Smilefjes

Page 1



Marit Eikemo, Anders Heger, Kim Hiorthøy & Egil Halmøy, Erlend Loe og Finn Skårderud

Smilefjes Fem samtaler med Erlend


© CAPPELEN DAMM AS, Oslo 2019 ISBN 978-82-02-62148-3 1. utgave, 1. opplag 2019 Omslag: Kim Hiorthøy Sats: Type-it AS Trykk og innbinding: AiT Bjerch AS, 2019 Materialet i denne publikasjonen er omfattet av åndsverklovens bestemmelser. Uten særskilt avtale med Cappelen Damm AS er enhver eksemplarfremstilling og tilgjengeliggjøring bare tillatt i den utstrekning det er hjemlet i lov eller tillatt gjennom avtale med Kopinor, interesseorgan for rettighetshavere til åndsverk. Utnyttelse i strid med lov eller avtale kan medføre erstatningsansvar og inndragning, og kan straffes med bøter eller fengsel. www.cappelendamm.no


Takk for sist, vi snakkes snart! Av Marit Eikemo

«Eg kan ikkje seie det sikkert», sa Dag Solstad i Odda ein gong, «om eg har forandra meg, eller om eg er den same.» Det har eg tenkt mykje på. Ikkje om Dag Solstad har forandra seg i løpet av eit langt liv, det har eg ingen føresetnader for å meine noko om, men kva det vil seie å endre seg. Første gong eg traff Erlend Loe, hadde han nettopp gitt ut Naiv.Super. Det var eit kolossalt virak. Han var på alle framsider, ofte poserande med ein sykkel, og eg hugsar at eg var raskt ute med å meine at den første romanen hans, Tatt av kvinnen, var bedre enn Naiv.Super. Overlegent mykje betre! Eg trur nok eg meiner det same fortsatt, men sidan den gong har eg sjølv blitt forfattar, og syns ikkje lenger det er like fruktbart å rangere bøker i ein forfattarskap. Eg veit betre no enn då, at den eine boka ofte fører til den neste osv. Om den eine er litt betre enn den andre – vurdert av kven ? – er sjeldan relevant. Og særleg ikkje i tilfellet Erlend Loe. Romanproduksjonen hans tel 12 bøker, men den øvrige produksjonen er eit overveldande tal av barnebøker, filmmanus, teatermanus, omsetjingar og andre, ofte sjangeroverskridande prosjekt, som vitnar om eit overskot og ein idérikdom utan sidestykke i norsk samtidslitteratur. 5


Det nærmaste måtte vel vere Ragnar Hovland, eller Frode Grytten. Då Erlend Loe skreiv Naiv.Super, var eg journalist i studentavisa Studvest i Bergen. Ein felles kompis hadde fiksa meg intervjuavtale, og eg hugsar at eg hadde ei kjensle av eksklusivitet. Sjølv om Erlend Loe altså var på alle framsider på den tida. Kvifor skulle han ikkje ville snakke med studentavisa også, når han først var i byen på lanseringstur? Her fekk han trass alt snakke direkte til kjernelesarane sine, ironigenerasjonen. Og kven var meir ironiske enn ironigenerasjonen på Vestlandet? Erlend Loe var heller ikkje vond å be. Det virka ikkje som han var typen til å bli sliten av mediesirkuset. Tvert imot. Det virka som han var typen til å ta alt med knusande ro. Likevel hadde eg denne kjensla av eksklusivitet då eg gjekk for å møte han på kafeen vi hadde avtalt. Kanskje fordi det var eksklusivt? På same måten som alle nye møte er eksklusive. I løpet av mi tid som journalist intervjua eg stort sett vanlege folk på Vestlandet, men hadde alltid den same kjensla av eksklusivitet på veg til intervjuavtalane, full av spenning og forventing, kanskje til og med håp, gjekk eg i veg: I dette møtet kan noko nytt oppstå! Ein ny tanke! Ein finurlig detalj kan endre min måte å sjå ting på, kanskje til og med endre meg? Eg trur dette var min viktigaste drivkraft som journalist: at kvart nye møte romma ei muleg endring. Intervjuet med Erlend Loe eksisterer ikkje i noko elektroniske arkiv, og det er sikkert like greit. Eg hugsar at eg hadde ei sjeldan kjensle av å vere fornøgd med arbeidet, og det var aldri eit godt teikn. Stemninga stod heller ikkje i taket på evalueringsmøtet. Redaksjonen var delt i to: På den eine sida dei som aldri hadde hørt om Erlend Loe og 6


på den andre sida dei som ikkje forstod kva slags redaksjonell vurdering som låg til grunn for å publisere eit portrettintervju med ein som allereie var portrettert opp og i mente i alle landets aviser. Kva hadde Erlend Loe med studentkultur å gjere? Eg lar berre det spørsmålet stå åpent. Det var ein annan kompis frå den tida, han er no Loe sin redaktør i Cappelen Damm, som spurte om eg ville intervjue Erlend Loe igjen, i høve femtiårsdagen. Og sjølv om eg fekk vite at eg ikkje var den einaste, det var fleire andre som også skulle intervjue han, hindra ikkje det at kjensla av eksklusivitet dukka opp igjen: 23 år sidan siste intervju! I praksis to nye menneske! Eit nytt møte! Det tok godt og vel to månader å få landa ein avtale for intervjuet, og det minner meg om noko Erlend Loe sa ein gong. Eg har møtt han sporadisk dei siste 23 åra, som regel på ein eller annan litteraturfestival. Det er ikkje blitt veksla mange setningar mellom oss, men det som er blitt sagt, hugsar eg veldig godt. Til dømes då han fortalte at det er vanskeleg å ta unna alle førespurnadene og alle mailer som renn inn i innboksane hans, men at han prøver så godt han kan å svare på alt. Eg spurte om han ikkje ville vurdere eit slags management, til å hjelpe seg, han er trass alt ein av landets mest etterspurde og travle forfattarar. Men det var heilt utenkeleg for han. Det ville han føle var veldig kårni, sa han. Og det fekk meg til å føle meg kårni sjølv, som i det heile tatt kunne foreslå noko slikt, eit slags management, for Erlend Loe, han som er så jordnær og kjernekaraktig. Eller som dei seier i Hardanger, som eit av dei største komplimenta du kan gi eit menneske: Han er så alminneleg.

7


14. februar om ettermiddagen passer bra, skreiv han omsider: For då er det oddetalsveke. Så fekk han sagt det også. Eller, det viste seg då eg las dei siste intervjua med han, at han har vore heilt åpen om samlivsbrotet, for dei som framleis les aviser. Eg såg også på dei siste bildene av han, at han nesten ikkje er til å kjenne igjen med alt skjegget. Men bortsett frå det er han seg sjølv lik då vi møtes på Landromat. Like høg, like åpen og vennleg i blikket, like roleg, og med den same rykninga i munnen, som til forveksling kan minne om eit smil. Men altså med uendeleg mange fleire bøker på baken. Og ny kjæraste. – Du kjenner henne, seier han når vi har funne oss eit bord ved vindauget. Det viser seg at vi er felles kjente, slik det jo ofte er i dette landet. Og no er vi i den alderen. Folk bryt opp og prøver på nytt, på kryss og tvers. – Så utruleg hyggeleg, seier eg. – Eigentleg vil eg vere med henne heile tida, seier han. – Det forstår eg godt, seier eg. Som leiar for Litteratursymposiet i Odda inviterte eg Erlend Loe til festivalen fleire gonger. Eg hadde inntrykk av at han likte å sette seg i bilen og kjøre over fjellet, og Erlend Loe innfrir alltid. Med imponerande timing og presisjon kan han få ein kva sal som helst til å koke av gjenkjenneleg og forløysande latter. Det er mi erfaring at folk veit når det dei opplever er kvalitet. Barn veit det, og vaksne frå alle slags forskjellige sammfunnslag veit det. Men det er ikkje alltid like enkelt å sette ord på kva denne kvaliteten består i. Hos Loe har eg ofte tenkt at det har med det særeigne muntre språket å gjere. Det er så lett, at det liksom letter og vi ser ting på avstand, i setningane som 8


svever av gårde. Ofte er det ein utstrakt bruk av daglegtalens fraser og vendingar, som får oss til å spørje: Korleis er det vi snakker til kvarandre, eigentleg? Korleis lever vi saman? – Er dette muntre språket ditt rett og slett eit uttrykk for glede? – Ja, eg har alltid glede av å skrive. – Det er ikkje tungt? – Nei, aldri tungt. – Ikkje vanskeleg å komme i gang, heller? – Eg har levd av ideane mine siden tidleg i 20-åra, det stopper ikkje opp. Eg veit veldig sjeldan kor eg skal når eg begynner, men det bekymrer meg ikkje. – Du er ikkje redd for at du ikkje skal få det til? – Eg er ofte spent på kor det ender, men aldri bekymra. Eg har alltid glede av å formulere meg, finne ord og vendingar, skrive om folk som snakkar forbi kvarandre, koss dei kommuniserer og ikkje kommuniserer. – Det er ei nærmast nerdete glede du har? –Ja, det kan du godt seie. Eg liker å sjå på folk og har stor glede av å leike meg med måten dei omgås og snakkar på. Min hovudmotor er driven av entusiasme og begeistring. Det er den gleda som gir meg energi til å halde på. Men eg kjenner folk som har det motsatt. – Som ikkje kjenner glede? – Som køyrer seg ned. Det finst to kategoriar: Sånne som meg, som er driven av begeistring og sånne som er driven av bekymring, som trur at alt går til helvete. – Det kan eg kjenne meg igjen i. Eg angrar som ein hund kvar gong eg er i gang med eit nytt prosjekt, men då er det som regel for seint å snu, seier eg. – Ja, då har du det på den måten. Eg har det på den andre måten. Men det er ikkje nokon regel som seier at 9


den eine eller den andre måten gir best resultat. Begge delar kan bli bra, eller dårleg. – Men dei som er driven av begeistring er kanskje litt lettare å forhalde seg til for omgivnadene? – Tja, kanskje akkurat i prosessen, men når dei bekymringsdrivne er ferdige, er dei ferdige. Då er alt gløymt. Då skal dei berre vidare. Det er iallfall mi erfaring med slike. Men om skrivinga er aldri så mykje driven av glede og begeistring, kan forfattarrolla vere ei utfordring å takle. Då eg gav ut min første roman i 2006, var Erlend Loe allereie ein veteran og eg var allereie svært bekymra. Romanarbeidet, som fram til lanseringa hadde vore ein privat og einsam prosess, blei plutseleg offentleg. Og dette har eg tenkte mye på sidan, at det er ein vesentleg eigenskap ved det å vere forfattar, i tillegg til å kunne skrive og lese: orke å stå i det offentlege. Eg følte meg totalt hudlaus, og hugsar at eg tenkte at dette er ikkje til å halde ut! Men eg hadde likevel eit håp om at det måtte bli betre etter kvart, slik det er med alle andre ting. Jo fleire bøker ein skriv, jo meir hardhuda blir ein vel? Det blir vel betre, spurte eg Erlend Loe, med håp i stemma, jo fleire bøker ein skriv? Men Erlend Loe sa nei. Det blir ikkje betre. Det blir verre. – Litteraturkritikarane har ikkje klart å øydelegge gleda ved skrivinga? Han tenker seg litt om før han ristar på hovudet. Det har dei ikkje. – Eigentleg har eg aldri gjort noko anna enn å skrape i overflata. Eg trur ikkje eg hadde klart å skrive episke forteljingar. Det ligg ikkje for meg, seier han. Men berre fordi han skrapar i overflata er det ikkje dermed sagt at bøkene er overfladiske. Mange av dei dreier 10


seg om verdiar, ikkje minst familieverdiar, og det evige spørsmålet, som så mange forfattarkollegaer også skriv om med ulike tilnærmingar: Should I Stay or Should I Go? Og sjølv om dei fleste karakterane hans blir, er det eit opprør i mange av Erlend Loe sine romaner, som ofte grensar til galskap. Ofte skjer det ganske drøye ting også. Både i tv-serien Kampen for tilværelsen og den nye romanen, Dyrene i Afrika, skriv han om dyresex. Det er mildt sagt eit pikant tema. Likevel har vi vel sjeldan sett nokon skildre lengsel og begjær så godt som i den augneblinken då familiefaren og tannlegen Vidkun i Kampen for tilværelsen plukkar opp ein leikegiraff frå gulvet, og synet av den vesle giraffen får han til å falle fullstendig ut av den samanhengen han er i. – Ikkje noko menneskeleg er meg framand, seier Erlend, mens det rykker litt i munnviken. Sanninga er at han har stor ømheit for slitaren, for folk som strever i livet sitt og i ekteskapet sitt. Sånn sett er dyresextematikken relasjonsproblematikk i yttarste og mest karikerte konsekvens, når det blir så komplisert mellom menneske at dyr blir å foretrekke. – Og kva er eigentleg det verste, seier Erlend med referanse til Dyrene i Afrika: å ha seg med dyr, eller ete dyr? Spørsmålet blir hengande i lufta. Sa han verkeleg det? Den alvorlege framtoninga hans, kombinert med den hysterisk vittige bodskapen, kan ofte gjere folk usikre på kor dei har han. Er det alvor eller tull? Og nettopp i denne uvissa, mellom alvor og humor, er det ein særeigen måte å sjå verda på, utan faste posisjonar. Det kan vere slik, men det kan også vere tvert om. Og det kan ikkje minst vere slik, som Erlend Loe siterer Ragnar Hovland:

11


Eg har to linjalar, ein raud og ein grøn. Eg stikk ein inn i kvart nasebor og snur meg mot jentene. Ler dei no, har eg vunne. Men Erlend er ikkje før ferdig med å sitere denne teksten frå Mord i Skilpaddekafeen, før Ragnar Hovland plutseleg står der, inne på Landromat, i eigen høge person. – God dag. Er det de som sit her? Og for første gong i løpet av samtalen, og forsåvidt også i løpet av dei 23 åra sidan eg møtte Erlend Loe første gong, ser det ut som han kjem ut av fatning. Eg hugsar eg las ein gong at han er så stor fan av Ragnar Hovland at han blir sjenert når dei møtes. Og sannsynlegvis er det det som skjer no. Sjenanse. Vi helsar begge på Hovland, og Erlend ser seg forvirra til høgre og venstre. – Kom du berre forbi her, spør han. – Ja, eg var no her i strøket og tenkte at det ville passe med ein tur innom Landromat, seier Hovland. Loe, snur seg og ser ut mot vegen der Hovland kom frå: – Såg du oss frå vindauget? – Nei, det gjorde eg ikkje, svarer Hovland roleg og tar plass ved bordet vårt. Dei får kvart sitt glas, for no er det blitt så seint på ettermiddagen at dei kan unne seg såpass, og så skåler vi over dette pussige samantreffet. – Så koseleg, seier Erlend og hever glaset til eit av sine største litterære forbilder. Og beundringa er gjensidig. Hovland fortel at han var lærar på Skrivekunstakademiet i Bergen den gongen Erlend Loe søkte opptak der. – Han virka så ferdig som forfattar, eg hugsar eg lurte på kva han skulle gå på skrivekunstakademiet for, seier han. Erlend mumlar noko om at han hadde skrive så mykje 12


dagboknotat i ungdommen, men han må uansett ha lurt på det same: Kva skulle han med skrivekunstakademiet? Han takka nei til plassen og begynte på filmskule i staden. Ragnar Hovland liker alle bøkene til Erlend Loe, men held likevel spesielt fram Naiv.Super. – Det er jo ei bok som har åpna mange dører for meg, og sånn sett har den vore veldig viktig, seier Erlend. – Sånn har eg det med med Sveve over vatna også. Det er ein roman som har følgt meg gjennom livet i stadig nye opplag, så den er viktig for meg, sjølv om andre bøker kanskje er meir vellykka. Eg har jo blitt flinkare, har lettare for å sjå feil med eigne bøker, samtidig som eg kan sakne dei ungdommelege påfunna frå tidlegare i forfattarskapen, seier Hovland. Erlend held også fram Ei vinterreise som ei av sine favorittbøker av Ragnar Hovland, ei bok som nettopp vekslar mellom humor og det store alvoret. Forfattarar som skriv humoristiske bøker, blir ofte møtt med den same mistanken om at litteratur ikkje både kan vere viktig og vittig samtidig. – Eg lurer på kva du tenker rundt dette med humor som det er så mye mas om, spør Erlend. – Det forundrer meg jo, men eg har ikkje lidd under det for min del. Det kan eg ikkje seie, eg føler meg ikkje tråkka på, svarer Hovland. – Litteratur blir ikkje betre om den er gravalvorleg, men mange trur tydelegvis det. I dag er det veldig mange gravalvorlege debutantar, som skriv med eit voldsomt alvor om tema som spiseforstyrrelser og overgrep. Samtalen mellom dei glir lett og uanstrengt, men Erlend har likevel fått noko nytt og litt hektisk over seg. Fleire gonger snur han seg mot døra, liksom for å dobbelsjekke 13


om det er muleg å komme inn døra på Landromt utan å først sjå dei som sit i vindauget. – Du kom heilt tilfeldig forbi her, seier han igjen. Eg og Hovland vekslar blikk, kanskje på grensa til det utålmodige, og Hovland nikkar stoisk. – Heilt tilfeldig, seier han. Det er ikkje alltid like greit å vere kjent norsk, humoristisk forfattar. På fest kan det til dømes vere svært stigmatiserande, noko både Loe og Hovland har fått smerteleg erfare. – Gi meg ei scene og ein mikrofon, då er eg i mitt ess, men sosialt har eg det ikkje alltid like lett. Fordi ein er forfattar trur mange at du er den mest spennande personen på festen. Og sånn er det jo ikkje, seier Erlend. Hovland nikkar stadfestande til dette, og ser tenksamt ut i rommet. Så drikk han opp glaset sitt, tar på seg jakka og går ut i oslogatene igjen, på veg til nye eventyr. Og tilbake sit vi, med eit intervju som nærmar seg slutten. No er det berre eitt spørsmål som gjenstår: – Har du forandra deg, Erlend Loe? – Det er eit veldig godt spørsmål, seier han. – Ikkje sant? Han tenker seg om ei god stund, og eg er usikker på om det er på grunn av det store spørsmålet, eller om han framleis er sett ut av dette med Ragnar Hovland. – Eg trur eigentleg ikkje eg har forandra meg så mykje, seier han. – Tre barn, eit langt samliv, samlivsbrot, store dramatiske hendingar i tida vi lever i – Er det ingenting av dette som har forandra deg? Han tenker seg om igjen. – Det er ei magisk erfaring å lage menneske sjølv, men 14


eg kan ikkje seie at det har forandra meg grunnleggjande å få barn. – Alle bøkene du har skrive, dei har ikkje forandra deg? – Nei, eg trur ikkje eg kan seie det. Eg har som sagt berre skrapa i overflata. – Du er like entusiastisk og begeistra i ditt femtiande år, som tidleg i tjueåra? – Stort sett. Litt meir politisk, kanskje. Eg forstår jo alvoret. Og du? Er du like bekymra? – Eg er nok det. – Ja, men då må du ha takk for denne gongen, Marit. Vi snakkast snart, seier Erlend og går for å låse opp sykkelen sin. – Sjølv takk, seier eg og tenker at neste gong vi snakkast har vi begge skrive nye bøker. Sannsynlegvis utan at nokon av oss kjem til å forandre oss nevneverdig av den grunn.