2021 го­ да «This War of Mine» з’явіц­ца ў спі­се для па­зак­лас­на­га чы­тан­ ня (трэ­ба мер­ка­ваць, гэ­та пер­шы крок да «спі­су па­зак­лас­на­га гу­лян­ня»). Гэ­та сус­вет­ны прэ­цэ­дэнт. Праз ча­ты­ры га­ды па­сля свай­го шэ­дэў­ра 11 bit studios вы­пус­ ці­ла яшчэ ад­но пе­ра­асэн­са­ван­не тэ­мы па­ста­янна­га су­тык­нен­ ня ча­ла­ве­чай ма­ра­лі з па­трэ­ба­мі вы­жы­ван­ня — гэ­тым раз­ам у фор­ме шы­ро­ка­маш­таб­най го­ра­да­бу­даў­ні­чай сі­му­ля­цыі, фан­ тас­тыч­на­га «Frostpunk» (2018). На­пры­кан­цы ХІХ ста­год­дзя гран­ды­ёзнае вы­вяр­жэн­не па­чы­нае вул­ка­ніч­ную зі­му, ча­ла­ вец­тва за­мяр­зае, але зма­га­ецца за цяп­ло: па­куль яшчэ жы­выя

ле­фо­на му­зы­ка рас­паў­сю­джва­ецца на плыт­ках. O tempora, o mores! Але, ізноў-та­кі, «мен­ша­га ад іх і не ча­ ка­юць»: ка­лі Га­лі­вуд яшчэ ў ча­сы Куб­ ры­ка­ва­га «Ззян­ня» аль­бо Ко­па­ла­ва­га «Дра­ку­лы Брэ­ма Сто­ке­ра» ка­рыс­таў­ся па­слу­га­мі та­кіх май­строў, як Кшыш­таф Пэн­дэ­рэц­кі ды Вой­цех Кі­ляр, гу­ль­нё­вы свет вы­лу­чае сва­іх ства­ра­ль­ні­каў і вір­ ту­озаў. Сён­ня поль­ская му­зы­ка для ві­дэ­агу­ль­ няў звя­за­ная з та­кі­мі асо­ба­мі, як Мар­ цін Пшы­бы­ло­віч і Арка­дзі­уш Рэ­йкоў­ скі — ня­хай вы­ба­ча­юць іншыя зор­кі. У шмат­лі­кіх інтэрв’ю тэ­ма­тыч­ных ча­ со­пі­саў рэ­фрэ­нам агуч­ва­ецца факт саў­дзе­лу кам­па­зі­та­ра ў вы­твор­час­ці  — гру­бым спраш­чэн­нем бы­ло б ка­заць, што «гук пра­цуе на аб­слу­гу інта­рэ­саў» астат­ніх склад­ні­каў. У про­ці­ва­гу: му­зы­ ка фар­му­люе дзея­нне. Цу­доў­ны арты­ кул «The Polish Gothic Tradition in Game Music» аўтар­ства Phoenix Simms (рэ­сурс medium.com), пад­ае доб­ра аб­грун­та­ ва­ныя мер­ка­ван­ні ад­нос­на фе­но­ме­ну «поль­скай го­ты­кі»: ён звя­за­ны ме­на­ві­ та з гу­ль­нё­вай му­зы­кай і, ся­род іншых, з дзвю­ма на­зва­ны­мі асо­ба­мі. З гле­дзіш­ ча за­ход­ня­га слу­ха­ча вы­каз­ва­ецца мер­ ка­ван­не за­ўваж­на іншай сты­ліс­тыч­най афар­боў­кі, ка­лі мож­на ска­заць, «агу­ль­ най шко­лы»  — ура­жан­ня, якое ро­біць змроч­ная гу­ль­нё­вая му­зы­ка поль­ска­га па­хо­джан­ня ў па­ра­ўнан­ні з англа-аме­ ры­кан­скі­мі жан­ра­вы­мі ад­па­вед­ні­ка­мі.

Арка­дзі­уш Рэ­йкоў­скі з’яўля­ецца штат­ ным кам­па­зі­та­рам Bloober Team, вя­ду­ ча­га поль­ска­га рас­пра­цоў­ні­ка хо­ра­раў. Ся­род яго­ных прац зна­чац­ца му­зыч­ ныя тво­ры для гу­ль­няў «Layers of Fear», «Observer», «Inner Silence», «Kholat» і шмат­лі­кіх іншых. Ад гу­ль­ні да гу­ль­ні пра­цэс ства­рэн­ня му­зы­кі ад­роз­ні­ва­ецца надзвы­чай моц­на. Вя­лі­кі фа­нат кла­сі­кі фі­ль­маў (і ані­ма­цый) у эстэ­ты­цы кі­бер­ панк пра­цуе над гу­ль­ня­мі ад­па­вед­на­га кі­рун­ку. У інтэрв’ю ча­со­пі­су Gamesauce ён адзна­чае, што гу­ль­ня «The Elder Scrolls V: Skyrim» да­стат­ко­ва да­клад­на ад­люс­троў­вае пра­цэс раз­віц­ця кам­па­ зі­тар­ска­га на­вы­ку: «Пра­цяг­ва­еш лу­піць ма­лат­ком па ка­вад­ле, рап­там бац — на­ вык па­леп­шыў­ся» (у во­ль­ным пе­ра­кла­ дзе). Што да Мар­ці­на Пшы­бы­ло­ві­ча, дык яго­ ная зор­ка ярка за­ззя­ла ў дру­гім («пра­ рыў­ным») «Ве­дзь­ма­ры», чыя ка­ман­да (гэ­та зна­чыць CD Projekt Red) ме­ла го­нар су­пра­цоў­ні­чаць з ім у якас­ці ад­на­го з кам­па­зі­та­раў пра­екта. У інтэрв’ю анлай­ на­ва­му рэ­сур­су gamepressure.com ён сціп­ла ад­дае па­ль­му пер­шын­ства сва­ім ка­ле­гам Ад­аму Ска­ру­пе і Па­ўлу Блаш­ ча­ку (так­са­ма вя­ду­чыя кам­па­зі­та­ры га­ лі­ны, трош­кі ста­лей­шыя, аб­одва на той мо­мант ужо бы­лі мэт­ра­мі поль­скай гу­ль­ нё­вай му­зы­кі, са­мыя зна­ка­выя пра­екты 2000-х ства­ра­лі­ся з іх удзе­лам; ме­на­ві­ та яны вы­най­шлі тыя «вя­дзь­ма­чыя му­ зыч­ныя тэ­мы» для пер­шай час­ткі се­рыі,


С П Е Ц ­П Р А ­Е К Т

збі­ра­юцца ў не­шмат­лі­кія па­се­ліш­чы, дзе на­ма­га­юцца хоць не­ як спра­віц­ца з ка­тас­тро­фай. Гу­лец уз­ае­ма­дзей­ні­чае не сто­ль­кі з інды­ві­да­мі, ко­ль­кі з бо­льш аб­страк­тным «гра­мад­ствам», але па­ста­янны ціск на­конт та­го, што не ва ўсіх аб­ста­ві­нах мож­на быць доб­рым ча­ла­ве­кам, про­ста ро­бя­чы пра­ві­ль­ныя рэ­чы і не ро­бя­чы ня­пра­ві­ль­ных, за­хоў­ва­ецца. 2014 вы­явіў­ся ад­мет­ным го­дам так­са­ма дзя­ку­ючы цу­доў­най гу­ль­ні «The Vanishing of Ethan Carter». Надзвы­чай пры­го­жы свет во­се­ньс­кай пры­ро­ды, ста­рыя, час­та на­паў­раз­бу­ра­ныя ча­ла­ве­чыя па­бу­до­вы па­чу­ва­юцца гас­ця­мі, якім ра­на ці по­ зна да­вя­дзец­ца сыс­ці, — у та­кім анту­ра­жы ад­бы­ва­ецца міс­ тыч­ная дэ­тэк­тыў­ная гіс­то­рыя, чый ге­рой на­ма­га­ецца знай­сці знік­ла­га хлоп­чы­ка. Гу­ль­ня дэ­ман­струе рэ­дкае спа­лу­чэн­не ад­ важ­ных ды­зай­нер­скіх ра­шэн­няў: па-пер­шае, ства­рыць сю­жэт рас­сле­да­ван­ня ў фар­ма­це гу­ль­ні ад пер­шай асо­бы; па-дру­гое, уво­гу­ле не аздаб­ляць гу­ль­ню ні стра­ля­ні­най, ні бліж­нім бо­ем; па-трэ­цяе, бу­да­ваць гу­ль­ню га­лоў­ным чы­нам ва­кол пад­арож­ жа па не­зна­ёмых мясц­інах, а не хо­рар-эле­мен­таў, над­аваць ува­гу дроб­ным дэ­та­лям, а не рап­тоў­ным зда­ням за спі­най ды вур­да­ла­кам у кож­най ша­фе. Вы­нік мож­на сціс­ла апі­саць так: да­лё­кі сва­як «Ве­дзь­ма­ра», дзе аўта­ры не зба­ялі­ся па­кі­нуць гу­ль­ца сам-на­сам са сва­імі дум­ка­мі — не трэ­ба ад­бі­вац­ца ад ня­чыс­ці­каў, як і ўво­гу­ле ма­хаць мя­чом. Свет ве­ль­мі кі­не­ма­

якія па­зней рас­пра­цоў­ва­лі­ся і пе­ра­ўтва­ ра­лі­ся). У «Ве­дзь­ма­ку 3: Дзі­кае Па­ля­ван­ не» ён зра­біў­ся му­зыч­ным ды­рэк­та­рам, да гэ­та­га па­быў­шы так­са­ма кам­па­зі­та­ рам «Afterfall: Insanity», і ды­зай­не­рам гу­ка­вых эфек­таў у цу­доў­ным «Vanishing of Ethan Carter» (да­рэ­чы, пра­ца­ваў раз­ам з Мі­ка­ла­ем Стра­іньс­кім). Спіс яго­ ных за­слуг пра­цяг­вае па­шы­рац­ца, уваб­ раў­шы так­са­ма і пра­цу над му­зы­кай для тэ­ле­се­ры­яла «Ка­ро­на ка­ра­лёў». Гу­ль­нё­выя пра­екты час­ця­ком ста­вяць пе­рад кам­па­зі­та­ра­мі за­да­чы ад­мыс­ло­ выя ў тэх­ніч­ным да­чы­нен­ні: да­лу­чэн­не тэ­мы да пер­са­на­жа, да пра­сто­ры аль­бо да мо­ман­ту ў сю­жэ­це. Сён­ня над­ара­ ецца пры­вяз­ка да інтэр­фей­су, у ро­ле­вых і стра­тэ­гіч­ных гу­ль­нях — да на­пру­жа­нас­ ці сі­ту­ацыі, маў­ляў, «па­чы­на­ецца бой­ ка — трэ­ба граць не­шта ба­дзё­ра­нь­кае». Але зме­на тэ­мы праз не­йкі бо­льш-менш уні­вер­са­ль­ны гу­ка­вы пе­ра­ход — то­ль­кі адзін з ва­ры­янтаў ад­апта­цыі да гу­ль­нё­ вай інтэ­рак­тыў­нас­ці. Раз­віц­цё сі­ту­ацыі скла­да­най гу­ль­ні не­прад­ка­за­ль­нае. Ге­ ні­яль­ныя гу­ка­выя ра­шэн­ні існу­юць як вы­нік шчы­ль­на­га ўза­ема­дзе­яння кам­ па­зі­та­ра з пра­гра­міс­там. Пры­кла­дам мож­на лі­чыць вы­па­дак, ка­лі аўтар му­зы­ кі ства­рае шэ­раг ва­ры­яцый ад­ной і той жа тэ­мы, для якіх пра­гра­міст пра­па­нуе ад­мыс­ло­вы алга­рытм, што ро­біць ме­ ло­дыю не лі­ноў­най, а раз­га­лі­на­ва­най: да­браў­шы­ся да пэў­на­га пун­кту, пра­йгра­ ва­ль­нік ацэ­нь­вае сі­ту­ацыю і вы­ра­шае,

7

таг­ра­фіч­ны, эма­цый­на ўздзей­ні­чае пад­обна ўжо па­мя­нё­най «Сі­бі­ры» Са­ка­ля. Ся­род «дэп­рэ­сіў­ных» га­доў 2015-ы сво­еа­саб­лі­вы: спраў­джва­ юцца ча­ты­ры ад­мет­ныя пра­екты. «Kholat», сур­вай­вал-хо­рар на тэ­му Дзят­лаў­ска­га інцы­дэн­ту, «Dying Light», зом­бі-хо­рар, які на сён­ня лі­чыц­ца ад­ным з са­мых леп­шых прад­стаў­ні­коў жан­ру, «Tormentum — Dark Sorrow» — яшчэ адзін звес­та­ва­ль­нік аб­уджэн­ня ста­ро­га ду­ху пойнт-энд-клік-пры­го­ды, але, ізноў-та­кі, у якас­ці пя­ке­ль­на­га жа­ху, стра­ты роз­уму, дэ­ма­ніч­най ня­на­віс­ ці, «на­тхнё­най ра­бо­та­мі Здзіс­ла­ва Бек­сі­ньс­ка­га ды Хан­са Гі­ ге­ра». А так­са­ма «Hatred», што зна­чыць ня­на­вісць, дзе гу­ль­цу пра­па­ну­ецца кі­ра­ваць анты­ге­ро­ем, які сва­ёй за­да­чай ста­віць зніш­чэн­не як ма­га бо­ль­шай ко­ль­кас­ці лю­дзей. Гу­ль­ня бы­ла вы­ зна­ча­на як «пля­вок у твар па­літ­ка­рэк­тнас­ці», вы­клі­ка­ла ўра­ган не­га­тыў­най (на жаль, надзвы­чай час­та аб­са­лют­на не­кан­струк­ тыў­най і, па вя­лі­кім ра­хун­ку, вы­пад­ко­вай) кры­ты­кі ў тым лі­ку ад вы­дан­няў, не звя­за­ных з гу­ль­ня­мі, але рап­тоў­на за­ці­каў­ле­ных тво­рам, ад­кры­та па­бу­да­ва­ным на па­чуц­ці са­цы­япа­тыі, цал­кам улас­ці­вым ча­ла­ве­ку. У вя­до­мым сэн­се «Hatred» мож­на раз­гля­ даць як ідэй­ны анты­под «This War of Mine»: ге­роі аб­одвух тво­ раў дэ­ман­стру­юць глы­бо­кае рас­ча­ра­ван­не лю­дзь­мі, але ўсё ж пер­шы пра­ект па­бу­да­ва­ны ва­кол пад­трым­кі і кло­па­ту пра не­ ідэ­аль­ных ча­ла­ве­каў, а ў дру­гім — іх про­ста зніш­ча­юць.

ва­ры­яцыя А па­суе бо­льш аль­бо ва­ры­ яцыя Б. Та­кім раз­га­лі­на­ван­ням улас­ці­ вая ўся пра­цэ­дур­ная алга­рыт­мі­ка, гэ­та зна­чыць цык­ліч­насць, умо­вы рап­тоў­на­га аб­ры­ван­ня-су­пын­кі і г.д. Цу­доў­ныя вы­ ні­кі так­са­ма дае пад­ыход «па­ра­ле­ль­ных рэ­ек»: кам­па­зі­тар ства­рае не­ка­ль­кі ме­ ло­дый, якія ідэ­аль­на су­мяш­ча­юцца аль­ бо на­блі­жа­юцца па му­зыч­ных па­ме­рах, рыт­міч­ных ма­люн­ках, на­яўнас­ці со­ла аль­бо доў­гіх паўз — агу­ль­ныя «фар­ма­ль­ныя» па­ра­мет­ры цал­кам су­па­да­юць. Гу­ лец, на­ту­ра­ль­на, ад­ра­зу чуе, што му­зы­ ка пад­обная, але не тая са­мая. У вы­ні­ ку адзін трэк мож­на пад­мя­ніць іншым лі­та­ра­ль­на ў лю­бы мо­мант і аб­са­лют­на без та­го, каб па­цяр­пе­ла па­чуц­цё гар­ мо­ніі слу­ха­ча. Пра­гра­міст апіс­вае ўмо­ вы «пе­ра­хо­ду з рэ­ек на рэ­йкі», што ў вы­ні­ку дае ма­гіч­ны эфект: лі­та­ра­ль­на праз дзея­нні ка­рыс­та­ль­ні­ка гук па­чы­ нае мя­няц­ца імгнен­на і на­ўпрос­та­ва, але эфек­ту аб­арва­най ме­ло­дыі не ўзні­ кае! Надзвы­чай скла­да­ны гу­ка­вы ды­ зайн час­ця­ком сус­тра­ка­ецца ў хо­ра­рах (на якія апош­няе дзе­ся­ці­год­дзе поль­скі гей­мдэв надзвы­чай шчод­ры), Арка­дзі­ уш Рэ­йкоў­скі вы­зна­чае яго як «эка­ло­гію му­зы­кі»: саў­ндтрэк са­мым цес­ным чы­ нам пе­ра­пля­та­ецца з аўды­яды­зай­нам гу­ль­нё­ва­га ася­род­дзя. Кры­тыч­ную важ­ насць для ста­ноў­ча­га ўспры­няц­ця гу­ль­ні ад­ыгра­юць сцэ­ны зма­ган­ня з ма­гут­ным пра­ціў­ні­кам — бос­фай­ты: ча­сам яны вы­ ма­га­юць не то­ль­кі спе­цы­яль­най му­зы­кі,

але і ці­ка­вых эле­мен­таў алга­рыт­мі­за­цыі. Да па­слуг рас­пра­цоў­ні­каў — усе най­ ноў­шыя тэх­на­ло­гіі, лю­быя ча­ла­ве­чыя вы­дум­кі, але ніш­то звыш­су­час­нае не ад­мя­няе доб­ра вя­до­ма­га, ста­рас­вец­ка­ га, ста­ра­даў­ня­га. Вы­бу­хо­вы эфект час­ ця­ком ро­біць уз­ае­ма­дзе­янне тэх­на­ло­гіі з існы­мі, за­гар­та­ва­ны­мі му­зыч­ны­мі май­ стра­мі: так ад­бы­ло­ся ізноў-та­кі ў «Ве­дзь­ма­ры». Пра­ца­ваць над яго­най дру­гой час­ткай за­пра­сі­лі фолк-гурт «Пер­сі­ валь». Ну і ця­пер, як той ка­заў, усё: сла­ву не ад­ме­ніш. Не да­па­мо­гуць ні ста­год­дзі па­пя­рэд­няй дыс­каг­ра­фіі, ні клят­вы кам­ па­зі­та­ра, што «мы не вы­зна­ча­ем фолк, мы то­ль­кі па­зы­ча­ем» (фра­за Пшы­бы­ло­ ві­ча з інтэрв’ю для Gamepressure, вы­не­ се­ная вы­дан­нем у за­га­ло­вак). З пун­кту гле­джан­ня гу­ль­ца  — ка­заць ня­ма пра што. Як Цы­ры бо­льш не ма­ле­нь­кая дзяў­ чын­ка, што б там на гэ­ты конт ні ду­маў Анджэй Сап­коў­скі, так і «Пер­сі­валь» для не­злі­чо­най на­род­най ма­сы, што не за­ хап­ля­ецца фол­кам, гэ­та ця­пер «вя­дзь­ мар­скі гурт». Свет гу­ль­нё­вай му­зы­кі, як і лю­бая ад­ мыс­ло­вая га­лі­на, мо­жа ра­біць ура­жан­не струк­ту­ры да­стат­ко­ва скла­да­най. Але, як і кож­ная скла­да­насць, гэ­тая скла­да­ецца з вя­лі­кай ко­ль­кас­ці про­стас­цей, час­ця­ ком ба­на­ль­нас­цей. Арка­дзі­уш Рэ­йкоў­ скі, як і яго шмат­лі­кія за­меж­ныя ка­ле­гі, адзна­чае, што ства­рэн­не доб­рай му­зы­ кі — так­са­ма гу­ль­ня. Ад­чу­ван­не сва­бо­ды да­зва­ляе здзіў­ляць гле­да­чоў і слу­ха­чоў. S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


8

СПЕЦП ­ Р А ­Е К Т

«Hatred». 2015.

«Hatred». 2015.. S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е

«Dying Light». 2015.


С П Е Ц ­П Р А ­Е К Т

«Kholat». 2015.

9

«Tormentum -- Dark Sorrow». 2015.

«Apocalipsis: Harry at the End of the World». 2018.

«Frostpunk». 2018.

«My Brother Rabbit». 2018. S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


10

СПЕЦП ­ Р А ­Е К Т

Ма­гія ма­ла­пік­се­ль­ных жа­хаў — «Год доб­ра­га на­ строю» — Гу­ль­ні для са­мых храб­рых Год 2018. Ад ча­соў «DOOM», «Quake» і «Duke Nukem» шу­та­ры раз­ві­ва­лі­ся без пе­ра­пын­ку, але ад­нос­на хут­ка, у веч­най па­ го­ні за рэ­аліз­мам вы­явы, яны стра­ці­лі не­шта, без ча­го ран­нія прад­стаў­ні­кі жан­ру з-за аб­ме­жа­ва­нас­ці вы­лі­ча­ль­най ма­гут­ нас­ці ма­шын не маг­лі па­спя­хо­ва існа­ваць. Кры­тыч­ная аб­ме­жа­ва­насць рэ­сур­саў пры­му­ша­ла мас­та­коў ра­шаць муд­ра­ге­ліс­тыя за­да­чы на­кшталт «як зра­біць мон­стра аб­са­лют­на жу­дас­ным, але ўпі­саць яго ў квад­рат 32х32, вы­ бі­ра­ючы лю­бую па­літ­ру, але не бо­льш чым на 16 ко­ле­раў, і ён не ра­біў ура­жан­не квад­ра­ту». Па­спя­хо­выя ра­шэн­ні («ду­ маў­скі» імп, на­прык­лад) за­слу­гоў­ва­юць мес­ца ў му­зеі. Ад­мет­ насць, якую тэх­на­ла­гіч­ныя аб­ме­жа­ван­ні над­аюць мас­тац­ка­му

«My Memory of Us». 2018.

«Helltaker». 2020.

сты­лю, цу­доў­на за­ўваж­ная ў шмат­лі­кіх сфе­рах. Ад­нак з ча­сам не­абход­насць у ге­ні­яль­ных зна­ход­ках, у вы­да­ван­ні вы­клю­ чэн­няў за звы­чай­ныя рэ­чы пра­йшла, што за­ўсё­ды пад­ава­ла­ся мне хоць і зра­зу­ме­лым, але вар­тым жа­лю. Зда­ецца, ства­ра­ль­ нік «Project Warlock» (Buckshot Software, 2018) спа­дар Якуб Ціс­ла падзя­ляе сан­ты­мент. Яго­ная гу­ль­ня — ад­мет­ная спро­ба ад­на­віць зма­ган­не з ма­ла­пік­се­ль­ным жа­хам у бяс­кон­цых су­ та­рэн­нях. Ко­ль­касць пік­се­ляў — ве­лі­чы­ня вы­ключ­на фар­ма­ль­ ная, спра­ва не ў іх, а ў ма­гіі ўспры­ман­ня, маг­чы­ма — у да­зво­ле гу­ль­цу са­ма­стой­на да­бу­доў­ваць уяў­лен­не пра дроб­ныя дэ­та­лі. Ірва­ны рух спрай­та­вай ма­ла­кад­ра­вай ані­ма­цыі да­да­ваў ура­ жан­не анты­ча­ла­веч­нас­ці істот, з які­мі да­во­дзі­ла­ся су­ты­кац­ ца ў чар­го­вым ла­бі­рын­це, — анты­ча­ла­веч­нас­ці, у якую зу­сім ня­цяж­ка па­ве­рыць, бо яна аб­умоў­ле­на пра­цай пра­грам­на­га S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е

ру­ха­віч­ка, а не на­ма­ган­нем ды­зай­не­ра зра­біць як страш­ней. На­ўпрос­та­выя на­шчад­кі «Ду­му» гэ­тую ма­гію згу­бі­лі. Уво­гу­ле 2018-ы ўяў­ля­ецца «го­дам доб­ра­га на­строю»: гэ­та яшчэ адзін год, у якім бы­ло скан­цэн­тра­ва­на шмат надзвы­чай доб­рых тво­раў. Агу­ль­ны ма­тыў мо­жа на­ват пе­ра­клі­кац­ца з 2015-м: усё ве­ль­мі-ве­ль­мі кеп­ска, вось то­ль­кі на­строй не тра­ гіч­ны, а ге­ра­ічны, у рэ­шце рэшт да­бро пе­ра­ма­гае зло — ра­на ці по­зна, так ці інакш. «My Memory of Us» — каз­ка пра зло­ га ве­дзь­ма­ра, які ства­рыў армію ро­ба­таў, каб за­ха­піць кра­іну, дзе жы­вуць дзяў­чын­ка і хлоп­чык. Ро­ба­ты раз­лу­ча­юць жы­ха­ роў го­ра­да і вя­зуць іх не­ма­ве­да­ма ку­ды. Што ж, апа­вя­да­ль­ нік па­спя­хо­ва пе­ра­жыў і Ха­ла­кост, і вай­ну. У сэн­се, і ро­ба­таў, і ве­дзь­ма­ра, а гэ­та да­зва­ляе спа­дзя­вац­ца, што ка­нец у каз­кі не зу­сім жа­лоб­ны. Твор надзвы­чай кра­на­ль­ны, гэ­та ад­на з тых вы­ду­мак, што апа­вя­да­юць пра­ўду, якая са­ма па са­бе за­над­та скла­да­ная, каб быць уся­го то­ль­кі сум­най аль­бо вя­сё­лай. Да­лей ідзе «Apocalipsis: Harry at the End of the World» — пра юна­ка, які стра­ціў сваю ка­ха­ную і вы­праў­ля­ецца ў пад­арож­ жа па Ся­рэд­ня­веч­най Еўро­пе, каб ад­шу­каць яе. Пад­арож­жа яго­нае — су­цэ­ль­ны ма­кабр, ён амаль што лі­та­ра­ль­на пад­арож­ ні­чае праз свет, які ад­люс­троў­ва­лі Альб­рэхт Дзю­рэр аль­бо Майкл Во­ль­ге­мут. Час ра­га­таць у твар Чор­най Смер­ці: гу­ль­ня ро­біць вы­ключ­нае эстэ­тыч­нае ўра­жан­не. У гэ­тым са­мым го­дзе ўва­со­бі­ла­ся «Tsioque», яшчэ ад­на каз­ка, яшчэ ад­на пойнт-энд-клік-пры­го­да пра пры­нцэ­су, якую па­ла­ ніў злос­ны ча­раў­нік. Гэ­тая гу­ль­ня ро­біць пад­ман­лі­вае ўра­жан­ не рас­ча­ра­ван­ня, ка­лі на­ма­гац­ца склас­ці па­пя­рэд­няе мер­ка­ ван­не па­вод­ле да­ступ­ных кар­ці­нак. Ві­зу­аль­ны стыль мо­жа пад­ацца не­гар­ма­ніч­ным, гі­пер­тра­фа­ва­ным без ві­да­воч­най па­трэ­бы. Але не­га­тыў­нае ўра­жан­не рас­пус­ка­ецца, ні­бы ту­ман, вар­та то­ль­кі ўба­чыць, як схоп­ле­ная ста­ты­ка па­во­дзіць ся­бе ў ані­ма­цыі. Сап­раў­дныя пры­нцэ­сы не ся­дзяць по­се­дам і не ча­ка­юць зба­ві­це­ля, та­му ге­ра­іня вы­зва­ліць ся­бе са­ма. І ўпер­ шы­ню на­зі­ра­ючы за яе пад­ыхо­дам да вы­ра­шэн­ня пра­блем (па­кар­міць хлеб­цам тэн­так­ле­вую па­чва­ру, што жы­ве не­дзе ў су­та­рэн­ні пад ка­ме­рай вяз­ні­цы, каб тая на знак удзяч­нас­ці па­шу­ка­ла ключ ад дзвя­рэй), не да­во­дзіц­ца сум­ня­вац­ца, што пан­аван­ню зло­га ве­дзь­ма­ра за­ста­лі­ся лі­ча­ныя га­дзі­ны. На­рэш­це, па­рад-2018 за­кан­чва­ецца «My Brother Rabbit», яшчэ ад­ной гіс­то­ры­яй, да­стат­ко­ва жу­дас­най для та­го, каб гу­ ля­лі ў яе то­ль­кі дзе­ці ды не­шмат­лі­кія моц­ныя ду­хам да­рос­ лыя. Ма­ецца дзяў­чын­ка. Ма­ецца хлоп­чык-тру­сік. З’яўля­ецца па­гроз­лі­вая рас­лі­на, дзяў­чын­ка за­хва­рэ­ла. Тру­сік не мо­жа яе вы­ле­ка­ваць, бо не ве­дае, што ра­біць, — ён жа тру­сік. Усё. Ца­ цач­ны, ка­ля­ро­вы, па-май­стэр­ску на­ма­ля­ва­ны і ані­ма­ва­ны свет да яго­ных па­слуг. На «не мо­жа, не ве­дае» сап­раў­дны да­рос­лы ўжо цал­кам га­то­вы па­слаць к чор­ту ўсіх тру­сі­каў з іх цук­ро­вы­ мі нор­ка­мі і ні­ко­лі не ўспа­мі­наць аб­са­лют­на жу­дас­ныя ўмо­вы па­стаў­ле­най за­да­чы. А дзе­ці ні­чо­га, спраў­ля­юцца. Пры­го­да за­ хап­ля­ль­ная. Але, па­ўта­ру­ся, то­ль­кі для храб­рых. 2020: чар­цей хо­піць на ўсіх 2020 на­мя­кае, што ў зна­ка­мі­тым ка­лен­да­ры мая бы­ла да­ пуш­ча­на апіс­ка, і ка­нец све­ту па­ві­нен пры­пас­ці не на 2012, а на 2021  год. Без­умоў­ным до­ка­зам гэ­тай гі­по­тэ­зы з’яўля­ ецца пер­са­на­ль­ны жарт Лу­ка­ша Піс­ка­ра, аўта­ра гу­ль­ні «Helltaker». Дэ­ма­ны з пек­ла: у 1996 го­дзе з імі зма­га­юцца на кас­міч­ных аван­пос­тах на спа­да­рож­ні­ках Мар­су («Doom»), у 2000-х іх вы­ніш­ча­юць у пра­кля­тых ма­нас­ты­рах і за­га­ня­ юць на­зад у пек­ла мя­чом і ма­гі­яй («Diablo II»); аль­тэр­на­тыў­ ны пад­ыход пра­па­ноў­ваў ства­рэн­не ім доб­рых ка­му­на­ль­ных


С П Е Ц ­П Р А ­Е К Т

«Solidarność». 1991.

умоў пра­жы­ван­ня («Dungeon Keeper 1-2», 1997, 1999), але ўсё гэ­та ця­пер без­на­дзей­ная арха­іка. Ка­нец све­ту не за га­ ра­мі, та­му што ча­ла­вец­тва да­сяг­ну­ла вяр­шы­ні свай­го раз­віц­ ця, ство­ра­ны пі­накль ча­ла­ве­чай ку­ль­ту­ры. Ад «Хел­тэй­ке­ра» да­лей маг­чы­мы то­ль­кі шлях до­лу, і ге­роі ў 2020 го­дзе сап­раў­ды кі­ру­юць то­ль­кі ўніз, у пек­ла, каб на­збі­раць са­бе дэ­ ма­наў на га­рэм. Як вы­свят­ля­ецца, гэ­та ўво­гу­ле да­во­лі про­ста: сус­трэў­шы да­стат­ко­ва пры­ваб­на­га дэ­ма­на, трэ­ба ўся­го то­ль­кі вы­ра­шыць не­вя­лі­кай скла­да­нас­ці ла­гіч­ную за­дач­ку, па­сля ча­ го ад­ка­заць на пы­тан­не, якое за­дасць кан­ды­дат­ка. Пра­ві­ль­ны ад­каз азна­чае но­вае па­спя­хо­вае па­паў­нен­не, ня­пра­ві­ль­ ны — смерць. На­бе­гі на пек­ла ла­дзяц­ца з мая і ка­рыс­та­юцца на­сто­ль­кі ша­лё­най па­пу­ляр­нас­цю, што мож­на па­чы­наць не­ па­ко­іцца, ці хо­піць тых чар­цей на ўсіх. Пад­обна, што ў мо­ры ка­зач­най рос­па­чы, ба­ра­ць­бы са злом без надзеі на пе­ра­мо­гу і веч­на­га пад­арож­жа праз змрок Падзем­на­га Све­ту, чым за­йма­ецца поль­скі гей­мдэв апош­нія дзе­сяць га­доў, та­кі пад­ыход да ча­ла­ве­чых пра­блем (ства­рэн­ня га­рэ­му, вя­до­ма ж) удзі­мае но­выя сі­лы ў ге­ро­яў і ге­ра­інь. А па­ко­ль­кі да сён­ня ад­на Япо­нія сла­ві­ла­ся звыш­да­лі­кат­ным раз­умен­нем ча­ла­ве­чай на­ту­ры ды то­ль­кі ёй та­кія ва­ры­яцыі ўсе­ба­ко­ва да­ра­ва­лі­ся, гэ­та, без­умоў­ на, на­тхняе.

Solidarność. Эфект мік­рас­ка­піч­на­га дзея­ння На гэ­тым бы і скон­чыць агляд — на са­май гуч­най но­це. Але на­ват ка­лі не ўспа­мі­наць пра аб­яцан­ні пра­ектаў, што восьвось па­він­ны быць апуб­лі­ка­ва­ныя, кштал­ту «Cyberpunk 2077», чый рэ­ліз, па­куль гэ­та ўсё пі­са­ла­ся, ізноў пе­ра­нес­лі, за­ста­ецца адзін артэ­факт раз­віц­ця га­лі­ны. Ён ство­ра­ны на дос­віт­ку ча­ соў, але на­быў надзвы­чай ба­лю­чую акту­аль­насць ме­на­ві­та ў 2020-м, па­чы­на­ючы са жніў­ня. І не ад­но ў Поль­шчы. Гэ­та «Solidarność», стра­тэ­гіч­ная гу­ль­ня пра су­пра­ціў­лен­не дзяр­ жаў­най не­спра­вяд­лі­вас­ці. Год 1991. Лех Ва­лэн­са то­ль­кі што аб­ра­ны прэ­зі­дэн­там Поль­ шчы, зма­ган­не «Са­лі­дар­нас­ці» за пра­ва на­ро­да вы­зна­чаць сваё ўлас­нае жыц­цё, на­рэш­це, за­кон­чы­ла­ся, і за­кон­чы­ла­ся аб­ са­лют­най пе­ра­мо­гай, хоць шмат раз­оў і шмат­лі­кім зма­га­рам спра­ва зда­ва­ла­ся без­на­дзей­най. У кра­іне ця­пер не про­ста «па­ра­ле­ль­ныя пра­цэ­сы» — мож­на ска­заць, «ад­бы­ва­ецца ўсё і ад­ра­зу». Ся­род стра­ху ня­выз­на­ча­нас­ці бу­ду­чы­ні, эка­на­міч­ных пра­блем, эйфа­рыі не­паз­беж­ных змен, уяў­най не­маг­чы­мас­ці ўся­го, што здзей­сні­ла­ся то­ль­кі што (і надзвы­чай­нас­ці, якая праз ко­ль­кі ме­ся­цаў бу­дзе па­мно­жа­ная на дзе­сяць рас­па­дам СССР, ча­ка­ным, але ўсё ад­но рап­тоў­ным і жу­дас­на фан­тас­тыч­ ным), уз­ні­кае іні­цы­яты­ва ства­рыць га­лі­вуд­скі фі­льм па­вод­ле бі­ягра­фіі Ва­лэн­сы з дзей­нас­цю гра­мад­ска­га ру­ху «Са­лі­дар­

11

насць» у сю­жэт­ным фо­ку­се. Дум­ка ка­рыс­та­ецца знач­най пад­ трым­кай на За­ха­дзе, на пра­ект зной­дзе­ны гро­шы. У якас­ці рэ­ клам­на­га ма­тэ­ры­ялу пра­па­ну­ецца не­звы­чай­ная ідэя ства­рыць ві­дэ­агу­ль­ню на тую са­мую тэ­му. У рэ­шце рэшт фі­льм так ні­ко­лі і не ўба­чыў све­ту, а гу­ль­ня бы­ла цал­кам рас­пра­ца­ва­ная і зра­бі­ла­ся пры­кла­дам надзвы­чай­на­ га май­стэр­ства як пра­гра­ма­ван­ня, так і гей­мды­зай­ну — пры тым што раз­мо­ва пра 1991 год, ка­лі стра­тэ­гіч­ныя і кі­раў­ні­чыя гу­ль­ні існу­юць хут­чэй як на­бор вы­клю­чэн­няў, а не сфар­ма­ва­ ны жанр. Іна­ва­тыў­насць і ад­мет­насць «Са­лі­дар­нас­ці» про­ста вы­ключ­ ная, яна без пе­ра­бо­ль­шан­ня ро­біць ура­жан­не ды­зай­ну па­ чат­ку 2000-х, ка­лі не лі­чыць тэх­ніч­ныя аб­ме­жа­ван­ні: мас­та­кі пра­ца­ва­лі для ма­шын, здо­ль­ных вы­во­дзіць 16 ко­ле­раў. Але, апя­рэ­дзіў­шы свет на доб­рае дзе­ся­ці­год­дзе, «Са­лі­дар­насць» «Solidarność». 1991.

за­ста­ла­ся не­вя­до­май — гу­ль­ня ства­ра­ла­ся вы­ключ­на ў фар­ва­ та­ры фі­ль­ма, і ка­лі ра­шэн­не аб вы­твор­час­ці асноў­на­га прад­ укту бы­ло ад­ме­не­на, ні­якай га­вор­кі ні пра які мар­ке­тынг не вя­ло­ся, ня­гле­дзя­чы на за­вер­ша­насць і без­да­кор­насць да­па­ мож­на­га прад­укту. Рас­пра­цоў­ні­кі іра­ні­за­ва­лі ў інтэрв’ю, што ўво­гу­ле пра­ект стаў вя­до­мы све­ту вы­ключ­на дзя­ку­ючы пі­ рац­кім ко­пі­ям: зу­сім як гіс­та­рыч­ная «Са­лі­дар­насць», са­лі­дар­ насць гу­ль­нё­вая існа­ва­ла на­су­пе­рак, а не дзя­ку­ючы за­ко­ну. Та­кім чы­нам, гу­ль­цу пра­па­ну­ецца... уз­на­ча­ліць апа­зі­цыю Ка­ му­ніс­тыч­най парт­ыі Поль­шчы 13 снеж­ня 1981 го­да, дзе­сяць га­доў ла­дзіць страй­кі, шу­каць срод­кі пад­трым­кі, на­тхняць і па­збаў­ляць стра­ху лю­дзей, су­пра­ць­дзей­ні­чаць пра­па­ган­дзе, вы­пра­боў­вац­ца па­лі­тыч­ны­мі зня­во­лен­ня­мі — усё гэ­та ў фор­ ме гу­ль­ні-стра­тэ­гіі, з ахай­ным ма­ні­то­рын­гам сі­ту­ацыі, на­зі­ ран­нем за па­спя­хо­вас­цю аль­бо пра­ва­лам улас­ных іні­цы­ятыў, як і на­зі­ран­нем за су­пра­ць­дзе­яннем пан­ую­чай ула­ды. Сіс­тэ­ма пра­па­нуе раз­гля­даць «Са­лі­дар­насць» як бо­льш-менш цэн­тра­ лі­за­ва­ную арга­ні­за­цыю. На­яўнасць гро­шай мае аб­са­лют­на кры­тыч­нае зна­чэн­не, спра­вы мо­гуць раз­ві­вац­ца ве­ль­мі пароз­на­му ў роз­ных рэ­гі­ёнах: рух ад­бы­ва­ецца ад­на­ча­со­ва на і па шмат­лі­кіх фран­тах, гэ­та зна­чыць ге­агра­фіч­на і ме­то­дай пад­ыхо­даў, але, як і ў гіс­та­рыч­най «Са­лі­дар­нас­ці», кра­еву­го­ль­ ным ка­ме­нем ста­но­віц­ца ідэя, што ўвесь рух бу­дзе ка­рыс­тац­ ца вы­ключ­на мір­ны­мі срод­ка­мі ба­ра­ць­бы. Маг­чы­ма, рас­пра­ ца­ва­ная ма­дэль мо­жа прад­ста­віць істот­ны ад­каз на пы­тан­ні «ма­ле­нь­ка­га ча­ла­ве­ка»: на­вош­та пра­тэс­та­ваць, на­вош­та бас­ та­ваць, які ме­на­ві­та эфект на ўсю сіс­тэ­му бу­дзе мець маё аса­ біс­тае мік­рас­ка­піч­нае дзея­нне, ка­лі ме­на­ві­та я спы­ню свой улас­ны кан­ве­ер, па­ма­хаю сця­гам на вер­фі, дэ­ман­стра­тыў­на пра­гу­ля­юся па бу­ль­ва­ры аль­бо да­зво­лю не­асця­рож­нае слоў­ца ў арты­ку­ле. (Спой­лер: ка­тас­тра­фіч­ны.) S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


12

В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

Вір­ту­аль­ная га­ле­рэя Яна Ка­рыц­кая

На сай­це Поль­ска­га інсты­ту­та ў Мін­ску з’яві­ла­ся но­вая руб­ры­ка: «Врту­аль­ная га­ле­рэя мас­тац­тва». На­ступ­ствы пан­дэ­міі ста­лі моц­ным ка­та­лі­за­та­рам, які па­спры­яў жа­дан­ню су­пра­цоў­ні­каў зна­ёміць, ня­ гле­дзя­чы ні на што, ама­та­раў мас­тац­тва су­сед­няй кра­іны з вы­дат­ны­мі твор­ца­мі су­час­на­га жы­ва­пі­су, гра­фі­кі і фа­таг­ра­фіі. Пра­ект зу­сім но­вы, улу­чае па­куль то­ль­кі двух аўта­раў — дзве вір­ту­аль­ныя пер­са­на­ль­ныя вы­ста­вы, за­ба­за­ва­ныя на да­моў­ле­нас­ці з Му­зе­ем мас­тац­тва ў Ло­дзі, уста­но­вай, якая ва­ло­дае ўні­ка­ль­най ка­лек­цы­яй між­ на­род­на­га аван­гар­дна­га мас­тац­тва. Збор поль­скіх аўта­раў — так­са­ма да­во­лі рэ­прэ­зен­та­тыў­ны, утрым­лі­вае пра­цы зна­ка­вых твор­цаў за апош­нія сто га­доў.

«Ка­раль Хі­лер — но­вае ба­чан­не і міс­тэ­рыя ма­тэ­рыі» Ка­раль Хі­лер (1891—1939)  — прад­стаў­нік між­ва­енна­га аван­гар­ду і важ­ная по­стаць ло­дзін­ска­га ася­род­ка як мас­так і арга­ні­за­тар. Ад­мет­ны раз­на­стай­нас­цю твор­чых пра­яў (яго інта­рэ­сы па­ля­га­лі па­між пра­вас­лаў­най іко­най і ма­дэр­ніс­цкі­ мі кі­рун­ка­мі — ад ку­біз­му, кан­струк­ты­віз­му да сюр­рэ­аліз­му) і спо­са­ба­мі іх вы­ра­жэн­ня — быў жы­ва­піс­цам, гра­фі­кам, ды­ зай­не­рам, а так­са­ма вы­на­ход­ні­кам ары­гі­на­ль­най гра­фіч­най тэх­ні­кі ге­лі­ягра­фі­кі. Яго пра­фе­сій­нае кштал­та­ван­не бы­ло ня­прос­тае, пры­чы­ны та­му як фі­нан­са­выя, так і па­лі­тыч­ныя. Вы­ву­чаў хі­мію і гра­ ма­дзян­скае бу­даў­ніц­тва, па­куль не быў пры­зва­ны ў армію ў 1916 го­дзе. Па­сля вай­ны апы­нуў­ся ў Кі­еве, дзе па­чаў ву­чыц­ ца ў мас­тац­кай ака­дэ­міі, у май­стэр­ні не­аві­зан­тыс­та Мі­ха­іла Бай­чу­ка. У асно­ве мас­тац­кай сіс­тэ­мы яго на­стаў­ні­ка ля­жа­ла вы­ву­чэн­не ві­зан­тый­ска­га і ма­ну­мен­та­ль­на­га жы­ва­пі­су, іта­ль­ янска­га про­та­рэ­не­сан­су, укра­інскай кніж­най гра­вю­ры і на­ род­най кар­ці­ны. S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е

Вяр­нуў­шы­ся ў Лодзь у 1921 го­дзе, Хі­лер стаў су­зас­на­ва­ль­ ні­кам Аса­цы­яцыі мас­та­коў вы­яўлен­ча­га мас­тац­тва. Яго хі­ міч­ная ад­ука­цыя па­спры­яла та­му, што ён па­чы­нае раз­ві­ваць тэх­ні­ку ста­рых май­строў, пра­цу­ючы на па­меж­жы мас­тац­тва, хі­міі і фі­зі­кі. Ме­на­ві­та гэ­тыя экс­пе­ры­мен­ты пры­вя­дуць яго да вы­на­ход­ніц­тва но­вай тэх­ні­кі. Для гэ­та­га ран­ня­га пе­ры­яду ві­да­воч­ны вы­раз­ны ўплыў рэ­лі­ гій­на­га жы­ва­пі­су: пі­сь­мо на дош­ках, ад­ухоў­ле­ныя воб­ра­зы, ха­рак­тэр­ныя сі­лу­эты вы­яў. Ці­ка­ва, што Хі­лер пад ві­зан­тый­скія воб­ра­зы сты­лі­за­ваў на­ват по­ста­ці пра­цоў­ных. На­прык­лад, у сва­ім вя­до­мым парт­рэ­це «Ткач» 1922 го­да ён на­тхня­ецца мі­ні­яцюр­ны­мі вы­ява­мі еван­ге­ліс­таў, да­дае за­ла­ты ко­лер, праз які ўзвы­шае ча­ла­ве­чую пра­цу і та­кім чы­нам ад­ухаў­ляе яе. З інша­га бо­ку, ме­на­ві­та ў ло­дзкі пе­ры­яд, ура­жа­ны гэ­тым го­ра­ дам, по­ўным фаб­рык і за­во­даў, ён па­чаў ства­раць аб­страк­тныя кам­па­зі­цыі з вы­ка­рыс­тан­нем ква­зі­ма­шын­ных і пра­мыс­ло­вых эле­мен­таў. «Дош­ка 0» і «Дош­ка са спі­рал­лю», аб­едзве 1928 го­да, — пе­ра­ лом­ныя пра­цы на яго твор­чым шля­ху, бліз­кія да кан­струк­ты­ віз­му, ад­нак яны за­хоў­ва­юць ры­сы не­аві­зан­тый­ска­га ўплы­ву,


В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

13

• Вац­лаў Шпа­коў­скі. Шмат­крот­ны аўта­пар­трэт. 1912. • Ка­раль Хі­лер. Ге­лі­ягра­фіч­ная кам­па­зі­цыя IX. Ге­лі­ягра­фі­ка, фо­та­па­пе­ра. 1934. • Ка­раль Хі­лер. Ге­лі­ягра­фіч­ная кам­па­зі­цыя XXXIV. Ге­лі­ягра­фі­ка, фо­та­па­пе­ра. 1939. • Ка­раль Хі­лер Пей­заж­ная кам­па­зі­цыя. Гу­аш, па­пе­ра. 1934.

што пра­яўля­ецца, на­прык­лад, вы ўжы­ван­ні су­са­ль­на­га зо­ла­та, якое па­кры­вае пра­сто­ру па­між вы­ява­мі. Аўтар спа­лу­чае ды­на­ мі­ку на­ва­ко­ль­на­га све­ту і рэ­лі­гій­ны міс­ты­цызм. У гэ­тых тво­рах Хі­лер най­бо­льш вы­раз­на ўва­со­біў ду­хоў­ны воб­раз індус­тры­ яль­на­га го­ра­да Ло­дзі — фу­ту­рыс­тыч­ны і ку­біс­тыч­ны, па­вод­ле яго вы­зна­чэн­ня. У 1934 го­дзе ў дру­гім ну­ма­ры ча­со­пі­са «Фор­ма» Хі­лер пуб­ лі­куе свой са­мы важ­ны тэ­арэ­тыч­ны тэкст «Но­вае ба­чан­не», у якім сцвяр­джае, што ўспры­ман­не све­ту пе­ра­ста­ла быць су­ зі­ра­ль­ным, бо яно імкнец­ца да «па­вя­лі­ча­на­га ба­чан­ня». Ён кры­ты­куе на­ву­ко­вую аб’­ектыў­насць, не­паў­на­вар­тас­ную не то­ль­кі для мас­тац­тва, але і для іншых аспек­таў жыц­ця. Пі­ша пра тое, што мас­тац­тва па­він­на вы­яўляць ся­бе ва ўзмац­нен­ні ды­на­міч­нас­ці форм, а най­бо­льш на­ту­ра­ль­ным сты­лем для гэ­ та­га з’яў­ля­ецца сюр­рэ­алізм, які вяр­тае су­час­на­му мас­тац­тву не то­ль­кі пад­крэс­ле­ную вы­раз­насць фор­маў, але і ад­па­вед­ную тэ­ма­ты­ку кар­цін. Ве­лі­зар­ным укла­дам Хі­ле­ра ў мас­тац­тва з’яўля­ецца вы­на­ ход­ніц­тва аўтар­скай тэх­ні­кі — ге­лі­ягра­фіі, рас­пра­цоў­ку якой ён па­чы­нае ў 1928 го­дзе. Гэ­ты ме­тад на­ра­джа­ецца на мя­жы фа­таг­ра­фіі, ма­люн­ка і тра­ды­цый­ных гра­фіч­ных тэх­нік. У яго асно­ве ля­жыць фа­таг­ра­фія, у пры­ват­нас­ці — баў­хаў­зскія дос­ ве­ды са здым­ка­мі, якія ства­ра­юцца без вы­ка­рыс­тан­ня ка­ме­

S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


14

В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

• Ка­раль Хі­лер.Ткач. Тэм­пе­ра, дош­ка.1922. • Вац­лаў Шпа­коў­скі. B 6. З се­рыі B. Чар­ні­ла, ка­ль­ка. 1926. • Вац­лаў Шпа­коў­скі. B 13. З се­рыі B. Чар­ні­ла, ка­ль­ка. 1926.

ры. Уво­гу­ле Хі­лер лі­чыў фа­таг­ра­фію інстру­мен­там не зу­сім да­ска­на­лым, а га­лоў­ным не­да­хо­пам бы­лі, на яго дум­ку, акра­ мя тэх­ніч­ных пра­блем, роз­ныя вы­пад­ко­вас­ці, што су­пя­рэ­чы­лі мэ­це ства­рэн­ня фа­таг­ра­мы як тво­ра мас­тац­тва. Каб пе­ра­адо­лець аб­ме­жа­ван­ні фо­та­апа­ра­та, Хі­лер па­чаў экс­ пе­ры­мен­та­ваць, спа­лу­ча­ючы жы­ва­піс, гра­фі­ку і фа­таг­ра­фію. За асноў­ную мэ­ту ста­віў пе­ра­ўтва­рэн­не свят­ло­адчу­ва­ль­най па­пе­ры ў ма­тэ­ры­ял, пры­дат­ны для гра­фіч­ных рэ­пра­дук­цый, у якіх не бу­дзе вы­пад­ко­вых эфек­таў і ліш­ніх, не­пат­рэб­ных дэ­ та­лей. Хі­лер вы­ка­рыс­тоў­ваў улас­ны ме­тад ства­рэн­ня фа­таг­рам — ге­лі­ягра­фію,  — каб атры­маць по­ўны кан­троль над хі­міч­ны­ мі пра­цэ­са­мі. Сам тлу­ма­чыў свае да­сяг­нен­ні на­ступ­ным чы­ нам: «Каб аца­ніць эстэ­тыч­ныя каш­тоў­нас­ці ге­лі­ягра­фіі, трэ­ба пад­су­ма­ваць усе ўлас­ці­вас­ці вя­до­мых гра­фіч­ных тэх­нік, па­ мно­жыць іх на цэ­лую ку­чу но­вых чор­на-бе­лых зна­чэн­няў і, на­рэш­це, зра­зу­мець, што спо­саб іх атры­ман­ня, асаб­лі­ва ў па­ ра­ўнан­ні з ксі­лаг­ра­фі­яй, ка­ра­цей­шы, чым час і на­ма­ган­ні, за­ тра­ча­ныя на вы­раб пан­чо­хі ў ме­ха­ніч­най май­стэр­ні, і тую ж пра­цу, зроб­ле­ную пры вя­зан­ні». Вы­ява на­но­сі­ла­ся тэм­пе­рай на цэ­лу­ло­ідную мат­ры­цу, якая по­тым трак­та­ва­ла­ся як не­га­тыў, і дру­ка­ва­ла­ся кан­так­тным ме­та­дам на фо­та­па­пе­ры. Гэ­ты ме­ тад пра­па­ноў­ваў знач­на бо­льш маг­чы­мас­цей для мас­тац­ка­га вы­каз­ван­ня, чым пра­ца з ка­ме­рай, бо ма­ні­пу­ля­цыі з жы­ва­піс­ ным плас­том на цэ­лу­ло­ідзе да­ва­лі пра­сто­ру для экс­пе­ры­мен­ таў: «Ушчы­ль­нен­не і па­тан­чэн­не рэ­чы­ва ў вы­гля­дзе цём­ных і свет­лых плям у за­леж­нас­ці ад фо­ну, на якім яны ўзні­ка­юць, з’яў­ля­юцца вы­ні­кам хва­ле­вых ру­хаў свят­ла, гу­ку, элек­трыч­ нас­ці, маг­не­тыз­му і сіл гра­ві­та­цыі. Пад­обныя ўмо­вы, што існу­ юць у пры­ро­дзе, мож­на ад­на­віць на плён­цы пры да­па­мо­зе элек­трыч­нас­ці, шля­хам уз­аем­на­га ад­хі­лен­ня не­змя­ша­ль­ных S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е

вад­кіх рэ­чы­ваў, эму­ль­га­цыі вад­кас­цей на­ўпрост на па­вер­хні, ства­рэн­ня асад­ку па­між хі­міч­на актыў­ны­мі рэ­чы­ва­мі... Та­кім чы­нам, мож­на ад­на­віць амаль усе плас­тыч­ныя вы­явы эле­мен­ таў у пры­ро­дзе, усе рас­лін­ныя фор­мы і са­мыя про­стыя ані­ма­ ліс­тыч­ныя фор­мы». Вя­до­мыя со­рак дзе­вяць роз­ных ге­лі­ягра­фіч­ных кам­па­зі­цый Ка­ра­ля Хі­ле­ра. Ся­род іх бы­лі ге­амет­рыч­ныя і пры­род­ныя ма­ ты­вы, вы­яўлен­чыя кам­па­зі­цыі, якія ўва­саб­ля­лі сюр­рэ­аліс­тыч­ ныя і ка­тас­тра­фіч­ныя тэ­мы. Не­ка­то­рыя ге­лі­ягра­фіі ста­на­ві­лі­ся вок­лад­ка­мі кніг. Так, у 1933-м го­дзе мас­так, за­хоп­ле­ны астра­но­мі­яй, зра­біў вок­ лад­ку да кні­гі Ары Штэр­нфе­ль­да «Уво­дзі­ны ў кас­ма­наў­ты­ку». Сам Штэр­нфе­льд, які не­ўза­ба­ве пе­ра­ехаў у Мас­кву, апі­саў гэ­ тую пра­цу: «Акра­мя ком­па­са і лі­ней­кі, га­лоў­ным інстру­мен­там бы­ла зуб­ная шчот­ка. Хі­лер вы­ка­рыс­таў яе для та­ні­ра­ван­ня ма­ люн­ка. Ён аб­мак­нуў яе ў шэ­рую фар­бу, якой апыр­скаў дра­ця­ ную сет­ку. У вы­ні­ку атры­ма­ла­ся мнос­тва ад­цен­няў». У па­чат­ку Дру­гой сус­вет­най вай­ны аку­пан­ты рас­па­ча­лі так зва­ны Intelligenzaktion — па­сля­доў­нае зніш­чэн­не поль­скай інтэ­лі­ген­цыі, чы­на­вен­ства і свя­та­роў. Ка­раль Хі­лер быў рас­ стра­ля­ны пад Лод­дзю 20 снеж­ня 1939 го­да. Мес­ца яго па­ ха­ван­ня не­вя­до­мае. Спад­чы­ну жон­ка пе­рад­ала Му­зею мас­ тац­тва ў Ло­дзі, які з гэ­тай пры­чы­ны ва­ло­дае са­мым вя­лі­кім збо­рам Ка­ра­ля Хі­ле­ра.

«Вац­лаў Шпа­коў­скі — у по­шу­ках рыт­му» Вац­лаў Шпа­коў­скі (1883—1973), як і пер­шы аўтар вір­ту­аль­ най га­ле­рэі мас­тац­тва Поль­ска­га інсты­ту­та, так­са­ма асо­ба надзвы­чай раз­на­стай­ная: акра­мя та­го, што ён быў інжы­не­рам, гра­фі­кам і фа­тог­ра­фам, ён пра­ца­ваў на пе­ра­ся­чэн­ні аб­страк­тна­га мас­тац­тва, му­зы­кі і ма­тэ­ма­ты­кі. А га­лоў­нае — быў ства­ ра­ль­ні­кам уні­ка­ль­на­га экс­пе­ры­мен­ту: усё свя­до­мае твор­чае жыц­цё да­сле­да­ваў рытм — праз пры­нцы­пы сіс­тэм за­пі­су і ге­амет­рыю пры­ро­ды. Па­ра­докс Вац­ла­ва Шпа­коў­ска­га ў тым, што, ня­гле­дзя­чы на тое што ён быў да­во­лі аб­ыя­ка­вы да мас­тац­тва свай­го ча­су і за­ймаў­ся твор­час­цю ў по­ўнай адзі­но­це, яго доў­га­тэр­мі­но­ вы пра­ект па­тра­піў у ад­па­вед­насць ду­ху ча­су, то-бок ён быў ма­дэр­ніс­цкім, скі­ра­ва­ным на по­шук срод­каў вы­ра­жэн­ня га­ лоў­на­га па­ра­дку Сус­ве­ту. І срод­кі гэ­тыя — фар­ма­ль­ныя і сіс­ тэ­ма­тыч­ныя, не­здар­ма ён на­зы­ваў свае тво­ры ма­люн­ка­мі лі­ ней­ных ідэй. Шпа­коў­скі ве­рыў у маг­чы­масць ства­рэн­ня цэ­лас­най, ві­зу­аль­ най сіс­тэ­мы апі­сан­ня рэ­ча­існас­ці. Ён быў за­ча­ра­ва­ны рыт­міч­ на па­ўта­ра­ль­най струк­ту­рай пры­ро­ды, яе цык­ліч­нас­цю, шу­каў лі­ней­ныя за­ка­на­мер­нас­ці ў роз­ных з’я­вах — пры­род­ных і ку­ль­тур­ных. Гэ­та ста­ла асно­вай для яго сіс­тэм рыт­міч­ных лі­ній, гра­фіч­ных аб­азна­чэн­няў бяс­кон­цас­ці лі­ній. Ён вы­зна­чыў улас­ ную мо­ву фор­маў і зна­каў, з да­па­мо­гай якіх у сва­іх ма­люн­ках спра­ба­ваў ад­люс­тра­ваць час­тко­вую струк­ту­ру све­ту. Для ка­та­ ла­гі­за­цыі рэ­аль­нас­ці ён вы­ка­рыс­тоў­ваў фа­таг­ра­фію. У «Шмат­ крот­ным аўта­пар­трэ­це» (1912) ужыў люс­тэр­кі, па­мно­жыў­шы вы­яву.


В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

Твор­ца спра­ба­ваў сфар­му­ля­ваць пра­ві­лы ге­амет­рыі пры­ро­ды, ён раз­гля­даў пры­нцы­пы сі­мет­рыі і рыт­міч­нас­ці як асноў­ныя ры­сы, што ха­рак­та­ры­зу­юць як не­жы­вое, так і жы­вое. Гэ­тыя да­ сле­да­ван­ні рыт­му, асэн­са­ван­не та­го, што ён ля­жыць у асно­ве шмат­лі­кіх пры­род­ных і са­цы­яль­ных з’яў, так­са­ма ў мас­тац­тве і архі­тэк­ту­ры (зга­даць яго ўлю­бё­ны ме­андр) пры­вя­лі да сво­еа­саб­лі­вай ка­та­ла­гі­за­цыі: ён ства­раў шаб­ло­ны з лі­ній і ме­та­дыч­ на іх па­ра­дка­ваў. Лі­нія за­ўсё­ды мае шы­ры­ню адзін мі­лі­метр, а інтэр­вал між рад­ка­мі — ча­ты­ры. Яго сіс­тэ­ма ма­дэ­ля­ва­ла­ся на да­ўжы­ні ад­рэз­каў, зме­ны іх на­прам­каў і кі­рун­каў. Па­сля­доў­

15

ныя се­рыі ма­люн­каў злу­ча­юць ма­тэ­ма­тыч­ныя раз­лі­кі, роз­ных з пун­кту гле­джан­ня пры­нцы­пу рыт­міч­на­га чар­га­ван­ня і па­каз­ чы­каў, якія вы­зна­ча­юць зна­чэн­не асоб­ных сег­мен­таў. Яго ці­ка­ві­лі пі­сь­мо­выя сіс­тэ­мы, па­бу­до­ва пі­сь­мо­вых зна­каў з ге­амет­рыч­на­га пун­кту гле­джан­ня, ён шу­каў но­выя ме­та­ды дру­ку кніг, утво­ра­ных з улі­кам ру­ху ва­чэй. Шпа­коў­скі за­ймаў­ся ства­рэн­нем ма­ке­таў лі­ній бо­льш за па­ўста­год­дзя. Эскі­зы да кам­па­зі­цый час­та на­та­ваў алоў­кам на вы­пад­ко­вых арку­шы­ках па­пе­ры. Да­след­чык з Му­зея мас­тац­тва ў Ло­дзі Якуб Гал­коў­скі пі­ша: «Амаль усё сваё жыц­цё Шпа­коў­скі раз­ві­ваў свае мас­тац­кія за­ці­каў­лен­ні, ра­біў ма­люн­кі па­вод­ле ўлас­най пра­гра­мы. Свае да­сле­да­ван­ні ён пра­во­дзіў у іза­ля­цыі, не прад­стаў­ля­ючы пуб­ ліч­на вы­ні­каў пра­цы. Сі­ту­ацыя змя­ні­ла­ся то­ль­кі ў 1969 г. дзя­ ку­ючы іні­цы­яты­ве яго да­чкі, мас­тач­кі Ган­ны Шпа­коў­скай, якая прад­ста­ві­ла тво­ры свай­го ба­ць­кі зна­ёмым мас­тац­тваз­наў­цам. Пер­шая вы­ста­ва прац Шпа­коў­ска­га ад­бы­ла­ся па­сля яго смер­ ці ў Му­зеі мас­тац­тва ў Ло­дзі ў 1978 го­дзе. Ме­на­ві­та ў гэ­тай уста­но­ве ця­пер зна­хо­дзіц­ца са­мая знач­ная ка­лек­цыя тво­раў Шпа­коў­ска­га, якая на­ліч­вае амаль 120 ма­люн­каў і бо­льш за 20 фо­та­здым­каў. Дзя­ку­ючы на­ступ­ным прэ­зен­та­цы­ям яго ўні­ ка­ль­ныя да­сяг­нен­ні бы­лі ад­кры­ты све­ту і змеш­ча­ны ў бо­льш шы­ро­кі кан­тэкст аб­страк­тна­га мас­тац­тва. Да­клад­насць і па­сля­доў­насць, з якой Шпа­коў­скі пра­во­дзіў сваю лі­нію, ад­на­ча­со­ва і су­час­ныя і па­за­ча­са­выя — яна на­ гад­ва­юць дос­вед на­ву­коў­цаў эпо­хі Рэ­не­сан­су або пра­цы ста­ ра­жыт­ных архі­тэк­та­раў. Спад­чы­на Шпа­коў­ска­га і сён­ня за­ ста­ецца ня­змен­на акту­аль­най і на­тхня­ль­най… Прад­стаў­ле­ны вы­бар прац Вац­ла­ва Шпа­коў­ска­га з ка­лек­цыі Му­зея мас­тац­ тва ў Ло­дзі дае ўяў­лен­не пра жыц­цё і да­сяг­нен­ні гэ­та­га не­звы­ чай­на­га твор­цы, прад­стаў­ля­ючы най­бо­льш важ­ныя аспек­ты на твор­чым шля­ху мас­та­ка-да­след­чы­ка». S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


16

В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

На зло­ме кан­струк­цыі МО­Н І­К А САС­Н ОЎ­С КА Ў ГА­Л Е­Р ЭІ ZACHĘTA Але­ся Бе­ля­вец

Ага­ліць архі­тэк­тур­ную кан­струк­цыю да струк­тур­ных эле­мен­ таў — шкі­ле­таў з бе­то­ну і арма­тур­ных стрыж­няў, ста­ль­ных ба­лак і труб,  — пе­ра­фар­му­ля­ваць ута­піч­ныя ідэі ге­ра­ічна­ га ма­дэр­ніз­му, за­вес­ці гле­да­ча ў інтэр’ерны ту­пік — на сва­ёй вар­шаў­скай вы­ста­ве Мо­ні­ка Сас­ноў­ска пра­па­на­ва­ла да­во­лі экс­трэ­ма­ль­ны курс па дэ­кан­струк­цыі.

S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

17

Э

ле­мен­ты, якія звы­чай­на ха­ва­юцца за пры­го­жы­мі фа­са­да­мі і за­бяс­печ­ва­юць тры­ва­ласць збу­да­ван­няў, поль­ская аўтар­ка па­ўтор­на скла­дае ў ску­льп­ту­ры з улас­най ло­гі­кай, у гэ­тых но­вых іпас­та­сях бы­лыя фун­кцы­яна­ль­насць, тэк­то­ні­ка і ра­цы­яна­лізм яшчэ пра­чыт­ва­юцца, але ро­бяц­ца ня­важ­ны­мі. Мо­ні­ка Сас­ноў­ска ана­лі­зуе дос­вед хут­кай і на­вя­за­най па­ва­еннай ма­дэр­ні­за­цыі, асаб­лі­ва ў кра­інах бы­ло­га Усход­ня­га бло­ку, так­са­ма — інтэр­на­цы­яна­ль­ны стыль, на­ прык­лад у пра­ектах Люд­ві­га Мі­са ван дэр Роэ. Апош­нія пра­цы зроб­ле­ны пад уз­дзе­ яннем вы­біт­на­га прад­стаў­ні­ка сус­вет­най інжы­нер­най архі­тэк­ту­ры Ула­дзі­мі­ра Шу­ха­ ва і па­сля­ва­еннай вер­сіі па­ўднё­ва­азі­яцка­га ма­дэр­ніз­му. Ся­род уз­ораў га­рад­ской за­бу­до­вы яна вы­лу­чае фа­са­ды, сце­ны, пра­сто­ра­выя мо­ду­лі (стан­дар­та­ва­ныя па­коі, ка­лі­до­ры) і так зва­ную ма­лую архі­тэк­ту­ру: по­руч­ні, лес­ві­цы, дзве­ры, лям­пы. Ра­ды­ка­ль­ная стра­та кан­струк­тыў­нас­ці пе­ра­тва­рае архі­тэк­тур­ныя аб’екты ў рэ­за­на­та­ры на­шых эмо­цый, злом устой­лі­вых форм пры­во­дзіць да ад­чу­ ван­ня ня­пэў­нас­ці і ня­ўпэў­не­нас­ці. Кан­струк­цыя дэ­фар­му­ецца, зда­ецца ве­ль­мі крох­ кай, чым ста­віць пад сум­неў стэ­рэ­аты­пы на­ша­га ўспры­ман­ня. Праз на­ўпрос­та­выя спа­сыл­кі на ідэ­ала­гіч­на аб­умоў­ле­ныя архі­тэк­тур­ныя вы­ра­шэн­ні, праз да­сле­да­ван­ ні ўза­ема­су­вя­зей па­між архі­тэк­тур­най пра­сто­рай і ідэ­ало­гі­яй яе тво­ры апе­лю­юць да агу­ль­най гіс­та­рыч­най па­мя­ці — да па­мя­ці мес­ца. Тран­сфар­му­ючы, ма­дэ­лю­ючы і сціс­ка­ючы рэ­аль­ны архі­тэк­тур­ны аб’ём да ёміс­тай іды­ёмы, Мо­ні­ка Сас­ноў­ска фік­суе сля­ды гіс­то­рыі, улоў­лі­ва­ючы іх у ха­атыч­най і ды­на­міч­най фор­ме. Гэ­та сля­ды тран­сфар­ма­цыі га­ра­доў пад уплы­вам па­лі­тыч­ных змен, фік­са­цыя па­мя­ці роз­ных эпох. Вы­ста­ва мас­тач­кі рэ­трас­пек­тыў­ная: сем за­лаў на­цы­яна­ль­най мас­тац­кай га­ле­рэі Zachęta па­сля­доў­на рас­кры­ва­лі зме­ны твор­чых кан­цэп­таў. Кра­са­моў­ным усту­пам у экс­па­зі­цыю з’яўля­лі­ся ста­лё­выя па­рэн­чы, па­кры­тыя чыр­во­ным ПВХ, ма­тэ­ры­ялам, ха­рак­тэр­ным для сац­ма­дэр­ніс­цкай архі­тэк­ту­ры. Яны пе­ра­пля­та­лі­ся з існу­ючы­мі па­ рэн­ча­мі бу­дын­ка га­ле­рэі, по­тым пад­ыма­лі­ся і ві­лі­ся па сця­не, за­да­ючы сво­еа­саб­лі­ вы рытм усёй экс­па­зі­цыі. Аб’ект «Фа­сад» уяў­ляе з ся­бе ска­жо­ны, дэ­фар­ма­ва­ны пад ціс­кам ма­гут­ных сіл ста­ лё­вы кар­кас. Тут ўсё лі­та­ра­ль­на пе­ра­пле­це­на — інтэр’ер з экс­тэр’ерам, што­сь­ці вы­ вер­ну­та вон­кі, іншае апы­на­ецца ўнут­ры. Фа­сад за­хоў­вае сля­ды мі­ну­лай гіс­то­рыі, па­зна­ва­ль­ныя дэ­та­лі, ад­нак у вы­ні­ку аўтар­скай гу­ль­ні тра­ціць зра­зу­ме­лыя ары­енці­ ры. Кан­струк­цыі аўтар­кі ве­ль­мі маш­таб­ныя, і гэ­та да­зва­ляе ёй па­гу­ляц­ца з на­шым

• Па­рэн­чы. Фар­ба­ва­ная сталь. 2016/2020. • Лес­ві­ца. Фар­ба­ва­ная сталь. 2016. • Фа­сад. Фар­ба­ва­ная сталь. 2016. • Кір­маш. Фар­ба­ва­ная сталь. 2013. • За­ла. Гіп­са­вая плі­та, алю­мі­ні­евы про­філь, шпа­ле­ры. 2011/2020. • Фраг­мен­ты экс­па­зі­цыі. • Фо­та Пят­ра Бе­ка­са. Архіў га­ле­рэі Zachęta.

S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


18

В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

успры­ман­нем: пад­час не­та­роп­ка­га аб­ыхо­ду аб’ектаў мож­на бы­ло ўба­чыць но­выя ра­кур­сы і дэ­та­лі, экс­пе­ры­мент па­ўта­рае агляд архі­тэк­тур­на­га бу­дын­ка, што пра­хо­ дзіць, ад­нак, без звык­лых пра­сто­ра­вых ары­енці­раў. «Кір­маш» уз­наў­ляе імпра­ві­за­ва­ныя кі­ёскі з кір­ма­шу «Еўро­па» на «Ста­ды­ёне Дзе­ся­ ці­год­дзя» ў Вар­ша­ве, якія за­хоў­ва­лі­ся як лом па­сля за­крыц­ця ў 2008 го­дзе — іх уз­ ноў­ле­ныя струк­ту­ры, пад­ве­ша­ныя да сто­лі га­ле­рэй­най за­лы, на­гад­ва­лі аб­страк­тны клу­бок. Экс­пе­ры­мен­ты са згі­нан­нем ста­лі — «бу­даў­ні­чыя пра­кты­ка­ван­ні» — ля­жаць у асно­ве мно­гіх прац Мо­ні­кі Сас­ноў­скай, та­кіх як «Тру­ба» — ма­сіў­ная ка­на­лі­за­цый­ная тру­ба, скру­ча­ная, ні­бы аркуш па­пе­ры. У по­шу­ках кры­ніц на­тхнен­ня Мо­ні­ка Сас­ноў­ска звяр­ну­ла­ся да інжы­нер­най архі­тэк­ ту­ры ства­ра­ль­ні­ка пра­мыс­ло­вых па­бу­доў Ула­дзі­мі­ра Шу­ха­ва. Яе се­рыя Cross Brace пе­ра­асэн­соў­вае пра­екты Шу­ха­ва кан­ца XIX ста­год­дзя ў Рас­іі, а па­сля і ў СССР. Ста­ль­ныя ску­льп­ту­ры вы­гля­да­юць на­пру­жа­ны­мі, рас­цяг­ну­ты­мі да сва­ёй край­няй мя­жы. Не­ка­ль­кі апош­ніх ра­бот, вы­ка­на­ных з арма­ту­ры і бе­то­ну, інспі­ра­ва­ныя архі­тэк­ту­ рай Бан­гла­дэш, дзе акра­мя ма­дэр­ніз­му ў мясц­овым ва­ры­янце рас­паў­сю­джа­ны мясц­овыя пра­кты­кі — ха­атыч­ная за­бу­до­ва, у якой, ня­гле­дзя­чы на во­ль­нае аб­ыхо­джан­не з ра­цы­яна­ль­ны­мі пры­нцы­па­мі бу­даў­ніц­тва, усё пра­цуе. Вы­ні­кам та­кіх інспі­ра­цый ста­лі­ся ча­ты­ры ску­льп­ту­ры з арма­ту­ры, не­ка­то­рыя з ка­вал­ка­мі бе­то­ну, што вы­гля­да­ лі так, быц­цам іх ад­арва­лі ад бу­дын­ка, а яны па­ча­лі ўлас­нае існа­ван­не — па-за меS Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

19

ж­амі ары­гі­на­ль­най кан­струк­цыі. Клу­бок арма­ту­ры, якая вы­хо­дзі­ла ў сце­ны га­ле­рэі ці раз­мяш­ча­ла­ся па­ся­род вы­ста­вач­най за­лы, у су­пра­ць­ва­гу ла­гіч­ным ма­дэр­ніс­цкім фор­мам ува­саб­ля­ла арга­ніч­нас­ць па­бу­до­вы, за­сна­ва­ную на ба­лан­се раз­бу­рэн­ня і ад­на­ўлен­ня. На сва­ёй вы­ста­ве Мо­ні­ка Сас­ноў­ска вы­бу­да­ва­ла па­стку для гле­да­ча — па­коі па­ра­ дак­са­ль­на­га ру­ху. Та­ко­га кштал­ту пра­сто­ра­вы экс­пе­ры­мент яна здзей­сні­ла ў 2003 го­дзе пад­час 50-га Ве­не­цы­янска­га бі­ена­ле, па­ка­заў­шы пра­ект «Ка­лі­дор» у экс­па­зі­ цыі «Clandestine» ў Арсе­на­ле, якую ку­ры­ра­ваў Фран­чэс­ка Ба­на­мі. Там аўтар­ка ства­ ры­ла аптыч­ную ілю­зію: яе ка­лі­дор зда­ваў­ся ве­ль­мі доў­гім, але ўвай­шоў­шы, гля­дач раз­умеў, што пра­сто­ра ста­но­віц­ца ву­зей­шай і ні­жэй­шай, што ра­бі­ла не­маг­чы­май за­ да­чу да­сяг­нуць дзвя­рэй у яго кан­цы. А па­чаў­ся гэ­ты цыкл пра­сто­ра­вых пры­год яшчэ ра­ней — у га­ле­рэі «Ла­ба­ра­то­рыя» ў Цэн­тры су­час­на­га мас­тац­тва «За­мак Уяз­доў­скі» ў Вар­ша­ве, у 2001 го­дзе яна па­ка­за­ла ра­бо­ту «Ма­ле­нь­кая Алі­са». Пад ура­жан­нем ад «Алі­сы ў кра­іне цу­даў» Лью­іса Кэ­ра­ла мас­тач­ка вы­бу­да­ва­ла ча­ты­ры па­кой­чы­кі. Па­мяш­кан­ні па­сля­доў­на сціс­ка­лі­ся — ад ад­экват­на­га ча­ла­ве­ку да мі­ні­ма­ліс­тыч­на­га. Твор­чая ла­ба­ра­то­рыя Мо­ні­кі Сас­ноў­скай — ура­жа­ль­ная па скла­да­нас­ці і маш­та­ бах. Па­пя­рэд­не мас­тач­ка звы­чай­на ства­рае не­вя­лі­кія ма­ке­ты з па­пе­ры і кар­до­ну, якія за­тым рэ­алі­зу­юцца з афар­ба­ва­най ста­лі, цэ­мен­ту і іншых ма­тэ­ры­ялаў спе­цы­ яліс­та­мі ў бу­даў­ні­чай і ме­та­ла­апра­цоў­чай пра­мыс­ло­вас­ці. Вар­шаў­скае дзяр­жаў­нае прад­пры­емства, што вы­раб­ляе кар­кас­ныя кан­струк­цыі для жы­лых і пра­мыс­ло­вых бу­дын­каў, па­стаў­ляе Сас­ноў­скай ма­тэ­ры­ялы, па­слу­гі і ды­зай­нер­скія ра­шэн­ні. Па сло­вах архі­тэк­та­ра То­ма Эмер­са­на, мас­тац­тва Мо­ні­кі Сас­ноў­скай уяў­ляе з ся­бе інтры­гоў­ныя архі­тэк­тур­ныя ад­сыл­кі ад псі­ха­лі­за­цыі інтэ­р’е­раў праз ута­піч­ныя і па­ лі­тыч­ныя ідэі сац­ма­дэр­ніз­му да чыс­та струк­тур­ных асноў­ных бу­даў­ні­чых эле­мен­таў. На яшчэ ад­ным уз­роў­ні яе мас­тац­тва дэ­ман­струе па­тэн­цый­ны «архі­тэк­тур­ны пра­ вал», ага­ля­ючы рэ­чы, якіх архі­тэк­та­ры не­свя­до­ма асце­ра­га­юцца, ка­лі пра­екту­юць кан­струк­цыі, што па­він­ны пе­ра­жыць усіх нас. У гу­тар­цы з ку­ра­та­рам Се­бас­ць­янам Ці­хоц­кім Сас­ноў­ска ска­за­ла: «Архі­тэк­ту­ра па­ ра­дкуе, ува­саб­ляе па­лі­тыч­ныя і са­цы­яль­ныя сіс­тэ­мы. Мае пра­цы бо­льш пра пры­ўня­сен­не ха­осу і ня­выз­на­ча­нас­ці. Яны пры­му­ша­юць рэ­аль­насць пе­ра­стаць быць ві­ да­воч­най».

S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


20

В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

Мас­тац­тва су­праць стыг­мы GALERIA MIODOWA Лю­боў Гаў­ры­люк

Га­ле­рэя «Мя­до­вая» па ву­лі­цы Мя­до­вай ад­кры­ла­ся мне не ад­ра­зу. Я шу­ка­ла яе на ма­пе Кра­ка­ва як ад­ну з ла­ка­цый Ме­ся­ца фа­таг­ра­фіі, і па­ра­ле­ль­ная пра­гра­ма МФ пад­ава­ла шмат маг­чы­мас­цей вы­ву­чыць го­рад. Цо­ка­ль­ныя па­вер­ хі і пад’­езды, ка­вяр­ні і аран­да­ва­ныя офі­сы — сяб­роў­скіх да фа­таг­ра­фіі пля­цо­вак ака­за­ла­ся ня­ма­ла, і ама­та­рам су­час­на­га мас­тац­тва бы­ло што па­гля­дзець. Galeria Miodowa вы­яві­ла­ся ста­рым жы­лым до­мам у Ка­зі­ме­жы, пра які хо­чац­ца ска­заць «ста­ра­даў­ні», «гіс­та­рыч­ны». Гул­кія хо­лы, драў­ля­ныя лес­ві­цы і пад­ло­гі, вы­са­чэз­ныя сто­лі — бу­ды­нак гэ­ты за­ймае вя­лі­кая ко­ль­касць на­се­ль­ні­каў, уклю­ча­ючы кі­тай­скіх сту­дэн­таў, якія на­пат­ка­лі мя­не ля ўва­хо­ду. Але я знай­шла па­трэб­ныя дзве­ры. За імі ад­кры­ла­ся пра­стор­ная май­стэр­ня, яна ж вы­ста­вач­ная за­ла, і май­стэр­ня мен­шая, яна ж ма­ле­нь­кі офіс. Тут мя­не сус­трэ­ла мас­тач­ка і за­сна­ва­ль­ні­ца га­ле­рэі Мал­га­жа­та Бун­дзе­віч.

З па­мяц­цю пра Анто­нія Кем­пі­ньс­кага Ме­на­ві­та тут пра­цуе пра­ект інклю­зіў­на­га мас­тац­тва для лю­ дзей з мен­та­ль­ны­мі траў­ма­мі. Як і ва ўсім све­це, у Кра­ка­ве пра­фе­сій­ныя мас­та­кі зна­хо­дзяць свае пад­ыхо­ды, зы­хо­дзя­чы з па­трэб тых, хто пе­ра­жыў траў­му, і з ла­ка­ль­ных аб­ста­він, маг­ чы­мас­цей га­рад­скіх су­по­ль­нас­цей. Але за­ўсё­ды гэ­тыя пра­кты­ кі аб­апі­ра­юцца на рас­пра­цоў­кі мед­ыкаў і фі­ло­са­фаў. Та­кой асно­вай для га­ле­рэі ста­лі ра­бо­ты поль­ска­га пра­фе­са­ра Анто­ нія Кем­пі­ньс­ка­га (1918—1972), ад­но з вы­каз­ван­няў яко­га гу­ чыць як не­ль­га бо­льш акту­аль­на: «Цы­ві­лі­за­цыя — гэ­та ўла­да над све­там; ку­ль­ту­ра — гэ­та лю­боў да све­ту». Бі­ягра­фія псі­хі­ятра Анто­нія Кем­пі­ньс­ка­га по­ўная дра­ма­тыч­ ных падзей, звя­за­ных з Дру­гой сус­вет­най вай­ной: ён слу­жыў у поль­скай арміі, тра­піў у па­лон, уцёк, пра­йшоў ла­ге­ры ў Вен­ грыі і Фран­цыі, пра­цяг­нуў ву­чо­бу ў Вя­лі­каб­ры­та­ніі. І як мно­гія мас­та­кі, якія пра­йшлі вай­ну, сту­дэнт-мед­ык так­са­ма здзяй­сняе ад­крыц­цё: вяр­нуў­шы­ся ў Яге­лон­скі ўні­вер­сі­тэт, ён рас­пра­ цоў­вае тэ­орыю інфар­ма­цый­на­га ме­та­ба­ліз­му, што ро­біць яго імя вя­до­мым сус­вет­най на­ву­ко­вай су­по­ль­нас­ці. Глы­бо­кае раз­умен­не псі­ха­ла­гіч­най траў­мы дае яму маг­чы­масць упер­шы­ S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е

ню ў Поль­шчы ўка­ра­ніць но­вы гу­ма­ніс­тыч­ны пад­ыход у псі­ хі­ятрыі і псі­ха­тэ­ра­піі. Ка­лі ве­ль­мі ко­рат­ка, ідэя скла­да­ецца ў тым, што інфар­ма­цыя, якую ча­ла­век атрым­лі­вае ад свай­го ася­род­дзя, і рэ­акцыя на яе пра­цу­юць па за­ко­нах, ана­ла­гіч­ ных энер­ге­тыч­на­му ме­та­ба­ліз­му. Па­то­кі гэ­тай інфар­ма­цыі вы­ бу­доў­ва­юцца ва ўлас­ныя струк­ту­ры — ад­сюль пра­ві­ль­насць сцвяр­джэн­ня, што кож­ны жы­ве ў сва­ім све­це. Уз­ні­кае пэў­ная раў­на­ва­га па­між пры­ня­тай інфар­ма­цы­яй і той, якая тран­слю­ ецца ў свет, у ата­чэн­не. Але час­та ча­ла­век аказ­ва­ецца не ў ста­не з бур­лі­ва­га ха­осу ства­рыць хоць які па­ра­дак... Па­трэб­ ная се­лек­цыя інфар­ма­цыі, бо­льш на­сы­ча­ны аб­мен сіг­на­ла­мі, і та­ды ёсць шан­цы, што яго рэ­акцыя ста­не бо­льш раз­на­стай­най. Як бы­лы вя­зень кан­цла­ге­ра Кем­пі­ньс­кі ад­ным з пер­шых па­ чы­нае за­ймац­ца рэ­абі­лі­та­цы­яй зня­во­ле­ных Аўшві­ца. Гу­ма­ ніс­тыч­ная на­кі­ра­ва­насць тэ­орыі на­ву­коў­ца пры­вя­ла да аб­ грун­та­ван­ня арт-тэ­ра­піі і, як вы­нік, да пра­ктыч­най рэ­алі­за­цыі ў фар­ма­це сту­дыі, якая аб’­ядноў­вае «па­меж­ні­каў» з аб­одвух ба­коў. Пра­йшло шмат га­доў, і ў 1994 го­дзе па­ўста­ла Galeria Miodowa. За­сна­ва­ная мас­тач­кай Мал­га­жа­тай Бун­дзе­віч у су­пра­цоў­ніц­ тве з дзён­ным ад­дзя­лен­нем той са­май ка­фед­ры псі­хі­ятрыі Мед­ыцын­ска­га ка­ле­гі­ума Яге­лон­ска­га ўні­вер­сі­тэ­та (ця­пер гэ­ та Аса­цы­яцыя раз­віц­ця псі­хі­ятрыі і ахо­вы на­ва­ко­ль­на­га ася­ род­дзя).

З ног на га­ла­ву і на­зад Га­ле­рэя ад­ра­зу пла­на­ва­ла пра­ца­ваць з мас­та­ка­мі пра­фе­сій­ ны­мі і асаб­лі­вы­мі ў фар­ма­це арт-сту­дыі. Так і атры­ма­ла­ся: гэ­ ты сім­бі­ёз раз­ві­ва­ецца на­ту­ра­ль­ным чы­нам і з уз­аем­най ка­ рыс­цю. З мо­ман­ту свай­го за­сна­ван­ня Galeria Miodowa ста­ла час­ткай мас­тац­кай пра­сто­ры Кра­ка­ва, арга­ні­за­ваў­шы бо­льш за 50 вы­стаў поль­скіх і за­меж­ных аўта­раў. Ад­ным з са­мых па­спя­хо­вых пра­ектаў Сту­дыі апош­ніх га­доў стаў «Свет да­га­ры на­га­мі», зроб­ле­ны па ма­ты­вах «Фла­ман­дскіх пры­ка­зак» (1559) Пі­тэ­ра Брэй­ге­ля Ста­рэй­ша­га. Дру­гая на­ зва кла­січ­на­га па­лат­на «Свет да­га­ры на­га­мі» цал­кам ад­люс­ троў­вае сут­насць: лі­та­ра­ль­нае зна­чэн­не ўзо­раў ні­дэр­лан­дска­га фа­льк­ло­ру. Сту­дый­цы пад­ра­бяз­на вы­ву­ча­юць кар­ці­ну, аб­мяр­коў­ва­юць, вы­бі­ра­юць фраг­мен­ты, якія ім ад­гу­ка­юцца. Маг­чы­ма, гэ­тыя мік­ра­сю­жэ­ты рэ­за­ну­юць з пра­бле­ма­мі лю­дзей, маг­чы­ма, ёсць іншыя фак­та­ры вы­ба­ру, але да­лей па­чы­на­ецца інтэр­прэ­та­цыя. У твор­чым пра­цэ­се кож­ны рас­кры­ва­ецца, са­ ма­сцвяр­джа­ецца, па­знае шмат но­ва­га і г.д. Акра­мя ві­зу­аль­на­


В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

га мас­тац­тва, Аса­цы­яцыя пад­трым­лі­вае тэ­атра­ль­ны пра­ект. Да май­го ві­зі­ту тут быў па­спя­хо­ва па­стаў­ле­ны шэк­спі­раў­скі «Сон у лет­нюю ноч». Па­ста­ноў­кай за­йма­ецца пра­фе­сій­ны рэ­жы­ сёр і тэ­ра­пеў­тыч­ная ка­ман­да, у іх ужо не­ка­ль­кі спек­так­ляў. І Шэк­спір — то­ль­кі час­тка рэ­пер­ту­ару. Дра­ма­тыч­ная тэ­ра­пія для лю­дзей, якія пе­ра­жы­лі псі­ха­ла­гіч­ныя кры­зі­сы, пра­цуе не то­ль­кі эфек­тыў­на, але і па­ўна­вар­тас­на па тэ­атра­ль­ных мер­ках: ім бліз­кія скла­да­ныя мі­жа­со­бас­ныя ста­сун­кі  — ка­хан­не, ня­на­ вісць, здра­да, рэ­ўнасць, гвалт — і ад­на­ча­со­ва ёсць пра­бле­мы з пра­явай гэ­тых эмо­цый. Пра­ца з улас­ны­мі па­чуц­ця­мі ў бяс­ печ­най пра­сто­ры сцэ­ны да­па­ма­гае са­ма­дзей­ным акцё­рам у пры­няц­ці ся­бе, да­па­ма­гае спра­віц­ца з па­ўся­дзён­ным жыц­цём. Спек­такль пра­фі­нан­са­ваў Еўра­пей­скі са­цы­яль­ны фонд у рам­ ках кам­па­ніі, скі­ра­ва­най на зме­ну стэ­рэ­аты­паў успры­ман­ня псі­хіч­на хво­рых лю­дзей. На­рэш­це, трэ­ці кі­ру­нак — «Мас­ка» — пра­цуе ў фар­ма­це се­мі­ на­ра. Па сут­нас­ці гэ­та на­блі­жэн­не да дра­ма­тур­гіі, да сцэ­ніч­ ных ро­ляў, але ў эпі­зо­дах, у су­час­ным клі­па­вым вы­ка­нан­ні.

Га­ле­рэя за­ста­ецца мес­цам да­ве­ру Ця­пер, у год пан­дэ­міі, Galeria Miodowa пра­цяг­вае пра­ца­ ваць не то­ль­кі ў рэ­жы­ме анлайн. На ста­рон­цы ў «Фэй­сбу­ку» мож­на па­слу­хаць лек­цыі пра архі­тэк­ту­ру XIX ста­год­дзя, пра твор­часць Гус­та­ва Клім­та, поль­скае мас­тац­тва. Але яшчэ ў кас­трыч­ні­ку ў са­мой га­ле­рэі Мал­га­жа­та Бун­дзе­віч з ка­ле­га­мі пад­рых­та­ва­ла но­вую жы­ва­піс­ную экс­па­зі­цыю. У лі­пе­ні па­ка­

21

за­ла вы­ста­ву-ду­эт — сваю і На­тал­лі Кар­нец­кай. А ў чэр­ве­ні, у мо­мант ка­рот­кай пан­дэ­міч­най па­ўзы, сту­дыя Miodowa ад­ кры­ла ка­лек­тыў­ную вы­ста­ву раз­ам з пра­фе­сій­ны­мі май­стра­ мі «Босх раз­маў­ляе з Брэй­ге­лем» у рам­ках но­ва­га пра­екта «Ва­ві­лон­ская ве­жа». І гэ­та зноў пе­ра­асэн­са­ван­не кла­сі­кі, по­ўнае су­час­ных алю­зій: інста­ля­цыя са ста па­лот­наў 30х40  см па ма­ты­вах «Са­ду зям­ной аса­ло­ды» (1500—1510) і «Све­ту да­га­ры на­га­мі». Да кан­ца ве­рас­ня яго мож­на бы­ло ба­чыць у Цэн­тры яўрэй­ скай ку­ль­ту­ры ў Ка­зі­ме­жы, а пер­шы па­каз ад­быў­ся ў лю­тым у Кра­каў­скім Па­ла­цы мас­тац­тва. «Мя­не ці­ка­вяць спо­са­бы ка­му­ні­ка­цыі праз мас­тац­тва; вы­стаў­ ля­ючы ра­бо­ты мас­та­коў з асаб­лі­вай ураз­лі­вас­цю, я спа­дзя­ юся раз­ві­ваць іх мас­тац­кія здо­ль­нас­ці, ума­ца­ваць ста­но­віш­ча ў ся­м’і і гра­мад­стве, а для ўсіх нас — па­шы­рыць раз­умен­не тэ­ра­пеў­тыч­на­га мас­тац­тва», — пі­ша Мал­га­жа­та. Вы­хо­дзя­чы з га­ле­рэі на цёп­лыя кра­каў­скія ву­лі­цы, ба­чыш на­ ва­ко­ль­ны свет не­як ясней... По­гляд сліз­гае па афі­шах, гра­фі­ ці, вы­дат­ным сас­та­рэ­лым сце­нам. Ва­кол — ка­вяр­ні, га­тэ­ль­чы­ кі, ма­ле­нь­кія май­стэр­ні і кні­гар­ні, атэ­лье, квет­ка­выя ла­вач­кі, шмат ве­ла­сі­пе­дыс­таў, мо­ла­дзі, са­мых роз­ных пры­хі­ль­ні­каў Ка­зі­ме­жа. Тэ­ра­пеў­тыч­нае мас­тац­тва для ўсіх раз­лі­тае ў па­ вет­ры. • Антонiй Кемпiньскi. • Малюнак Марылі Худашэк. • Малюнак Тэрэсы Замаш. S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


22

В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

Па­ра­док­сы Фер­ды­нан­да Руш­чы­ца Надзея Уса­ва

2020 год аб’яўле­ны ЮНЕС­КА го­дам мас­та­ка Фер­дын­да Руш­чы­ца (1870—1936). Руш­чыц — фе­на­ме­на­ль­ны мас­так. Яго твор­часць увай­шла ў ку­ль­тур­ны зда­бы­так не­ка­ль­кіх кра­ін: Бе­ла­ру­сі, Лат­віі, Рас­іі, Літ­вы і, без­умоў­на, Поль­шчы. Сам Руш­чыц да­да­ваў да сва­іх «ду­хоў­ных ра­дзім» яшчэ і да­цкі Ка­пен­га­ген, бо там жы­лі яго про­дкі па ма­ця­рын­скай лі­ніі: «Там так­са­ма “мае”, і ўва мне час­тка той ку­ль­ту­ры», — за­на­та­ваў ён у дзен­ні­ку. Усе гэ­тыя кра­іны бу­дуць так ці інакш адзна­чаць год Руш­чы­ца, асэн­соў­ваць твор­часць і спад­чы­ну мас­та­ ка. Зра­зу­ме­ла, най­бо­льш ме­рап­ры­емстваў про­йдуць у му­зе­ях Поль­шчы і Літ­вы, дзе зна­хо­дзіц­ца вя­лі­кі пласт яго тво­раў. Для бе­ла­ру­саў Руш­чыц — «зна­ёмы не­зна­ёмец», яко­га ве­да­юць га­лоў­ным чы­нам па адзі­най кар­ці­не «Ля кас­цё­ ла» ў На­цы­яна­ль­ным мас­тац­кім му­зеі. Яго твор­часць і жыц­цё, якое пра­хо­дзі­ла ў эпо­ху пе­ра­ло­маў на мя­жы ХІХ і ХХ ста­год­дзяў — і эстэ­тыч­ных і па­лі­тыч­ных, — дае на­го­ду па­ра­зва­жаць пра асаб­лі­вас­ці і су­пя­рэч­нас­ці яго ба­га­тай на падзеі бі­ягра­фіі, ча­сам ра­цы­яна­ль­ныя, ла­гіч­ныя, а ча­сам — па­ра­дак­са­ль­ныя, дзіў­ныя, на іх, зда­ецца, слуш­на за­ся­ро­дзіць ува­гу ама­та­раў мас­тац­тва.

Па­ра­докс 1. ФЕ­Н О­М ЕН РУШ­Ч Ы­Ц А

Р

уш­чыц на­ра­дзіў­ся ў 1870 го­дзе ў Баг­да­на­ве Ашмян­ска­ га па­ве­та Ві­лен­скай гу­бер­ні. Ся­м’я ў яго бы­ла змя­ша­най: ба­ць­ка Эдвард Руш­чыц — па­ляк, ка­та­лік, ма­ці — Ган­наМар­га­ры­та Аль­ві­на Мунк — бы­ла да­тчан­кай, ура­джэн­кай га­ рад­ка Не­ксё на вос­тра­ве Бар­нхо­льм, вы­рас­ла ў Лі­епаі ў сям’і шкі­пе­ра. Руш­чыц па­сля з’ез­дзіў на яе ра­дзі­му і на­пі­саў эпіч­ны пей­заж гэ­тай па­ўноч­най вы­спы, доб­ра вя­до­май усім рус­кім як пуш­кін­скі вос­траў-град Бу­ян з «Каз­кі пра ца­ра Сал­та­на». Род­ най мо­вай ма­ці бы­ла ня­мец­кая, па-поль­ску яна ледзь раз­уме­ ла і ў дзя­цін­стве чы­та­ла сы­ну каз­кі на ня­мец­кай і фран­цуз­скай мо­вах. Зрэш­ты, у до­ме ён з сёс­тра­мі сва­бод­на раз­маў­ля­лі на не­ка­ль­кіх еўра­пей­скіх мо­вах, у гім­на­зіі ён га­ва­рыў па-рус­ку, доб­ра раз­умеў і бе­ла­рус­кую, на якой раз­маў­ля­лі ся­ля­не Баг­ да­на­ва. Поль­скай мо­ве ён на­ву­чыў­ся ў «ба­бу­ні» Ган­ны Ча­хо­ віч, якая па­мер­ла, ка­лі яму бы­ло 4 га­ды, у ба­ць­кі і яго крэў­ных. Па­сля сва­ёй род­най мо­вай ён свя­до­ма аб­ярэ мо­ву про­дкаў ба­ць­кі — поль­скую, а «ідэ­ала­гіч­най» ра­дзі­май — Поль­шчу ў гіс­та­рыч­ным сэн­се: Рэч Па­спа­лі­тую, арга­ніч­най час­ткай якой з’яў­ля­ла­ся Літ­ва — зем­лі бы­ло­га Вя­лі­ка­га Княс­тва Лі­тоў­ска­ га. Мясц­овы па­тры­ятызм Руш­чы­ца быў бліз­кі ідэ­ало­гіі «кра­ ёўцаў», на­кі­ра­ва­най на ад­ра­джэн­не ку­ль­ту­ры свай­го Краю. Дзя­цін­ства Руш­чы­ца пра­йшло ў Лі­ба­ве — «го­ра­дзе, дзе на­ра­ джа­ецца ве­цер», на ўзбя­рэж­жы Бал­тый­ска­га мо­ра, у Кур­лян­ дыі, су­час­най Лат­віі. Там ба­ць­ка некалькі гадоў пра­ца­ваў на Лі­ба­ва-Ро­мен­скай чы­гун­цы на­ча­ль­ні­кам ра­хун­ко­ва­га ад­дзе­ ла. Ма­ёнтак у Баг­да­на­ве быў зда­дзе­ны ў арэн­ду. У 1884 го­ дзе ба­ць­ка пе­ра­вёў­ся ў Мінск, дзе Руш­чыц з за­ла­тым мед­алём скон­чыў кла­січ­ную гім­на­зію, пры гэ­тым на­вед­ваў не­аба­вяз­ко­ выя ўро­кі ма­люн­ка ў гім­на­зіч­на­га пед­аго­га Ка­зь­мы Ерма­ко­ ва. Ад­сюль па­сту­піў на юры­дыч­ны фа­ку­ль­тэт Пе­цяр­бур­гска­га ўні­вер­сі­тэ­та па па­тра­ба­ван­ні ба­ць­кі, які ха­цеў, каб здо­ль­ны да на­вук сын атры­маў год­ную пра­фе­сію. Праз два га­ды па­кі­ нуў уні­вер­сі­тэт і па­сту­піў во­ль­ным слу­ха­чом у Імпе­ра­тар­скую Ака­дэ­мію мас­тац­тваў. Стаў­шы сту­дэн­там, ву­чыў­ся ў зна­ка­мі­та­ га пей­за­жыс­та Іва­на Шыш­кі­на, які, да­рэ­чы, ба­чыў у ім здо­ль­нас­ці ма­ры­ніс­та, і ў грэ­ка-са­ма­род­ка Архі­па Ку­інджы. Ужо яго вуч­нёў­скія кар­ці­ны куп­ля­юць рус­кія ме­цэ­на­ты Трац­ця­коў і Ма­ро­заў (гэ­та не­як пры­мі­ры­ла ба­ць­ку з вы­ба­рам ня­пэў­най пра­фе­сіі мас­та­ка). У Руш­чы­ца бы­лі ўсе шан­цы стаць мас­та­ком Рас­іі, пер­шым ся­род вуч­няў Ку­інджы. Ён зна­ёміц­ца з Бе­нуа,

S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е

• Старое гняздо. Кардон, алей. 1898. Прыватны збор.

Дзя­гі­ле­вым — элі­тай ра­фі­на­ва­на­га Пе­цяр­бур­га. Але, тым не менш, па­кі­дае бліс­ку­чы Пе­цяр­бург, у якім па­чу­ва­ецца «бе­лай ва­ро­най», і вяр­та­ецца на ра­дзі­му, у глуш, у Баг­да­на­ва. Тут ён ад­чуе ся­бе сва­ім, мясц­овым, гэ­тыя сціп­лыя кра­яві­ды ста­нуць асно­вай яго кар­цін. Ме­на­ві­та ў сва­ім ма­ёнтку ў Баг­да­на­ве, ся­род шля­хец­кіх ся­дзіб, кас­цё­лаў, за­мкаў і бе­ла­рус­кіх пей­за­ жаў на­ра­джа­ецца не пе­ра­йма­ль­нік Ку­інджы, не па­сля­доў­нік Шыш­кі­на, а сап­раў­дны пяс­няр мясц­овай пры­ро­ды, май­стар па­чуц­цё­ва­га сім­ва­ліч­на­га «свой­ска­га» пей­за­жу.


В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

Фер­ды­нанд Руш­чыц не пры­жыў­ся ні ў Кра­ка­ве, ні ў Вар­ша­ве, якія сус­трэ­лі яго з за­хап­лен­нем. Вы­язджа­ючы на вы­клад­чыц­ кую пра­цу ў гэ­тыя га­ра­ды, ён ня­змен­на вяр­таў­ся на ра­дзі­му. Яго жыц­цё ў 1920—1930-я пра­хо­дзіць па­між уні­вер­сі­тэ­там Стэ­фа­на Ба­то­рыя ў Ві­ль­ні і ся­дзі­бай у Баг­да­на­ва, дзе па­ста­ янна жы­ла яго ся­м’я. Ён па­мёр у 1936 го­дзе, не зве­даў­шы жа­ хаў Дру­гой сус­вет­най вай­ны ці ня­год вы­му­ша­най эміг­ра­цыі. Та­кая ка­рот­кая кан­ва бі­ягра­фіі мас­та­ка. Па­ра­докс 2. « ДЗІЎ­Н Ы ГО­РАД » МІНСК: ТЭ­Р Ы­Т О­Р ЫЯ РУШ­Ч Ы­Ц А

Ф

ер­ды­нанд Руш­чыц звя­за­ны з Мін­скам га­да­мі гім­на­зіч­ най ву­чо­бы і сту­дэн­цка­га юнац­тва. Ён па­кі­нуў Мінск у 1895 го­дзе, ка­лі ба­ць­ку рап­тоў­на ад­пра­ві­лі на пен­сію і ся­м’я пе­ра­еха­ла ў Баг­да­на­ва, у 110 км ад Мін­ска. У дзён­ні­ку Руш­чы­ца ёсць ня­ма­ла рад­коў, пры­све­ча­ных Мін­ску, а ў аль­бо­ мах — за­ма­лё­вак га­рад­скіх пей­за­жаў. Па­ра­дак­са­ль­на, але да­ сюль да­клад­на не бы­ло вя­до­ма, дзе жы­лі Руш­чы­цы ў Мін­ску. Сё­ле­та мін­скі архі­віст Ула­дзі­мір Дзя­ні­саў вы­свет­ліў (па­вод­ле ўспа­мі­наў сяб­ра юнац­тва Рушчыца), дзе ме­на­ві­та ста­яў дом, у якім жы­лі Руш­чы­цы, знай­шоў яго пла­ны. Ся­м’я аран­да­ва­ла 6 па­ко­яў на дру­гім па­вер­се ў двух­па­вяр­хо­вай цаг­ля­най ка­ мя­ні­цы — на ра­гу бы­лых ву­ліц Гу­бер­на­тар­скай і Ма­га­зін­най у бы­лым до­ме Бяр­ко­ві­ча, што на­ле­жаў два­ра­ні­ну Анто­ну Віс­ неў­ска­му. По­бач з до­мам быў шы­ро­кі двор з гас­па­дар­чы­мі па­ бу­до­ва­мі. Гэ­ты дом не аца­леў у Дру­гую сус­вет­ную вай­ну. Што дзіў­на, ён зна­хо­дзіў­ся на­ўска­сяк ад су­час­на­га бу­дын­ка вуг­ ла­во­га ад­мі­ніс­тра­цый­на­га кор­пу­са На­цы­яна­ль­на­га мас­тац­ка­ га му­зея на скры­жа­ван­ні ву­ліц Ле­ні­на і Кі­ра­ва, на пля­цоў­цы на­суп­раць Мі­ніс­тэр­ства за­меж­ных спраў. У квар­та­ле ад до­ма, на той жа Гу­бер­на­тар­скай (ця­пер там бу­ль­вар), мес­ці­ла­ся і муж­чын­ская кла­січ­ная гім­на­зія, якую Руш­чыц скон­чыў з за­

23

(1902), вы­ве­зе­ная фа­шыс­та­мі ў 1941 го­дзе. Ду­ма­ецца, гэ­тае мес­ца ў бу­ду­чы­ні вар­та адзна­чыць па­мят­ным зна­кам. У Руш­чы­ца ня­шмат за­ма­лё­вак Мін­ска, і кож­ная з іх для мін­чу­ коў на ва­гу зо­ла­та. Раз­ам з мас­та­ком-ба­та­ліс­там А. Па­по­вым ён ро­біць за­ма­лёў­кі на яўрэй­скіх мо­гіл­ках для кар­ці­ны «За­няд­ ба­ныя яўрэй­скія мо­гіл­кі», пі­ша Са­бор­ную плош­чу, драў­ля­ны мас­ток праз Свіс­лач, праз акно — ву­лі­цы го­ра­да, квіт­не­ючыя яблы­ні ў са­дзе Свян­ціц­кіх. Руш­чыц меў да го­ра­да дзя­цін­ства су­пя­рэч­лі­выя па­чуц­ці. Ён па­кі­не яго без шка­да­ван­ня, пе­ра­ ехаў­шы ў Баг­да­наў, але за­ўсё­ды бу­дзе ад­чу­ваць да яго сан­ ты­мент, на­зы­ва­ючы «цёп­лым род­ным гняз­дом, у якім ма­ра­ль­на ад­па­чы­ваю», пры па­ездках у Мінск ста­ра­ецца пра­йсці мі­ ма до­ма свай­го юнац­тва. Ён на­зі­рае імклі­вае пе­ра­тва­рэн­не ста­ро­га, па­тры­ярха­ль­на­га, па­та­ну­ла­га ў са­дах го­ра­да ў бур­ жу­азны го­рад «пе­ра­мож­на­га ні­гі­ліз­му». Вось што ён пі­саў у эсэ «Minsk-Litеwski» ў 1910-я: «…дзіў­ны го­рад... ця­пер ве­ль­ мі пад­обны да но­вых ра­ёнаў, якія па­ўста­юць пры чы­гу­нач­ных вак­за­лах... Доў­гія шэ­ра­гі вя­лі­кіх аль­бо мен­шых да­моў, вы­пад­ ко­ва па­стаў­ле­ныя ўздоўж бяз­душ­ных ву­ліц-трас, за­сла­ня­юць "фі­зі­яно­мію" го­ра­да. Ад­на з ня­мно­гіх вы­спаў, аца­ле­лых у гэ­ тай па­вод­цы... гэ­та Ка­тэд­ра і на­ва­ко­ль­ныя ёй му­ры, дзе ёсць яшчэ бу­дын­кі з тра­ды­цый­на-важ­ным аб­ліч­чам, ды яшчэ но­вы Кас­цёл. На ад­да­ле­ных ад цэн­тра ву­лі­цах — ужо не­шмат­лі­кія ся­дзі­бы, па­бу­да­ва­ныя ў сты­лі ста­рых драў­ля­ных фа­ль­вар­каў, пра­стор­ных і зруч­ных, пры­зна­ча­ных для ад­ной ся­м’і... Асаб­ лі­вая пыш­насць — роз­на­ка­ля­ро­выя агні і люс­тра­ныя сце­ны... кі­не­ма­тог­ра­фаў, ме­та­ліч­ныя квет­кі... Му­жыц­кія пле­бей­скай гра­ма­фо­ны за­глу­шы­лі ці­шы­ню, год­насць ста­рых сцен і да­моў у рэ­штках са­доў». І ўсё ж ду­ша Фер­ды­нан­да Руш­чы­ца — у яго ма­люн­ках. А гэ­тыя рэ­дкія ран­нія за­ма­лёў­кі вы­да­юць цеп­лы­ню і спа­га­ду да та­го не­вя­до­ма­га і не­паз­на­ва­ль­на­га Мін­ска, які Руш­чыц ад­чу­ваў як яго жы­хар, і яко­га мы ні­ко­лі не ўба­чым. Па­ра­докс 3. ВІ­З І­Я НЕР МІ­Н У­Л А­ГА

І

• Мінск зімой. Папера, аловак. 1890-я. Прыватны збор.

ла­тым мед­алём. А яшчэ да­лей, на бы­лой Са­бор­най плош­чы, ста­яў бу­ды­нак поль­ска­га гра­мад­ска­га схо­ду «Ognisko», дзе з іні­цы­яты­вы Руш­чы­ца ў 1911 го­дзе пра­йшла са­мая ці­ка­вая вы­ста­ва ў да­ва­енным Мін­ску — з удзе­лам вя­до­мых поль­скіх і мясц­овых мас­та­коў. Ака­за­ла­ся, што «тэ­ры­то­рыя Руш­чы­ца» ў Мін­ску, ву­лі­цы, па якіх ён ха­дзіў у юнац­тве, зна­хо­дзяц­ца ў не­ пас­рэд­най бліз­кас­ці ад му­зея, дзе вы­стаў­ле­на яго кар­ці­на «Ля кас­цё­ла» (1899), і ад бы­лой Кар­цін­най га­ле­рэі на ву­лі­цы Кар­ ла Мар­кса, дзе да вай­ны за­хоў­ва­ла­ся яго кар­ці­на «Да­жын­кі»

вось ён па­ся­ля­ецца ў сва­ім Баг­да­на­ве і вя­дзе дзён­нік: кож­ны дзень яго за­на­та­ва­ны. Што ро­біць ма­ла­ды ча­ла­ век, ка­лі пры­язджае ў вяс­ко­вую ся­дзі­бу? Ён па­чы­нае чы­ таць, шпа­цы­ра­ваць і ма­рыць. «Я гу­ляю, гля­джу, і мне тут так доб­ра. Я за­бы­ваю пра ўсё, я ха­чу быць дзі­цем і атрым­лі­ваць аса­ло­ду ад та­го, што дае мне Бог», — за­піс­вае ў сва­ім дзён­ні­ку мас­так па­сля пры­езду ў Баг­да­наў. Яму ўся­го 29 га­доў. На яго ста­ле ста­іць парт­рэт дзёр­зкай ру­ да­ва­ло­сай мас­тач­кі Але­ны Ма­коў­скай, да­чкі знакамітага тады мастака Канстанціна Ма­коў­ска­га, якую ён па­кі­нуў у Пе­цяр­бур­ гу. Пад­ра­бяз­нас­ці іх ад­но­сін — «бо­льш, чым сяб­роў­ства, але менш, чым ка­хан­не» — за­паў­ня­юць яго дзён­нік, раз­мо­вы з ма­ ці, надзеі на будучыню на­тхня­юць на твор­часць. Ён ад­кры­вае для ся­бе па­эмы Міц­ке­ві­ча, яко­га па­лю­біў усёй сва­ёй існас­цю, вы­ву­чае Сы­ра­ком­лю і Сян­ке­ві­ча і раз­умее, што ён сын гэ­тай зям­лі і па­ві­нен слу­жыць гэ­тай зям­лі, пра­ца­ваць для яе, «та­му што люб­лю яе ўсім сэр­цам і то­ль­кі ёй на­ле­жу ўсім це­лам і ду­шою». Ён ілюс­труе кні­гу па­эта і кра­язнаў­цы Чэс­ла­ва Янкоў­ ска­га пра Ашмян­скі па­вет і, на­тхнё­ны ёю, здзяй­сняе пад­арож­ жа ў ка­ла­маж­цы, як ра­біў Сы­ра­ком­ля, аб’­язджае ўсе на­ва­кол­лі. Ён ба­чыць аскеп­кі, це­ні мі­ну­ла­га гіс­та­рыч­най Літ­вы — знік­лай ку­ль­ту­ры цэ­лай кра­іны, — раз­бу­ра­ныя ста­рыя за­мкі, па­ла­цы, ста­рыя кас­цё­лы. Так з’яў­ля­юцца яго кар­ці­ны «Мі­ну­лае» і «Крэ­ ва» (1900), «Ня­дзе­ль­ны дзень. Кас­цёл у Баг­да­на­ве» (1899), «Кас­цёл у Віш­не­ве». «Крэ­ва», што ў 20 км ад Баг­да­на­ва, на­ пі­са­на ў кан­цы снеж­ня ў надзвы­чай ма­роз­ны дзень. Руш­чыц S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


24

В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

па­пя­рэд­не зра­біў мнос­тва фа­таг­ра­фіч­ных здым­каў, як ву­чыў яго не­ка­лі Шыш­кін. Дух ста­ро­га за­мка за­стаў­ся ра­ней­шым, мас­так, экс­пе­ры­мен­ту­ючы з кам­па­зі­цы­яй, знай­шоў па­трэб­ны ра­курс, ула­віў і гіс­та­рыч­ны кан­тэкст — ура­чыс­тую ма­ну­мен­ та­ль­насць і су­ро­васць ста­ра­жыт­ных му­роў. Па­кут­лі­ва вы­спя­ ваў яго ран­ні ра­ман­тыч­ны шэ­дэўр — кар­ці­на «Ба­ла­да» (1899). Асно­вай дзея­ння па­слу­жы­ла рэ­аль­ная алея ў Баг­да­на­ве, якую ён ад­ной­чы на­зі­раў у бу­ру, ства­лы бя­роз хіс­та­лі­ся пад моц­ ным вет­рам. Як «ві­зі­янер мі­ну­ла­га», Руш­чыц быц­цам ба­чыць праз ста­год­дзі дра­ма­тыч­ны сю­жэт: ша­лё­на ня­сец­ца ў на­ва­ ль­ні­цу ка­рэ­та... Уцё­кі? Па­го­ня? Не­цяр­пен­не хут­чэй сус­трэц­ца

• З берагоў Вілейкі. Алей. 1900. Акруговы музей у Торуні.

• Крэва. Алей. 1899. Бібліятэка В. Урублеўскага Літоўскай акадэміі навук. г. Вільня.

з ка­ха­най? Ці­ка­ва, што імпу­ль­сам да ства­рэн­ня кар­ці­ны па­ слу­жы­лі дзі­ця­чыя успа­мі­ны — ілюс­тра­цыі да лю­бі­май фран­ цуз­скай кніж­кі ка­зак «Доб­рыя дзе­ці». Кар­ці­ну гэ­тую ха­це­ла ку­піць ра­да Трац­ця­коў­скай га­ле­рэі, але яна не на­бра­ла га­ла­ соў. Яе на­быў поль­скі пі­сь­мен­нік Ген­рык Сян­ке­віч, але пад­час Вар­шаў­ска­га па­ўстан­ня 1944 го­да яна зга­рэ­ла ў до­ме яго да­ чкі. За­стаў­ся то­ль­кі эцюд да яе. Фер­ды­нанд Руш­чыц, грун­ту­ючы­ся на рэ­аль­ных ма­ты­вах на­ ва­кол­ляў Баг­да­на­ва, здо­леў ства­рыць асаб­лі­вы тып кар­ці­ны — гіс­та­рыч­ны ра­ман­тыч­ны пей­заж, які не па­каз­вае пры­ро­ду, а вы­ра­жае яе на­строй, эмо­цыі і сут­насць. Ка­лі ў яго пы­та­лі­ся на вы­ста­ве за­ча­ра­ва­ныя кар­ці­на­мі гле­да­ чы, ад­куль та­кія ма­ты­вы, ад­каз­ваў па­ра­дак­са­ль­на: «…Як быц­ цам у гэ­тым сэнс. Да­рэм­на шу­каць гэ­ты край. Але ад­каз­ваю, што ў Ві­лен­скай гу­бер­ні». Па­ра­докс 4. « СВЯТ­Л О І ЦЕ­Н І ». РА­М АН­Т ЫК, РЭ­А ЛІСТ, ­ СІМ­В А­Л ІСТ АБО ІМПРЭ­С І­Я НІСТ?

Д

а­клад­на акрэс­ліць пры­на­леж­насць Руш­чы­ца да вы­зна­ ча­на­га кі­рун­ку не­маг­чы­ма. Яго на­зы­ва­юць рэ­аліс­там ака­дэ­міч­най пе­цяр­бур­гскай шко­лы, вуч­нем Шыш­кі­на і Ку­інджы. Але ён шма­таб­ліч­ны. Руш­чыц пі­ша цал­кам рэ­аліс­ тыч­на як пле­нэ­рыст на ад­кры­тым па­вет­ры. Асноў­ны пры­нцып яго на­стаў­ні­каў — пра­ца з на­ту­ры і на пры­ро­дзе, а по­тым — у май­стэр­ні пі­саць «не­шта зу­сім іншае». Інакш кар­ці­ны не атры­ма­ецца. Пра гэ­ты па­ра­докс пі­саў яшчэ Айва­зоў­скі, на­ стаў­нік Ку­інджы. «Рух жы­вых сты­хій ня­ўлоў­ны для пэн­дзля:

S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е

• Nec mergitur. Алей. 1904--1905. Літоўскі мастацкі музей

пі­саць ма­лан­ку, па­рыў вет­ру, усплёск хва­лі не­маг­чы­ма з на­ту­ ры... Мас­так па­ві­нен за­пом­ніць іх і эфек­та­мі свят­ла і це­няў аб­стаў­ляць сваю кар­ці­ну». У той жа час у Руш­чы­цы ад­гад­ва­ юцца ры­сы мас­та­ка ра­ман­тыз­му, які ён успры­няў ад Ку­інджы і зна­ка­мі­та­га Айва­зоў­ска­га (той упа­да­баў тво­ры Фер­ды­нан­да Руш­чы­ца на вы­ста­ве ў Ака­дэ­міі). Ра­ман­тызм быў у кры­ві ў гэ­ тай пле­яды пей­за­жыс­таў. Руш­чыц лю­біць дра­ма­тыч­ныя па­ры­ вы вет­ру, утра­пё­ныя аб­ло­кі, ды­на­мі­ку і дра­ма­тызм («Ста­рое гняз­до» і «Ба­ла­да»). У га­ды рос­кві­ту сім­ва­ліз­му і ма­дэр­ну ён быў жа­да­ным экс­па­нен­там на се­цэ­сій­ных вы­ста­вах у Вар­ша­ ве і Пе­цяр­бур­гу — «Sztuka» і «Свет мас­тац­тва», арга­ні­за­та­ры якіх ад­чу­лі ў ім свай­го. Пра гэ­тыя по­шу­кі свед­чыць трып­ціх «Яблы­ня» (1901), пры­све­ча­ны жыц­цю дрэ­ва, яко­му ён на-


В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

д­аў «не­рэ­аль­ны ха­рак­тар». Ні­вод­ны ма­тыў, акра­мя «Зям­лі», так не пе­ра­сле­да­ваў мас­та­ка. Лю­боў Руш­чы­ца да пан­арам­ных кра­яві­даў з вы­шы­ні пту­шы­на­га па­лё­ту з вы­явай скла­да­на­га ра­кур­су звер­ху, яго за­хап­лен­не япон­скі­мі пей­заж­ны­мі гра­вю­ ра­мі вы­яві­лі­ся ў се­рыі яго ві­лей­скіх пей­за­жаў 1900 го­да («Ві­ лей­ка. Ве­чар», «Анёл Пан­скі», «З бе­ра­гоў Ві­лей­кі»). Не­звы­чай­ны па кам­па­зі­цыі сім­ва­ліч­ны пей­заж «З бе­ра­гоў Ві­ лей­кі» — дзіў­ная міс­тыч­ная кар­ці­на, якая дзі­віць сва­ёй та­ямні­ час­цю і змроч­ным дра­ма­тыз­мам. Про­даж кар­цін рус­кім ме­цэ­на­там Трац­ця­ко­ву і Ма­ро­за­ву да­ зва­ля­юць яму ад­пра­віц­ца ў пад­арож­жа па Еўро­пе. У Ба­зе­лі Руш­чыц доў­га ста­яў шчас­лі­вы пе­рад Бек­лі­ным, у Па­ры­жы за па­ўга­дзі­ны да за­крыц­ця ён за­бег на вы­ста­ву Кло­да Ма­нэ і, ура­жа­ны рас­па­ле­ны­мі фар­ба­мі, ззян­нем свят­ла, не за­ха­ цеў гля­дзець бо­льш ні­чо­га. Без­умоў­на, ён за­пом­ніў і ўлі­чыў гэ­тыя свет­ла­выя імпрэ­сіі Кло­да Ма­нэ. Вя­до­ма, Фер­ды­нанд Руш­чыц не да­йшоў да край­ніх імпрэ­сі­яніс­тыч­ных ад­крыц­цяў, але выкарыстоўваў і па­асоб­ны маз­ок, і ды­на­мі­ку пэн­дзля, і ўражанне эцюд­нас­ці, экс­пе­ры­мен­та­ваў, ства­ра­ючы эфект вы­ пад­ко­вай кам­па­зі­цыі, мі­ма­лёт­нас­ці ўра­жан­ня, асаб­лі­ва ці­ка­ выя яму свет­ла­выя эфек­ты («Свят­ло і це­ні»). У цык­ле «Ста­рых млы­ноў» ён ужо сім­ва­ліст: ко­лы і та­ямні­чыя за­пру­ды так­са­ма чы­та­юцца як сім­вал бяс­кон­цас­ці і кру­газ­ва­ро­ту быц­ця. Но­вы ма­тыў — зі­мо­вых аб­ле­дзя­не­лых млы­ноў — не­йкім цу­дам раз­ві­ ва­ецца і на­ра­джае зу­сім не­ча­ка­ны для Руш­чы­ца мі­ні­ма­ліс­тыч­ ны і не­йкі на­ват дзі­ця­чы пей­заж «Зі­мо­вая каз­ка». Фер­ды­нанд Руш­чыц ха­цеў да­маг­чы­ся ад кар­ці­ны ча­роў­най вы­тан­ча­нас­ці гра­фі­кі ма­роз­ных кве­так і ка­зач­ных ара­бе­сак на шкле. Яго шэ­дэўр, які Руш­чыц вы­ра­шыў па­ка­заць ў 1911 го­дзе ў Мін­ску на вы­ста­ве поль­ска­га гра­мад­ска­га схо­ду «Ognisko»,  — пра­ грам­нае па­лат­но «Ле­ген­да», аль­бо «Nec mergitur» (1904— 1905). Дэ­віз на гер­бе Па­ры­жа «Ка­ча­ецца на хва­лях, але не то­не» пра­чыт­ва­ецца су­час­ні­ка­мі як сім­вал не­па­тап­ля­ль­най Поль­шчы, надзеі на яе хут­кае ад­ра­джэн­не. Прад­чу­ван­не ад­ ра­джэн­ня поль­скай дзяр­жаў­нас­ці ў гэ­тай кар­ці­не — мас­тац­кае прад­ба­чан­не. Па­сля гэ­та­га тво­ра Руш­чыц ста­но­віц­ца ку­ль­та­ вым мас­та­ком Поль­шчы.

25

чор­на-бе­лай рэ­пра­дук­цыі. Ён бя­рэ пей­заж з вы­шы­ні пту­шы­ на­га па­лё­ту, што дае пла­не­тар­нае ад­чу­ван­не, і ад­люс­троў­вае на­чное ся­лян­скае гу­лян­не са ста­ла­мі на бе­ра­зе ра­кі як не­йкую міс­тыч­ную, амаль па­ган­скую міс­тэ­рыю. І вя­до­ма, ся­лян­ ская пра­ца. Не мог ён аб­ысці гэ­тую тэ­му пры бліз­кім кан­так­це з ся­лян­ствам. Ся­ля­не пры­хо­дзі­лі на Ка­ля­ды, Да­жын­кі, Вя­лік­ дзень, він­ша­ва­лі гас­па­да­роў. Руш­чы­цы да­ва­лі пад­арун­кі-цу­ кер­кі дзет­кам, вы­стаў­ля­лі стол з та­лер­ка­мі з бу­тэр­бро­да­мі, на­шма­ра­ва­ны­мі мар­ме­ла­дам, а так­са­ма для муж­чын, якія кру­ ці­лі са­ма­крут­кі, у іх ты­тунь рос на за­дах ага­ро­даў, — па­пя­ро­сы. Для ся­лян-муж­чын, гэ­та вя­до­ма, бы­ло зна­кам па­ша­ны. З ся­ля­ на­мі бы­лі дзіў­ныя ад­но­сі­ны: з ад­на­го бо­ку, Руш­чыц — гас­па­ дар і па­меш­чык, але цал­кам лі­бе­ра­ль­ны, доб­ры, які дбае пра да­бра­быт аб­шчы­ны, дае да­рам ле­су па­га­рэ­ль­цу, па­саг па­ка­ ёўкам, спя­вае пес­ні на да­жын­ках, з дру­го­га — за­йма­ецца не­ зра­зу­ме­ла чым: мас­так, дзі­вак. Ён прад­аў ся­лян­скай аб­шчы­ не за 1 зло­ты ка­ва­лак зям­лі для бу­даў­ніц­тва шко­лы і ма­рыў па­бу­да­ваць тэлеграф, но­вы кас­цёл по­бач са ста­рым, пра што пра­сі­лі яго вер­ні­кі Баг­да­на­ва. Ся­лян ён па­ва­жаў, але не ідэ­алі­за­ваў, раз­уме­ючы ўсю ку­ль­тур­ ную про­рву па­між са­бой і імі. Аб’­ядноў­ва­ла іх то­ль­кі зям­ля, на якой яны пра­ца­ва­лі. Па­лі ва­кол Баг­да­на­ва — асаб­лі­вая тэ­ма. Мас­так пі­ша шмат­лі­ кія эцю­ды з гэ­ты­мі па­гор­ка­мі, па­ля­мі, рэ­дкі­мі дрэ­ва­мі, шэ­рым не­бам «ко­ле­ру аўсян­кі». Ён адзін блу­кае з ма­ль­бер­там і кож­ ны дзень пры­но­сіць сваю зда­бы­чу — эцю­ды.

Па­ра­докс 5. « СВАЯ ЗЯМ­Л Я ». РУШ­Ч ЫЦ — ПА­М ЕШ­Ч ЫК

Р

уш­чыц пі­саў сваю зям­лю. Ён быў, між іншым, ся­рэд­не­ абшар­ні­кам, меў у спад­чы­ну ад ба­ць­кі 471 дзе­ся­ці­ну зям­ лі ў Баг­да­на­ве, у за­сцен­ку Пра­ца — 31 дзе­ся­ці­ну. 670 дзе­ ся­цін зям­лі ў Вай­гя­нах, якую атры­маў ад дзя­дзь­кі Эма­ну­эля. Уся­го 1245 гек­та­раў зям­лі з ле­сам, па­ля­мі і лу­га­мі. У гас­па­ дар­цы бы­ло 40 ка­роў, ка­нюш­ня з не­ка­ль­кі­мі ка­ня­мі, мля­чар­ ня, фрук­то­вы сад. Сам мас­так не за­ймаў­ся гас­па­дар­кай, «не быў да гэ­та­га здо­ль­ны», спра­вы вёў спа­чат­ку ба­ць­ка, по­тым кі­ раў­нік. Руш­чы­цу па­шан­ца­ва­ла, ён не стаў эміг­ран­там: у 1921 го­дзе па Рыж­скай да­мо­ве Баг­да­наў апы­нуў­ся на тэ­ры­то­рыі Поль­шчы ўся­го ў 50 км ад са­вец­кай мя­жы, ён за­стаў­ся гас­па­ да­ром. У яго бы­ло асаб­лі­вае стаў­лен­не да гэ­тай зям­лі як зям­лі про­дкаў. Фер­ды­нанд Руш­чыц бы­ваў у Баг­да­на­ве пра­ктыч­на ва ўсе се­зо­ны і мог на­зі­раць по­ўны цыкл ся­лян­ска­га жыц­ця. Ма­ люе ён і ста­гі се­на на ся­лян­скіх па­лях, і драў­ля­ныя ха­ты ў Баг­ да­на­ве, кры­тыя са­ло­май, вы­со­кія да­хі, кас­цоў, што вяр­та­лі­ся з пра­цы, ся­лян­скія свя­ты. І яшчэ кар­чма — раз­бі­тыя да­ро­гі, на­ строй ту­гі і без­на­дзей­нас­ці. З’я­ві­лі­ся кар­ці­ны «У свет», «Эміг­ ран­ты» — тво­ры са­цы­яль­ныя, пры­све­ча­ныя ма­са­ва­му сы­хо­ду ся­лян­ства з род­ных вё­сак. Але бы­лі і ра­дас­ныя мо­ман­ты. «Суб­откі» — ся­лян­скае свя­та, і кар­ці­на «Да­жын­кі», пра якую мож­на мер­ка­ваць то­ль­кі па

• Багданаў вясной. Палатно на кардоне, алей. 1902. Прыватны збор .

З бяс­кон­цых на­кі­даў раз­ара­ных па­лёў, якія, зда­ва­ла­ся б, ні­ як з ёй не су­адно­сяц­ца, з’яў­ля­ецца сім­ва­ліч­ная ма­ну­мен­та­ль­ ная кар­ці­на «Зям­ля» (1898, На­цы­яна­ль­ны му­зей, Вар­ша­ва). Спачатку Руш­чыц на­зваў яе «Ва­лы» і на­ват на бу­кі­ніс­тыч­ным раз­ва­ле ў Па­ры­жы вы­гля­дзеў і ку­піў не­ка­ль­кі фо­та­здым­каў з ва­ла­мі і аб­ло­ка­мі. Мас­так доў­га і па­кут­лі­ва над ёй пра­ца­ваў, шу­каў пра­пор­цыі, су­адно­сі­ны зям­лі і не­ба. Сю­жэт про­сты: пад ве­лі­зар­ным не­бам се­ля­нін упар­та арэ зям­лю на ва­лах, цяж­ка пад­ыма­ючы­ся на па­го­рак. І вось тут у яго кар­ці­не з’яў­ля­ецца не­ба — упер­шы­ню так ўра­чыс­та. Не­бу, па якім бя­гуць аб­ло­кі, Руш­чыц, як і яго на­стаў­ні­кі па Ака­дэ­міі, над­ае асаб­лі­вую ўва­ гу. «Сён­ня зноў ся­джу ў аб­ло­ках», — за­на­тоў­вае ён у дзён­ні­ку. З’я­ві­ла­ся на­ват азна­чэн­не: «руш­чы­ца­вы воб­ла­кі». Так знаў­цы на­зы­ва­юць яго дзіў­ныя «інды­ві­ду­аль­ныя» аб­ло­кі  — цяж­кія, пу­льх­ныя, як пад­ушкі, шчы­ль­ныя, на­поў­не­ныя ві­ль­гац­цю. S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


26

В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

Ад­ра­зу ад­чу­ва­ла­ся, што ў кар­ці­не за­кла­дзе­на не­шта бо­ль­шае, чым про­ста ма­тыў во­ры­ва. Тут ба­чы­ла­ся і рэ­лі­гій­ная біб­лей­ ская асно­ва — за­па­вет ча­ла­ве­ку ў по­це тва­ру зда­бы­ваць свой хлеб, і па­эты­за­цыя ся­лян­скай пра­цы, і але­го­рыя ча­ла­ве­ча­га існа­ван­ня, і ілюс­тра­цыя ба­чан­ня Міц­ке­ві­ча «ча­ла­ве­ка па­між зям­лёй і не­бам», і пла­не­тар­нае ад­чу­ван­не ча­ла­ве­ча­га быц­ ця — зям­ля, не­ба, ча­ла­век. Іншыя кры­ты­кі лі­чы­лі, што кар­ці­ ну вар­та ўспры­маць праз пры­зму ніц­шэ­анска­га «тры­умфу во­лі» — кар­ці­най элеў­сін­скіх міс­тэ­рый і на­ват рэ­лі­гій­най, як ува­саб­лен­не ўвас­крэ­сен­ня Хрыс­то­ва. Тут воб­раз­на прад­стаў­ ле­на і яго пер­са­на­ль­ная аса­біс­тая мас­та­коў­ская мі­сія: ара­ты на ні­ве мясц­овай ку­ль­ту­ры — так Руш­чыц ся­бе ўспры­мае, так пі­ша ў дзён­ні­ку: «Я ма­ру бо­льш за ўсё быць доб­рым сы­нам сва­ёй Айчы­ны, для яе пра­ца­ваць і араць, і ка­лі вы­рас­це штоне­будзь, ад­даць ёй увесь плён…» Па­ра­докс 6. СЫ­Х ОД АД ЖЫ­В А­П І­С У НА ПІ­К У СЛА­В Ы

У

жо вя­до­мым мас­та­ком, тво­ры яко­га куп­ля­лі ме­цэ­на­ты, ура­да­выя ўста­но­вы і му­зеі, Руш­чыц пры­мае ша­ку­ючае ра­шэн­не: па­кі­нуць жы­ва­піс, і ні­ко­лі бо­льш да яго не вяр­ та­ецца. Па­ра­докс ад­мо­вы Руш­чы­ца ад жы­ва­пі­су не раз­га­да­ ны; яго спра­бу­юць зра­зу­мець да гэ­та­га ча­су. Ён пра­ца­ваў як жы­ва­пі­сец кры­ху бо­льш за 14 га­доў. Руш­чыц «спі­саў­ся», усё

ца яго аб гэ­тым. Ад­каз ён за­пі­саў у дзён­ні­ку: «Гэ­та як па­цер­кі на ру­жан­цы: яны роз­ныя, але ніт­ка ад­на», — гэ­та зна­чыць ён про­ста пе­ра­мяс­ціў сфе­ру сва­ёй дзей­нас­ці ў пры­клад­ныя мас­ тац­кія пра­кты­кі. Яго твор­чы інта­рэс зру­шыў­ся ад ства­рэн­ня ма­ляў­ні­чай фор­мы да мас­тац­ка­га фар­ма­ван­ня рэ­аль­нас­ці. Ян Бул­гак у бра­шу­ры «Ча­му Руш­чыц па­кі­нуў жы­ва­піс» пі­ша, што яшчэ ад­на кар­ці­на ў за­ла­той ра­ме над ка­на­пай ка­лек­цы­яне­ра аль­бо бур­жуа ўжо не маг­ла за­да­во­ліць мас­та­ка, яму ха­це­ла­ ся бо­ль­ша­га — эстэ­ты­за­цыі што­дзён­на­га жыц­ця, «пры­га­жос­ці па­ўсюль». Фер­ды­нанд Руш­чыц з по­спе­хам пра­ца­ваў мас­та­ком-па­ста­ ноў­шчы­кам для ві­лен­ска­га тэ­атра, кніж­ным гра­фі­кам і май­ страм пры­клад­но­га мас­тац­тва, але ў асноў­ным — дэ­ка­нам і пра­фе­са­рам уні­вер­сі­тэ­та. Твор­чая адзі­но­та і су­зі­ран­не пры­ ро­ды змя­ні­ла­ся гра­мад­скай дзей­нас­цю — бяс­кон­цым кру­га­ ва­ро­там лек­цый і экс­кур­сій, па­ся­джэн­няў і ка­мі­тэ­таў, кан­так­ таў з мно­гі­мі лю­дзь­мі. У гэ­тым ён да­сяг­нуў та­кіх жа вы­дат­ных вы­ні­каў, зра­біў­ся «аван­гар­дыс­там ку­ль­тур­на­га жыц­ця», «мас­ тац­кім дык­та­та­рам» Ві­ль­ні. Ён мог спы­ніць мі­на­ка на ву­лі­цы і па­ка­заць яму на ня­пра­ві­ль­ны ко­лер га­льш­ту­ка ў яго кас­цю­ме. Ён па­глыб­ляў­ся ва ўсе дро­бя­зі ўні­вер­сі­тэц­ка­га жыц­ця, упры­ гож­ваў лю­бую фар­ма­ль­насць — за­пра­ша­ль­ны бі­лет, ві­нь­етку, вок­лад­ку сту­дэн­цка­га ча­со­пі­са, пла­кат кра­ёвай вы­ста­вы. Але сыш­лі ў ня­быт ці ў глы­бі­ні архі­ваў яго тэ­атра­ль­ныя дэ­ка­ра­ цыі, якім ён ад­да­ваў­ся спаў­на, ляг­лі на па­лі­цы біб­лі­ятэк яго ча­со­пі­сы і ілюс­тра­цыі, якім ён пры­свя­чаў цэ­лыя ве­ча­ры, ста­лі гіс­та­рыч­нымі ра­ры­тэ­та­мі іншыя па­чы­нан­ні — мед­алі і эмбле­ мы. Яго дзі­ця, яго ча­со­піс «Tygodnik Wilenski», які ён ста­раў­ ся зра­біць су­пер­ні­кам пе­цяр­бур­гжска­га «Све­ту мас­тац­тва», пра­існа­ваў уся­го два га­ды. По­мні­кам яму за­стаў­ся «Дзён­нік» і кар­ці­ны баг­да­наў­ска­га 6-год­дзя. За­над­та ра­на і не­зва­рот­на бы­ла пе­ра­гор­ну­тая вы­ключ­на ары­гі­на­ль­ная ста­рон­ка ў гіс­то­ рыі жы­ва­пі­су на­ша­га краю. Па­ра­докс 7. ПРА­Ф Е­С АР, ЯКІ НЕ ВЫ­К ЛА­Д АЎ

Ф

• Стары дом. Алей. 1903. Нацыянальны музей у Варшаве.

ўжо ска­заў? Ён не ха­цеў па­ўта­рац­ца? Ён вы­ка­наў ужо сваю мас­тац­кую пра­гра­му? За­гад­ка... Ча­му ён без шка­да­ван­ня па­ кі­нуў жы­ва­піс так ра­на? Ці вер­нец­ца да яго па­сля, пы­та­юць яго ка­ле­гі. Ці не рас­трач­вае ён на дро­бя­зі свой не­звы­чай­ны та­лент? Вось што Рушчыц ад­ка­заў у 1924 го­дзе на пы­тан­не свай­го вуч­ня Ма­р’я­на Бо­гу­ша-Шыш­кі, які ад­ва­жыў­ся за­пы­тац­ S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е

а­ку­ль­тэт мас­тац­тваў пры ўні­вер­сі­тэ­це быў за­па­вет­ най ма­рай Руш­чы­ца яшчэ з 1906 го­да. Яна ажыц­ця­ ві­ла­ся то­ль­кі ў 1919-м. Руш­чыц, па­чуў­шы пра на­ступ на Ві­ль­ню поль­скіх вой­скаў, за­клаў ад­на­кон­ныя ка­лё­сы і ў па­шар­па­най кур­тцы і ў вы­со­кіх бо­тах вы­ехаў з Баг­да­на­ва ў Ві­ль­ню, тут жа ўліў­шы­ся ў пра­цу Арга­ні­за­цый­на­га ка­мі­тэ­та па ад­крыц­ці ўні­вер­сі­тэ­та, які атры­маў імя Стэ­фа­на Ба­то­рыя. Ён вы­нес пра­па­но­ву ад­ра­дзіць фа­ку­ль­тэт мас­тац­тваў, згод­на са ста­рой ві­лен­скай тра­ды­цы­яй, на­пі­саў пра­гра­му фа­ку­ль­тэ­та, увай­шоў у кож­ную дро­бязь, аж да шы­ль­даў, клю­чоў і то­гі рэ­кта­ра. Як ка­мі­ва­яжор, ён ездзіў у Ака­дэ­міі Вар­ша­вы і Кра­ка­ ва, каб «зда­быць» для фа­ку­ль­тэ­та леп­шых вы­клад­чы­каў, зна­ ка­мі­тых поль­скіх жы­ва­піс­цаў. Хто­сь­ці аб­яцаў і не пры­язджаў, хто­сь­ці не пры­жы­ваў­ся «на ві­лен­скім бру­ку». З вя­лі­кай цяж­ кас­цю праз не­ка­ль­кі га­доў сфар­ма­ваў­ся ка­лек­тыў пед­аго­гаў, надзвы­чай роз­ных па інды­ві­ду­аль­нас­ці, але раз­ам яны скла­лі су­цэ­ль­ную кар­ці­ну но­вай, ары­гі­на­ль­най пра­гра­мы на­ву­чан­ня. Фер­ды­нанд Руш­чыц актыў­на су­пра­цьс­та­яў імкнен­ню Мі­ніс­ тэр­ства ку­ль­ту­ры за­крыць фа­ку­ль­тэт і «зра­біць на­рма­ль­ную Ака­дэ­мію», ва­яваў з вар­шаў­скі­мі чы­ноў­ні­ка­мі, пі­саў, ездзіў, да­каз­ваў, пе­ра­кон­ваў, не­рва­ваў­ся, ка­лі ўсё ж та­кі за­кры­лі архі­тэк­тур­ны фа­ку­ль­тэт… Ён здо­леў ства­рыць на фа­ку­ль­тэ­це не­за­быў­ную атмас­фе­ру сут­вор­час­ці і ўза­ема­да­па­мо­гі, фа­на­ тыч­най ад­да­нас­ці мас­тац­тву, пра якую згад­ва­юць усе без вы­ клю­чэн­ня сту­дэн­ты і вы­клад­чы­кі. «Наш фа­ку­ль­тэт! — мы там жы­лі, — успа­мі­на­ла Ган­на Мі­леў­ская. — Ад са­май ра­ні­цы цэ­лы


В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

дзень у май­стэр­нях, біб­лі­ятэ­цы, аль­бо — у па­рку... Мы ўсе бы­лі фа­на­ты­ка­мі! У свя­ты пра­ца­ва­лі так­са­ма. І ні­якія за­ба­ро­ны дэ­ ка­на­та нам не ўказ. За­чы­не­ныя дзве­ры і акно, але мы ўсё пра­ ця­ка­лі праз шчы­лі­ны...» Ад­нак па­ра­дак­са­ль­ным чы­нам, з цяж­ кас­цю «рас­кру­ціў­шы» гэ­тую скла­да­ную пед­ага­гіч­ную ма­шы­ну, Фер­ды­нанд Руш­чыц не стаў рэ­аль­ным вы­клад­чы­кам, хоць за­ста­ваў­ся пра­фе­са­рам пей­заж­на­га жы­ва­пі­су і на­цюр­мор­та. Ён ужо не ездзіў са сту­дэн­та­мі на пле­нэ­ры, як у Кра­ка­ве і ў Вар­ша­ве. Яго ка­ле­га Бе­не­дыкт Ку­біц­кі рас­па­вя­даў пра тое, як спа­чат­ку ён за­га­рэў­ся, па­чаў ста­віць эстэц­кія на­цюр­мор­ты з люс­тэр­ка­мі ў сты­ль­ных ра­мах, але ўба­чыў­шы, як пер­ша­кур­сні­кі ня­лоў­ка іх ма­лю­юць, уз­ма­ліў­ся: «Бе­не­дык­це, я не ма­гу. Кі­руй май­стэр­няй ты сам!» Руш­чыц прад­аста­віў што­дзён­ную пра­цу ад’­юнктам і асіс­тэн­ там — ама­та­ру ка­вы па-ту­рэц­ку і па­эзіі, мас­та­ку-імпрэ­сі­яніс­ту Аляк­сан­дру Штур­ма­ну, за­мкнё­на­му, але су­р’ёз­на­му і ад­да­на­ му спра­ве Бра­ніс­ла­ву Яман­ту. Мас­так Ты­ман Не­ся­лоў­скі пі­саў: «Руш­чыц не за­ймаў­ся сту­дэн­та­мі, зы­хо­дзя­чы з мер­ка­ван­ня, што “сту­дэнт, за­стаў­шы­ся ў адзі­но­це, ляг­чэй сам зной­дзе ся­ бе”». То­ль­кі ча­сам кан­су­ль­та­ваў у сва­ёй па­ра­дак­са­ль­най ма­ не­ры, як Па­вел Чыс­ця­коў у Ака­дэ­міі мас­тац­тваў. «Лес ёсць, а за­йцам не па­хне», «Не ды­хай­це пад коў­драй», «У вас тут ня­ма ба­со­вай но­ты», «Ува­хо­дзь­це праз дзве­ры, а не праз фор­ тач­ку», — ка­заў ён вуч­ням-бе­ла­ру­сам Мі­ха­сю Сеў­ру­ку і Пят­ ру Сер­гі­еві­чу. За­ўва­гі гэ­тыя па­тра­ба­ва­лі рас­шыф­роў­кі, і вуч­ні раз­уме­лі іх сэнс праз га­ды. Да­рэ­чы, вуч­ня­мі Руш­чы­ца лі­чы­лі ся­бе 15 мас­та­коў ро­дам з бе­ла­рус­кіх вё­сак і мяс­тэ­чак. Тым не менш сту­дэн­ты і вы­клад­чы­кі яго лю­бі­лі і ша­на­ва­лі, ве­ль­мі га­на­ры­лі­ся сва­ім дэ­ка­нам. Увесь фа­ку­ль­тэт адзна­чаў яго імя­ні­ны, кож­ны яго ві­зіт у май­стэр­ню ста­на­віў­ся падзе­яй. «Ба­чы­ла Руш­чы­ца па­ру раз­оў, ён за­йшоў да нас, пер­ша­кур­сні­ каў... Сла­ва Руш­чы­ца і яго зна­ка­мі­тыя экс­кур­сіі па Ві­ль­ні бы­лі ле­ген­да­мі. На­шы вы­клад­чы­кі, хоць па на­ра­джэн­ні і не бы­лі ві­лен­чу­ка­мі, арга­ніч­на ўвай­шлі ў шэ­раг вя­до­мых усім “ві­лен­ скіх дзі­ва­коў”. Ён здо­леў ства­рыць на фа­ку­ль­тэ­це атмас­фе­ру твор­час­ці і сва­бо­ды, ён быў не “пед­ага­гіч­ным це­лам”, а ду­шою фа­ку­ль­тэ­та», — на­пі­саў у сва­іх успа­мі­нах Бо­гуш-Шыш­ка. «Мы ўсе з яго», — пад­су­ма­ваў архі­тэк­тар-вы­клад­чык Юль­юш Клос. Па­ра­докс 8. ГОСЦЬ У СВА­Ё Й СЯ­М ’І. КА­Х АН­Н Е Ў ЛІС­ТАХ

А

саб­лі­вую ро­лю ў лё­се Руш­чы­ца гра­ла яго ся­м’я. Руш­чыц ажа­ніў­ся по­зна, у 1913 го­дзе, з поль­кай Рэ­гі­най Рук, да­чкой Оска­ра Р­ука, ула­да­ль­ні­ка ма­ёнтка Па­ру­до­мі­ на, кі­раў­ні­ка Ві­лен­ска­га ад­дзе­ла Пе­цяр­бур­гска­га Та­ва­рыс­тва за­сця­ро­гі ад па­жа­раў. Мас­та­ку ў той час бы­ло 43 га­ды, ёй — удвая менш, але гэ­та не за­мі­на­ла ім доб­ра раз­умець ад­но ад­ на­го, да­вя­раць дум­кі, аб­ме­нь­ва­ючы­ся пры­ват­ны­мі дзён­ні­ка­мі. На­ват квет­кі на пер­шых спат­кан­нях яны пры­но­сі­лі ад­но­ль­ ка­выя — шэ­рыя ка­са­чы. Рэ­гі­на, «ка­ха­ная Гі­на», як ён на­зы­ваў яе ў ліс­тах, на­ра­дзі­ла Руш­чы­цу шас­ця­рых дзя­цей. Раз­ам яны жы­лі пры­клад­на да 1919 го­да. Ка­лі Руш­чыц па­чаў вы­кла­даць у Ві­ль­ні, то ў Баг­да­на­ве бы­ваў на­езда­мі. Увесь ця­жар вы­ха­ ван­ня ма­лых дзя­цей уз­яла на ся­бе жон­ка, якая па­ста­янна жы­ ла ў Баг­да­на­ве, што па­тра­ба­ваў гас­па­дар­ска­га на­гля­ду. Муж і жон­ка вя­лі па­між са­бой амаль што­дзён­ную пе­ра­піс­ку. Але рас­стан­не то­ль­кі ўма­цоў­ва­ла іх уз­аем­нае ка­хан­не. За 10 га­ доў жыц­ця на ад­лег­лас­ці Руш­чыц на­пі­саў жон­цы 1650 ліс­тоў, по­ўных пяш­чо­ты і кло­па­ту, сур’ёзных раз­ва­жан­няў аб жыц­ці і мас­тац­тве. Па іх ві­даць, як бліз­кія ду­хоў­на яны бы­лі. Рэ­гі­ на бы­ла пры­кла­дам ахвяр­на­га ка­хан­ня, цал­кам рас­тва­ры­ла­ ся ў му­жы, бы­ла яго ад­да­най сяб­роў­кай і ад­на­дум­кай. Ся­м’я

27

• Мальвы. Інтэр'ер салона ў Багданаве. Кардон, алей. 1905. Нацыянальный музей у Варшаве.

«атры­ма­ла» ба­ць­ку і му­жа то­ль­кі ў 1932 го­дзе, ка­лі ён цяж­ка за­хва­рэў і па­тра­ба­ваў па­ста­янна­га на­гля­ду род­ных. Фак­тыч­на жон­ка і ста­рэй­шая да­чка Яні­на пра­цяг­ну­лі яму жыц­цё яшчэ на не­ка­ль­кі га­доў, ма­ра­ль­на пад­трым­лі­ва­лі яго, на­ня­лі док­та­рама­са­жыс­та, які па­ста­янна жыў у ся­дзі­бе. Руш­чыц на­ват па­чаў пі­саць эцю­ды ле­вай ру­кой. Рэ­гі­на пе­ра­жы­ла му­жа на 3 га­ды, ска­на­ла ад хва­ро­бы ў 1939-м, на 47 го­дзе жыц­ця. Га­ды і лі­ ха­лец­ці, вой­ны зніш­чы­лі і ся­дзі­бу, і парк, і ста­ры кас­цёл, але за­ха­ва­лі іх ма­гі­лы. Яны ля­жаць по­бач на баг­да­наў­скіх мо­гіл­ ках, у сва­ёй зям­лі. Па­сля смер­ці ба­ць­коў дзе­ці шмат зра­бі­лі для па­мя­ці Руш­чы­ ца як мас­та­ка. Па­вод­ле ўста­ля­ва­най тра­ды­цыі, усіх хлоп­чы­ каў у ся­м’і Руш­чы­цаў на­зы­ва­юць ся­мей­ны­мі імё­на­мі — Эдвард і Фер­ды­нанд. Яні­на ста­ла мас­тац­тваз­наў­цам, да­след­чы­цай твор­час­ці ба­ць­кі, арга­ні­за­тар­кай яго вы­стаў у Поль­шчы, сын Эдвард шмат га­доў пры­свя­ціў рэ­дак­ту­ры і пуб­лі­ка­цыі ба­ць­ка­ ва­га дзён­ні­ка і яго пе­ра­піс­цы з ма­ці, унук Фер­ды­нанд Руш­чыц як ды­рэк­тар На­цы­яна­ль­на­га му­зея Вар­ша­вы пра­вёў вы­ста­ву свай­го дзе­да ў 2002 го­дзе ў Кра­ка­ве, То­ру­ні, Вар­ша­ве і Ві­ль­ ню­се, пра­ўнук Эдвард скон­чыў Ака­дэ­мію мас­тац­тваў у Вар­ ша­ве. Кож­ны год на Дзя­ды яны пры­язджа­юць на ма­гі­лу сва­іх про­дкаў у Баг­да­наў. Фе­но­мен Руш­чы­ца — шмат­гран­на­га мас­та­ка ку­ль­тур­на­га па­ меж­жа — яшчэ доў­га бу­дуць асэн­соў­ваць на­шчад­кі. У Бе­ла­ру­сі ў апош­нія га­ды пад­ара­ва­ныя ці на­бы­тыя не­ка­ль­кі не­вя­ліч­кіх тво­раў аўта­ра, ёсць па­мят­ныя мясц­іны, звя­за­ныя з яго жыц­ цём і твор­час­цю. Мно­гае з та­го, што за­дум­ва­ла­ся да юбі­лею, на жаль, не ўда­ло­ся здзей­сніць праз форс-ма­жор — за­крыц­цё меж­аў з-за пан­дэ­міі: не бу­дзе на юбі­лей­най вы­ста­ве ў На­ цы­яна­ль­ным мас­тац­кім му­зеі Рэ­спуб­лі­кі Бе­ла­русь зна­ка­мі­тых тво­раў мас­та­ка з ка­лек­цый Літ­вы, Поль­шчы і Рас­іі. Спра­вы бу­ ду­чы­ні — пе­ра­клад дру­го­га то­ма «Дзён­ні­ка» Руш­чы­ца з поль­ скай мо­вы на бе­ла­рус­кую, ад­на­ўлен­не ся­дзі­бы Руш­чы­ца ў Баг­ да­на­ве з ме­ма­ры­яль­ным му­зе­ем.

S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


28

В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

• Бацькі Фердынанда Рушчыца: Бацька — Эдвард Рушчыц (30.10.1830 — 17.08.1910) Маці — Альвіна Рушчыц з роду Мунхаў (22.07 1837 — 7.06.1918) Пахаваныя на сямейных могілках у Багданаве. • Фердынанд Рушчыц за працай у кабінеце. • Фота сядзібы ў Багданаве пачатку ХХ стагоддзя. Фота Яна Булгака. • Фота т.зв. cтарога дома, размешчанага паблізу новай сядзібы.

• Сядзіба і фрагмент парку. • Салон у сядзібе ў Багданаве, за фартэпіяна жонка Фердынанда Рэгіна. • Аўтапартрэт мастака.

S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

29

• Фрагмент парку. • Від на стары і новы дом у Багданаве. Фота Яна Булгака. • Алея, што вядзе да сядзібы ­ ў Багданаве.

• Інтэр'ер старога дома. Фота Яна Булгака. • Фердынанд Рушчыц у форме жаўнера Войска Польскага, 1918 год. • Фрагмент інтэр'ера новага дома.

S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


30

В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

Фота Дзмітрыя Мілаванава.

Май­стар па­этыч­на­га сюр­рэ­аліз­му Дзміт­рый Мі­ла­ва­наў

Ра­фал Албін­скі — зна­ка­мі­ты поль­скі мас­так. Скон­чыў­шы архі­тэк­тур­ны фа­ку­ль­тэт вар­шаў­ска­га тэх­на­ла­гіч­на­га ўні­вер­сі­тэ­та, ён рас­па­чаў твор­чую дзей­насць як тэ­атра­ль­ны мас­так дэ­ка­ра­цый і рэ­кві­зі­ту. Пан Албін­скі  — лаў­рэ­ат Між­на­род­на­га Оска­ра за най­бо­льш за­па­мі­на­ль­ную эмбле­му Prix Savignac (1994). Аўтар мнос­тва яскра­вых тво­раў у роз­ных га­лі­нах вы­яўлен­ ча­га мас­тац­тва. Свой дос­вед у гра­фі­цы ён рас­па­чаў ад су­пра­цоў­ніц­тва з рэ­дак­цыяй поль­ска­га ча­со­пі­са Jazz Forum. Ні­жэй мы змяш­ча­ем ма­на­лог мас­та­ка ме­на­ві­та пра гэ­ты пе­ры­яд яго­най твор­час­ці, пра які інтэр­нэт ча­му­ сь­ці амаль ні­чо­га не га­во­рыць.

S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е

— Су­пра­цоў­ніц­тва з Jazz Forum бы­ло для мя­не пэў­най твор­чай шко­лай. Ужо хоць бы та­му, што я ні­ко­лі не ву­чыў­ ся гра­фі­цы і вы­яўлен­ча­му мас­тац­тву на­огул, вы­ву­чаў то­ль­кі архі­тэк­ту­ру і ака­заў­ся ў ча­со­пі­се цал­кам вы­пад­ко­ва. Праз сяб­роў па­зна­ёміў­ся з та­га­час­ным га­лоў­ным рэ­дак­та­рам Янам Быр­ча­кам. І ён ска­заў, што шу­кае гра­фі­ка, які ра­ біў бы ды­зайн, ства­раў вок­лад­кі гэ­та­га ча­со­пі­са. Ра­ней гэ­тую пра­цу вы­кон­ваў ве­ль­мі вя­до­мы поль­скі гра­фік Хай­дрыхт, які пра­екта­ваў ма­не­ты, па­пя­ро­выя гро­ шы, быў про­ста су­пер­пра­фе­сі­яна­лам, ад­нак пра­ца для Jazz Forum бы­ла для яго ў пэў­ным сэн­се кан­сер­ва­тыў­най, на­ цяг­ну­тай, і Быр­чак шу­каў не­шта іншае. Я тым ча­сам па­сля скан­чэн­ня ўні­вер­сі­ тэ­та ўжо не­шта ве­даў, кры­ху ма­ля­ваў, зра­біў не­ка­ль­кі пла­ка­таў, атры­маў уз­на­ га­ро­ды на не­ка­ль­кіх кон­кур­сах, ства­раў для га­зет гу­ма­рыс­тыч­ныя ма­люн­кі, хоць, пры­знац­ца, улас­на гу­ма­ру там бы­ло і не так шмат, ад­нак вы­ка­нан­не бы­ло пра­фе­сій­ным. І Быр­чак даў мне ша­ нец, маў­ляў, ка­лі я зраб­лю пры­ма­ль­ны пра­ект, мне пра­па­ну­юць па­ста­янную пра­цу. Я ж, па­ўта­ру­ся, ні­ко­лі гэ­та­му не ву­чыў­ся. Гэ­та бы­ла для мя­не аб­са­лют­на но­вая рэч: рас­пра­ца­ваць ды­зайн уся­го вы­дан­ня, па­чы­на­ючы з вок­лад­кі. На той час у про­да­жы не­йкія пад­обна­га пла­ну за­ход­нія ча­со­пі­сы ад­сут­ні­ча­лі, ад­ нак — іро­нія ча­су! — пры аме­ры­кан­скай амба­са­дзе існа­ва­ла біб­лі­ятэ­ка, у якую мож­на бы­ло па­тра­піць про­ста з ву­лі­цы. Ча­му «іро­нія ча­су»? Ды та­му, што ця­пер ту­ды так про­ста па­тра­піць не­маг­чы­ма. Та­ды мы бы­лі во­ра­га­мі, ад­нак біб­лі­ятэ­ ку мог на­ве­даць кож­ны ахво­чы, а ця­пер пра­ві­лы для на­вед­ні­каў ве­ль­мі стро­гія. Гэ­так усё ў све­це пе­ра­кру­ці­ла­ся! Дык вось, та­ды я там пе­ра­гле­дзеў ча­со­пі­сы з


В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

роз­ных кра­ін, а та­му бо­льш-менш за­ры­ ента­ваў­ся, як па­він­на вы­гля­даць цэ­лае, па­сля ча­го зра­біў не­шта та­кое, што бы­ло аб­са­лют­на не пад­обна да ўся­го, што я па­ба­чыў. У ма­ім пра­екце бы­лі і за­га­лоў­ кі, якія час­тко­ва пі­са­лі­ся ад ру­кі, бы­лі роз­ныя ма­люн­кі. Тое ўсё раз­ам у вы­ні­ку на­гад­ва­ла сво­еа­саб­лі­вы бі­гас. І гэ­та ў рэ­дак­цыі спа­да­ба­ла­ся, ду­маю, перш за ўсё та­му, што зроб­ле­нае мной бы­ло іншым, ад­мет­ным. І вось та­кім чы­нам я пе­ра­тва­рыў­ся ў гра­фі­ка, за­няў­шы па­са­ ду арт-ды­рэк­та­ра ча­со­пі­са Jazz Forum. У пэў­ным сэн­се я ўдзяч­ны Быр­ча­ку за гэ­та. Уво­гу­ле гіс­то­рыя гэ­та­га ча­со­пі­са вы­гля­дае сюр­рэ­аліс­тыч­най. Рап­там у Поль­шчы па­чы­на­юць вы­да­ваць ча­со­піс, пры­све­ча­ны джа­зу, між­на­род­най му­зы­ цы. Да та­го ж кры­ху па­зней да поль­ска­ моў­най вер­сіі да­да­ла­ся і англа­моў­ная. По­тым у ста­сун­ках За­ха­ду, пе­рад­усім Гер­ма­ніі, і Поль­шчы на­ста­ла не­йкая та­кая ад­лі­га. І гэ­та ў пер­шую чар­гу за­сноў­ва­ла­ся на ку­ль­тур­ным уз­ае­ма­ абме­не, які за­кра­нуў у тым лі­ку і аб­мен пе­ры­ядыч­ны­мі вы­дан­ня­мі. Мы вы­сы­ ла­лі на За­хад поль­ска­моў­ныя вы­дан­ні,

31

якія там, ка­неш­не, ніх­то не куп­ляў і тым бо­льш не чы­таў, а яны да­сы­ла­лі сваю прэ­су. Быў, пры­кла­дам, та­кі ад­ра­са­ва­ны жан­чы­нам ча­со­піс «Бур­да» з вы­край­ ка­мі, у той час надзвы­чай па­пу­ляр­нае вы­дан­не, якое на­быць у кі­ёсках не за­ўсё­ды бы­ло маг­чы­ма. А ў Быр­ча­ка ў Гер­ма­ніі быў доб­ры зна­ёмы, які за­ймаў­ ся рас­паў­сю­дам прэ­сы. І яму пры­йшла ў га­ла­ву ідэя па­чаць вы­да­ваць на англій­ скай мо­ве ча­со­піс, пры­све­ча­ны джа­зу не то­ль­кі поль­ска­му, але і сус­вет­на­му з тым, каб бы­ло што пра­па­на­ваць ня­мец­ ка­му бо­ку. На­огул ама­та­ры джа­зу — гэ­та не над­та вя­лі­кая гру­па лю­дзей ва ўсім све­це, да­во­лі за­мкнё­ная гра­ма­да. Але ж у Гер­ма­ніі ад­бы­ва­лі­ся кан­цэр­ты, фес­ты­ ва­лі, у су­вя­зі з чым ня­мец­ка­му бо­ку бы­ ла зроб­ле­на пра­па­но­ва. І там яе ўхва­лі­ лі. Што гэ­та азна­ча­ла на спра­ве? За Jazz Forum па­ча­лі пла­ціць гро­шы. І гэ­та бы­лі вя­лі­кія гро­шы! І рап­там ча­со­піс, які дру­ ка­ваў­ся на про­ста вар’яцкай па якас­ці па­пе­ры, зра­біў­ся ве­ль­мі пры­быт­ко­вым. За­роб­кі ў гэ­тай рэ­дак­цыі бы­лі на­шмат вы­шэй­шы­мі, чым за­роб­кі ў іншых пе­ ры­ядыч­ных вы­дан­нях. І я, па сут­нас­ці S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


32

В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

гра­фік-па­чат­ко­вец, за­раб­ляў бо­льш, чым мае ка­ле­гі — вы­пус­кні­кі архі­тэк­тур­на­га фа­ку­ль­тэ­та. На той час Jazz Forum вы­ да­ваў­ся раз на два ме­ся­цы, па­зней зра­ біў­ся што­ме­сяч­ні­кам. І я па­чаў ства­раць для яго і вок­лад­кі, за што атрым­лі­ваў да­дат­ко­выя га­на­ра­ры, як і за ма­люн­кі ўся­рэ­дзі­не ну­ма­ру. З’яві­ла­ся і рэ­кла­ма, най­перш роз­ных поль­скіх фір­маў, што так­са­ма пры­но­сі­ла рэ­дак­цыі да­дат­ко­ выя гро­шы. І я так пэў­ны час вы­кон­ваў свае аб­авяз­кі, што, яшчэ раз пад­крэс­лю, бы­ло для мя­не вы­дат­най твор­чай шко­ лай. Ды і пра­ца­ваў я ў ці­ка­вым ата­чэн­ні. Да та­го ж меў во­ль­ныя ру­кі: ніх­то мя­не не кан­тра­ля­ваў, Быр­чак быў ча­ла­ве­кам надзвы­чай ад­кры­тым, і так атры­ма­ла­ся, што мас­тац­тву ілюс­тра­цыі я на­ву­чыў­ ся ме­на­ві­та ў гэ­тай рэ­дак­цыі. Ад­ным сло­вам, у Jazz Forum я пра­йшоў фан­ тас­тыч­ную шко­лу! І гэ­та мне пры­да­ло­ся па­зней, ка­лі я пра­ца­ваў ужо ў Злу­ча­ных Шта­тах, дзе пры­дум­ляў вок­лад­кі для та­кіх вы­дан­няў, як Time, Newsweek, Playboy, Omni, The New York Times, удзе­ль­ні­чаў у рас­пра­цоў­ках роз­ных рэ­клам­ных кам­па­ній. Так што за­ста­юся ве­ль­мі ўдзяч­ным Jazz Forum, хоць ця­пер S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е

ма­люю цал­кам інакш. Спра­ба­ваў ся­бе ў роз­ных сты­лях, шу­каў не­шта вы­ключ­ на ўлас­нае, бо ў мя­не ж не бы­ло свай­го пра­фе­са­ра ў ака­дэ­міі мас­тац­тваў. Та­му я і ра­біў най­перш тое, што мне пад­аба­ ла­ся, што бы­ло мод­ным — поп-арт там, на­прык­лад, змеш­ваў роз­ныя тэх­ні­кі. І дзя­ку­ючы гэ­та­му пра­цяг­ваў ву­чыц­ца, на­мац­ва­ючы ўлас­ны стыль. Пры гэ­тым я ўсве­дам­ляў: тыя не­ка­ль­кі га­доў су­пра­ цоў­ніц­тва з Jazz Forum сап­раў­ды да­лі мне ве­ль­мі шмат. Гэ­та ўжо та­ды да­па­ маг­ло мне па­чаць шу­каць у гра­фі­цы ўлас­ны стыль, ава­лод­ваць асно­ва­мі кам­па­зі­цыі, ад­чу­ван­нем цэ­ль­нас­ці, па­глыб­ляц­ца ў асаб­лі­вас­ці ды­зай­ну. Апра­ча та­го, па­ко­ль­кі ад са­ма­га па­чат­ку я ад­каз­ваў то­ль­кі за са­мо­га ся­бе, я не меў не­йкіх ком­плек­саў, якія, зда­ра­ецца, пры­хо­дзяць з бо­ку тва­іх вы­клад­чы­каў. І ў жыц­ці, твор­час­ці я не су­ты­каў­ся з лю­ дзь­мі, якія б мне ка­за­лі, што не­шта там я раб­лю не так і не тое. Пры­нам­сі ў Jazz Forum та­кіх не бы­ло, а вось у ася­род­ дзі гра­фі­каў гэт­кія асо­бы сус­тра­ка­лі­ся. Пэў­ны час для іх я быў на­ват «во­ра­гам ну­мар адзін». Але я тых лю­дзей, зда­ра­ ла­ся, да­лу­чаў да ства­рэн­ня вок­ла­дак,

і гэ­та бы­ла вы­дат­ная пры­го­да! Да та­го ж дзя­ку­ючы ім я ўпер­шы­ню вы­ехаў на два ме­ся­цы ў Злу­ча­ныя Шта­ты. Гэ­та бы­ло ў 1978 го­дзе. Я там на­вед­ваў роз­ныя рэ­дак­цыі, зра­біў па­ру вок­ла­дак для плы­так фір­мы CBS, ся­род іх да аль­бо­ма Ад­ама Ма­ко­ві­ча. Га­на­ра­ры атрым­лі­ваў у до­ла­рах, а та­му, ка­лі вяр­нуў­ся, быў на той час про­ста ба­га­тым ча­ла­ве­кам! На­ступ­ным раз­ам я па­ехаў у ЗША ў ве­ рас­ні 1981 го­да. Мер­ка­ваў, што вяр­ну­ся на Ка­ля­ды, але не­ўза­ба­ве ў Поль­шчы бы­ло аб’яўле­на ва­еннае ста­но­віш­ча, і я не ве­даў, у якую кра­іну ма­гу па­тра­піць. Та­му за­тры­маў­ся і па­чаў пра­ца­ваць. За два-тры га­ды атры­ма­ла­ся зра­біць шмат. Гэ­та бы­лі вок­лад­кі для роз­ных дру­ка­ва­ ных вы­дан­няў, кніж­ныя ілюс­тра­цыі… Але праз пэў­ны час з роз­ных пры­чын вяр­нуў­ся ў Поль­шчу. Ад­на з іх — тое, што я па­чаў па­кут­ваць ад Нью-Ёрка, па­ко­ль­кі гэ­та та­кі го­рад, які ця­бе ве­ль­мі спус­та­шае. Та­ды я быў ужо аб­са­лют­на не­за­леж­ным ад клі­ентаў і ра­біў тое, што ха­цеў. • Вокладкі часопіса Jazz Forum і тэатральныя афішы Рафала Албінскага.


В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

33

S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


34

Най­вы­шэй­шы крок да джа­зу. Поль­скі маш­таб

Дзміт­рый Пад­бя­рэз­скі

Бе­ла­рус­кія ама­та­ры джа­за­вай му­зы­кі ўжо да­ўно ўсвя­до­мі­лі не­аспрэч­ны факт: поль­ скія му­зы­кан­ты гэ­та­га жан­ру — знак вы­шэй­шай якас­ці. А та­му па­тра­піць на іх кан­ цэр­ты імкнуц­ца не то­ль­кі звы­чай­ныя ама­та­ры, але і му­зы­кан­ты, якія са­мі пра­цу­юць у джа­зе. Бо, як ка­жуць, ву­чыц­ца ні­ко­лі не по­зна. Тым бо­льш што джа­за­вая шко­ла ў Поль­шчы на­ліч­вае не адзін дзя­ся­так га­доў.

• Фота з сайта chojazz.com.

У

сё па­ча­ло­ся ў кан­цы 1960-х, ка­лі ў Ака­дэ­міі му­зы­кі, што ў Ка­та­ві­цах, быў за­сна­ва­ны пер­шы ў кра­іне фа­ку­ль­тэт па­пу­ляр­най му­зы­кі, які ў 1984-м быў рэ­арга­ні­за­ва­ны ў фа­ку­ль­тэт джа­зу і па­пу­ляр­най му­зы­кі. З гэ­та­га ча­су ўся тая му­зыч­ная мо­ладзь, што пра­гну­ла ву­чыц­ца джа­зу, ма­ры­ла тра­піць у Ка­та­ві­цы. У рас­кла­дзе за­нят­каў з’яві­лі­ся прад­ме­ты, якія не­пас­рэд­на да­ты­чы­лі джа­зу: джа­за­вая гар­мо­нія, асно­

вы джа­за­вай імпра­ві­за­цыі, ана­ліз джа­за­вых парт­ытур і г.д. Фа­ку­ль­тэт хут­ка на­бі­раў аўта­ры­тэт, а та­му ў 2004-м ад­бы­лі­ся чар­го­выя пе­ра­ме­ны ў рам­ках рэ­арга­ні­за­цыі струк­ту­ры ўсёй ака­дэ­міі: у ёй быў ство­ра­ны фа­ку­ль­тэт кам­па­зі­цыі, інтэр­прэ­ та­цыі, ад­ука­цыі і джа­зу, у склад яко­га ўвай­шоў Інсты­тут джа­зу. Істот­на адзна­чыць, што ся­род штат­ных і ня­штат­ных пед­аго­гаў у ім вы­кла­да­юць му­зы­кан­ты, якіх мы чу­лі ў Мін­ску. Гэ­та тру­бач Пётр Вай­та­сік, кан­тра­ба­сіст Мі­хал Ба­ра­ньс­кі, пі­яніст Да­мі­нік Ва­ня, спя­вач­ка Бэ­ата Пшы­бы­тэк. Што істот­на, тут вы­ву­ча­юць не то­ль­кі асноў­ныя прад­ме­ты, якія да­ты­чаць джа­зу, але, пры­ кла­дам, і сак­рэ­ты ў га­лі­не гу­ка­рэ­жы­су­ры. Зрэш­ты, усе пад­ра­бяз­нас­ці — як стаць сту­дэн­там ву­чэ­ль­ні вы­хад­цу з іншай S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е

кра­іны, якія пры гэ­тым кош­ты на­ву­чан­ня, якія вы­кла­да­юцца дыс­цып­лі­ны і іншае — мож­на па­ба­чыць на доб­ра рас­пра­ца­ ва­ным і на­сы­ча­ным інфар­ма­цы­яй сай­це ака­дэ­міі. Ажно да 2001 го­да Ака­дэ­мія му­зы­кі ў Ка­та­ві­цах бы­ла адзі­най у Поль­шчы вы­шэй­шай на­ву­ча­ль­най уста­но­вай, дзе вы­кла­да­ ла­ся джа­за­вая му­зы­ка. Ме­на­ві­та та­ды ў Ака­дэ­міі му­зы­кі ў Вроц­ла­ве бы­ло за­сна­ва­ на ад­дзя­лен­не джа­за­вай му­зы­кі. У наш час на інстру­мен­та­ль­ ным фа­ку­ль­тэ­це дзей­ні­чае спе­цы­ялі­за­цыя «Джаз і эстрад­ная му­зы­ка». Ад­нак за­пат­ра­ба­ван­не пра­фе­сій­най джа­за­вай ад­ука­цыі ў Поль­шчы бы­ло на­сто­ль­кі вя­лі­кае, што і іншыя вы­шэй­ шыя ўста­но­вы па­йшлі на за­сна­ван­не ва ўлас­ных сце­нах ад­ дзя­лен­няў джа­за­вай му­зы­кі. Трэ­цяй та­кой уста­но­вай у 2003-м зра­бі­ла­ся Ака­дэ­мія му­зы­кі ў Быд­гаш­чы, дзе па­ча­лі­ся за­нят­кі па но­вай спе­цы­яль­нас­ці: кі­ра­ван­не ка­лек­ты­ва­мі джа­зу і па­пу­ляр­най му­зы­кі. Раз­віц­


МУЗЫКА

цё кан­цэп­цыі на­ву­ча­ль­на­га пра­цэ­су вы­клі­ка­ла да з’яўлен­ня ў 2010-м спе­цы­ялі­за­цыі «Джаз і эстрад­ная му­зы­ка» па трох на­прам­ках: джа­за­вая інстру­мен­та­ліс­ты­ка, джа­за­вы ва­кал і кі­ ра­ван­не ка­лек­ты­ва­мі джа­зу і па­пу­ляр­най му­зы­кі.

У 2009-м кі­раў­ніц­тва Ака­дэ­міі му­зы­кі ў По­зна­ні за­сна­ва­ла ад­ дзя­лен­не джа­зу і эстрад­най му­зы­кі. І ка­лі на па­чат­ку ў меж­ах інстру­мен­та­ль­на­га фа­ку­ль­тэ­ту сту­дэн­ты атрым­лі­ва­лі ве­ды то­ль­кі ў якас­ці вы­ка­наў­цаў-інстру­мен­та­ліс­таў, дык ужо ў 2011-м тут па­ча­лі вы­кла­даць ва­кал, кам­па­зі­цыю і аран­жа­ван­не. І пра­цэс раз­віц­ця джа­за­вай ад­ука­цыі ў Поль­шчы на­бі­рае ўсё бо­ль­шыя тэм­пы. Так, у 2007-м на ка­фед­ры су­час­най му­зы­кі і джа­зу ў меж­ах інстру­мен­та­ль­на­га фа­ку­ль­тэ­та бы­лі ад­кры­ тыя кла­сы джа­за­вых інстру­мен­таў і спе­цы­яль­ных прад­ме­таў, звя­за­ных з джа­зам. Го­дам па­зней у Гда­ньс­ку на фа­ку­ль­тэ­це ха­ра­во­га ды­ры­жа­ван­ня, кас­це­ль­най му­зы­кі, мас­тац­кай ад­ука­ цыі, рыт­мі­кі і джа­зу па­ўста­ла спе­цы­ялі­за­цыя «Джаз і эстрад­ ная му­зы­ка». Джа­за­вая спе­цы­ялі­за­цыя вы­кла­да­ецца ў меж­ах інстру­мен­та­ліс­ты­кі на фа­ку­ль­тэ­це фар­тэ­пі­яна, арга­на, кла­ве­ сі­на, ста­ра­даў­няй му­зы­кі і джа­зу ў Ака­дэ­міі му­зы­кі ў Ло­дзі. У 2015-м на фа­ку­ль­тэ­це му­зы­кі Жэ­шоў­ска­га ўні­вер­сі­тэ­та па­

ча­ло­ся на­ву­чан­не па спе­цы­яль­нас­ці «Джаз і эстрад­ная му­зы­ ка». У 2018-м на інстру­мен­та­ль­ным фа­ку­ль­тэ­це вар­шаў­ска­ га Му­зыч­на­га ўні­вер­сі­тэ­та з’яві­ла­ся спе­цы­яль­насць «Джаз і эстрад­ная му­зы­ка». І пра­цэс той па­су­нуў­ся на­сто­ль­кі да­лё­ка, што джаз увай­шоў у рас­клад за­нят­каў на­ват ня­про­фі­ль­ных вы­ шэй­шых ву­чэ­ль­няў: Інсты­ту­та му­зы­кі ва Уні­вер­сі­тэ­це імя Ма­ рыі Кю­ры-Скла­доў­скай у Люб­лі­не, Інсты­ту­та му­зы­кі ўні­вер­сі­ тэ­та ў Зя­лё­най Гу­ры, Інсты­ту­та джа­зу ў Дзяр­жаў­най вы­шэй­шай пра­фе­сій­най шко­ле ў Ны­се. І пра­ктыч­на па­ўсюль га­лоў­ны­мі дыс­цып­лі­на­мі з’яўля­юцца джа­за­вае вы­ка­на­ль­ніц­тва (інстру­ мен­та­ліс­ты­ка, ва­кал), кам­па­зі­цыя і аран­жа­ван­не, джа­за­вая

35

гар­мо­нія, джа­за­вая імпра­ві­за­цыя, гіс­то­рыя джа­зу, джа­за­вая лі­та­ра­ту­ра, інстру­мен­та­ль­ныя гру­пы. Вось ча­му не вы­клі­кае здзіў­лен­ня той факт, што вы­пус­кні­кі та­кіх ву­чэ­ль­няў, атры­маў­ шы ве­ды ад вя­до­мых у кра­іне вы­клад­чы­каў-пра­кты­каў, мно­гія з якіх за­слу­жа­на лі­чац­ца зор­ка­мі не то­ль­кі поль­ска­га джа­зу, за­пат­ра­ба­ва­ныя на айчын­най му­зыч­най сцэ­не. Істот­на і тое, што бо­ль­шасць пед­аго­гаў дзе­ліц­ца ве­да­мі са сту­дэн­та­мі, пра­ цу­ючы на асно­ве аўтар­скіх, а не стан­дар­тных пра­грам, на­пі­ са­ных да­лё­кі­мі ад гэ­тай му­зы­кі лю­дзь­мі ў вы­со­кіх мі­ніс­тэр­скіх ка­бі­не­тах. Не­абход­на зга­даць яшчэ адзін ве­ль­мі істот­ны мо­мант у га­лі­не поль­скай джа­за­вай ад­ука­цыі, які да­гэ­туль уво­гу­ле ад­сут­ні­чае ў Бе­ла­ру­сі. Гэ­та так зва­ныя джа­за­выя май­стэр­ні, што ў асноў­ ным ад­бы­ва­юцца ў лет­ні час і па-за меж­амі сцен на­ву­ча­ль­ных

уста­ноў. Год на год не вы­па­дае, але ча­сам та­кіх май­стэр­ань, дзе вы­кла­да­юць не то­ль­кі поль­скія пед­аго­гі, якія, зда­ра­ецца, на­огул не за­йма­юцца пед­ага­гіч­най дзей­нас­цю, а так­са­ма вя­ до­мыя за­меж­ныя вы­ка­наў­цы, на­ліч­ва­ецца пад два дзя­сят­кі. Най­ста­рэй­шы­мі лі­чац­ца Між­на­род­ныя джа­за­выя май­стэр­ні ў Пу­ла­вах і Між­на­род­ныя джа­за­выя май­стэр­ні «Cho-Jazz» у Хо­ дзе­жы. Што ўяў­ля­юць з ся­бе та­кія май­стэр­ні? Па-пер­шае, яны бы­ва­юць плат­ны­мі (жыл­лё, хар­ча­ван­не) і ча­сам бяс­плат­ны­мі. Па-дру­гое, яны з’яўля­юцца да­дат­кам да сту­дэн­цкіх за­нят­каў роз­на­га ўзроў­ню на­ву­чан­ня. Як пра­ві­ла, пад­час та­кіх май­ стэ­рань ад­бы­ва­юцца за­нят­кі па кла­сах роз­ных інстру­мен­таў, ва­ка­лу, інстру­мен­ та­ль­ных груп і біг-бэн­ду. Апра­ча гэ­та­га, слу­ха­чы зна­ёмяц­ца з гіс­то­ры­яй джа­зу, а па ве­ча­рах ла­дзяць кан­цэр­ты са сва­імі вы­клад­чы­ка­мі аль­бо джэм-се­сіі — не­ фар­ма­ль­ныя му­зыч­ныя імпра­ві­за­ван­ні. Бы­ла ідэя арганізаваць у Беларусі не­шта пад­обнае, але для вы­клад­чы­каў му­зыч­ ных школ, у Са­лі­гор­ску, дзе раз на два га­ды ад­бы­ва­ецца дзі­ця­чы фес­ты­валькон­курс эстрад­най і джа­за­вай му­зы­кі. Там у шко­ле мас­тац­тваў ёсць вы­дат­ная ба­за. Яе мож­на вы­ка­рыс­таць для доб­ ра­га зна­ёмства пед­аго­гаў з асаб­лі­вас­ ця­мі джа­зу, што не­абход­на, па­ко­ль­кі пра­ктыч­на ўсе яны ма­юць ака­дэ­міч­ную ад­ука­цыю, а ў га­лі­не джа­зу, як ка­жуць, «пла­ва­юць». У якас­ці лек­та­раў там маг­лі б вы­сту­піць і поль­скія спе­цы­яліс­ты. Ад­ нак, каб пра­вес­ці не­шта пад­обнае, трэ­ба вы­ра­шаць шмат пы­ тан­няў. Па­куль што ўсё спы­ні­ла­ся на гу­тар­ках… У Бе­ла­ру­сі ж спас­ціг­нуць сак­рэ­ты джа­за­ва­га вы­ка­нан­ня сён­ня мож­на то­ль­кі ў сце­нах Дзяр­жаў­на­га ўні­вер­сі­тэ­та ку­ль­ту­ры і мас­тац­тваў, які, за­ўва­жу, з роз­ных пры­чын не мае маг­чы­мас­ці пры­няць усіх ахво­чых. А та­му нам за­ста­ецца па-доб­ра­му за­йздрос­ціць су­се­дзям, дзе джа­за­вая му­зы­ка да­ўно зра­бі­ла­ся ці не аб’ектам на­цы­яна­ль­най гор­дас­ці… • Канцэртная зала ў Акадэміі музыкі ў Катавіцах. Фота з сайта am.katowice.pl. S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


36

ЗА­СТА­ВАЙ­СЯ ДО­МА. З ША­ПЭ­НАМ! На­тал­ля Га­нул

• Му­зей Фрэ­дэ­ры­ка Ша­пэ­на ў Вар­ша­ве. Фо­та Ад­ры­яна Гры­цу­ка з сай­та en.wikipedia.org.

Імя сла­ву­та­га поль­ска­га кам­па­зі­та­ра за­ста­ецца не то­ль­кі сім­ва­лам ра­ман­тыч­на­га, па­тры­ятыч­на­га, на­цы­яна­ль­на­га, але і сво­еа­саб­лі­вым уні­вер­са­ль­ным ко­дам, які да­зва­ляе да­кра­нуц­ца да све­ту Пры­ га­жос­ці, бо «сап­раў­дная му­зы­ка па­він­на пі­сац­ца сэр­цам». Фрэ­дэ­рык Ша­пэн — зор­ка кас­міч­най ве­ лі­чы­ні! Яго імя но­сяць кра­тар на Мер­ку­рыі, на­цы­яна­ль­ны аэ­ра­порт, ву­лі­цы ў роз­ных кра­інах, з яго сма­ка­вы­мі пры­хі­ль­нас­ця­мі звя­за­ныя спе­цы­яль­ныя рэ­ста­ран­ныя ме­ню, стра­вы і на­поі вы­со­кай кух­ні. «Усю­ды­існы Ша­пэн» сён­ня пра­нік і ў свет камп’ютар­ных тэх­на­ло­гій і гу­ль­няў. На­га­да­ем, на­прык­лад, вы­тан­ча­ ныя шрыф­ты, на­тхнё­ныя яго муд­ра­ге­ліс­ты­мі ру­ка­піс­ны­мі ары­гі­на­ла­мі, або зна­ка­мі­тую гу­ль­ню «Resurrection of Music», дзе па­вод­ле сю­жэ­та вя­лі­кі кам­па­зі­тар вяр­та­ецца на Зям­лю, каб вы­ра­та­ваць свет му­зы­кі ад «па­псы», за­ сіл­ля бяз­душ­ных лэй­блаў. Зда­ецца, як яшчэ мож­на бо­льш пра­сла­віць імя поль­ска­га ге­нія?!

С

ё­лет­ні 210-га­до­вы юбі­лей кам­па­ зі­та­ра — да­та знач­ная. Яна ста­ла ма­гут­ным сты­му­лам, каб му­зы­ка Ша­пэ­на вы­кон­ва­ла­ся па ўсім све­це, каб з’яў­ля­лі­ся но­выя да­след­чыя кі­рун­кі ды іна­ва­цый­ныя фор­мы па­пу­ля­ры­за­цыі кам­па­зі­та­ра і яго твор­час­ці. Вя­до­ма, у па­ра­ўнан­ні з пыш­ны­мі свят­ка­ван­ня­мі 200-га­до­ва­га юбі­лею, ка­лі, зда­ва­ла­ся б, дзе­ля па­мя­ці Ша­пэ­на бы­ло зроб­ ле­на ўсё маг­чы­мае, ця­пе­раш­няя да­та вы­гля­дае бо­льш сціп­лай. Але вар­та адзна­чыць тыя падзеі, якія на пра­ця­гу апош­ня­га дзе­ся­ці­год­дзя зра­бі­лі­ся тра­ ды­цы­яй, знай­шлі сва­іх пры­хі­ль­ні­каў і вы­зна­чы­лі су­час­ныя акцэн­ты. На жаль, ве­лі­зар­най «лыж­кай дзёг­цю» ў рэ­алі­ за­цыі юбі­лей­ных пра­ектаў ака­за­лі­ся сё­ле­та на­ступ­ствы не­спры­яль­най эпі­

S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е

дэ­мі­яла­гіч­най сі­ту­ацыі, з-за іх да­вя­ло­ся ад­мя­няць шэ­раг кан­цэр­тных пра­грам па ўсім све­це, тэр­мі­но­ва прад­умваць но­ выя фор­мы кан­так­таў на кан­фе­рэн­цы­ях і фо­ру­мах, ства­раць но­выя вір­ту­аль­ныя плат­фор­мы. «Аб­раць час і мес­ца» Ад­ной з най­бо­льш па­пу­ляр­ных му­ль­ты­ме­дый­ных фор­маў зна­ёмства са спад­чы­най Ша­пэ­на ста­ла рэ­кан­струк­ цыя му­зея кам­па­зі­та­ра ў Вар­ша­ве, ажыц­цёў­ле­ная На­цы­яна­ль­ным інсты­ту­ там Фрэ­дэ­ры­ка Ша­пэ­на. Яшчэ 10 га­доў та­му яго на­вед­ва­ль­ні­кам бы­лі пра­па­ на­ва­ны роз­ныя інтэ­рак­тыў­ныя фор­мы зна­ёмства з му­зей­ны­мі фон­да­мі, а сён­ня, у дні ўсе­агу­ль­най са­ма­іза­ля­цыі,

шы­ро­кая інфар­ма­цыя і шма­туз­роў­не­вы інтэр­фейс сай­та Му­зея — ад­на з ма­гут­ ных ад­ука­цый­ных і асвет­ніц­кіх фор­маў да­лу­чэн­ня да твор­час­ці поль­ска­га ге­нія. Вы­дат­ны сло­ган на­ша­га ча­су — #StayHomewithChopin. Раз­ам з ім Му­зей Ша­пэ­на пра­па­нуе па­ра­зва­жаць над ня­прос­тай тэ­май — пра пад­абен­ ства і ад­роз­нен­ні «па­між кан­цэр­тнай пра­кты­кай ча­соў Ша­пэ­на і ня­даў­ні­мі падзе­ямі кан­цэр­тна­га жыц­ця, вы­клі­ ка­ны­мі COVID-19». У не­вя­лі­кай, але ве­ль­мі па­зна­ва­ль­най му­ль­ты­ме­дый­най прэ­зен­та­цыі, за­бяс­пе­ча­най ёміс­ты­мі ка­мен­та­ра­мі, прад­стаў­ле­ны ко­піі ві­зіт­ ных кар­так, ліс­тоў-за­пра­шэн­няў Ша­пэ­на (да­рэ­чы, у лі­ку ад­ра­са­таў быў увесь цвет еўра­пей­скай элі­ты: Ліст, Бер­лі­ёз, Мен­дэ­ль­сон, Шу­ман і інш.), лі­таг­ра­фіі,


МУЗЫКА

мо­жам па­ра­ўнаць на­шы ад­чу­ван­ні з та­га­час­ны­мі. Ме­на­ві­та та­му, ка­лі ў Еўро­ пе па­ча­ла­ся пан­дэ­мія, На­цы­яна­ль­ны інсты­тут Ша­пэ­на іні­цы­яваў вір­ту­аль­ны па­каз кан­цэр­таў вы­дат­ных му­зы­кан­таў су­час­нас­ці: «Мы ча­ка­ем вас... анлайн. Вы мо­жа­це аб­раць час і мес­ца». Да­ рэ­чы, ме­на­ві­та гэ­тай апош­няй фра­зай пад­піс­ваў­ся сам Ша­пэн. А ў сва­ім вір­ ту­аль­ным до­ме кам­па­зі­тар сус­тра­кае вас у мас­цы на тва­ры... Што ж, так­са­ма да­во­лі сім­пта­ма­тыч­на. У за­вяр­шэн­ні вір­ту­аль­най пра­гул­кі на­вед­ва­ль­ні­ку пра­па­ну­ецца не­ка­ль­кі ві­дэ­аза­пі­саў з вы­сту­па­мі ма­ла­до­га пі­яніс­та-вір­ту­оза Шы­мо­на Не­рын­га і зна­ка­мі­та­га ка­ мер­на­га трыа Ensamble Dialoghi, якія ад­бы­лі­ся ў рам­ках XVI Між­на­род­на­га му­зыч­на­га фес­ты­ва­лю «Ша­пэн і яго Еўро­па — 2020». Аса­біс­тыя ўра­жан­ні • Кі­шэн­ны га­дзін­нік, пад­ара­ва­ны Анжа­лі­кай Ка­та­ла­ні 10-га­до­ва­му Ша­пэ­ну на 3 сту­дзе­ня 1820 го­да.

кар­ці­ны і алоў­ка­выя ма­люн­кі яго су­час­ ні­каў. Аўта­ры пра­екта пра­па­ну­юць нам за­ну­рыц­ца ў атмас­фе­ру Па­ры­жа 30-х — 40-х га­доў ХІХ ста­год­дзя, на­ве­даць яго зна­ка­мі­тыя кан­цэр­тныя пля­цоў­кі і му­зыч­ныя са­ло­ны, уя­віць, у якой аб­ ста­ноў­цы пра­хо­дзі­ла му­зі­цы­ра­ван­не і якія аказ­ва­лі­ся ўра­жан­ні слу­ха­чоў та­го ча­су. На ад­ной з прад­стаў­ле­ных гра­вюр за­фік­са­ва­на сцэ­на на ве­ча­ры ў са­ло­не кня­зя Анто­нія Ра­дзі­ві­ла, дзе ма­ла­ды, эле­ган­тны вір­ту­оз Ша­пэн зна­ёміць пуб­ лі­ку са сва­імі но­вы­мі тво­ра­мі. Зда­ецца, што і сён­ня ні­чо­га не змя­ні­ла­ся, і мы

Не­ка­ль­кі га­доў та­му мне па­шчас­ці­ла пры­няць удзел у ад­ной з пра­грам Поль­ ска­га інсты­ту­та ў Мін­ску і па­бы­ваць у Поль­шчы ў дні пра­вя­дзен­ня 60-га му­зыч­на­га фэс­ту «Вар­шаў­ская во­ сень». Ад­ным з не­за­быў­ных ура­жан­няў тых дзён за­ста­ло­ся на­вед­ван­не му­зея Ша­пэ­на. Але і сён­ня я да­во­лі час­та за­ хо­джу на вір­ту­аль­ныя ста­рон­кі гэ­та­га сай­та і не стам­ля­юся здзіў­ляц­ца ўсім но­вым ары­гі­на­ль­ным і акту­аль­ным «мэ­ сэ­джам» ад яго ства­ра­ль­ні­каў. Му­зей Фрэ­дэ­ры­ка Ша­пэ­на раз­мяш­ча­ ецца ў гіс­та­рыч­ным па­ла­цы Астрож­скіх, які быў па­бу­да­ва­ны яшчэ ў XVII ста­год­ дзі, а пад­час Дру­гой сус­вет­най вай­ны пра­ктыч­на цал­кам раз­бу­ра­ны і ад­ноў­

37

ле­ны то­ль­кі ў 50-я га­ды ХХ ста­год­дзя. Но­вае ты­ся­ча­год­дзе ад­кры­ла мнос­тва інтэ­рак­тыў­ных фор­маў, якія да­зва­ля­юць да­кра­нац­ца да прад­ме­таў і ад­на­ўляць ха­рак­тэр­ную фо­нас­фе­ру ча­су. На­вед­ва­ль­ні­кам му­зея пра­па­ну­ецца па­ зна­ёміц­ца з бо­льш чым 5000 экс­па­на­ таў, у тым лі­ку аса­біс­тай пе­ра­піс­кай, но­ та­мі, да­ку­мен­та­мі, фа­таг­ра­фі­ямі, рэ­ча­мі. Тут мож­на саб­раць твар кам­па­зі­та­ра з па­злаў, па­чуць аркестр це­няў (сі­лу­эты му­зы­кан­таў вы­кон­ва­юць ансам­бле­выя опу­сы), за­пі­саць ві­дэ­азва­рот да ўся­го ча­ла­вец­тва, ад­чуць пах лю­бі­мых фі­ялак Ша­пэ­на. Са скру­пу­лёз­най да­клад­нас­цю арга­ні­за­та­ры му­зея ўзна­ві­лі аб­ста­ноў­ку па­рыж­скіх му­зыч­ных са­ло­наў, ад­на­ві­лі што­дзён­ны ра­цы­ён Ша­пэ­на. На­прык­ лад, ты­по­вы аб­ед кам­па­зі­та­ра скла­ даў­ся з ця­ля­ці­ны Ма­рэн­га, спар­жы пад га­лан­дскім со­усам і чыр­во­на­га фран­ цуз­ска­га ві­на. У не­йкі мо­мант на­вед­ ван­ня му­зея мы рап­там ад­чу­ва­ем ся­бе рэ­аль­ны­мі гас­ця­мі кам­па­зі­та­ра. А мо­жа, у на­ступ­най за­ле — сам Ша­пэн? У цэн­тры ад­на­го з му­зей­ных за­лаў зна­хо­дзіц­ца апош­ні ра­яль Ша­пэ­на вы­ твор­час­ці фір­мы «Ігнас Пле­ель». Адзін з па­ко­яў пры­све­ча­ны пры­ват­на­му жыц­цю Ша­пэ­на і яго ад­но­сі­нам з Жорж Санд. Тут мож­на па­слу­хаць за­пі­сы лі­рыч­ных ліс­тоў кам­па­зі­та­ра. Не ма­гу не зга­даць і аса­біс­тыя дро­бя­зі, да якіх кам­па­зі­ тар да­кра­наў­ся амаль кож­ны дзень: на­тат­ні­кі, алоў­кі, за­кол­кі для га­льш­ту­ка, за­ла­ты га­дзін­нік, на­соў­ка з ма­наг­ра­май. Ста­рон­кі яго жыц­ця ў роз­ных кра­інах так­са­ма прад­стаў­ле­ны ў рэ­аль­най і вір­ту­аль­най фор­ме. Асаб­лі­вае ўра­жан­ не па­кі­да­юць аўтог­ра­фы кам­па­зі­та­ра, яго ўзна­га­ро­ды як вуч­ня лі­цэя, шар­жы, ма­люн­кі і на­тат­кі з дзён­ні­каў («ба­га­ма­ зы»), кні­гі з аса­біс­тай біб­лі­ятэ­кі, па­сма ва­ла­соў, за­су­ша­ныя квет­кі, зле­пак пэн­дзля вя­лі­ка­га пі­яніс­та і па­смя­рот­ ная мас­ка… Усё пра­сяк­ну­тае ду­хам ча­су і жыц­ця кам­па­зі­та­ра, але пры гэ­тым рэ­аль­насць пры­кмет­на ста­но­віц­ца блі­ жэй­шай да нас. Яшчэ ў 1999 го­дзе бо­ль­шая час­тка аўтог­ра­фаў з ка­лек­цыі Му­зея бы­ла ўне­ се­ная ў спіс ЮНЕС­КА «Па­мяць Све­ту». Вы­дат­ныя аўды­ягі­ды на роз­ных мо­вах да­зва­ля­юць атры­маць у да­ступ­ным вы­гля­дзе кан­цэн­тра­ва­ную інфар­ма­цыю і, вя­до­ма, пра­слу­хаць лю­бі­мыя тво­ры, да­ве­дац­ца пра гіс­то­рыю іх ства­рэн­ня і аб­раць ад­па­вед­ную вы­ка­на­ль­ніц­кую інтэр­прэ­та­цыю (для гэ­та­га на­вед­ва­ль­ ні­кам пра­па­ну­юцца пер­са­на­ль­ныя тэх­ ніч­на аб­ста­ля­ва­ныя ка­бін­кі). Але на­ват ка­лі сён­ня мы не ма­ем маг­чы­мас­ці фі­ S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


38

МУЗЫКА

зіч­на на­ве­даць му­зей у Вар­ша­ве, то гэ­та кам­пен­су­ецца вір­ту­аль­ны­мі пра­екта­мі на му­зей­ным сай­це. Асоб­ныя пра­гра­мы пры­све­ча­ны анлайн-май­стар-кла­сам Ака­дэ­міі гіс­то­рыі поль­скай му­зы­кі, існу­ юць вар­кшо­пы для ма­ле­нь­кіх слу­ха­чоў і іх ба­ць­коў. Для знаў­цаў ад­кры­ва­ецца ру­ка­піс­ны нот­ны архіў і маг­чы­масць зна­ёмства з су­час­ны­мі аран­жы­роў­ка­ мі і тран­скрып­цы­ямі му­зы­кі Ша­пэ­на. Пра­ект «Chopin University of the Third Age» пра­па­нуе цык­лы лек­цый на плат­ фор­ме Zoom. Аса­біс­та мя­не пры­ва­біў май­стар-клас па «са­чы­нен­ні пры­го­жых ме­ло­дый», што, без­умоў­на, з’яў­ля­ецца ад­ным з сак­рэ­таў ге­нія Ша­пэ­на. Вя­до­ма, пан­яцце пры­га­жос­ці ў му­зы­цы — ад­но з сут­нас­ных і раз­ам з тым не­абсяж­ных у эстэ­ты­цы і фі­ла­со­фіі, але ўсё ж па­спра­ ба­ваць тва­рыць па за­ко­нах эпо­хі ра­ ман­тыз­му — ве­ль­мі за­йма­ль­ны за­ня­так.

ты вы­дат­ных ура­джэн­цаў Бе­ла­ру­сі, чые твор­чыя кан­так­ты ад­кры­лі нам роз­ныя гра­ні ў ды­яло­гу «Ша­пэн — Бе­ла­русь». У гэ­тай га­ле­рэі вы­свят­ля­юцца мед­аль­ёны з імё­на­мі На­па­ле­она Орды, Ста­ ніс­ла­ва Ма­нюш­кі, Мі­ха­іла Ельс­ка­га, Ме­чыс­ла­ва Кар­ло­ві­ча, Ад­ама Міц­ке­ві­ча, Анто­нія Ра­дзі­ві­ла. Зна­ёмства з на­цы­ яна­ль­ным сты­ля­вым ка­ла­ры­там, цы­та­ ван­не му­зыч­на-тэ­ма­тыч­на­га ма­тэ­ры­ялу з на­род­ных пе­сень (на­прык­лад, інта­на­ цыі па­пу­ляр­най у той час на Бе­ла­ру­сі пес­ні «Ла­ура і Фі­лон» у Фан­та­зіі на поль­скія тэ­мы), зна­ёмства з му­зыч­ным на­роб­кам вя­до­мых на Бе­ла­ру­сі кам­

Ся­род іх фі­лар­ма­ніч­ная «Ка­лы­хан­ка для Ша­пэ­на» (2010): та­ды ў вы­ка­нан­ні Дзяр­жаў­на­га ка­мер­на­га аркес­тра пад кі­раў­ніц­твам Яўге­на Буш­ко­ва ў ад­ным кан­цэр­це пра­гу­ча­лі во­сем опу­саў бе­ ла­рус­кіх кам­па­зі­та­раў (Сяр­гея Кар­тэ­ са, Вя­час­ла­ва Куз­ня­цо­ва, Кан­стан­ці­на Ясь­ко­ва і інш.). Зга­да­ем так­са­ма шэ­раг пра­ектаў, звя­за­ных з Ша­пэ­нам і яго ася­род­дзем, ансам­бля са­ліс­таў «Кла­сікаван­гард» пад кі­раў­ніц­твам Ула­дзі­мі­ра Бай­да­ва, му­зыч­ны спек­такль «Жорж Санд, ма­зур­ка і Ша­пэн» кам­па­зі­та­ ркі Ла­ры­сы Сі­ма­ко­віч, якая ў да­да­так вы­сту­пі­ла і рэ­жы­сёр­кай-ха­рэ­ограф­кай

па­зі­та­раў-ама­та­раў — най­ба­га­цей­шы пад­му­рак, на якім уз­рас­та­ла твор­часць Ша­пэ­на. Да та­го ж «шмат ці­ка­вых вы­ сноў, — пад­крэс­лі­вае Да­дзі­ёма­ва, — па­ він­на даць і вы­ву­чэн­не твор­час­ці кам­ па­зі­та­раў, якія пра­ца­ва­лі на Бе­ла­ру­сі і ў не­чым рых­та­ва­лі гле­бу для ге­ні­яль­ных на­ва­цый Ша­пэ­на ў пе­ра­асэн­са­ван­ні па­ла­нэ­за». Ад­нак яшчэ і ця­пер пэў­ныя пра­бле­мы, акрэс­ле­ныя ў да­сле­да­ван­ні Да­дзі­ёма­вай, не атры­ма­лі сіс­тэм­на­га на­ву­ко­ва­га асэн­са­ван­ня і за­ста­юцца пры­ця­га­ль­ны­мі тэ­ма­мі для бе­ла­рус­кіх і поль­скіх на­ву­коў­цаў.

улас­най му­зыч­най ідэі. Ары­гі­на­ль­ным плас­тыч­ным по­зір­кам на ма­зур­кі Ша­пэ­ на зра­бі­лі­ся мі­ні­яцю­ры Ра­ду Па­клі­та­ру ў інтэр­прэ­та­цыі ба­ле­ры­ны Надзеі Фі­лі­ па­вай, са­ліс­ткі на­ша­га Вя­лі­ка­га тэ­атра. У «не­кла­січ­ным» пра­чы­тан­ні му­зы­ка Ша­пэ­на па­ўста­ла ў джа­за­вых апра­цоў­ ках і аўтэн­тыч­ным гу­чан­ні на­род­ных інстру­мен­таў гру­пы Zespół Polski з Вар­ша­вы. За гэ­тае дзе­ся­ці­год­дзе шмат­лі­кія афі­шы бе­ла­рус­кіх пі­яніс­таў так­са­ма ўпры­гож­ ва­ла імя Ша­пэ­на — у ма­наг­ра­фіч­ных кан­цэр­тах, жан­ра­вых пра­гра­мах, ары­гі­ на­ль­ных сты­ля­вых ды­яло­гах. Са сва­імі му­зыч­ны­мі пры­на­шэн­ня­мі вы­сту­па­лі пі­ яніс­ты са­мых роз­ных уз­рос­таў і ран­гаў: пры­зна­ныя май­стры і му­зы­кан­ты, якія то­ль­кі па­чы­на­юць свой шлях у мас­тац­ тве. Та­кая ўва­га яшчэ раз свед­чыць пра не­ве­ра­год­ную ма­гіч­ную сі­лу кам­па­зі­

Поль­скі ге­ній і Бе­ла­русь Для бе­ла­рус­ка­га му­зыч­на­га вы­ка­на­ль­ніц­ка­га мас­тац­тва і на­ву­кі по­стаць Ша­ пэ­на за апош­няе дзе­ся­ці­год­дзе па-ра­ ней­ша­му зна­хо­дзіц­ца на аван­сцэ­не, пры­цяг­вае но­вае па­ка­лен­не му­зы­кан­ таў, зна­хо­дзіць ад­люс­тра­ван­не ў ары­гі­ на­ль­ных мас­тац­кіх акцы­ях і му­зы­каз­наў­чых рас­пра­цоў­ках. Актыў­ны твор­ чы між­на­род­ны ды­ялог па­між на­шы­мі кра­іна­мі быў па­цвер­джа­ны за апош­няе дзе­ся­ці­год­дзе мнос­твам роз­на­ха­рак­ тар­ных му­зыч­ных пра­ектаў. У якой жа эма­цый­най та­на­ль­нас­ці гу­ чыць сён­ня ў Бе­ла­ру­сі імя Ша­пэ­на? Не дзі­віць той факт, што ме­на­ві­та ў гэ­тыя дні ўся твор­чая дзей­насць вя­лі­ка­га поль­ска­га ра­ман­ты­ка і па­тры­ёта на­бы­ вае акту­аль­насць, асаб­лі­ва ка­лі ўспом­ нім: Ша­пэн вы­му­ша­ны быў на­заў­сё­ды з’е­хаць з Поль­шчы па па­лі­тыч­ных пры­ чы­нах і сва­іх па­тры­ятыч­ных пе­ра­ка­ нан­нях, але да кан­ца жыц­ця ён за­стаў­ся вер­ны Ра­дзі­ме. Ду­маю, што знай­ду шмат пры­хі­ль­ні­каў сва­ім раз­ва­жан­ ням, ка­лі вы­ка­жу дум­ку: шэ­раг тво­раў Ша­пэ­на (яго Ма­зур­кі, Прэ­лю­дыя №20, На­кцюр­ны, Жа­лоб­ны марш з Са­на­ты № 2 сі-бе­моль мі­нор і г.д.) ця­пер для нас рэ­за­ні­ру­юць па-асаб­лі­ва­му. Да 200-га­до­ва­га юбі­лею Ша­пэ­на на ста­рон­ках ча­со­пі­са «Мас­тац­тва» быў над­ру­ка­ва­ны бліс­ку­чы па глы­бі­ні дум­кі арты­кул Во­ль­гі Да­дзі­ёма­вай пра шма­туз­роў­не­выя скры­жа­ван­ні жыц­цё­вых лан­дшаф­таў Ша­пэ­на і бе­ла­рус­кай ку­ль­ ту­ры (гл. №4, 2010). Аўтар­ка ства­ры­ла сап­раў­дную рэ­кан­струк­цыю гіс­то­рыі раз­віц­ця айчын­на­га мас­тац­тва і парт­рэ­ S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е

«Жорж Санд, ма­зур­ка і Ша­пэн» Не ма­гу не ўспом­ніць і яркія пра­екты, што ад­бы­лі­ся ў апош­няе дзе­ся­ці­год­дзе, з удзе­лам на­шых вя­ду­чых кам­па­зі­та­ раў, пі­яніс­таў, рэ­жы­сё­раў і ха­рэ­огра­фаў.


В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

тар­скага та­лен­та Ша­пэ­на, што не сла­ бее з ча­сам. У шэ­ра­гу шмат­лі­кіх інтэр­прэ­та­цый роз­ных тво­раў Ша­пэ­на бе­ла­рус­кі­мі пі­яніс­та­мі на­за­ву то­ль­кі не­ка­то­рыя імё­ны, якія прад­стаў­ля­юць на­шу айчын­

ную фар­тэ­пі­янную Ша­пэ­ні­яну. Глы­бі­ня мас­тац­ка­га змес­ту ша­пэ­наў­скай лі­ры­кі па-асаб­лі­ва­му рас­кры­ва­ецца ў вы­ка­ нан­ні пра­фе­са­ра Іга­ра Алоў­ні­ка­ва, што не­адна­ра­зо­ва дэ­ман­стра­ваў слу­ха­чам улас­ны по­гляд на спад­чы­ну кам­па­зі­та­ ра. Ра­ман­тыч­ная вір­ту­ознасць, вы­ключ­ ная гар­мо­нія сты­лю і воб­раз­на­га све­ту ўлас­ці­выя вы­ка­нан­ню Іры­ны Шу­мі­лі­ най. Інтэр­прэ­та­цыі Тац­ця­ны Стар­чан­кі вы­лу­ча­юцца аб­ая­ль­най пра­ста­той і сап­раў­днай па­эзі­яй у інта­на­ван­ні ме­ло­ дыі Ша­пэ­на, які не­адна­ра­зо­ва ста­на­ віў­ся га­лоў­ным ге­ро­ем яе му­зыч­ных пра­грам. Му­зыч­ны свет поль­ска­га ге­нія быў бліз­кі і Юрыю Блі­но­ву. Асаб­лі­вую ўва­гу ён над­аваў на­ту­ра­ль­на­му інта­ на­ван­ню га­лоў­най ме­ла­дыч­най лі­ніі і пры­нцы­пу «су­вяз­но­га rubato», што на­блі­жа­ла яго вы­ка­нан­ні да вы­раз­най вер­ба­ль­най раз­мо­вы са слу­ха­чом. Пра­ ста­та і яснасць інтэр­прэ­та­цый пі­яніс­та Аляк­сан­дра Му­зы­кан­та­ва спа­лу­ча­юцца з вір­ту­ознай сва­бо­дай ігры і пя­ву­час­цю гу­чан­ня інстру­мен­та. Асаб­лі­ва за­ча­роў­ вае яго вы­ка­на­ль­ніц­кі пры­ём mezzo voce, ха­рак­тэр­ны для му­зыч­най ігры са­мо­га Ша­пэ­на, які, па сло­вах су­час­ні­ каў, па­збя­гаў fortissimo. Ад­ным з яркіх му­зыч­ных ад­крыц­цяў для мя­не ста­ла інтэр­прэ­та­цыя Ма­ры­най Ра­мей­ка двух Скер­ца (№ 2-3) Ша­пэ­на ў фі­лар­ма­ніч­ным пра­екце «Фран­цуз­скі

39

акцэнт» (2016), у ім бы­лі вы­ка­на­ны тво­ ры роз­ных эпох, так ці інакш звя­за­ныя з Па­ры­жам. У яе гу­чан­ні Ша­пэн па­ўстаў най­тан­чэй­шы­мі эма­цый­на-гу­ка­вы­мі фар­ба­мі — ад тра­ге­дыі, ра­ман­тыч­на­га па­ры­ву і страс­ці да ве­лі­чы і простасці. На 210-годдзе кам­па­зі­та­ра ў вы­ка­нан­ні юна­га вір­ту­оза Ула­дзіс­ла­ва Хан­до­гія су­ мес­на з Дзяр­жаў­ным ка­мер­ным аркес­ трам пад кі­раў­ніц­твам Яўге­на Буш­ко­ва пра­гу­чаў Пер­шы фар­тэ­пі­янны кан­цэрт. Сап­раў­ды, гэ­ты шэ­раг мож­на доў­жыць, але ў фі­на­ле юбі­лей­ных пры­на­шэн­няў ге­нію Ша­пэ­на не ма­гу не падзя­ліц­ца асаб­лі­вай дум­кай. Сён­ня ўсе мы з’яў­ля­ емся свед­ка­мі ад­на­го з са­мых скла­да­ ных па­ва­рот­ных мо­ман­таў у гіс­то­рыі на­цы­яна­ль­ных му­зыч­ных ку­ль­тур; з ад­ на­го бо­ку, яны прад­стаў­ле­ны пра­цэ­са­мі асі­мі­ля­цыі і гла­ба­лі­за­цыі, з дру­го­га — акту­алі­зу­юць не­ад’емныя на­цы­яна­ль­ ныя пры­кме­ты. Усе гэ­тыя да­кра­нан­ні да му­зы­кі Ша­пэ­на, артэ­фак­таў яго жыц­ця да­зва­ля­юць нам яшчэ раз пе­ра­ка­нац­ца ў тым, што му­ зыч­ная мо­ва — гэ­та на­ту­ра­ль­ны пра­цяг на­шай гу­тар­ко­вай мо­вы ў вы­яўлен­ні па­ чуц­цяў і эмо­цый. Му­зы­ка — не­ад’ем­ная час­тка на­ша­га гра­мад­ска­га са­цы­яль­на­ га жыц­ця. І яго мож­на актыў­на пра­цяг­ ваць, на­ват не вы­хо­дзя­чы з до­му — у пры­емнай кам­па­ніі. Раз­ам з Ша­пэ­нам!

S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


40

Т Э АТ Р

Жыц­цё­вы та­ва­рыш « ЛЯ КРАМ­К І ЮВЕ­Л І­РА » ЯНА ПА­Ў ЛА ІІ У БЕ­Л А­Р УС­К ІХ ПА­С ТА­Н ОЎ­К АХ Жа­на Лаш­ке­віч

Ка­хан­не на сцэ­не час­ця­ком вы­гля­дае пры­ваб­на, на­ват уз­нёс­ла або ра­ман­тыч­на (ліш­не ка­заць, што ў каз­ цы — ка­зач­на); у большасці выпадкаў усё імкне да вя­сел­ля. «Па­пя­луш­ка», «Пры­га­жу­ня ў со­нным ле­се» і на­ ват сам Шэк­спір асвой­та­лі нас са шлю­бам як з цу­доў­ным (ча­ка­ным) фі­на­лам скла­да­на­га і до­сыць на­пру­жа­на­га дзея­ння.

• «Ля крам­кі юве­лі­ра». Ян Яра­мір Алек­сюн. 1981.

С

я­мей­нае жыц­цё на на­шай сцэ­не час-по­час вы­гля­дае не­пры­ваб­на, жор­стка і на­ват тра­гіч­на; ка­лі ў зы­ход­най падзеі спек­так­ля мі­ль­га­нуў шлюб, дык дзея­нне, хут­чэй за ўсё, не аб­ыдзец­ца без яго­на­га вы­пра­ба­ван­ ня — ве­ра­год­на аж да ска­са­ван­ня. Яшчэ з Го­га­ле­вай «Жа­ні­ць­бы» (па ча­се на­пі­сан­ня — про­ста імпер­ская спад­чы­ на; па­стаў­ле­на шмат дзе па Бе­ла­ру­сі) у са­мых роз­ных інтэр­прэ­та­цы­ях цвёр­да па­мя­та­ем: што пра­цэс, што вы­нік, што жар­там, што сур’ёзам — не пра вы­со­кія па­чуц­ці га­вор­ка, але пра спра­ву вы­ба­ ру, дзе «за вы­бо­ры — лап­ці ды аб­оры». У 1972 го­дзе па­ста­ноў­ка «З лю­бі­мы­мі не рас­ста­вай­це­ся» Аляк­сан­дра Ва­ло­ дзі­на (са­вец­кі час; Мінск, Тэ­атр юна­га гле­да­ча) ура­зі­ла на­шых ба­ць­коў — між інша­га і тым, што дра­ма­тург сум­лен­ на на­зы­ваў пры­чы­ны раз­во­даў. У сва­іх

S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е

• «Ля крам­кі юве­лі­ра». Ян Яра­мір Алек­сюн. 1981.

успа­мі­нах ён за­на­та­ваў: «З вя­сё­лых гу­ль­няў і ўся­ля­кае лег­ка­дум­нас­ці так не­заў­важ­на ад­дзя­ля­лі­ся двое, між якіх ад­бы­ва­ла­ся шка­доб­нае, жор­сткае, су­до­ вае... Пры кан­цы ўсе дзей­ныя асо­бы... ця­га­лі­ся у ба­ль­ніч­ных ха­ла­тах па ка­лі­ до­ры вар’ятні». Шчас­лі­вых пар на сцэ­не за­ста­ва­ла­ся воб­маль. А пра што свед­чыць тра­ды­цыя? Якоеко­ль­век ва­сям­нац­ца­тае ста­год­дзе з двац­цац­цю дву­ма шко­ль­ны­мі тэ­атра­мі роз­ных ка­ле­гі­умаў і га­лоў­най на­род­ най ву­чэ­ль­няй у По­ла­цку? «Ка­ме­дыя» (але, але, пра не­шчас­лі­ва­га се­ля­ні­на Дзём­ку — і да­лей па спі­се) вы­лу­чае ся­мей­ныя (шлюб­ныя) да­чы­нен­ні на­ род­на­га ася­род­дзя — іх ані­як не вар­та тры­маць за ўзор. Гэ­та вы­ра­шыў яшчэ Ка­этан Ма­ра­шэў­скі, пад­тры­маў ужо Фран­ці­шак Алях­но­віч і не за­пя­рэ­чыў Ула­дзі­мір Ру­даў, ка­лі ра­біў рэ­дак­цыю

тво­ра ў 1990-я, — шмат хто з гле­да­чоўсу­час­ні­каў пры­мае яго з вы­ключ­ным энту­зі­язмам. Уршу­ля Ра­дзі­віл, і гэ­та да­ве­дзе­на, ства­ра­ла свае «Ка­ме­дыі і тра­ге­дыі», не­паў­тор­ныя сцэ­ніч­ныя пры­ мі­ты­вы эпо­хі сар­мац­ка­га ба­ро­ка, не ха­ва­ючы на­ме­раў па­ўплы­ваць на му­жа Мі­ха­ла Ка­зі­мі­ра Ра­дзі­ві­ла «Ры­ба­нь­ку»: што «Да­сціп­нае ка­хан­не», што «Ка­хан­ не — за­ці­каў­ле­ны суд­дзя» агі­та­ва­лі за ма­раль і ся­мей­ную вер­насць. Агу­лам дум­кі-ад­чу­ван­ні су­жэн­цаў скі­роў­ва­лі­ся на тое, з ча­го мож­на бы­ ло смя­яцца, кпіць, пра­ста­рэк­вац­ца, да­во­дзіць да плё­так і бо­ек, вы­во­дзіць на суд і на сцэ­ну, але змя­ніць амаль не бы­ло маг­чы­мас­ці. Уз­яты шлюб на­зад не бра­лі. Ча­ла­век са сва­ім змен­лі­вым па­чуц­цё­вым змес­там му­сіў пры­ста­соў­ вац­ца да ня­змен­най фор­мы ўза­ко­не­ ных ста­сун­каў.


Т Э АТ Р

Тым бо­льш не­звы­чай­на, як на па­чат­ку 2000-х да шлюб­най тэ­мы спры­чы­ніў­ся бе­ла­рус­кі рэ­жы­сёр Ігар Блін­коў, а яго­ ным аўта­рам зра­біў­ся Ка­раль Вай­ты­ла, Па­па Рым­скі Ян Па­вел ІІ — на той час ужо ня­бож­чык. Для па­ста­но­вак, якія вы­ хо­дзі­лі на сцэ­ну ў 2001 (Мінск) і 2005 (Брэст) га­дах, быў аб­ра­ны твор «Ля крам­кі юве­лі­ра». У тым, што свя­тар пі­саў дра­мы, ма­ ючы на ўва­зе іх па­ста­ноў­ку ў тэ­атры,

І дзя­ку­ючы гэ­та­му су­ве­рэ­ні­тэ­ту бо­льш су­ве­рэн­ным ста­но­віц­ца ча­ла­век». Ігар Блін­коў апа­вёў, што ў пра­цы «крыш­та­лі­за­ваў увесь свой дос­вед на­ву­чан­ня ў Кшыш­та­фа За­ну­сі (да­рэ­ чы, мэтр сам раз­ва­жаў на тэ­мы, якія зра­бі­лі­ся вя­ду­чы­мі ў дра­ма­тур­гіі Па­пы рым­ска­га, пры­кла­дам, у фі­ль­ме 2000 го­да “Жыц­цё як смя­рот­ная хва­ро­ба, якая пе­рад­аец­ца па­ла­вым шля­хам”). А я ўпа­да­баў да­лі­кат­ны і ве­ль­мі трап­ны

• «Вы­пра­ме­нь­ван­не ба­ць­коў­ства». Фран­ці­шак Ста­ра­вей­скі. 1982.

на­шчад­кі на­се­ль­ні­каў бы­ло­га Княс­тва Лі­тоў­ска­га і Рэ­чы Па­спа­лі­тай не ба­чаць ні­чо­га дзіў­на­га. Гэ­та ма­гут­ная тра­ды­цыя, дзе міс­тэ­рыі, мі­рак­лі, тэ­атра­лі­за­ва­ныя су­ды і спрэч­кі пе­ра­йма­лі­ся ка­ме­ды­ямі і апе­рэт­ка­мі. Аўта­ры-свя­та­ры пе­рад­усім ме­лі на ўва­зе вы­ха­ван­не і на­ста­ву вер­ ні­каў; Ка­ра­ля Вай­ты­лу вы­лу­чаў ад­мет­ ны гу­ма­ніс­тыч­ны све­таг­ляд; пры­кла­дам, па­вод­ле ад­на­го з кры­ты­каў, ён па­каз­ваў пры­нцы­по­вую роз­ні­цу па­між ма­ра­ль­ ным дос­ве­дам і дос­ве­дам ма­ра­ль­нас­ці, а ў ад­ной са сва­іх пра­моў ка­заў, што пра­вы на­ро­да, «якія ўзрас­лі на пад­мур­ ку ку­ль­ту­ры і скі­ра­ва­ныя на бу­ду­чы­ню, не з’яўля­юцца рэ­хам яко­га-не­будзь “на­цы­яна­ліз­му”, але за­ста­юцца тры­ва­ лым эле­мен­там ча­ла­ве­ча­га дос­ве­ду і гу­ма­ніс­тыч­ных пер­спек­тыў ча­ла­ве­ка. Існуе ба­за­вы су­ве­рэ­ні­тэт гра­мад­ства, які вы­яўля­ецца ў ку­ль­ту­ры на­ро­да.

псі­ха­ла­гіч­ны раз­бор, ха­рак­та­рыс­ты­кі і асаб­лі­ва ва­ган­ні пер­са­на­жаў (вя­до­ма, што Вай­ты­ла за­ймаў­ся тэ­атрам пра­фе­ сій­на і сам не раз вы­хо­дзіў на сцэ­ну)». Вар­тая ўва­гі пад­ра­бяз­насць: з на­го­ды 100-й га­да­ві­ны з дня на­ра­джэн­ня пан­ ты­фі­ка Поль­скі Інсты­тут у Мін­ску раз­ам з Га­ле­рэ­яй пла­ка­та ў Кра­ка­ве пра­па­нуе вір­ту­аль­ную вы­ста­ву пла­ка­та, які мае на­зву «Да­ро­га… Ка­раль Вай­ты­ла / Ян Па­вел ІІ — у поль­скім тэ­атра­ль­ным і па­мят­ным пла­ка­це» і на­яўнасць вы­зна­ чэн­ня «тэ­атра­ль­ны» на пер­шым мес­цы ства­ра­ль­ні­кі тлу­ма­чаць так: «Не­ль­га за­ бы­ваць пра тое, што Ян Па­вел ІІ (Ка­раль Вай­ты­ла) у ча­сы сва­ёй ма­ла­дос­ці быў ча­ла­ве­кам тэ­атра. Пяць яго п’ес ме­лі ў Поль­шчы бо­льш за 30 па­ста­но­вак на пра­фе­сій­ных сцэ­нах. «Я, вя­до­ма, ска­ра­ціў і тэкст, і ко­ль­касць дзей­ных асоб, каб за­ся­ро­дзіць ува­гу на

41

тым, што ў пер­са­на­жаў п’есы па­пя­рэд­ ні­чае шлю­бу, — ка­жа Ігар Блін­коў. — Па­ кі­нуў два­іх — ка­бе­ту і муж­чы­ну, Тэ­рэ­зу і Анджэя. Якім цу­дам яны звяр­ну­лі ўва­гу ад­но на ад­на­го? Як упэў­ні­лі­ся ў па­чуц­ цях? “Мы про­ста ішлі па пра­вым ба­ку Рын­ка­вай плош­чы, ка­лі Анджэй па­вяр­ нуў­ся і ска­заў: “Хо­чаш быць ма­ёй жыц­ цё­вай спа­да­рож­ні­цай?” І да­лей — ма­ле­нь­кая міс­тэ­рыя раз­гля­дан­ня і пры­ мер­кі за­ру­ча­ль­ных пяр­сцён­каў: “Мы та­емна пе­ра­рас­та­ем у ад­но цэ­лае дзя­ ку­ючы гэ­тым двум пяр­сцён­кам”. Іншы­мі сло­ва­мі, яны пад­свя­до­ма пры­ма­юць тое, што над сва­ім жыц­цём трэ­ба пра­ ца­ваць, і пра­ца­ваць юве­лір­на. “Ка­хан­не пе­ра­маг­ло тры­во­гу. Бу­ду­чы­ня за­ле­жыць ад ка­хан­ня”, — вы­сноў­ва­лі аб­одва. Пер­шы спек­такль я ра­біў у па­этыч­ным тэ­атры ад­на­го акцё­ра “Зніч” — якраз у су­та­рэн­нях Чыр­во­на­га кас­цё­ла (Сы­мо­на і Але­ны ў Мін­ску); два артыс­ты на сцэ­не ледзь вы­тры­ма­лі на­пру­жа­ны ды­ялог. Па­сля пер­шай спро­бы вы­ра­шыў шу­каць іншую пля­цоў­ку — та­га­час­ны ды­рэк­тар Брэс­цка­га тэ­атра дра­мы і му­зы­кі Аляк­ сандр Ко­зак пра­па­на­ваў сваю, зра­біў­ся ад­ным з кан­су­ль­тан­таў спек­так­ля. Дру­ гім кан­су­ль­тан­там стаў Цэ­за­ры Кар­пі­ньс­кі, ды­рэк­тар Поль­ска­га інсты­ту­та ў Мін­ску. Ад­ра­зу за­йшла га­вор­ка пра тое, што гэ­тай па­ста­ноў­цы па­трэб­ны асаб­лі­ вы (ад­мыс­ло­ва на­ву­ча­ны?) гля­дач, але, зда­ецца, мне вы­па­ла над­аць ма­тэ­ры­ялу жы­вую тэ­атра­ль­ную фор­му, так што да спек­так­ля па­ста­ві­лі­ся пры­язна — на­ват на не­ка­ль­кіх між­на­род­ных фес­ты­ва­ лях. Што да на­ву­ча­на­га гле­да­ча, дык ён сам зна­хо­дзіў спек­такль — ажно да за­ўчас­най смер­ці вы­ка­наў­цы ро­лі Анджэя Вік­та­ра Піс­ку­на, ад­на­го з са­мых за­ўваж­ных ма­ла­дых артыс­таў Бе­ла­ру­сі (ро­лі Рас­ко­ль­ні­ка­ва і Сы­мо­на з “Рас­кі­ да­на­га гняз­да” гэ­та па­цвер­дзяць). Ма­гу за­свед­чыць, што сус­вет­ны тэ­атр яшчэ не асвой­таў­ся з фе­но­ме­нам Ка­ра­ля Вай­ты­лы. Воб­раз­ным, па­эты­за­ва­ным, якія вы­ма­гае доб­ра­га ва­ло­дан­ня псі­ха­ ла­гіч­най акцёр­скай шко­лай і не тры­вае ні па­блаж­лі­вай спрак­ты­ка­ва­нас­ці, ні да­свед­ча­на­га ра­мес­ніц­тва, ні са­ма­ўпэў­ не­нас­ці». Ве­ра­год­на, гэ­та­му фе­но­ме­ну пры­да­дуц­ ца са­мыя су­час­ныя срод­кі тэ­атра­ль­най вы­раз­нас­ці і на­ват ахвяр­нае стаў­лен­не вы­ка­наў­цаў, але, на жаль, тры­ва­лым жыц­цё­вым та­ва­ры­шам на­ша­му гле­да­чу ён яшчэ не зра­біў­ся. Пер­шае бе­ла­рус­ кае сцэ­ніч­нае ўва­саб­лен­не дра­ма­тур­гіі Яна Па­ўла ІІ па­куль што за­ста­ецца і апош­нім.

S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


42

Т Э АТ Р

S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


Т Э АТ Р

43

• «Брат на­ша­га Бо­га». Гжэ­гаж Мар­ша­лак. 1982. •«Так што ў цем­ры так шмат свят­ла…» Ме­чыс­лаў Гу­роў­скі. 1983. • «Брат на­ша­га Бо­га». Ма­рэк Па­ўлоў­скі. 1997. • «Па­пскі дзень 15.10.2006». Вой­цех Кор­куць. • «Пі­ліг­рым». Ва­ль­дэ­мар Сьве­жы. 1979. 2006. • «Увесь наш: Ян Па­вел ІІ на фо­та­здым­ках». Вой­цех Кор­куць. 2006. • «Не бой­це­ся». Мі­хал Клісь. 1998.

S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


44

КІНО

Да­ку­мен­та­ліс­ты­ка – ве­ль­мі важ­ная час­тка поль­ска­га кі­не­ма­тог­ра­фа. Пра­па­ну­ем раз­мо­вы з дву­ма зна­ка­вы­мі твор­ ца­мі поль­ска­га не­ігра­во­га кі­но. Яцэк Бла­вут у су­час­ным поль­скім і еўра­пей­скім сі­нематографе асо­ба амаль ку­ль­та­вая. На зды­мач­ную пля­цоў­ку ён па­тра­піў яшчэ ў ся­рэ­дзі­не шас­ці­дзя­ся­тых хлоп­чы­кам — як ма­ле­нь­кі вы­ка­наў­ца. Але за­мест акцёр­скай ка­р’е­ры аб­раў ка­р’е­ру апе­ра­та­ра і да­біў­ся ў гэ­тым кі­рун­ку вя­лі­кіх по­спе­хаў: пра­ца­ваў з вя­ду­чы­мі рэ­жы­сё­ра­мі Поль­шчы. Ся­род яго апе­ра­тар­скіх ра­бот — «Дэ­ка­лог» Кшыш­та­фа Кес­лёў­ска­га, стуж­кі ку­ль­та­ва­га ў Поль­шчы Ма­рэ­ка Ка­тэр­ ска­га, а так­са­ма су­пра­ца з мнос­твам да­ку­мен­та­ліс­таў. Улас­ныя стуж­кі як рэ­жы­сёр ён па­чаў зды­маць так­са­ма амаль ча­ты­ры дзя­сят­кі га­доў та­му. Кож­ны з яго фі­ль­маў са сва­ёй не­паў­тор­най ча­ла­ве­чай гіс­то­ры­яй, фі­ла­соф­скім ды па­этыч­ным сты­лем. Ся­род яго ге­ро­яў – і Ян Па­вел ІІ, і ма­ла­ды зня­во­ле­ны, і на­се­ль­ні­кі псі­ха­неў­ра­ла­гіч­на­га інтэр­на­та. Ме­на­ві­та пан Бла­вут ку­ры­ра­ваў па­спя­хо­выя пра­екты «Summa» Андрэя Ку­ці­лы і «Чыс­тае мас­тац­тва» Мак­сі­ма Шве­да, пра­ца­ваў з за­ўчас­на сы­шоў­шай сё­ле­та Лю­боў­ю Зям­цо­вай. Сфе­ра ці­каў­нас­ці Па­ўла Ла­зі­ньс­ка­га – тон­кія ўза­ема­адно­сі­ны па­між лю­дзь­мі, бліз­кі­мі і да­лё­кі­мі. Ён шмат у чым пад­ха­піў спра­ву, якую па­чаў яго ба­ць­ка, жы­вы кла­сік поль­скай да­ку­мен­та­ліс­ты­кі Мар­цэль Ла­зі­ньс­кі. Са­мыя вя­до­ мыя стуж­кі пана Па­ўла — «Мес­ца на­ра­джэн­ня», «Ба­ць­ка і сын», «Хі­мі­ятэ­ра­пія» — зня­тыя з гра­ніч­най шчы­рас­цю ў мі­ні­ма­ль­на маг­чы­май ад­лег­лас­ці ад ге­ро­яў. З Бе­ла­рус­сю пана Па­ўла звяз­вае пра­ект «Ад уз­ыхо­ду да за­хо­ду», дзе ён быў мас­тац­кім кі­раў­ні­ком бе­ла­рус­кіх да­ ку­мен­та­ліс­таў-дэ­бю­тан­таў.

Яцэк Бла­вут: Мае стуж­кі і ёсць маё жыц­цё Антон Сі­да­рэн­ка Пан Яцэк, спа­чат­ку хо­чац­ца па­він­ша­ваць вас з ня­даў­нім юбі­ ле­ем, па­жа­даць твор­ча­га да­ўга­лец­ця і спы­таць, якія да­сяг­ нен­ні вы лі­чы­це най­важ­ней­шы­мі ў сва­ім жыц­ці? — Ад­ка­жу на гэ­тае пы­тан­не так. Ка­лі б вам пра­па­на­ва­лі аб­ раць са сва­іх дзя­цей ад­на­го са­ма­га лю­бі­ма­га, вы, пэў­на, не здо­ле­лі б ад­ка­заць ад­на­знач­на. Кож­ны мой фі­льм, на­ват са­ мыя пер­шыя, не­дас­ка­на­лыя, бы­лі мною са­мім на тых эта­пах май­го жыц­ця. Люб­лю ўсе! Бо мае стуж­кі і ёсць маё жыц­цё. Мая ма­ма ха­це­ла, каб я стаў акцё­рам. Але я доб­ра раз­умеў, што акцёр­ства дзі­ця­ці і да­рос­лая пра­ца ў кі­но — роз­ныя рэ­ чы. А вось быць апе­ра­та­рам — іншая спра­ва! Асаб­лі­ва та­ды, ка­лі я па­чы­наў. Апе­ра­та­ры лі­чы­лі­ся ці не ча­раў­ні­ка­мі, бо пра­ ца­ва­лі мы та­ды з кі­нас­туж­кай, і на нас гля­дзе­лі з ад­кры­тым за­хап­лен­нем: мо­гуць ба­чыць тое, што не­ль­га па­куль уба­чыць іншым! Ці шка­дую, што кі­но пе­ра­йшло на «ліч­бу»? Ве­да­еце, стуж­ка і «ліч­ба» — роз­ныя воб­ра­зы мыс­лен­ня. Стуж­ка ву­чы­ла нас ад­ чу­ваць і раз­мяр­коў­ваць час, бо каш­та­ва­ла не­ма­лых гро­шай. Нам вы­дзя­ля­лі яе для зды­мак у пра­пор­цыі 1:4, і трэ­ба бы­ло ве­ль­мі доб­ра пра­ліч­ваць тое, што бу­дзеш зды­маць, да­ска­на­ла ве­даць, што бу­дзе ў па­чат­ку, ся­рэ­дзі­не і кан­цы. А «ліч­ба» пры­ му­шае на­ціс­каць кноп­ку і ча­каць, мо не­шта з адзня­та­га і по­ йдзе ў фі­льм... Адзін з са­мых каш­тоў­ных мо­ман­таў на­ву­чан­ня ў кі­наш­ко­ле ў Ло­дзі: сту­дэн­ты ў пер­шыя га­ды на­ву­чан­ня пра­ цу­юць з плён­кай, у тым лі­ку чор­на-бе­лай, ву­чац­ца ад­чу­ван­ню ча­су, дыс­цып­лі­не зды­мак, пра­цы над ства­рэн­нем воб­ра­зу. S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е

У плён­кі ёсць і іншыя пе­ра­ва­гі. У тым, як на ёй раз­мяр­коў­ва­ ецца свят­ло, на­прык­лад. І гэ­так да­лей. Вы шмат пра­цу­еце са сту­дэн­та­мі, у тым лі­ку бу­ду­чы­мі да­ку­ мен­та­ліс­та­мі. Што вы ім ка­жа­це на пер­шым за­нят­ку? — Па­ка­лен­ні мя­ня­юцца ве­ль­мі хут­ка, і тое, што я ка­заў дзе­сяць год та­му, бы­ло ўжо не тое, што пяць, і зу­сім не тое, што ка­жу ця­пер. Бо за гэ­тыя га­ды ўсё імклі­ва ста­ла іншым, най­перш ка­ му­ні­ка­цыя па­між лю­дзь­мі. На­прык­лад, ра­ней мя­не ні­ко­лі не пы­та­лі: «Пан Яцэк, а як раз­ маў­ляць са сва­ім ге­ро­ем?» Лю­дзі пры­вык­лі ўжо ка­му­ні­ка­ваць праз смар­тфон, інтэр­нэт, і сту­дэн­ты про­ста не ве­да­юць, як гэ­та ра­біць у рэ­аль­нас­ці. Та­му з са­ма­га па­чат­ку я па­чы­наю га­ва­рыць са сту­дэн­та­мі пра да­вер па­між рэ­жы­сё­рам і ге­ро­ем, без ча­го не­ль­га па­чы­наць здым­кі. Я ні­ко­лі не браў­ся за ка­ме­ру, па­куль між мной і ге­ро­ем не па­ чы­на­лі­ся да­вер­лі­выя ад­но­сі­ны. Ча­сам гэ­та за­йма­ла не­ка­ль­кі дзён, тыд­няў, бы­ва­ла, па­тра­ба­ва­ла ка­ля па­ло­вы го­да. Але без гэ­тых ад­но­сін стуж­ка ні­ко­лі не атры­ма­ецца. Пры гэ­тым я як аўтар ня­су цал­кам ад­каз­насць за тое, што з’я­віц­ца на экра­ не. Для мя­не ве­ль­мі важ­на не зра­біць сва­ім фі­ль­мам бла­го­га для свай­го ге­роя. На­ват ка­лі ён мо­жа да­зва­ляць зды­маць і па­ каз­ваць якія за­ўгод­на мо­ман­ты свай­го жыц­ця, ад­каз­насць за свай­го ге­роя ня­се да­ку­мен­та­ліст. Бо по­тым май­му ге­рою ісці ў кра­му. Або яго дзе­цям і ўну­кам у шко­ле мо­гуць ска­заць не­шта пра здым­кі.


КІНО

Мо­ва кі­но, як і мо­ва ўсіх мед­ыя, ця­пер моц­на змя­ні­ла­ся. Усё бо­льш лю­дзей ад­дае пе­ра­ва­гу ютуб-бло­ге­рам і жы­вым тран­ сля­цы­ям у се­ці­ве, стры­мін­га­вым сэр­ві­сам. Як да­ку­мен­та­ліс­ ту за­ста­вац­ца акту­аль­ным у та­кіх умо­вах? Якім па­він­на быць яго кі­но? — Ня­прос­тае пы­тан­не. Бо ня­ма ні­якай роз­ні­цы, што да­ку­мен­ та­ліст тры­мае ў ру­цэ — ка­ме­ру або смар­тфон, га­лоў­нае — тыя па­чуц­ці, эмо­цыі, што ён хо­ча пе­рад­аць. Спра­ва ў тым, што праз ліч­ба­выя тэх­на­ло­гіі ды інтэр­нэт на­ват на­ша мо­ва моц­на змя­ні­ла­ся, ста­ла бо­льш сін­тэ­тыч­най, ла­пі­дар­най, мае свае ко­ ды. Я быў мас­тац­кім кі­раў­ні­ком на не­ка­ль­кіх стуж­ках, пры­све­ ча­ных но­вым тэх­на­ло­гі­ям, юту­бе­рам. Тое, што ў іх па­ка­за­на, не­ль­га бы­ло са­бе ўя­віць яшчэ не­ка­ль­кі год та­му. Вір­ту­аль­ная пра­сто­ра, да­поў­не­ная рэ­аль­насць ве­ль­мі моц­на мя­ня­юць на­ ша ўспры­ман­не рэ­ча­існас­ці, і кі­но бу­дзе так­са­ма мя­няц­ца. Як по­йдзе да­лей? Во­сем год та­му я ра­біў стуж­ку «Вір­ту­аль­ ная вай­на». Ге­ро­ямі яе вы­сту­па­лі кам­п’ю­тар­ныя гу­ль­цы ад­на­го па­пу­ляр­на­га аві­яцый­на­га сі­му­ля­та­ра ва ўсім све­це. Яны на­ ма­га­лі­ся атры­маць тыя са­мыя эмо­цыі, які атрым­лі­ва­лі ў свой час сап­раў­дныя пі­ло­ты. На­ват ра­бі­лі са­бе ад­мыс­ло­выя кіс­ла­ род­ныя мас­кі, каб ад­чуць не­да­хоп кіс­ла­ро­ду на вы­шы­ні, або пад­лу­ча­лі пра­ва­ды пад на­пру­жан­нем, каб ад­чу­ваць кож­ны трап­ны стрэл пра­ціў­ні­ка як элек­трыч­ны раз­рад. І гэ­та ве­ль­мі доб­ры пры­клад, да ча­го мо­жа да­вес­ці вір­ту­аль­ны свет і най­ ноў­шыя тэх­на­ло­гіі. Пы­тан­не то­ль­кі ў тым, ку­ды мы пры­йдзем у вы­ні­ку?.. Мо­жа, мы на­ват не бу­дзем вы­хо­дзіць з ха­ты, каб па­тра­піць у іншыя кра­іны, пры гэ­тым ад­чу­ва­ючы аб­са­лют­на ўсе пры­кме­ты пад­арож­жа? Або не­хта за­мож­ны за­хо­ча арга­ ні­за­ваць вір­ту­аль­ныя гла­ды­ятар­скія баі з рэ­аль­най гі­бел­лю пра­йгра­лых? На­ко­ль­кі ўда­ла, на ваш по­гляд, поль­ская да­ку­мен­та­ліс­ты­ка ад­люс­троў­вае су­час­насць? На якім уз­роў­ні яна ця­пер зна­хо­ дзіц­ца? — Поль­скія да­ку­мен­та­ліс­ты ця­пер гля­дзяць не то­ль­кі на Поль­ шчу. Яны зды­ма­юць па ўсім све­це, за­кра­на­юць бо­льш гла­ба­ль­ныя тэ­мы. У свой час мы не маг­лі са­бе та­ко­га да­зво­ліць, бо бра­ка­ва­ла гро­шай, бы­ло за­над­та гру­вас­ткае аб­ста­ля­ван­не і гэ­так да­лей. З інша­га бо­ку, ёсць аўта­ры, якія вы­хо­дзяць з ка­ ме­ра­мі на ву­лі­цы, ка­лі тэм­пе­ра­ту­ра ў гра­мад­стве пад­вы­ша­ ецца, як тое ця­пер ад­бы­ва­ецца ў на­шых кра­інах. Але ка­лі тэм­ пе­ра­ту­ра на ву­лі­цах «на­рма­ль­ная», то яны зноў шу­ка­юць ся­бе ў экс­пе­ры­мен­тах, за­ся­ро­джва­юцца на са­бе, сва­ёй асо­бе. Вы доб­ра зна­ёмы з шэ­ра­гам бе­ла­рус­кіх да­ку­мен­та­ліс­таў, вы­ сту­па­лі ку­ра­та­рам не­ка­ль­кіх пра­ектаў. Што вы ду­ма­еце на­ конт раз­віц­ця да­ку­мен­та­ліс­ты­кі ў на­шай кра­іне? Чым ад­роз­ ні­ва­юцца бе­ла­рус­кія фі­ль­мы? — У Бе­ла­ру­сі ня­ма на­ву­ча­ль­най уста­но­вы, дзе ву­чаць зды­маць да­ку­мен­та­ль­нае кі­но, але ця­пер у вас пра­цуе шэ­раг ве­ль­мі ці­ка­вых рэ­жы­сё­раў. Яны вы­му­ша­ны звяр­тац­ца да нас, і мы ім да­па­ма­га­ем. Ло­дзін­ская кі­наш­ко­ла бу­дзе на­бі­раць га­да­вы курс бе­ла­рус­кіх кі­не­ма­таг­ра­фіс­таў, якія змо­гуць атры­маць ве­ ды па роз­ных аспек­тах кі­на­мас­тац­тва. Бе­ла­русь мне пад­аец­ца не­чым з ча­соў май­го юнац­тва, ка­лі лю­дзі ха­дзі­лі па­во­ль­ней, ні­ку­ды не спя­ша­лі­ся, але з кож­ным мож­на бы­ло па­ра­змаў­ляць аб­са­лют­на на лю­бую тэ­му. І фі­ль­ мы ма­ла­дых бе­ла­рус­кіх рэ­жы­сё­раў зда­юцца бо­льш глы­бо­кі­мі, та­кое ад­чу­ван­не, што іх аўта­ры мыс­ляць бо­льш ста­ла. У тым ка­му­ні­ка­цый­ным ха­осе, смо­гу, які ця­пер усё агар­нуў, стуж­кі ва­шых ма­ла­дых рэ­жы­сё­раў вы­гля­да­юць ве­ль­мі год­на дзя­ку­ ючы сва­ёй за­ся­ро­джа­нас­ці на ча­ла­ве­ку. У фі­ль­мах Андрэя Ку­ ці­лы або Мак­са Шве­да ёсць тая са­мая хі­мія, што ад­роз­ні­вае сап­раў­днае кі­но.

45

На ва­шым рэ­жы­сёр­скім шля­ху бы­ло ве­ль­мі шмат ге­ро­яў.­ А хто быў для вас са­мы ці­ка­вы? — Мя­не час­та пы­та­юць, як знай­сці ге­роя для да­ку­мен­та­ль­на­га фі­ль­ма. Сак­рэ­ту тут ня­ма. Я про­ста бо­льш за­трым­лі­ва­юся по­ бач з ча­ла­ве­кам. Са­мыя для мя­не ці­ка­выя лю­дзі — у ста­не падзен­ня, у не­йкай ні­жэй­шай кроп­цы свай­го жыц­ця. Яны мя­не та­му ці­ка­ві­лі, што я за­ўсё­ды ве­рыў: ка­лі я да­ўжэй за­тры­ма­юся ля гэ­тай асо­бы, то яна пад­ні­мец­ца. І мне ве­ль­мі важ­на быць з імі, да­па­ма­гаць у той мо­мант, ка­лі яны па­чы­на­юць пад­ымац­ца, ад­ра­джац­ца, ізноў да­бі­вац­ца по­спе­ху. Я ні­ко­лі не зды­маю фі­льм дзе­ля фі­ль­ма. Гэ­та за­ўсё­ды пэў­ны шлях, які я пра­хо­джу раз­ам са сва­ім ге­ро­ем. І на­пры­кан­цы гэ­та­га шля­ху ёсць пэў­ная мэ­та. Не­ль­га ска­заць, што я про­ста на­зі­раю, зна­хо­джу­ся по­бач. Не, я ме­на­ві­та жы­ву ка­ва­лак жыц­ ця свай­го ге­роя кож­ны раз. У рас­ійскай да­ку­мен­та­ліс­ткі Ма­ры­ны Раз­беж­кі­най ёсць вы­ раз «зо­на змяі». Гэ­та аса­біс­тая пра­сто­ра ге­роя, на якую му­сіць за­йсці рэ­жы­сёр, каб атры­маў­ся доб­ры фі­льм. Але ён за­ўсё­ды ры­зы­куе, бо змяя мо­жа і ўку­сіць... — Так, та­кое так­са­ма бы­вае. Я ве­ль­мі доў­га зды­маў стуж­ку «Па­цук у ка­ро­не», зма­гаў­ся за жыц­цё га­лоў­на­га ге­роя і зра­ зу­меў, што ўжо сам рас­трач­ваю ся­бе, губ­ляю сі­лы і зда­роў­е. Гэ­та пы­тан­не асер­тыў­нас­ці, умен­ня па­ста­віць ся­бе і ад­стой­ ваць свае інта­рэ­сы. Я не на­сто­ль­кі асер­тыў­ны. Ге­рой так доў­га ма­ні­пу­ля­ваў мною, я пры­свя­чаў яму так шмат ча­су, што на­ват мае дзе­ці па­ча­лі пы­тац­ца: «Та­та, дзе ты пра­па­да­еш?» Я так па­глы­біў­ся ў чу­жое жыц­цё, што стаў ад­чу­ваць ся­бе хво­рым. То­ль­кі смерць ге­роя вы­зва­лі­ла мя­не з гэ­та­га ста­ну... Па­сля зды­мак гэ­тай стуж­кі я, ад­чуў, што ха­чу зняць фі­льм то­ль­кі для ся­бе, і па­чаў на­рэш­це пра­ца­ваць над вя­лі­кай ігра­вой кар­ці­ най. Пра­фе­сія да­ку­мен­та­ліс­та — не­бяс­печ­ная пра­фе­сія. Бо ты му­сіш ад­да­ваць не­шта свай­му ге­рою, а я ад­даю са­мае леп­шае, што ўва мне ёсць. А ге­рой не за­ўсё­ды ад­дае та­бе не­шта па­ўна­ вар­тас­нае ўза­мен. Так, да­ку­мен­та­ліст не про­ста ад­на з са­мых ці­ка­вых пра­фе­сій у кі­но. Але і ад­на з са­мых тэ­ра­пеў­тыч­ных, бо мож­на зра­біць шмат доб­ра­га, да­па­маг­чы свай­му ге­рою. Ка­лі я ра­біў фі­льм «Не­нар­ма­ль­ныя» пра псі­хіч­на хво­рых лю­ дзей, ніх­то ў на­шай кра­іне ў ка­му­ніс­тыч­ныя 80-я га­ды пра гэ­тую тэ­му ні­чо­га не ве­даў, на­ват у све­це яна лі­чы­ла­ся скла­ да­най для зды­мак. Гэ­та быў пер­шы маш­таб­ны по­ўна­мет­ раж­ны фі­льм, у якім вы­сту­па­юць дзе­ці з па­ра­жэн­нем моз­гу, і ма­ёй за­да­чай бы­ло па­ка­заць, што яны ма­юць свой свет, сваё жыц­цё, што яны ўраж­лі­выя, пры­го­жыя і мо­гуць пад­ ара­ваць сто­ль­кі лю­бо­ві, што мы на­ват са­бе не ўяў­ля­ем, і што праз па­ва­гу да іх мы мо­жам быць леп­шы­мі. А пра­ўду ка­жу­чы, нам то­ль­кі зда­ецца, што мы леп­шыя за іх, яны ма­юць на­шмат бо­льш чыс­та­ты ў са­бе. Гэ­ты фі­льм ве­ль­мі змя­ніў мя­не, я быў бы іншым рэ­жы­сё­рам, іншым ча­ла­ве­кам. Я па­чаў ба­чыць ма­лыя рэ­чы, якія ёсць ва­кол нас, ад­чу­ваць інакш. Вы пы­та­лі­ся, які фі­льм лі­чу най­важ­ней­шым? Усе важ­ныя, але «Не­нар­ма­ль­ныя», ві­даць, для мя­не га­лоў­ны. Як да­свед­ча­ны ча­ла­век, да­йце, ка­лі лас­ка, па­ра­ду чы­та­чам, ві­даць, не то­ль­кі ў на­шай кра­іне: як не стра­ціць ся­бе ў гэ­ты най­скла­да­ней­шы, кры­зіс­ны мо­мант гіс­то­рыі? — Ра­да­вац­ца дро­бя­зям, ма­лым рэ­чам: на­прык­лад, сус­трэ­чы з уну­кам, су­пу, які пры­га­та­ва­ла жон­ка. Не за­бы­ваць пра сва­іх род­ных, якія б важ­ныя рэ­чы ні ад­бы­ва­лі­ся звон­ку. Па­мя­таю, спы­таў сваю да­чку, ча­му яна па­йшла ву­чыц­ца на ман­та­жо­ра кі­но. І яна ад­ка­за­ла: «Каб ба­чыць ця­бе час­цей, та­та...» Ся­м’я і ёсць га­лоў­нае. S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


46

КІНО

Па­вел Ла­зі­ньс­кі. Адзі­нац­ца­ты за­па­вет: не быць аб­ыя­ка­вым Антон Сі­да­рэн­ка Пан Па­вел, якая мі­сія да­ку­мен­та­ліс­та ў на­шы не­спа­кой­ныя ча­сы, ча­сы знач­ных са­цы­яль­ных ды эка­на­міч­ных ка­так­ліз­маў? Бо сі­ту­ацыя змя­ня­ецца хут­ка, ча­су на рэ­флек­сію, на не­йкае пад­су­ма­ван­не ві­да­воч­на бра­куе. — Не ве­даю, ці та­кая існуе. Мі­сія — гэ­та ве­ль­мі не­бяс­печ­ная рэч для да­ку­мен­та­ліс­та, і я ўжо да­ўно лі­чу ся­бе во­ль­ным ад якой-не­будзь мі­сіі. У ся­мі­дзя­ся­тыя-ва­сь­мі­дзя­ся­тыя мой та­та Мар­цэль Ла­зі­ньс­кі зды­маў стуж­кі, якія бы­лі су­пра­ці­вам да та­га­час­най хлус­лі­вай рэ­ча­існас­ці. У лю­дзей быў го­лад на пра­ўду, свет на­во­кал быў не­спра­вяд­лі­ вы, кеп­ска ўлад­ка­ва­ны, але пра гэ­та не­ль­га бы­ло ка­заць, існа­ваў «цэн­зур­ны кляп». Пра­па­ган­да ска­жа­ла рэ­ча­існасць, а лю­дзі шу­ка­лі ў фі­ль­мах ка­ва­лак пра­ўды пра тое, што ба­чаць на­во­кал, што ад­чу­ва­юць. І кі­но, не то­ль­кі да­ку­мен­та­ль­нае, але і ігра­вое, ста­ра­ла­ся даць ім та­кую маг­чы­масць — спра­ба­ваць апі­саць гэ­ты свет, але не лі­та­ра­ль­на, а хут­чэй праз сіс­тэ­му ме­та­фар, не­йкіх сім­ва­лаў. З 1989 го­да цэн­зу­ры ў Поль­шчы не існуе, пры­нам­сі па­куль, і ад­ра­зу па­ўста­ла пра­бле­ S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е

ма: ка­заць і па­каз­ваць мож­на што за­ўгод­на, ме­та­фа­ры, алю­зіі і роз­ныя мас­тац­кія пры­ёмы ста­лі не­пат­рэб­ныя. Мы вы­зва­ле­ныя ад мі­сіі. Мы не­шта атры­ма­лі і не­шта стра­ці­лі. Кі­но па­йшло ў бок звы­чай­на­га рэ­пар­та­жу, апіс­вае рэ­ча­існасць, за­мест та­го каб па-аўтар­ску інтэр­прэ­та­ваць. Для мя­не га­лоў­ны кры­тэ­рый — «пры­дат­насць да ўжы­ван­ня» фі­ль­му, ці бу­дзе гіс­то­рыя ў ім ці­ка­вай гле­да­чу праз дзе­сяць ці двац­цаць год. Іншы­мі сло­ва­мі, ці з’яўля­ецца фі­льм уні­вер­са­ль­ным. Гэ­та тое, што ад­роз­ні­вае яго ад тэ­ле­ві­зій­на­га рэ­пар­та­жу. На якім эта­пе ця­пер зна­хо­дзіц­ца поль­ская да­ку­мен­та­ліс­ты­ка? — Я лі­чу, што поль­ская да­ку­мен­та­ліс­ты­ка ця­пер у фан­тас­тыч­най фор­ме. Я ба­чу ў ёй пра­цяг тра­ды­ цыі на­шай да­ку­мен­та­ліс­ты­кі, якая ўзба­га­ці­ла­ся но­вы­мі тэх­на­ло­гі­ямі, тэх­ні­ка­мі ды сю­жэт­ны­мі ра­шэн­ня­мі. Мы вя­дзём апо­вед праз ге­роя, мо­вай кі­но, гэ­та на­ша сі­ла. Вы­дзя­ляе на­ша кі­но дбан­не пра фор­му, да­клад­насць ман­та­жу, аўтар­скі пункт гле­джан­ня на рэ­ча­існасць.

Яшчэ ад­на ад­мет­насць поль­скай да­ку­мен­та­ліс­ты­ кі апош­ня­га ча­су — цу­доў­ныя жан­чы­ны-рэ­жы­сёр­ кі. Яны ма­юць асаб­лі­вую ўраж­лі­васць, за­кра­на­ юць тэ­мы, час­та не­дас­туп­ныя муж­чы­нам. Мнос­тва най­леп­шых поль­скіх фі­ль­маў, на­прык­лад цу­доў­ная «Ка­му­нія» Анны За­мэн­цкай, зроб­ле­на ме­на­ві­та рэ­жы­сёр­ка­мі. Жан­чы­нам на­ле­жыць бу­ду­чы­ня, і не то­ль­кі ў кі­но. Мы, муж­чы­ны, сла­быя, час­та сі­ла з’яўля­ецца на­шай адзі­най збро­яй. Жан­чы­ны ў апош­ні час на­ву­чы­лі­ся доб­ра ба­ра­ніць свае пра­вы, лепш дба­юць пра свет ва­кол ся­бе. Ро­бяць гэ­та па-раз­ умней­ша­му, праз моц пры­нцы­паў і пе­ра­ка­нан­няў, дзя­ку­ючы інтэ­лек­ту, эмпа­тыі і ўпар­тас­ці. На­ко­ль­кі да­ку­мен­та­ль­ным кі­но ці­ка­віц­ца су­ час­ны поль­скі гля­дач? — Ве­ль­мі ці­ка­віц­ца. Гэ­та за­ўваж­на па фес­ты­ ва­ль­най пуб­лі­цы. У яе ёсць го­лад на аўтар­скае ба­чан­не ў скан­дэн­са­ва­най ці­ка­вай фор­ме. Ка­ме­ рай ця­пер мож­на да­цяг­нуц­ца да ўся­го на све­це, і лю­дзі хо­чуць ба­чыць на­ва­ко­ль­ны свет. Які­мі якас­ця­мі трэ­ба ва­ло­даць, каб стаць ге­ро­ ем ва­ша­га фі­ль­ма? Аб­авяз­ко­ва трэ­ба быць на ад­ной хва­лі з ва­мі, эма­цый­най, інтэ­лек­ту­аль­ най? Бо ва­шы стуж­кі най­час­цей пры­све­ча­ны ве­ль­мі аса­бо­вым мо­ман­там. Кар­ці­на «Ба­ць­ка і сын», якую вы зня­лі як двай­ны парт­рэт ся­бе і ба­ць­кі, слын­на­га поль­ска­га кі­не­ма­таг­ра­фіс­та Мар­цэ­ля Ла­зі­ньс­ка­га, ве­ль­мі шчы­рая і ад­кры­ тая. Мож­на так­са­ма пры­га­даць фі­льм «Хі­мі­ятэ­ ра­пія», які вы зня­лі па­сля хва­ро­бы сва­ёй ма­ці. — З ге­ро­ем я па­ві­нен мець моц­ныя эма­цый­ныя су­адно­сі­ны. Мож­на ска­заць, я па­ві­нен быць на


КІНО

мя­жы за­ка­хан­ня. Ні­ко­лі не зды­маю кі­но пра ге­ро­яў, якіх не люб­лю, я за­ўсё­ды іду за тым, кім за­хап­ля­юся. Бо той знач­ны ка­ва­лак ча­су, ча­сам не­ка­ль­кі год, па­куль зды­ма­ецца фі­льм, я зна­ хо­джу­ся з ім по­бач. І ка­лі на­шы з ім ад­но­сі­ны бу­дуць па­збаў­ле­ны эмо­цый, не­ці­ка­вай ры­зы­куе атры­мац­ца і стуж­ка. У фі­ль­ме «Ба­ць­ка і сын» я маю моц­ную су­вязь з ге­ро­ем, зра­зу­ме­ла, гэ­та мой ба­ць­ка. І ёсць кан­флікт, та­му што мая гіс­то­рыя дзя­цін­ства не за­ўсё­ды су­па­да­ла з вер­сі­яй май­го ба­ць­кі. Гэ­так, пэў­на, час­та бы­вае ў ся­мей­ных ад­но­сі­нах. Та­кім чы­нам, уз­нік­ла пра­сто­ра для дыс­ку­сій, раз­моў, ча­сам спрэ­чак. Але гэ­та доб­ра, та­му што ў кі­но па­він­ны быць не­йкія кан­флік­ты. Ка­лі бы­ло б так: два ге­роі едуць у Па­рыж, ва ўсім згод­ныя, ве­ль­мі лю­бяць ад­но ад­на­го, — то гэ­та бы­ло б home-video для ся­мей­на­га архі­ву, без ка­рыс­ці для гле­да­ча. З «Хі­мі­ятэ­ра­пі­яй» іншая гіс­то­рыя. Раз­ам з ма­ці я апы­нуў­ся ў анка­ла­гіч­най ба­ль­ні­цы. Мы ся­дзе­лі ў агу­ль­ным па­коі са шмат­лі­кі­мі па­цы­ента­мі і іх се­м’я­мі, я не мог па­га­ва­рыць з ма­ці пра тое, што ад­бы­ва­ецца, — яна па­ку­та­ва­ла ці­ха. Мне ве­ль­мі не ха­па­ла та­кой раз­мо­вы, я не ве­даў, як з гэ­тым зма­гац­ца, та­му слу­хаў, як гэ­та ро­бяць іншыя. Ад­сюль і ідэя фі­ль­ма — ме­на­ві­та фі­ль­ма-на­зі­ ран­ня, рэ­алі­за­ва­на­га на ад­ным дзён­ным ад­дзе­ле анка­ла­гіч­на­га шпі­та­ля. Са мной так час­та бы­вае, што, ка­лі ў нас ня­ма ад­ка­зу на не­йкае скла­да­нае пы­тан­не, ці не­шта мя­не тур­буе, ці мне да­во­дзіц­ца мець спра­ву з чым­сь­ці, з не­йкай скла­да­най спра­вай, я ўклю­чаю ка­ме­ру і з яе да­па­мо­гай шу­каю ад­каз. Маю ад гэ­та­га пад­вой­ную ка­рысць: пра­йсці са­мо­му праз гэ­ты пра­цэс, пе­ра­жыць яго і ачыс­ціц­ца, а на­ пры­кан­цы я за­ста­юся з фі­ль­мам, які, ка­лі доб­ра по­йдзе, мае по­тым шмат гле­да­чоў. Ці да­во­дзі­ла­ся вам пе­ра­гля­даць свае стуж­кі праз га­ды, ка­лі вы раз­уме­лі, што па-інша­му па­ ка­за­лі б не­йкую сі­ту­ацыю або ча­ла­ве­ка? — Бы­ло ча­сам ад­чу­ван­не, што зра­біў бы іх трош­кі да­ўжэй­шы­мі. Ча­сам я ад­чу­ваю ся­бе не­за­да­во­ле­ ным, што­сь­ці не ўда­ло­ся мне ў іх па­ка­заць. Аль­бо я ба­яўся, што зраб­лю шко­ду га­лоў­на­му ге­рою. У фі­ль­ме «Вер­ка» пра ма­ла­дую жан­чы­ну Эды­ту, якая ўда­ча­ры­ла сле­паг­лу­хую дзяў­чын­ку, мне да­ вя­ло­ся апус­ціць моц­ную тэ­му алка­га­ліз­му му­жа ге­ра­іні, бо я не ха­цеў, каб дзяў­чын­ка вяр­ну­ла­ся ў дзі­ця­чы пры­ту­лак. Я не шка­дую, у рэ­шце рэшт, жыц­цё важ­ней­шае за мой фі­льм. Уз­на­га­ро­да для мя­не ў тым, што Эды­та здо­ле­ла ўлад­ка­ваць сваё жыц­цё так, як ха­це­ла. У яе ёсць ма­ле­нь­кая да­чка, і яна з ёй шчас­лі­вая. Я за­ўсё­ды на­ма­га­юся па­ка­заць сва­іх ге­ро­яў з леп­ша­га бо­ку, асаб­лі­ва ў ча­ла­ве­чым вы­мя­рэн­ні. Бя­ру з іх най­леп­шае, ста­ра­юся, каб яны на экра­ не бы­лі пры­го­жы­мі, раз­умны­мі. Я не ха­цеў бы зра­біць фі­льм су­праць май­го ге­роя. Ка­лі хто­сь­ці да­вя­рае мне і за­пра­шае ў сваё жыц­цё, я ня­су ад­каз­насць за яго імідж на экра­не. Пра­ўда, ця­пер я пра­цую над пэў­ным экс­пе­ры­ мен­там. Ужо два га­ды зды­маю про­ста з бал­ко­на

свай­го до­ма вы­пад­ко­вых мі­на­коў на ву­лі­цы. Ве­ль­мі роз­ныя лю­дзі дзе­ляц­ца са мной сва­імі гіс­то­ры­ямі. Рас­каз­ва­юць пра ся­бе. Ака­за­ла­ся, што, ка­лі па­ста­віць ка­ме­ру ўся­го ў ад­но мес­ца, пад яе мо­жа па­тра­піць амаль увесь свет. Трэ­ба то­ль­кі цяр­плі­ва ча­каць. Ся­род ге­ро­яў бу­ду­ча­га фі­ль­ма ёсць і тыя, чые по­гля­ды ад ма­іх да­лё­кія. Але ста­ра­юся слу­хаць іх без па­ле­мі­кі, гля­дач сам вы­ра­шыць, па­лю­біць ён іх аль­бо не. Ваш ігра­вы фі­льм «Ра­шот­ка» быў ве­ль­мі ўда­ лым, але з 1996 го­да вы не зды­ма­лі ігра­вое кі­но. Ці ёсць у вас жа­дан­не зды­маць ігра­вое кі­но? — Жа­дан­не, ві­да­воч­на, ёсць. Мож­на ад­на­ча­со­ва ра­біць і да­ку­мен­та­ль­нае, і ігра­вое кі­но. Так ра­біў Кшыш­таф Кес­лёў­скі, а сён­ня — мой доб­ры зна­ ёмы Сяр­гей Лаз­ні­ца. У да­ку­мен­та­ль­ным кі­но мне пад­аба­ецца пра­ўда за­пі­са­ных кад­раў, а ў ігра­вым кі­но — да­клад­насць са­мо­га на­ра­ты­ву. Спа­лу­чыць гэ­тыя дзве рэ­чы — мая ма­ра. Маг­чы­ма, ад­на з гіс­ то­рый гэ­та­га «бал­кон­на­га» фі­ль­ма ста­не асно­вай для ігра­вой стуж­кі? Та­ды гэ­та бу­дзе твор­чы шлюб па­між ігра­вым кі­но і да­ку­мен­та­ліс­ты­кай. Мо­ва кі­но, як і мо­ва ўсіх мед­ыя, ця­пер моц­на змя­ні­ла­ся. Усё бо­льш лю­дзей ад­дае пе­ра­ва­гу youtube-бло­ге­рам і жы­вым тран­сля­цы­ям, роз­ ным стры­мам і гэ­тых да­лей. Як, на ваш по­гляд, бу­дзе змя­няц­ца ў су­вя­зі з гэ­тым да­ку­ме­на­ліс­ ты­ка? — На­пэў­на бу­дзе, але я не ве­даю, як тое бу­дзе да­клад­на. Той жа Сяр­гей Лаз­ні­ца зняў свой ігра­ вы фі­льм «Да­нбас» на пад­ста­ве ві­дэа, раз­меш­ча­ ных на юту­бе. Я б не ба­яўся та­го, што існуе да­ку­мен­та­ліс­ты­ка з юту­ба, мне гэ­та не пе­ра­шка­джае. Гля­дач мае вы­ бар: па­йсці за вя­сё­лым юту­бе­рам або па­гля­дзець сур’ёзны да­ку­мен­та­ль­ны фі­льм, які зды­ма­ецца 3-4 га­ды. І гэ­ты фі­льм з’яўля­ецца да­клад­ным па­ сы­лам да гле­да­ча, не то­ль­кі на інтэ­лек­ту­аль­ным, але і на эма­цы­яна­ль­ным уз­роў­ні. Я ду­маю, што та­кой да­ку­мен­та­ліс­ты­кі ні­чо­га не за­ме­ніць, бо лю­дзі ма­юць па­трэ­бу пэў­на­га ка­лек­тыў­на­га пе­ра­ жы­ван­ня падзей, што ад­бы­ва­юцца ў све­це, а кі­но вы­сту­пае тут про­ста цу­доў­ным мед­ыя­та­ рам да ды­яло­гу па­між рэ­жы­сё­рам і гле­да­чом. Ця­пер, ка­лі ідзе эпі­дэ­мія і свет ка­ло­ціц­ца, а не­ка­ то­рыя па­лі­ты­кі спра­бу­юць цы­ніч­на вы­ка­рыс­таць гэ­та для ўлас­ных мэт, та­кія раз­мо­вы асаб­лі­ва па­трэб­ныя. Дзе­ля та­го, каб не ад­чу­ваць ся­бе са­ мот­ным, каб па­чуць сі­лу су­по­ль­нас­ці. «Мес­ца на­ра­джэн­ня», ваш пер­шы фі­льм, які атры­маў роз­га­лас, быў пры­све­ча­ны тра­ге­дыі Ха­ла­кос­ту. Падзеі Дру­гой сус­вет­най вай­ны па­ ка­за­ныя ў шмат­лі­кіх стуж­ках і ў поль­скай, ­ і сус­вет­най да­ку­мен­та­ліс­ты­цы. Але ці за­ста­лі­ся яшчэ аспек­ты гэ­тай ка­тас­тро­фы, не за­кра­ну­тыя ў кі­но? — «Мес­ца на­ра­джэн­ня» быў, ба­дай, пер­шым да­ ку­мен­та­ль­ным фі­ль­мам пра скла­да­ныя ад­но­сі­ны па­ля­каў і яўрэ­яў пад­час Дру­гой сус­вет­най вай­ны. Пра саў­дзел па­ля­каў у за­бой­ствах яўрэ­яў да 1989 г. ка­заць за­ба­ра­ня­ла­ся. Гіс­то­рый, пад­обных

47

да той, што ў ма­ёй стуж­цы, та­ды бы­ло ты­ся­чы. Сён­ня ў нас крок на­зад, ёсць ад­на вер­сія гіс­то­рыі, кры­ху пад­обна да та­го, як бы­ло ў ка­му­ніс­тыч­ныя ча­сы. Гэ­та не­бяс­печ­на. Не­ль­га ігна­ра­ваць гіс­та­ рыч­ныя кры­ні­цы, пе­ра­піс­ваць гіс­то­рыю, са­дзей­ ні­чаць ства­рэн­ню фэйк-ньюз і аль­тэр­на­тыў­най гіс­то­рыі, у якую не­да­ву­ча­ныя лю­дзі па­чы­на­юць ве­рыць. Лі­чу, што, па­куль жы­вуць не­пас­рэд­ныя свед­кі падзей, нам трэ­ба аб­авяз­ко­ва зды­маць. Каб праз 50 год ніх­то не мог ка­заць, што та­ко­га не бы­ло. Кож­ны раз у дзень вы­зва­лен­ня Аўшві­ца там збі­ра­юцца бы­лыя вяз­ні. Жур­на­ліст Мар’ян Тур­скі ле­тась ска­заў там доб­рую пра­мо­ву аб Адзі­нац­ ца­тым за­па­ве­це, які ён пры­ду­маў: «Не быць аб­ыя­ка­вым». Не пра­хо­дзіць мі­ма крыў­ды, што сус­тра­ка­ецца на шля­ху дру­го­га ча­ла­ве­ка. Ад аб­ыя­ка­вас­ці, ад ад­сут­нас­ці спа­чу­ван­ня і па­чы­на­ ецца зло. Ка­лі зро­бім­ся аб­ыя­ка­вы­мі, то да­дзім маў­клі­вы да­звол на тое, каб крыў­дзіць, а по­тым вы­клю­чаць з на­ша­га гра­мад­ства «іншых» лю­дзей, якія ма­юць іншы пол, сэк­су­аль­насць, по­гля­ды, па­хо­джан­не або рэ­лі­гію. І я ду­маю, што гэ­та ве­ль­мі істот­ная за­да­ча для да­ку­мен­та­ліс­та — гру­каць у люд­скія сэр­цы, ву­чыць ураж­лі­вас­ці, эмпа­тыі, ства­раць тон­кія ніт­кі ўза­ема­ра­зу­мен­ня па­між лю­дзь­мі. Та­ ды ёсць ша­нец, што аб­ыя­ка­васць не заб’е нас... Вы пры­ма­лі ўдзел у ства­рэн­ні цу­доў­най стуж­кі ва­ша­га ба­ць­кі, Мар­цэ­ля Ла­зі­ньс­ка­га, «89 мм ад Еўро­пы», у якім спра­ва ў ме­та­фа­рыч­ным сэн­се ішла пра пе­ра­ход па­між За­ха­дам і Усхо­дам, пра межы па­між лю­дзь­мі і на­ро­да­мі. Як, на ваш по­гляд, мож­на пе­ра­адо­лець гэ­тыя межы? Як мож­на знай­сці агу­ль­нае для лю­дзей, што зна­ хо­дзяц­ца па іншы бок па­лі­тыч­ных, са­цы­яль­ ных, ку­ль­тур­ных по­гля­даў? — Не лю­дзі з’яўля­юцца пра­бле­май. Мя­жу ства­ ра­юць па­лі­ты­кі, якія спра­бу­юць падзя­ліць нас дзе­ля ўлас­най вы­га­ды. Сён­няш­няя па­ля­ры­за­цыя по­гля­даў — гэ­та ма­ні­пу­ля­цыя ўла­даў. Нам, гра­ ма­дзя­нам, трэ­ба раз­маў­ляць па­між са­бой. Сён­ня ў Поль­шчы мы ру­ха­емся ў пэў­ным сэн­се ў ваш бок. Ма­ла­дыя жан­чы­ны вы­хо­дзяць на ву­лі­цы, каб мір­на зма­гац­ца за свае пра­вы, а іх сус­тра­кае па­ лі­цыя з га­зам і ду­бін­ка­мі. Гэ­та сум­на, бо я ве­даю, што на пра­ця­гу мно­гіх га­доў мы бы­лі для вас пры­кла­дам та­го, што сва­бо­ду мож­на за­ва­яваць. У фі­ль­ме май­го ба­ць­кі ёсць та­кая сцэ­на. Хлоп­чык з ва­го­на, да­рэ­чы, мой ма­лод­шы брат То­маш, вы­хо­дзіць на пе­рон і па­чы­нае раз­маў­ляць з бе­ла­рус­кім ра­бо­чым, што мя­няе ва­гон­ныя во­сі, — вес­ці ды­яло­гі пра про­стыя рэ­чы. І гэ­та адзі­ны кан­такт па­між дву­ма су­пра­ць­лег­лы­мі сус­ве­та­мі. Так бы­ло та­ды, 25 год та­му. Маг­чы­ма, сён­ня ад­ важ­ныя ма­ла­дыя лю­дзі пе­ра­адо­ле­юць пе­ра­шко­ ды і межы і мы ўрэш­це мы бу­дзем блі­жэй ад­но да ад­на­го. • Марцэль і Павел Лазіньскія падчас здымак фільма «Бацька і сын». S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


48

ГОД ЛЕМА

Свет змя­ня­ецца не­зва­рот­на і ўсту­ пае ў но­вую эпо­ху, по­ўную надзей і стра­хаў. У 2021-м нас ча­кае но­вы ўзро­вень дыс­ку­сій пра бу­ду­чы­ню і ліч­ба­выя пра­бле­мы, якія на­пат­ ка­юць ча­ла­вец­тва. Ста­ніс­лаў Лем прад­ба­чыў рэ­ва­лю­цый­ныя зме­ны ў раз­віц­ці на­ву­кі і штуч­на­га інтэ­лек­ту і раз­ва­жаў, як гэ­тыя зме­ны па­ўплы­ва­юць на ча­ла­вец­тва. 2021 ста­не Го­дам Ле­ма — сус­вет­на зна­ка­мі­та­га пі­сь­мен­ні­ка, фі­ло­са­фа і фу­ ту­ро­ла­га. 35 млн прад­адзе­ных кні­жак. 45 моў пе­ра­кла­ду. Тво­ры, якія за­па­ль­ва­юць уяў­лен­не чы­та­чоў па ўсім све­це. Як і дзе адзна­чыць со­ты дзень на­ра­джэн­ня твор­цы? вы­ка­рыс­тоў­ваў пя­ро, атра­мант і тэх­ні­ку ка­ла­жу і пра­ца­ваў ва ўлас­ным ары­гі­на­ль­ным сты­лі сюр­рэ­ аліс­тыч­на­га гра­тэс­ку. «Да­ні­эль Мруз на­ле­жыць да та­го рэ­дка­га сён­ня ві­ду мас­та­коў, што ства­ра­юць улас­ныя све­ты, якія ні з чым не пе­ра­блы­та­еш…

Усе падзеі і пра­екты, звя­за­ныя са свят­ка­ван­ нем га­да­ві­ны, анон­сы но­вых вы­дан­няў, уні­ка­ль­ныя не­апуб­лі­ка­ва­ныя ма­тэ­ры­ялы, а так­са­ма кон­кур­сы з пры­за­мі — усё гэ­та мож­на знай­сці на парт­але roklema.pl. Парт­нё­ра­мі парт­ала вы­сту­па­ юць рэ­сурс lem.pl, мі­сія яко­га — па­пу­ля­ры­за­ваць твор­часць пі­сь­мен­ні­ка, Wydawnictwo Literackie (ад­но з най­важ­ней­шых поль­скіх вы­да­вец­тваў, з які­мі Лем су­пра­цоў­ні­чаў ад па­чат­ку сва­ёй лі­та­ра­тур­най кар’еры), На­цы­яна­ль­ная біб­лі­ятэ­ка, Інсты­тут Ад­ама Міц­ке­ві­ча, Фес­ты­ва­ль­нае бю­ро ў Кра­ка­ве, Поль­скі інсты­тут бу­ду­чы­ні імя Ста­ніс­ла­ ва Ле­ма, які за­йма­ецца ад­ука­цы­яй у га­лі­не бяс­ пе­кі дзя­цей у інтэр­нэ­це, у пры­ват­нас­ці элек­трон­ на­га ад­мі­ніс­тра­ван­ня, вы­ка­рыс­тан­ня іна­ва­цый у орга­нах мясц­ова­га са­ма­кі­ра­ван­ня і про­ці­дзе­яння ліч­ба­вым вы­клю­чэн­ням. Тры вір­ту­аль­ныя экс­па­зі­цыі мож­на на­ве­даць на парт­але «Rok Lema». Гле­да­чоў сус­тра­кае гі­ган­цкі фан­тас­тыч­ны ка­лаж, скла­дзе­ны са 123 вок­ла­дак вы­дан­ня «Са­ля­ рыс», што бы­лі ство­ра­ны з 1961 па 2020 га­ды гра­фіч­ны­мі ды­зай­не­ра­мі па ўсім све­це. Па­сля мож­на за­ві­таць на вы­ста­ву ма­люн­каў Да­ні­эля Мру­за да се­рый са­ты­рыч­на-фі­ла­соф­ скіх апа­вя­дан­няў «Каз­кі ро­ба­таў» і «Кі­бе­ры­яда». Поль­скі гра­фік, ка­ры­ка­ту­рыст, сцэ­ног­раф, мас­так і ды­зай­нер ча­со­пі­са Przekroj, Мруз стаў са­мым вя­до­мым ілюс­тра­та­рам тво­раў Ле­ма. Мас­так S Z T U K A / М А С ТА Ц Т В А В Е Л Ь М І П О Л Ь С К А Е


Як у ца­ра Мі­да­са быў дар пе­ра­тва­раць усё, да ча­го ён да­кра­нец­ца, у зо­ла­та, так і Мруз ва­ло­дае да­рам пе­ра­тва­раць — да­кра­нан­нем ву­га­лю ці алоў­ка — уся­ля­кую тэ­му ў час­тку ўлас­на­га све­ту. Прад­астаў­ля­ючы ўлас­нае гра­ма­дзян­ства та­му, што ён ілюс­труе, на­сам­рэч Мруз тво­рыць асаб­лі­вы свет, які зу­сім не пад­на­ча­ле­ны вы­яўле­ на­му ў апа­вя­дан­ні, ра­ма­не, эсэ… Ня­змен­ная і не­ад’емная асаб­лі­васць лю­бо­га з яго тво­раў — гу­мар, і ме­на­ві­та ў гэ­тым ад­роз­нен­не Да­ні­эля Мру­за ад усіх ма­ля­ва­льш­чы­каў і ілюс­тра­та­раў на­ву­ко­вай фан­тас­ты­кі», — пі­саў Ста­ніс­лаў Лем. Жы­ва­піс­ныя тво­ры Яа­ны Кар­по­віч, на­тхнё­ ныя ра­ма­нам «Вяр­тан­не з зо­рак», мож­на бы­ло ўба­чыць сё­ле­та і ў афлайн-экс­па­зі­цыі «Вяр­тан­не» ў кра­каў­скай га­ле­рэі «Артэ­міс». «…Я за­ўсё­ды ба­чы­ла гэ­тую гіс­то­рыю ў ма­люн­ках. «Вяр­тан­не з зо­рак» ідэ­аль­на пад­ыхо­дзіць для пе­ра­кла­ду на мо­ву ко­мік­саў (да­клад­ней, гра­фіч­на­га ра­ма­на). Рэ­алі­за­цыя та­ко­га пра­екта ўжо да­ўно бы­ла ма­ёй ма­рай», — ка­жа аўтар­ка. У Кра­ка­ве, на ра­дзі­ме Ле­ма, у 2023 го­дзе бу­дзе па­бу­да­ва­ны пер­шы ў Поль­шчы шмат­фун­кцы­яна­ль­ны Цэнтр лі­та­ра­ту­ры і мо­вы «Пла­не­та Лем». Цэнтр бу­дзе раз­меш­ча­ны ў бы­лым са­ля­ ным скла­дзе XVIII ста­год­дзя, а так­са­ма ў но­вым бу­дын­ку, архі­тэк­тур­ны кон­курс на вы­ра­шэн­не яко­га быў за­вер­ша­ны сё­ле­та ўвес­ну. «Пла­не­та Лем» — адзін з флаг­ман­скіх ку­ль­тур­ных пра­ектаў Кра­ка­ва. У цэн­тры бу­дуць прад­стаў­ле­ны іна­ва­ цый­ная прэ­зен­та­цыя, за­сна­ва­ная на лі­та­ра­тур­най спад­чы­не Ста­ніс­ла­ва Ле­ма, вы­ста­ва пра фе­но­мен ка­му­ні­ка­цыі і мо­вы, а так­са­ма ма­бі­ль­ныя экс­ па­зі­цыі, пры­све­ча­ныя лі­та­ра­тур­ным воб­ра­зам Кра­ка­ва. Акра­мя та­го, на тэ­ры­то­рыі ўста­но­вы раз­мес­цяц­ца су­час­ная мед­ыя­біб­лі­ятэ­ка з му­ль­ты­ ме­дый­най сту­ды­яй, чы­та­ль­най за­лай, кні­гар­няйка­вяр­няй і ка­вор­кін­гам. Дух Ле­ма пра­ся­кае га­рад­скую пра­сто­ру, ткан­ку го­ра­ду! Род­нае мес­ца пі­сь­мен­ні­ка Кра­каў

мо­жа па­хва­ліц­ца пры­нам­сі тры­ма на­сцен­ны­мі рос­пі­са­мі, на­тхнё­ны­мі яго­най твор­час­цю. Му­рал «Ро­бат Ле­ма» ство­ра­ны Фі­лі­пам Куж­ня­жам у 2012-м го­дзе ў рам­ках фес­ты­ва­лю лі­та­ра­ту­ры імя Кон­ра­да і мес­ціць сло­вы са­мо­га Ле­ма: «У рэ­шце рэшт, лю­дзі змен­шац­ца да вы­мя­рэн­ ня бяз­моз­глых слуг жа­лез­ных ге­ні­яў і, маг­чы­ ма, па­чнуць ім па­кла­няц­ца...» Вя­ліз­ны му­рал «Са­ля­рыс», на якім вы­яўле­ны га­лоў­ны ге­рой ра­ма­на Крыс Ке­ль­він, быў ство­ра­ны Да­гма­рай Ма­ту­шак і Арту­рам Ва­бі­кам у 2017 го­дзе. Му­рал «Лем 2021», раз­меш­ча­ны на вя­лі­кай сця­не шо­ пінг-мо­ла Galeria Krakowska, пе­ра­мог у кон­кур­се му­ра­лаў у го­нар 100-год­дзя пі­сь­мен­ні­ка-фу­ту­ ро­ла­га, які ла­дзі­ла Бю­ро фес­ты­ва­ляў у Кра­ка­ве. Аўтар — Мар­цін Чая, вы­пус­кнік Кра­каў­скай ака­ дэ­міі вы­яўлен­чых мас­тац­тваў. Сюр­рэ­аліс­тыч­ная фрэс­ка на­тхнё­ная тво­ра­мі Ле­ма і ілюс­тра­цы­ямі Да­ні­эля Мру­за. Но­вы му­рал «Лем» мож­на ўба­чыць у вар­ шаў­скім ра­ёне Ва­вэр на сця­не Пра­він­цый­на­га ку­ль­тур­на­га цэн­тра. Ця­пер не то­ль­кі ў Кра­ка­ве, але і ў поль­скай ста­лі­цы. Му­рал ство­ра­ны ў меж­ах пра­екта «EksperymenTY Sztuki», які су­фі­нан­ су­ецца Мі­ніс­тэр­ствам ку­ль­ту­ры і на­цы­яна­ль­най спад­чы­ны пад па­тра­на­жам Інсты­ту­та Ле­ма і сай­та lem.pl. Да рэ­алі­за­цыі на­сцен­на­га рос­пі­су да­лу­чы­лі­ся ма­ле­нь­кія і да­рос­лыя жы­ха­ры ра­ёна.

«Call of Juarez». Асно­вай для ад­апта­цыі ста­не кні­га «Не­пе­ра­мож­ны», у якой апіс­ва­ецца лёс экі­па­жа кас­міч­на­га ка­раб­ля, што ад­праў­ля­ецца на пла­не­ту Рэ­гіс ІІІ, каб рас­тлу­ма­чыць за­гад­ка­ вае знік­нен­не па­пя­рэд­няй экс­пе­ды­цыі. Гу­ль­ня на ру­ха­ві­ку «Unreal 4» па­він­на быць вы­тры­ма­на ў атмас­фер­ным рэ­тра-фу­ту­рыс­тыч­ным сты­лі і мець інтры­гу­ючае му­зыч­нае су­пра­ва­джэн­не. Вы­хад гу­ль­ні за­пла­на­ва­ны на дру­гую па­ло­ву 2021 го­да. Фес­ты­валь на­ву­ко­ва­га кі­но імя Ста­ніс­ла­ва Ле­ма, пры­све­ча­ны тэ­ма­ты­цы «зя­лё­най энер­гіі», рас­пач­нец­ца 19 лю­та­га 2021 го­да, у Дзень поль­ скай на­ву­кі, і бу­дзе доў­жыц­ца круг­лы год. Фэст пра­хо­дзіць пад па­тра­на­жам прэ­зі­дэн­та Поль­скай ака­дэ­міі на­вук і Поль­скай аса­цы­яцыі кі­не­ма­таг­ра­фіс­таў. У меж­ах фэс­ту за­пла­на­ва­ныя кі­нап­раг­ля­ды, сус­трэ­чы з рэ­жы­сё­ра­мі, акцё­ра­мі і на­ ву­коў­ца­мі. Усе яны бу­дуць пра­хо­дзіць у рэ­жы­ме анлайн. Мэ­та фес­ты­ва­лю — па­глы­біць ве­ды пра гіс­то­рыю на­ву­кі, ге­не­зіс на­ву­ко­вых ад­крыц­цяў і рэ­ва­лю­цый­ных вы­на­ход­ніц­тваў. Гэ­та за­клік да ма­ла­дой аўды­то­рыі звяр­нуць ува­гу на пры­го­жыя пра­фе­сіі, якія па­ста­янна мя­ня­юць на­ша жыц­цё. Ад­мыс­ло­вую Зо­ну Ле­ма мож­на бу­дзе на­ве­ даць на Пя­тым Сі­лез­скім фес­ты­ва­лі на­ву­кі, што мае ад­быц­ца ў Ка­та­ві­цах з 10 па 12 кра­са­ві­ка 2021 го­да.

Ад­мет­на, што му­рал на­тхнё­ны ма­люн­ка­мі Да­ні­ эля Мру­за і са­мо­га Ста­ніс­ла­ва Ле­ма — іх тво­ры ста­лі кры­ні­ца­мі да­дат­ко­вых аса­цы­яцый для аўтар­кі Інэс Лі­га­тур. «На фрэс­цы прад­стаў­ле­ны про­філь Да­лі з ву­са­мі, на якіх ся­дзяць кас­міч­ныя му­хі Ле­ма, кош­ка хо­дзіць унут­ры ка­раб­ля, люк зма­цоў­ва­ецца інтэг­ра­ль­ны­мі схе­ма­мі. Так­са­ма пры­сут­ні­чае ма­тыў сот, якія па­кры­ва­юць кор­пус ка­раб­ля, гэ­ты ма­тыў мне асаб­лі­ва да­ра­гі з-за лю­ бо­ві да пча­ляр­ства. Мы вы­ка­рыс­тоў­ва­лі акры­ла­ выя фар­бы і глян­ца­выя эма­ле­выя фар­бы ў аэ­ра­ зо­лі, а так­са­ма спе­цы­яль­ныя свят­ло­адчу­ва­ль­ныя фар­бы, якія вы­пра­ме­нь­ва­юць свят­ло ўна­чы, каб вы маг­лі лю­ба­вац­ца вы­явай круг­ла­су­тач­на».

• Станіслаў Лем з Пегасам. Кракаў. 1973. • Ілюс­тра­цыя Да­ні­эля Мру­за. • Яа­на Кар­по­віч. Чыр­во­ная пла­не­та. • Вок­лад­кі вы­дан­ня «Са­ля­рыс», ство­ра­ныя ў 1961—

Сту­дыя Starward Industries пра­цуе над пер­ шай гу­ль­нёй па­вод­ле про­зы Ста­ніс­ла­ва Ле­ма. Да­свед­ча­ная ка­ман­да рас­пра­цоў­шчы­каў па­спе­ла па­ўдзе­ль­ні­чаць у та­кіх пра­ектах, як «Вя­дзь­мар», «Cyberpunk 2077», «Dead Island», «Dying Light»,

2020 га­ды. • Му­рал «Лем 2021». Кра­каў. • Му­рал «Лем» у Ва­вэ­ры, Вар­ша­ва. • Скрын­шо­т гу­ль­ні сту­дыі Starward Industries па­вод­ле кні­гі Ле­ма «Не­пе­ра­мож­ны». Фо­та з сай­таў roklema.pl, inyourpocket.com.


50

В І З УА Л Ь Н Ы Я М А С ТА ЦТ В Ы

Ала Са­ва­шэ­віч аналізуе некамфортныя рухі, у якіх мы спрабуем знайсці стабільную пазіцыю, каб адпавядаць чыімсьці чаканням, разважае пра мінулае і яго хваравітыя рухі, што праяўляюцца ў дні сённяшнім, а таксама — пра аб'ектывацыю жанчын. Твор быў прадстаўлены на выставе «Кранальная дыстанцыя» — апошняй экспазіцыі мінскай галерэі «Ў». Аўтарка на­ра­дзі­ла­ся ў Сто­лі­не ў 1989 го­дзе, за­кон­чы­ла Мін­скае мас­тац­кае ву­чы­ ліш­ча імя Аляк­сея Гле­ба­ва, на­ву­ча­ла­ся ў Бе­ла­рус­кай ака­дэ­міі мас­тац­тваў. У 2017-м атры­ма­ла дып­лом ма­гіс­тра ў Ака­дэ­міі вы­яўлен­чых мас­тац­тваў імя Яўге­ нія Ге­пер­та ў Вроц­ла­ве па спе­цы­яль­нас­ці «ску­льп­ту­ра». У сва­ёй твор­час­ці асэн­ соў­вае са­вец­кую спад­чы­ну, ка­лек­тыў­ныя і аса­біс­тыя гіс­то­рыі. • Ала Савашэвiч. Поза. Пазіцыя. Спосаб. Абутак, сталь, відэа. 2019.

#ЗА­С ТА­В АЙ­С Я­Д О­М А — SZTUKA ПРЫ­Й ДЗЕ ДА ЦЯ­Б Е! …гаворыць Поль­скі Інсты­тут у Мін­ску і пра­па­нуе чы­тан­ку на лю­бы густ.

Profile for Instytut_Polski_w_Minsku

SZTUKA. Мастацтва вельмі польскае  

Спецыяльны нумар за 2020 год, прысвечаны польскай культуры і мастацтву. Рэалізацыя - Польскі Інстытут у Мінску

SZTUKA. Мастацтва вельмі польскае  

Спецыяльны нумар за 2020 год, прысвечаны польскай культуры і мастацтву. Рэалізацыя - Польскі Інстытут у Мінску

Advertisement