Legendarna książka Normana Daviesa Ci, którzy mówią, że historia jest nudna, po lekturze Europy muszą zmienić zdanie! „The Daily Telegraph” Od epoki lodowcowej po zimną wojnę. Od Lublina do Dublina, od króla Minosa po Margaret Thatcher – te i wiele innych faktów, postaci i wydarzeń Norman Davies zdołał pomieścić w jednym tomie swej historii Europy! „Panzerfaustinum Verlag” Norman Davies urodził się w 1939 roku w Bolton w północnej Anglii. Studiował w Oksfordzie, Grenoble, Perugii i Sussex. Doktorat uzyskał na Uniwersytecie Jagiellońskim. Przez lata związany ze School of Slavonic and East European Studies przy uniwersytecie w Londynie. Wykładał na najważniejszych światowych uniwersytetach: Cambridge, Columbii, McGill, Hokkaido, Stanfordzie, Harvardzie, w Adelajdzie i Oksfordzie. Od 1997 roku jest członkiem Brytyjskiego Towarzystwa Historycznego. Obecnie jako professor emeritus uniwersytetu w Oksfordzie poświęca swój czas na pisanie książek. Norman Davies przez Polaków został uhonorowany m.in. Krzyżem Kawalerskim Polonia Restituta, jest honorowym obywatelem Krakowa, Wrocławia, Lublina i Warszawy. Otrzymał doktoraty honoris causa uniwersytetów: Jagiellońskiego, Gdańskiego, Marii Curie-Skłodowskiej i Warszawskiego. Jest honorowym członkiem Związku Powstańców Warszawskich. Wraz z żoną Marią mieszka w Oksfordzie. Ma dwóch synów, Daniela i Christiana.
Brytyjski historyk stworzył imponujące dzieło, o którym krytycy orzekli: lektura obowiązkowa. „The Times” Davies odkrywa przed czytelnikiem zakrojony na szeroką skalę zamysł, ogromną umiejętność narracji, wielki dar zwięzłości stylu i wspaniałe wyczucie równowagi w kompozycji całości… Przywracając przeszłość Europy do życia z tak niezrównaną werwą, potrafi jednocześnie przemówić do jej dnia dzisiejszego. „New York Times Review of Books”
Inne książki Normana Daviesa wydane w Znaku: Boże igrzysko. Historia Polski Smok wawelski nad Tamizą. Eseje, polemiki, wykłady Wyspy. Historia Mikrokosmos. Portret miasta środkowoeuropejskiego. Vratislavia – Breslau – Wrocław (współautor: Roger Moorhouse)
Przez wiele lat nie miał żadnej oficjalnej nazwy. Włosi, Niemcy, Polacy i Anglicy nazywali go „francuską chorobą”. Francuzi nazywali go „neapolitańską chorobą”. Neapolitańczycy nazywali go „hiszpańską chorobą”. Portugalczycy nazywali go „kastylijską chorobą”, a Turcy – „chrześcijańską chorobą”. Pewien hiszpański lekarz, który jako jeden z pierwszych tę chorobę leczył, nazwał ją „jadowitym wężem Hispanioli”. Europejski debiut syfilisu odbył się podobno w Europie w Barcelonie w 1493 roku. Diaz de Isla utrzymywał później, że leczył kapitana „Niñy”, Vincente Pinzona; sądzono, że choroba przekroczyła Atlantyk razem z załogą Kolumba. Bez względu na to, czy przywieźli ją żeglarze czy niewolnicy, czy też jedni i drudzy, w roku 1494 dotarła do Neapolu, akurat na czas, żeby przywitać wojska francuskich najeźdźców. Kiedy następnego roku oddziały najemników francuskiego króla rozproszyły się, żołnierze zabrali chorobę ze sobą do wszystkich niemal miast Europy. W roku 1495 cesarz Maksymilian wydał dekret przeciwko „złej kile”, którą uważano za Bożą karę na bluźnierców. W roku 1496 miasto Genewa podjęło próbę oczyszczenia swoich syfilitycznych domów publicznych. W roku 1497, w dalekim Edynburgu, na mocy statutu zarażeni syfilisem mieli się udawać na wyspę Inchkeith pod karą napiętnowania. O włoskiej kampanii Karola VIII Wolter miał napisać: „Francja nie utraciła wszystkiego, co zdobyła. Zatrzymała sobie kiłę”. (…) W 1530 roku włoski poeta Girolamo Fracastoro ułożył poemat o pasterzu, którego dotknęła francuska choroba. W odpowednim czasie poemat wykorzystali uczeni, aby nadać chorobie uczoną nazwę. Pasterz miał na imię Syphilus. (fragment książki)
Powstanie ’44 Jak powstało „Powstanie ’44” Orzeł biały, czerwona gwiazda. Wojna polsko-bolszewicka 1919–1920
Cena detal. 119,90 zł
Europa – między Wschodem a Zachodem Europa walczy 1939–1945. Nie takie proste zwycięstwo
Europa_OBWOLUTA.indd 1
2010-08-25 15:02:34
Norman Davies
Europa Rozprawa historyka z historiÈ
Przekïad
Elĝbieta Tabakowska
Wydawnictwo Znak Kraków 2010
Spis tre ci Spis map . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8
Przedmowa do polskiego wydania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od t³umaczki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9 11 16
Legenda o Europie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
19
Wstêp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
23
I. PAENINSULA: rodowisko naturalne i prehistoria . . . . . . . . . . . . . . . . 77 II. HELLAS: Staro¿ytna Grecja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 III. ROMA: Staro¿ytny Rzym, 753 p.n.e. 337 n.e. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 IV. ORIGO: Narodziny Europy, ok. 330 800 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 V. MEDIUM: Wieki rednie, ok. 750 1270 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325 VI. PESTIS: Kryzys wiata chrze cijañskiego, ok. 1250 1493 . . . . . . . . . . . 419 VII. RENATIO: Odrodzenie i reformacja, ok. 1450 1670 . . . . . . . . . . . . . . . 509 VIII. LUMEN: O wiecenie i absolutyzm, ok. 1650 1789 . . . . . . . . . . . . . . . . 619 IX. REVOLUTIO: Kontynent w stanie zamêtu, ok.1770 1815 . . . . . . . . . . 723 X. DYNAMO: Elektrownia wiata, 1815 1914 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 807 XI. TENEBRAE: Europa podczas zaæmienia, 1914 1945 . . . . . . . . . . . . . . 955 XII. DIVISA ET INDIVISA: Europa podzielona i nie podzielona, 1945 1991 . . 1125 Dodatek I. Spis kapsu³ek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1213 Dodatek II. Obja nienia do ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1215 Dodatek III. Kompendium historyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1221 Indeks geograficzny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1345 Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1371 Ilustracje 1 37 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ilustracje 38 72 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
miêdzy 448 449 miêdzy 864 865
I PAENINSULA rodowisko naturalne i prehistoria Wiele spo ród opisów historii rodowiska naturalnego Europy odznacza siê wyra nym determinizmem. Wielu Europejczyków zak³ada, ¿e skoro ich kontynent zosta³ tak cudownie wyposa¿ony przez naturê, to najwyra niej przeznaczy³a mu ona w ten sposób misjê panowania nad wiatem. Wielu te¿ wyobra¿a³o sobie, i nadal sobie wyobra¿a, ¿e Europa po prostu zawsze bêdzie mia³a szczê cie. Imperium, które ma dobry klimat , pisa³ w 1748 roku Monteskiusz, jest pierwszym w ród imperiów ; a w dalszym ci¹gu dowodzi³, ¿e klimat Europy nie ma sobie równych. Dla Monteskiusza jak i dla wielu, którzy przyszli po nim Europa by³a synonimem Postêpu1 . Zdarza³o siê te¿ sporo narodowego prowincjonalizmu. Nawet w pismach twórcy geografii cz³owieka, wielkiego Paula Vidala de la Blache (1845 1918), jednego z intelektualnych ojców francuskiej szko³y Annales, pobrzmiewaj¹ nutki galijskiego szowinizmu. Podkre la³ on, ¿e g³ówn¹ cech¹ geografii Francji jest rozmaito æ. Przeciwko ró¿norodno ci, która j¹ atakuje , pisa³, Francja kieruje sw¹ force d assimilation si³ê asymilacji. Przemienia wszystko, co napotyka . Natomiast mówi¹c o Wielkiej Brytanii, francuski geograf przytacza znan¹ rymowankê: Nêdzna wysepka / Naoko³o woda, / Ziemi niewiele, / Ohydna pogoda . W sto lat pó niej podobne stanowisko mo¿na znale æ u Fernanda Braudela2 . Ró¿norodno æ jest istotnie cech¹ wspania³ej struktury geograficznej Francji. Ale Francja nie ma na ni¹ monopolu; ró¿norodno æ to znamiê ca³ej Europy. Charles Louis de Secondat, baron de Montesquieu, Considérations sur les causes de la grandeur des Romains, [przek³. pol.: Uwagi nad przyczynami wielko ci i upadku Rzeczypospolitej Rzymskiej, (1762)], por. te¿ On the Diverence of Men in Diverent Climates w: De l Esprit de lois (1748), przek³. ang. The Spirit of Laws, London 1878, XIV, s. 2. [Przek³. pol.: O duchu praw (1777)]. 2 Paul Vidal de la Blache, Principes de géographie humaine, wyd. E. de Martonne, Pary¿ 1921, por. te¿ La Personnalité géographique de la France przedmowa do Tableau de la géographie de la France; Fernand Braudel, L Identité de la France, Pary¿ 1985. Monteskiusz pisa³, ¿e Brytyjczycy s¹ narodem zbyt irytowanym przez swój klimat, aby móc siê cieszyæ czymkolwiek zgo³a nawet samym ¿yciem (De l Esprit de lois). 1
77
I. PAENINSULA
W gruncie rzeczy, Pó³wysep Europejski nie jest wcale kontynentem : nie stanowi odrêbnej masy l¹du. Jego powierzchnia wynosi mniej wiêcej 10 milionów kilometrów kwadratowych, a wiêc ma obszar mniejszy ni¿ jedna czwarta Azji, jedna trzecia Afryki czy po³owa ka¿dej z Ameryk. Wspó³cze ni geografowie klasyfikuj¹ go podobnie jak Indie jako subkontynent Eurazji: przyl¹dek dawnego kontynentu, zachodni wyrostek Azji . Mimo to nie da siê zaprzeczyæ, ¿e natura wyposa¿y³a Europê w bardzo szeroki repertuar cech geograficznych. Po³¹czenie form ukszta³towania, klimatu, gleby i fauny stworzy³o przychylne rodowisko naturalne, którego poznanie jest niezbêdne dla zrozumienia procesu jej rozwoju. Pod wzglêdem ukszta³towania terenu Europa nie przypomina ¿adnego innego kontynentu ani subkontynentu. Wody oceanu zala³y rozci¹gaj¹ce siê na pó³nocy i po³udniu depresje, tworz¹c dwa równoleg³e ³añcuchy mórz, które wcinaj¹ siê g³êboko w l¹d. Na pó³nocy, na d³ugo ci 2500 kilometrów, od Atlantyku po Rosjê, ci¹gnie siê pas Morza
Mapa 4. Europa: regiony fizyczne
78
I. PAENINSULA
Pó³nocnego i Ba³tyku. Na po³udniu formacja Morza ródziemnego i Morza Czarnego o d³ugo ci ponad 4000 kilometrów siêga od Gibraltaru po Kaukaz. Na obszarze chronionych l¹dem mórz le¿¹ potê¿ne kompleksy pomniejszych zatok i ogromny rój wysp. W wyniku takiego ukszta³towania stosunek d³ugo ci linii brzegowej do masy l¹du jest wyj¹tkowo wysoki: oko³o 37 tysiêcy kilometrów linii brzegowej Europy to niemal tyle, ile wynosi d³ugo æ równika. Dla ludzi dawnych epok zapewne to w³a nie by³o najwa¿niejsz¹ miar¹ dostêpno ci. Ponadto, poniewa¿ wybrze¿a pó³wyspu le¿¹ w strefie umiarkowanej zachodnich krañców Eurazji, panuje na nich przychylny cz³owiekowi klimat. Wiatry znad oceanu wiej¹ na ogó³ od zachodu i dlatego w³a nie na zachodnich wybrze¿ach wielkich kontynentów mo¿na najwyra niej odczuæ korzystne wp³ywy ³agodnego morskiego powietrza. Ale w gruncie rzeczy tylko niewiele zachodnich wybrze¿y mo¿e korzystaæ z tego dobrodziejstwa. Na innych kontynentach, je li zachodniego brzegu nie blokuj¹ wysokie szczyty górskie lub lodowato zimne pr¹dy, ci¹gn¹ siê wzd³u¿ nich pustynie Sahara, Kalahari, Atakama. Klimat Europy jest wiêc wyj¹tkowo umiarkowany jak na jej szeroko æ geograficzn¹. Ogólnie rzecz bior¹c, pozostaj¹ca pod wp³ywem Golfstromu pó³nocna czê æ Europy ma klimat ³agodny i wilgotny, podczas gdy na po³udniu jest stosunkowo ciep³o, sucho i s³onecznie. Europa rodkowa i Wschodnia ma klimat o cechach prawdziwie kontynentalnych: pogodne, mro ne zimy i upalne lata. Wszêdzie jednak pogoda jest zmienna i rzadko wystêpuj¹ skrajno ci. Wprawdzie na europejskich terenach Rosji ró¿nica miêdzy rednimi temperaturami stycznia i lipca siêga 45 stopni Celsjusza, ale i tak jest to zaledwie po³owa ró¿nicy rocznej, jaka wystêpuje na Syberii. Najwilgotniejszym rejonem Europy jest zachodnia Norwegia, gdzie rednia opadów rocznych wynosi 3500 milimetrów. Najbardziej sucho jest w rejonie Morza Kaspijskiego, gdzie spada poni¿ej 250 milimetrów deszczu rocznie. Najzimniej jest w Workucie: rednia temperatura stycznia wynosi tam 20 stopni Celsjusza; o tytu³ miejsca najcieplejszego konkuruj¹ Sewilla i Astrachañ, gdzie rednia temperatura lipca wynosi a¿ +29 stopni. ¯adna z tych skrajno ci nie wytrzymuje porównania z odpowiadaj¹cymi im po³o¿eniem miejscami w Azji, Afryce czy Ameryce. Umiarkowany klimat Europy sprzyja³ potrzebom pierwotnego rolnictwa. Wiêkszo æ terenów pó³wyspu le¿y w strefie uprawianych traw. Rozleg³e lasy dostarcza³y ochrony i drewna na opa³. Górskie pastwiska czêsto wystêpuj¹ w bliskim s¹siedztwie urodzajnych dolin. Na zachodzie i na po³udniu byd³o mo¿e spêdzaæ zimê pod go³ym niebem. Lokalne warunki naturalne czêsto stanowi³y zachêtê do podjêcia okre lonego sposobu ¿ycia. D³ugie i szerokie wybrze¿e szelfowe przynosi³o rybakom obfite po³owy. Otwarte równiny szczególnie w basenie Dunaju sprzyja³y nomadom, stwarzaj¹c dobre warunki do hodowli koni, a stepy Eurazji umo¿liwia³y przeganianie stad byd³a. W Alpach które wziê³y swoj¹ nazwê od pastwisk po³o¿onych wysoko ponad stref¹ lasów okresowe przegony byd³a by³y znane od najdawniejszych czasów. Klimat Europy zapewne zadecydowa³ równie¿ o kolorze skóry, jaki przewa¿a u jej ludzkiej fauny. Umiarkowana ekspozycja na wiat³o s³oneczne, a wiêc i na promienie ultrafioletowe, oznacza³a zakodowanie w genach mieszkañców pó³wyspu umiarkowanych ilo ci pigmentu. W czasach historycznych z pewno ci¹ przewa¿a³y blade twarze, a w rejonach pó³nocnych tak¿e jasne lub z³ote w³osy i niebieskie oczy.
79
I. PAENINSULA
W ogromnej wiêkszo ci Europejczyków i ich potomków mo¿na ³atwo rozpoznaæ w³a nie po wygl¹dzie. Do niedawna mo¿na by³o oczywi cie braæ pod uwagê tylko bardzo powierzchowne cechy rasowe. Metody analizy grup krwi, badania tkanek i odczytywania zapisu DNA odkryto dopiero pod koniec XX wieku; do tego czasu ludzie nie zdawali sobie sprawy z tego, jak wiele identycznego materia³u genetycznego wystêpuje u wszystkich przedstawicieli ich gatunku. Wobec tego uczeni pracuj¹cy nad teori¹ ras ³atwo formu³owali wnioski na podstawie takich zewnêtrznych kryteriów, jak kolor skóry, postawa czy kszta³t czaszki. W gruncie rzeczy, struktura rasowa ludno ci Europy zawsze odznacza³a siê stosunkowo znacznym zró¿nicowaniem. Typ wysokiego, niebieskookiego blondyna o jasnej karnacji, reprezentuj¹cego tak zwan¹ rasê nordyck¹, która zadomowi³a siê w Skandynawii, odpowiada zaledwie jednej z wielu grup rasowych daj¹cych siê zaklasyfikowaæ jako bia³e . Niewiele przypomina ona przysadzistych, ciemnookich, ciemnolicych i czarnow³osych przedstawicieli tak zwanej rasy ródziemnomorskiej lub indo ródziemnomorskiej, która zdominowa³a znaczne obszary rejonów po³udniowych. Miêdzy tymi dwiema skrajno ciami sytuuj¹ siê liczne odmiany po rednie. Wiêkszo æ grup ludno ci zamieszkuj¹cej pó³wysep mo¿na ³atwo odró¿niæ od ras mongoloidalnej, indoidalnej czy negroidalnej, natomiast jest to trudniejsze w przypadku innych grup, przewa¿aj¹cych w ród mieszkañców Bliskiego Wschodu i Afryki Pó³nocnej. Prehistoria zawdziêcza wiele ze swych nowych i obiecuj¹cych hipotez wspó³czesnym badaniom genetycznym. Rozwój serologii, odkrycie budowy DNA (1953) oraz wynikaj¹ca z niego mo¿liwo æ ustalenia listy 3 milionów liter genetycznego zapisu umo¿liwiaj¹ prowadzenie bardzo wyrafinowanych specjalistycznych badañ. Odkrycie wspó³zale¿no ci miêdzy zapisem jêzykowym i genetycznym sugeruje, ¿e podobieñstwa miêdzy prawid³owo ciami rz¹dz¹cymi ewolucj¹ kulturaln¹ i biologiczn¹ mog¹ byæ wiêksze, ni¿ dot¹d przypuszczano. Ostatnie badania wskazuj¹ na to, ¿e wêdrówkom materia³u genetycznego na terenach prehistorycznej Europy odpowiada kierunek równoleg³ych tendencji w rozwoju kultury. Geny, ludy i jêzyki (...) ró¿nicowa³y siê w ramach jednego wspólnego uk³adu , pisze jeden z czo³owych badaczy3 . Badania o zasiêgu lokalnym wykazuj¹, ¿e izolowane wspólnoty kulturowe takie jak na przyk³ad nieindoeuropejscy Baskowie maj¹ w³asne rozpoznawalne cechy zapisane w genach. Ogólnych wniosków brak. Ale badanie genetycznego dziedzictwa Europy niegdy tylko jedna z pseudonauk jest dzi pe³noprawn¹ dziedzin¹. Wreszcie zaczynamy odczytywaæ przekazy, które nam pozostawili nasi dalecy przodkowie 4 . [RASA KAUKASKA] [TAMMUZ] Z psychologicznego punktu widzenia pó³wysep stanowi dla pierwotnego cz³owieka stymuluj¹ce po³¹czenie szansy i wyzwania. Zapewnia³ poziom stresu konieczny do podejmowania ryzyka, a jednocze nie pozwala³ mu sprostaæ. ¯ycie by³o trudne, ale pe³ne nagród za trudy. Rytmy pór roku narzuca³y sposób dzia³ania, który wymaga³ zarówno rutyny, jak i umiejêtno ci przewidywania przysz³o ci. Zmienna pogoda sprzyLuigi Luca Cavalli-Sforza w ,,Scientific American (1991), cyt. w: S. Connor, On the Origin of Speeches, niedzielne wydanie Independent , 10 listopada 1991. 4 Dr Steve Jones, wyk³ady w radiu BBC (1991), wydane drukiem jako The Language of the Genes: Biology, History and the Evolutionary Future, Londyn 1993. 3
80
I. PAENINSULA
ja³a elastyczno ci postaw. Nie brakowa³o przeszkód, jakie stawia³a natura: wichry wiej¹ce znad oceanu, nie¿ne zimy, letnie susze, epidemie i choroby; mimo to jednak istnia³y szanse na zachowanie zdrowia i biologiczne przetrwanie. Mo¿na przypuszczaæ, ¿e pierwotni osadnicy w prehistorycznej Europie nara¿eni byli na mniejsze ryzyko ni¿, w kilka tysi¹cleci pó niej, ich potomkowie na wschodnim szelfie Ameryki Pó³nocnej. By³oby rzecz¹ pochopn¹ twierdziæ, ¿e Pó³wysep Europejski to jedyne miejsce, gdzie cywilizacja mog³a siê rozwin¹æ w znanej nam obecnie formie, dodajmy, ¿e jednak wiêkszo æ innych mo¿liwych miejsc mia³a takie lub inne wady. W porównaniu z subtropikalnymi dolinami rzek, sk¹d wywodz¹ siê pocz¹tki ludzko ci, rytm pór roku i ³agodnie umiarkowany klimat na pó³wyspie stwarza³y o wiele korzystniejsze warunki sta³ego i d³ugotrwa³ego rozwoju. rodowisko geologiczne i biologiczne jest bogate i zró¿nicowane. Nie brak m³odych alpejskich górotworów, starych wybrzuszeñ, czynnych wulkanów, g³êbokich dolin i szerokich równin, rw¹cych górskich strumieni i szeroko rozlanych rzek, tysiêcy jezior, subarktycznej tundry i zmarzliny, lodowców, skalistych wybrze¿y, piaszczystych pla¿ i rozleg³ych delt. Pó³wysep ma otwarte bezkresne ³¹ki i rozleg³e lasy li ciaste, mroczne iglaste bory i subtropikalne zagajniki palmowe, ziemie na wpó³ pustynne i ogromne moczary, obszary lessowe i strefy czarnoziemu. ¯yje na nim wielka mnogo æ gatunków flory i fauny. Zachowa³o siê te¿ wystarczaj¹co du¿o puszcz, aby mo¿na by³o wyobraziæ sobie pierwotne rodowisko naturalne. Istotne tak¿e, ¿e przy ca³ej tej ró¿norodno ci skala wysoko ci i odleg³o ci jest w Europie o wiele bardziej przyjazna dla cz³owieka ni¿ gdziekolwiek indziej. Ró¿ne rejony Europy s¹ ze sob¹ powi¹zane sieci¹ naturalnych dróg i przej æ, które ludzie pierwotni musieli traktowaæ raczej jako zaproszenie ni¿ jako przeszkodê. Wiêkszo æ wybrze¿y wód ródl¹dowych mo¿na by³o op³yn¹æ d³ubank¹, i wiêkszo æ rzek umo¿liwia³a podró¿ wod¹ w niemal ka¿dym kierunku. Sekwana, Ren, £aba, Odra, Wis³a, Niemen i D wina p³yn¹ na pó³noc; Ebro, Rodan, Marica, Dniepr i Wo³ga na po³udnie. Tag, Loara i Severn p³yn¹ na zachód; Tamiza, Dunaj, Pad i Dniestr na wschód. Miêdzy ich dolinami rozci¹ga siê nieskoñczona liczba pieszych traktów i ³atwych tras transportowych. Na przyk³ad w okrêgu Auxois w Burgundii mo¿na siê wybraæ na parogodzinny spacer i w tym czasie doj æ kolejno do szlaków wodnych prowadz¹cych nad Morze ródziemne, do wybrze¿y Atlantyku czy nad kana³ La Manche. W rodkowym rejonie Alp, w pobli¿u Andermatt, bij¹ jedno obok drugiego ród³a Renu i Rodanu, po czym obie rzeki rozchodz¹ siê jedna na pó³noc, druga na po³udnie. Na trasie transportowej ³¹cz¹cej D winê z Dnieprem, w pobli¿u Witebska, mo¿na bez trudu przeci¹gn¹æ l¹dem ³ód , która przyp³ynê³a ze Szwecji, a¿ do miejsca, sk¹d bêdzie mog³a pop³yn¹æ dalej do Egiptu. Nie wolno lekcewa¿yæ d³ugiego procesu, w wyniku którego g³ówne szlaki i boczne drogi Europy stopniowo otwiera³y mo¿liwo ci migracji i osadnictwa. Jednak¿e stosunkowo ³atwego podró¿owania po Europie nie mo¿na porównywaæ z trudami podró¿y przez wiêksze kontynenty. Karawany pod¹¿aj¹ce prastarym szlakiem jedwabnym wiod¹cym z Chin potrzebowa³y co najmniej roku na przebycie l¹du Azji. Natomiast sprawny i w miarê przedsiêbiorczy podró¿nik od najdawniejszych czasów móg³ siê
81
I. PAENINSULA
przedostaæ z jednego krañca Europy na drugi w ci¹gu zaledwie paru tygodni lub nawet paru dni. Problem podzia³u Europy na rejony naturalne lub historyczne od dawna stanowi³ inspiracjê dla intelektualnych æwiczeñ równie zabawnych jak nieprzekonywaj¹cych. Próby definiowania Europy Zachodniej w odró¿nieniu od Europy Wschodniej by³y tak samo liczne jak kryteria przyjmowane przy wytyczaniu tych linii demarkacyjnych (por. mapa 3). Linia dziel¹ca Europê Pó³nocn¹ od Europy Po³udniowej jest wyra na i sta³a w centralnym górzystym sektorze pó³wyspu. Natomiast nie da siê jej poprowadziæ z równ¹ oczywisto ci¹ ani na zachodnich krañcach Europy w Iberii, ani te¿ na obszarach po³o¿onych za Morzem Czarnym. Argumenty wysuwane na poparcie tezy o rodowodzie takich rejonów jak Europa rodkowa czy Europa rodkowowschodnia s¹ równie pomys³owe co zawi³e5 . Opieraj¹c podzia³ Europy na kryteriach fizycznych i geograficznych, stoi siê na pewniejszym gruncie. Pó³wysep Europejski sk³ada siê z piêciu naturalnych czê ci. W czasach historycznych te jednostki geograficzne pozostawa³y w zasadzie niezmienne, podczas gdy nak³adaj¹ce siê na ten podzia³ granice polityczne ulega³y ci¹g³ym przesuniêciom. Dumne ziemskie imperia przemijaj¹ jedno po drugim. Natomiast równiny i pasma górskie, morza, pó³wyspy i wyspy najwyra niej trwaj¹ wiecznie. 1. Wi e l k a N i z i n a E u r o p e j s k a ci¹gnie siê nieprzerwanie przez ponad 4000 kilometrów, od Atlantyku po Ural. Stanowi dominantê ukszta³towania pionowego Europy. W gruncie rzeczy, bior¹c pod uwagê fakt, ¿e pasma Uralu s¹ stosunkowo ³agodn¹ zapor¹, mo¿na by j¹ traktowaæ jako przed³u¿enie jeszcze wiêkszego obszaru nizin, ci¹gn¹cego siê a¿ po pasmo Gór Wierchojañskich we wschodniej Syberii. Na szeroko ci Uralu Wielka Nizina rozci¹ga siê na przestrzeni 2000 kilometrów od Morza Barentsa po Morze Kaspijskie. Na szeroko ci Niderlandów odleg³o æ miêdzy wybrze¿em a pasmami wzniesieñ maleje do nieca³ych 200 kilometrów. Prawie wszystkie du¿e rzeki niziny p³yn¹ z pó³nocy na po³udnie, tworz¹c w ten sposób seriê naturalnych barier w poprzek szlaków ³¹cz¹cych wschód i zachód oraz dziel¹c drogê przez nizinê na kilka ³atwych do przebycia etapów. Natomiast na wschód od Wis³y nieprzebyte bagna Prypeci rozcinaj¹ nizinê na dwa naturalne szlaki komunikacyjne: szlak pó³nocny, który biegnie Pojezierzem Ba³tyckim, oraz szlak po³udniowy, który stanowi³ g³ówne po³¹czenie ze stepem. [UKRAINA] Najs³abiej zabezpieczon¹ czê æ niziny stanowi¹ partie ci¹gn¹ce siê miêdzy Renem i Odr¹. Tu góruj¹ nad ni¹ pasma pokrytych nieprzebytymi lasami wzgórz. Ardeny, Las Teutoburski i Góry Harcu do dzi stanowi¹ trudn¹ do pokonania zaporê. Utrudniaj¹ ruch zarówno w poprzek niziny, jak i w kierunku pó³noc po³udnie: z nizin w stronê Alp. Na mapie wspó³czesnych Niemiec widaæ, ¿e niemal ca³y rozwój kraju skierowany by³ albo w stronê pasa nizin na pó³nocy, albo ku dolinom Renu, Menu, Neckaru i Dunaju. Mieszkañcom niziny stale przeszkadza³ pewien zasadniczy problem: nigdy nie potrafili okre liæ ¿adnych naturalnych granic terenu, który sobie wybrali na miejsce do 5
Patrz Wstêp, s. 38. Tak¿e J. Szucs, Three Historical Regions of Europe, w Tortenelmi Szemle , nr 24, Budapeszt 1981, s. 313 369, wydane jako Les Trois Europes, Pary¿ 1985; H. C. Meyer, Mitteleuropa in German Thought and Action, 1815 45, Haga 1955; Oskar Halecki, The Borderlands of European Civilization, Nowy Jork 1952.
82
I. PAENINSULA
¿ycia. Musieli o nie walczyæ. Ludzie z nizin chêtnie maluj¹ w³asny wizerunek ³agodnych i potulnych rolników zupe³nie niepodobnych do porywczych i drapie¿nych mieszkañców gór. Ale w rzeczywisto ci to w³a nie ludzie z nizin musieli zdobyæ sztukê systematycznej organizacji wojskowej i opanowaæ wojenne rzemios³o. Na nizinie albo siê atakowa³o samemu, albo siê pada³o ofiar¹ ataku. Nie jest zapewne przypadkiem ani to, ¿e Wielka Nizina d³ugo opiera³a siê naporowi osadników, ani te¿ to, ¿e w odpowiednim czasie w³a nie tam powsta³y najwiêksze potêgi militarne w dziejach Europy. Francja, Prusy czy Rosja ros³y w si³ê w wyniku nieustannych wojen na nizinach, a tradycja wojenna wszystkich tych pañstw z czasem dorówna³a trudno ciom p³yn¹cym z ich po³o¿enia. Nizina sta³a siê sceneri¹ wielu tytanicznych staræ: bitew pod Kunovicami (Kunersdorf) i pod Kurskiem, pod Lipskiem i pod Tannenbergiem, pod Waterloo i pod Stalingradem. Nachylenie Niziny Europejskiej biegnie w dwóch ró¿nych kierunkach: z jednej strony od pasm alpejskich ku morskim wybrze¿om na pó³nocy, z drugiej za ze wschoUkraina jest krajem, który najczê ciej le¿a³ na trasie ludów europejskich, UKRAINA wêdruj¹cych ku ziemiom maj¹cym ostatecznie staæ siê ich ojczyzn¹. W czasach staro¿ytnych by³a znana jako Scytia lub Sarmacja od nazw plemion, które zamieszkiwa³y pontyjskie stepy na d³ugo przed pojawieniem siê S³owian. [CHERSONESOS] Zajmuje najwiêkszy sektor po³udniowej czê ci równiny europejskiej miêdzy lini¹ przepraw przez Wo³gê i lini¹ karpackich prze³êczy, i tamtêdy w³a nie biegnie g³ówna droga l¹dowa ³¹cz¹ca Azjê z Europ¹. Jej wspó³czesn¹ s³owiañsk¹ nazwê mo¿na przet³umaczyæ jako Le¿¹ca na skraju , co do æ blisko odpowiada amerykañskiemu pojêciu Pogranicza . O kluczowy punkt przy porohach Dniepru, gdzie stepowy trakt krzy¿uje siê z traktem rzecznym, za¿arcie walczyli wszyscy kolejni przybysze, poniewa¿ by³o to miejsce przej cia od zasiedlonych ziem na Zachodzie ku otwartym stepom Wschodu. Ukraina ma bogate z³o¿a bogactw naturalnych wêgiel Donbasu, rudê ¿elaza Krzywego Rogu. S³ynne lessowe pok³ady czarnoziemu czyni¹ z tych terenów najbogatszy w Europie area³ ziem uprawnych i w okresie przed rokiem 1914 st¹d w³a nie szed³ najwiêkszy na kontynencie eksport zbo¿a. Jednak¿e poza Pó³wyspem Krymskim i dolinami g³ównych rzek Dniestru, Dniepru i Donu które sta³y siê sercem pañstwa Chazarów [CHAZAROWIE] i pierwszego pañstwa S³owian (por. Dodatek III, 30), wiêkszo æ terenów Ukrainy zosta³a na sta³e zasiedlona dopiero w czasach nowo¿ytnych. Do tego czasu ogromne otwarte przestrzenie dzikich stepów by³y scen¹ najazdów pogañskich plemion i wojen toczonych przez Kozaków i Tatarów. Panowanie tureckie w wiekach XV XVIII zbli¿y³o Ukrainê do rejonu Morza Czarnego i do wiata muzu³mañskiego. Pod rz¹dami Rzeczypospolitej, po roku 1569, przyby³o wielu polskich ziemian i polskich ¯ydów. Za panowania Rosji, w okresie od roku 1654 do roku 1945, stale rozci¹gaj¹cego siê, krok za krokiem, na coraz szersze obszary, przyszli Rosjanie i rusyfikacja. Kozack¹ zaporosk¹ Sicz, le¿¹c¹ na jednej z wysp na Dnieprze, armia rosyjska zniszczy³a w roku 1775; tatarski chanat na Krymie w roku 1783. Za czasów caratu ca³emu krajowi nadano oficjaln¹ nazwê Ma³orosja ; prowincje le¿¹ce na po³udniu i przewidziane jako tereny nowej kolonizacji nazwano Noworosj¹ . Nic wiêc dziwnego, ¿e po tak licznych zmiennych kolejach losu dzisiejsi mieszkañcy Ukrainy s¹ tak ¿arliwie przywi¹zani do swojej ziemi. Widaæ to wyra nie w ich pe³nej ¿a³o ci poezji:
83
I. PAENINSULA
Çàïîâiò
(Testament
ßê óìðó, òî ïîõîâàéòå Ìåíå íà ìîãèëi, Ñåðåä ñòåïó øûðîêîãî, Íà Âêðà¿íi ìèëié, Ùîá ëàíè øèðîêîïîë³, ² Äíiïðî, i êðó÷i Áóëî âèäíî, áóëî ÷óòè, ßê ðåâå ðåâó÷èé. ßê ïîíåñå ç Óêðà¿íè Ó ñèíºº ìîðå Êðîâ âîðîæó... îòîäi ÿ ² ëàíè i ãîðè Âñå ïîêèíó i ïîëèíó Äî ñàìîãî áîãà Ìîëèòèñÿ... à äî òîãî ß íå çíàþ áîãà. Ïîõîâàéòå òà âñòàâàéòå, Êàéäàíè ïîðâiòå ² âðàæîþ çëîþ êðîâ þ Âîëþ îêðîïiòå. ² ìåíå â ñiì ¿ âåëèêié,  ñiì ¿ âîëüíié, íîâié, Íå çàáóäüòå ïîì ÿíóòè Íåçëèì òèõèì ñëîâîì.
Kiedy umrê, na wysokiej Schowajcie mogile Mnie, w ród stepu szerokiego, W Ukrainie mi³ej. ¯eby ³any p³askoskrzyd³e I Dniepr, i urwiska Widaæ by³o, s³ychaæ by³o, Jak siê r¹czy ciska. A gdy sp³ucze z Ukrainy Do sinego morza Wra¿¹ krew, to wtedy rzucê Góry i bezdro¿a Wszystko rzucê i powrócê Do samego Boga Z modlitwami! Ale przedtem Nie uznam ja Boga! Pochowajcie, zanim sami Kajdany zerwiecie I posok¹ z³¹ i wra¿¹ Wolno æ obmyjecie. A mnie za w rodzinie waszej Mocnej, wie¿ej, nowej Przypomnijcie, wspominaj¹c £agodnymi s³owy1).
Poniewa¿ jednak równiny Ukrainy zawsze by³y aren¹ politycznych rozgrywek, Ukraiñcom nieczêsto pozwalano kierowaæ w³asnym losem. W XX wieku raz za razem t³umiono ich zrywy. Kres krótkiemu ¿yciu ich Republiki, która w latach 1918 1920 s³u¿y³a jako jedno z g³ównych pól bitewnych w walkach Czerwonych z Bia³ymi, po³o¿y³a zwyciêska Armia Czerwona. Padali ofiar¹ najstraszliwszych na kontynencie katastrof bêd¹cych dzie³em cz³owieka, dotknê³a ich tak¿e zbrodnia ludobójstwa. Liczba ofiar wojny z lat 1918 1920, kampanii kolektywizacji rolnictwa z lat trzydziestych, klêski g³odu i terroru z lat 1932 1933 oraz spustoszenia, jakie poczyni³a druga wojna wiatowa, z pewno ci¹ siêgaj¹ niemal 20 milionów. [CZARNOBYL] [¯NIWO] Niektórzy z nich, sfrustrowani w³asn¹ bezradno ci¹ wobec Rosjan, Polaków i Niemców, niezdolni dotrzeæ do róde³ ucisku, w desperackich aktach przemocy wystêpowali przeciwko swoim s¹siadom. [BUCZACZ] [POGROM] Pod wzglêdem liczebnym mog¹ siê równaæ z Angli¹ czy Francj¹ i maj¹ w³asne licz¹ce siê mniejszo ci; mimo to w podrêcznikach do historii nie po wiêca siê im wiele miejsca. Przez wiele lat tradycyjnie przedstawiano ich wiatu jako Rosjan lub Sowietów tam, gdzie mieli sobie zas³u¿yæ na pochwa³ê, a jako Ukraiñców jedynie wtedy, kiedy robili co z³ego. [£OTWA] Wolnym g³osem przemówili znowu dopiero w latach dziewiêædziesi¹tych XX wieku. Republika Ukraiñska ostatecznie og³osi³a swoj¹ niepodleg³o æ w grudniu 1991 roku, staj¹c w obliczu niepewnej przysz³o ci. 1
Taras Szewczenko, Testament, t³um. Jaros³aw Iwaszkiewicz, w: Wybór poezji, Wroc³aw 1974, s. 186 188.
84
I. PAENINSULA
du na zachód, od najwy¿szego szczytu Uralu (1894 m) do francuskiego wybrze¿a Atlantyku. redni stopieñ spadku w kierunku ze wschodu na zachód wynosi oko³o 2000 metrów na przestrzeni niemal 4500 kilometrów, czyli oko³o 40 cm na kilometr, co stanowi zaledwie 0,04 procent spadku. Pojêcie linii spadku kulturowego id¹cej w poprzek Niziny Europejskiej w kierunku przeciwnym do linii spadku geograficznego powsta³o jako wynik szczególnych prawid³owo ci, wed³ug których przebiega³o osadnictwo w Europie oraz jej ewolucja polityczna. Sta³e osadnictwo pojawi³o siê najwcze niej na po³udniu i na zachodzie, pó niej na pó³nocy i w rejonach centralnych, na koñcu za na wschodzie. Dlatego te¿ przez ostatnie cztery tysi¹ce lat przekroczyæ pasmo gór na po³udniu pasa nizin i zej æ na tereny le¿¹ce nad Morzem ródziemnym oznacza³o tyle, co wznie æ siê na wy¿yny kultury . Podobnie w czasach nowo¿ytnych wielu uwa¿a³o drogê wzd³u¿ pasa nizin z zachodu na wschód za schodzenie z wy¿yn kultury . Owa koncepcja Kulturgefälle, czyli linii spadku kulturowego, kry³a siê za ideologi¹ niemieckiego nacjonalizmu, który by³ reakcj¹ przeciwko kulturowej dominacji Zachodu, po³¹czon¹ z roszczeniami w stosunku do Wschodu. Uwidocznia siê ona tak¿e w pewnych aspektach postaw Francuzów wobec Belgii i Niemiec, Niemców wobec S³owian, Polaków wobec Rosji i Ukrainy czy wreszcie Rosjan wobec narodów Azji rodkowej. Natura ludzka zawsze sk³ania nas ku przekonaniu, ¿e sami zamieszkujemy kulturowe wy¿yny, podczas gdy nasi s¹siedzi ¿yj¹ nad Styksem. Na przyk³ad angielska wiêkszo æ ludno ci zamieszkuj¹cej Wyspy Brytyjskie sk³onna jest dostrzegaæ wyra ne i nieprzerwane linie spadku kulturowego, biegn¹ce od Himalajów Oksfordu i Hyde Park Corner w stronê celtyckich obrze¿y , szkockiej mgie³ki , irlandzkich bagien i mg³y na Kanale . Angielskie powiedzonko o kraju dzikusów, który zaczyna siê w Calais , bardzo odpowiada duchem francuskim histoires belges, nadzwyczaj wiedeñskiej uwadze Metternicha, ¿e Azja zaczyna siê na Landstrasse , czy polskiemu przys³owiu musi to na Rusi . Uprzedzenia kryj¹ce siê za elastyczno ci¹ geografii kulturowej z pewno ci¹ utrwala³y siê na skutek obaw zwi¹zanych z niepewno ci¹, jak¹ nios³o ze sob¹ ¿ycie na nizinie. Dziêki specyficznej konfiguracji dróg dostêpu jedno z niewielkich odga³êzieñ Wielkiej Niziny Europejskiej nabra³o szczególnego znaczenia. Nizina Panoñska, le¿¹ca na terenie dzisiejszych Wêgier, jest jedynym rozleg³ym trawiastym obszarem po³o¿onym na po³udnie od pasm górskich. Od pó³nocy os³ania j¹ g³ówne pasmo Karpat, od po³udnia za ogranicza rodkowy odcinek Dunaju. Prowadz¹ ku niej trzy naturalne bramy: przez Wiedeñ na zachodzie, przez ¯elazn¹ Bramê na wschodzie i przez Bramê Morawsk¹ na pó³nocy. Jej dobrze nawodnione pastwiska by³y równocze nie naturaln¹ met¹ dla nomadów wêdruj¹cych ze wschodu na zachód i dogodnym blokiem startowym dla niejednego barbarzyñskiego plemienia szykuj¹cego siê do inwazji na cesarstwo rzymskie. By³a kolejno ojczyzn¹ dla Gepidów, Hunów (od których wziê³a nazwê Hungaria ), Awarów, Kumanów, S³owian i wreszcie Madziarów. Madziarowie nazywaj¹ j¹ Alföld (czyli nizin¹ ), a czasem tak¿e puszt¹, co pochodzi od s³owiañskiego wyrazu u¿ywanego na okre lenie pustyni . 2. G ó r y. Podstawow¹ cech¹ ukszta³towania pionowego pó³wyspu jest majestatyczny ³añcuch górski, biegn¹cy dwoma eleganckimi ³ukami od Alp Nadmorskich w Prowan-
85
I. PAENINSULA
sji po Karpaty Po³udniowe w Siedmiogrodzie. Ta imponuj¹ca zapora tworzy krêgos³up pó³wyspu, a zarazem dzia³ wodny, który oddziela pas nizin na pó³nocy od obszarów le¿¹cych nad Morzem ródziemnym. Najwy¿sze szczyty odcinków zachodnich Mont Blanc (4807 m), Matterhorn (4478 m) czy Gran Paradiso (4061 m) s¹ zdecydowanie wy¿sze od szczytów w pasmach wschodnich takich jak Triglav (2863 m) w Alpach Julijskich, Gerlach (2655 m) w Tatrach czy Moldoveanu (2543 m) w rumuñskich Karpatach. Mimo to z powodu wiecznych niegów, jakie le¿¹ powy¿ej granicy biegn¹cej na wysoko ci 3200 metrów na po³udniowych stokach Sonnenseite ( strony s³onecznej ) i na wysoko ci 2500 metrów na stokach pó³nocnych wy¿sze partie s¹ niemal wszêdzie nie do przebycia. Najwiêkszy lodowiec kontynentalnej Europy, Aletsch, rozci¹gaj¹cy siê poni¿ej szczytu Jungfrau w Alpach Berneñskich, nie ma ¿adnego odpowiednika na wschodzie. Ale w miesi¹cach zimowych nieg uniemo¿liwia przedostanie siê przez wszystkie wysokogórskie prze³êcze. Na d³ugo ci ponad 1800 kilometrów ³añcuch przerywa siê tylko w trzech punktach s¹ to trzy bramy: prze³om Dunaju w Bawarii, prze³om £aby w Czechach i Brama Morawska, która ³¹czy l¹sk z Wêgrami. Z oczywistych przyczyn ludy osiedlaj¹ce siê w wysoko po³o¿onych dolinach trzyma³y siê z dala od nizin, patrz¹c z góry na tocz¹ce siê tam burzliwe wydarzenia i uwa¿aj¹c swoj¹ górsk¹ ojczyznê za schronienie i fortecê, której nale¿a³o broniæ przed zakusami wszelkich intruzów. Szwajcaria, która powsta³a w XIII wieku jako federacja górskich kantonów, do dzi zachowa³a nieco z takiej postawy. [ALPY]
ALPY
Wbrew pozorom, wysokie alpejskie doliny stwarza³y wietne warunki do rozwoju wczesnego osadnictwa i prymitywnego rolnictwa. Obfitowa³y w s³oñce, s³odk¹ wodê, opa³, materia³y budowlane i nade wszystko zapewnia³y bezpieczeñstwo. To, ¿e le¿a³y na uboczu, stanowi³o jedn¹ z ich zalet. By³y zamieszkane od najwcze niejszych czasów i jak siê o tym w IV w. p.n.e przekona³ Hannibal zaciekle ich broniono. lady palenisk odnalezione w jaskini Drachenloch, le¿¹cej na wysoko ci 2445 m w dolinie Taminy w Szwajcarii, datuj¹ siê z epoki miêdzylodowcowej Riss Wurm. lady okresowego wypasu byd³a pochodz¹ sprzed 12 tysiêcy lat. Sta³e budowle i osady rzymskie istnia³y przede wszystkim w regionie Valle d Aosta i w okrêgu górniczym Noricum. Wsie zawieszone na niezdobytych ska³ach na przyk³ad w Alpach Nadmorskich i Haute-Provence by³y dobrze zabezpieczone przed bandytami, naje d cami i poborcami podatków. W epoce redniowiecza wiele spo³eczno ci rejonu Alp wypracowa³o sobie zdecydowan¹ niezale¿no æ polityczn¹. Kantony szwajcarskie nie s¹ tu jedynym przyk³adem. 52 komuny Briançon uzyska³y kartê swobód w roku 1343 sze æ lat wcze niej ni¿ delfin Vienne sprzeda³ resztê swojego ksiêstwa i swój tytu³ królowi Francji. Zachowa³y samorz¹dno æ a¿ do czasu rewolucji francuskiej. Inne okrêgi uniknê³y cis³ej kontroli z powodu braku ³¹czno ci. Barcelonette, za³o¿ona przez hrabiów Prowansji i Barcelony, przesz³a w rêce Francji razem z Pays d Ubaye na mocy traktatu utrechckiego. Ale do roku 1883, gdy wybudowano sta³¹ drogê, mo¿na by³o tam dotrzeæ tylko po piêtnastu godzinach jazdy na mule. Wsie okrêgu Gorges du Verdon uzyska³y po³¹czenie za wiatem zewnêtrznym dopiero w roku 1947. Najni¿sza prze³êcz w zachodnich Alpach, Col d Échelle, dalej nie ma ca³orocznej drogi, która ³¹czy³aby obie strony.
86
I. PAENINSULA
Wiele dróg wybudowano w celach strategicznych. Obelisk na szczycie Montgenèvre (1054 m) informuje po francusku, po ³acinie, po w³osku i po hiszpañsku, ¿e drogê otwarto dla pojazdów w roku 1807, gdy cesarz Napoleon odnosi³ triumfy nad swoimi wrogami na linii Odry i Wis³y . Najwy¿ej po³o¿ona droga w Europie, biegn¹ca przez Col du Galibier (3242 m), zosta³a wybudowana w latach trzydziestych, jako czê æ francuskiej przygranicznej linii obronnej. Alpenraum eksploatowano najintensywniej w drugiej po³owie XIX wieku, kiedy przesuniêto w górê granicê strefy upraw mieszanych, a liczba ludno ci rolniczej dramatycznie wzros³a. Ale pojawienie siê rodków nowoczesnej ³¹czno ci spowodowa³o masowy exodus, co wyra¿a stara sabaudzka skarga: Toujours ma chèvre monte et ma femme descend (Moja koza wchodzi coraz wy¿ej, a moja ¿ona schodzi coraz ni¿ej). Tendencja ta osi¹gnê³a w wielu miejscach rozmiary kryzysu a¿ do czasu rozwoju systemu elektrowni wodnych i masowej turystyki, zw³aszcza narciarstwa po roku 1945. D³ugie dzieje i szczególny charakter ¿ycia w alpejskich dolinach zainspirowa³y powstanie ca³ego bogactwa specjalistycznych muzeów. Seniorem jest w ród nich Museo della Montagna, za³o¿one w roku 1874 w Turynie. Muzeum Etnograficzne w Genewie, jak wiele mniejszych muzeów, specjalizuje siê w narzêdziach, budynkach, kaflowych piecach i sztuce u¿ytkowej mieszkañców Alp.
Góry jednak¿e nie tylko ³¹cz¹, ale równie¿ dziel¹. Absolutne odleg³o ci mierzone w poprzek ³añcuchów nie s¹ wielkie. Bourg-St-Maurice nad Izer¹ jest oddalony zaledwie o 62 kilometry od w³oskiej Aosty; Martigny nad Rodanem tylko o 88. Austriacki Innsbruck le¿y o 68 kilometrów od Bressanone (Brixen) w po³udniowym Tyrolu; z Sambora nad Dniestrem jest 105 kilometrów do U¿horodu, który le¿y nad dop³ywem Dunaju. Kiedy poskromiono alpejskie prze³êcze, tereny le¿¹ce po obu stronach pasm górskich zosta³y ze sob¹ powi¹zane wspólnot¹ interesów i w znacznej mierze wspólnot¹ kultur. Z Turynu, na przyk³ad, jest o wiele bli¿ej do Lyonu czy Genewy ni¿ do Rzymu. Mediolan czy Wenecja s¹ ci lej zwi¹zane z Zurychem, Monachium czy Wiedniem ni¿ z dalek¹ Sycyli¹. Bawaria, któr¹ przez d³ugie wieki odcina³y od pó³nocy rozleg³e lasy i pasma wzgórz rodkowych Niemiec, ma wiele wspólnego z poblisk¹ Lombardi¹. Dawn¹ prowincjê Galicji na pó³nocnych stokach Karpat w ci¹gu wieków wiele ³¹czy³o z Wêgrami, które le¿¹ na stokach po³udniowych. Jak ³atwo zauwa¿y ka¿dy turysta, wiaty Alpenraum i Karpat zdo³a³y przetrwaæ mimo barier wznoszonych przez wspó³czesne pañstwa etniczne. [GOTHARD] Obecno æ gór nadawa³a szczególne znaczenie trzem g³ównym bramom. Brama Bawarska, która le¿y u prze³omu rodkowego odcinka Dunaju od Pasawy do Krems, sta³a siê g³ównym po³¹czeniem miêdzy pó³noc¹ i po³udniem. Brama prze³omu £aby otwar³a Czechy na niemieckie wp³ywy, dla których Las Czeski z pewno ci¹ sta³by siê skuteczn¹ zapor¹. Równie donios³e znaczenie mia³a zw³aszcza w okresach wcze niejszych Brama Morawska, która tworzy³a naturalny wiod¹cy na po³udnie trakt dla ludów id¹cych ze stepów. We wczesnym redniowieczu tu w³a nie powsta³o pierwsze pañstwo S³owian Pañstwo Wielkomorawskie (por. rozdz. IV). W czasach historycznych Bram¹ Morawsk¹ odbywa³ siê przemarsz niezliczonych armii od wojsk Sobieskiego id¹cych na wojnê z Turkami po armiê Napoleona maszeruj¹c¹ pod Austerlitz. Ostatecznie szlak ten prowadzi podobnie jak szlaki biegn¹ce wzd³u¿ prze-
87
I. PAENINSULA
GOTHARD
Prze³êcz w. Gotharda umo¿liwia najkrótsze przej cie przez centralny masyw Alp. Mo¿e sobie mia³o ro ciæ prawo do statusu najwa¿niejszej arterii Europy. £¹czy dolinê rzeki Reuss, która na pó³nocy wpada do Renu, z dolin¹ rzeki Ticino, która na po³udniu wp³ywa do Padu, zapewniaj¹c w ten sposób bezpo rednie po³¹czenie miêdzy po³udniowymi Niemcami i pó³nocnymi W³ochami. Le¿y na wysoko ci 2108 metrów, a wiêc sporo ni¿ej ni¿ jej g³ówni konkurenci s¹siednie prze³êcze alpejskie, które bywaj¹ d³u¿ej zamkniête w zimie lub w okresach z³ej pogody (por. Dodatek III, 5). Warto pamiêtaæ, ¿e droga przez Prze³êcz w. Gotharda dopiero stosunkowo niedawno zdoby³a sobie pozycjê jednego z g³ównych szlaków przez Alpy. Nie u¿ywali jej Rzymianie, którzy wybierali raczej przej cia po³o¿one dalej na zachód, zw³aszcza Prze³êcz w. Bernarda, czyli Mons Jovis. Nie u¿ywano jej te¿ na przestrzeni wieków po upadku cesarstwa rzymskiego na zachodzie, mimo ci¹g³ych migracji z pó³nocy na po³udnie. Trudno æ polega³a na pokonaniu krótkiego odcinka w górze rzeki Reuss, która na d³ugo ci mniej wiêcej piêciu kilometrów na pó³noc od dzisiejszego Andermatt biegnie stromym skalistym w¹wozem. W¹wóz Schollenen, którego pocz¹tek znacz¹ urwiska z litej ska³y, by³ wystarczaj¹c¹ przeszkod¹ dla wszelkiego ruchu a¿ do czasu, gdy podjêto tam intensywne prace in¿ynieryjne. Odby³o siê to w jakim momencie po roku 1200 n.e. Bramê w¹wozu spiêto pojedynczym ³ukiem wspania³ego Teufelsbrücke, czyli Diablego Mostu, którego wynios³a konstrukcja musia³a byæ dla budowniczych zadaniem równie trudnym jak budowa nawy gotyckiej katedry. W najstromszym miejscu prze³êczy wykuto w skale stopnie, znane jako scaliones lub Schollen, oraz podpory dla drewnianych platform, które zawieszono wzd³u¿ przewieszek. Nie ulega w¹tpliwo ci, ¿e w roku 1300 n.e., kiedy schronisku na szczycie prze³êczy nadano imiê w. Gotharda, który by³ biskupem odleg³ego Hildesheim, przez prze³êcz p³yn¹³ ju¿ regularny strumieñ wêdrowców. Przez niemal 600 letnich pór roku od czerwca do listopada droga przez Prze³êcz w. Gotharda by³a najwa¿niejszym szlakiem Europy biegn¹cym z pó³nocy na po³udnie. Na trasie wiod¹cej od miejscowo ci Altdorf u pocz¹tków Jeziora Czterech Kantonów po miejscowo æ Biasca u wej cia do Valle Levantina strumieñ pielgrzymów, kupców i ¿o³nierzy mia³ do pokonania ponad 90 kilometrów trudnej wspinaczki, roz³o¿onej na kilka etapów. Podej cie od po³udnia przez tajemnicz¹ i pe³n¹ grozy dolinê dr¿eñ , czyli Valle Tremola, w której ska³ach znajdowano przezroczysty minera³ zwany tremolitem, wcale nie by³o mniej zniechêcaj¹ce ni¿ wêdrówka Diablim Mostem. Wij¹c¹ siê zygzakiem cie¿kê mog³y pokonaæ tylko juczne mu³y, lektyki i piesi wêdrowcy. W roku 1830 poszerzono drogê, i do tego czasu jedynym podró¿nym, który j¹ przeby³ w konnym powozie, by³ Anglik Charles Greville; w 1775 roku wygra³ on zak³ad, op³aciwszy wpierw grupê szwajcarskich przewodników, aby przenie li jego powozik na ramionach. Otwarcie Prze³êczy w. Gotharda mia³o donios³e znaczenie strategiczne. Sta³o siê silnym bod cem dla mieszkañców szwajcarskiego okrêgu Uri, który by³ stra¿nikiem prze³êczy, a tym samym dla ca³ej Federacji Szwajcarskiej. Umo¿liwi³o wojskom szybki przemarsz z Niemiec do Lombardii i z powrotem z tego u³atwienia skorzysta³o wielu cesarzy, ale najbardziej znany jest przemarsz Rosjan genera³a Suworowa w 1799 roku. Otwarcie w roku 1882 linii kolejowej przez Prze³êcz w. Gotharda by³o wydarzeniem tej samej miary co niegdy otwarcie drogi. Trzeba by³o w tym celu przekopaæ 15 kilometrów g³ównego tunelu pod wierzcho³kiem góry oraz 80 mniejszych tuneli. Na s³ynnym odcinku nad Goschenen, znanym jako Pfaffensprung, czyli skok pastora , wagony skrêcaj¹ w prawo i wje¿d¿aj¹ w spiralny tunel, z którego wynurzaj¹ siê kilkadziesi¹t metrów wy¿ej, ja-
88
I. PAENINSULA
d¹c w lewo. Kolej kosztowa³a ¿ycie wielu robotników, w tym tak¿e samego projektanta. Obok tunelu kolejowego uruchomiono tak¿e, w 1980 roku, 16,5 kilometra tunelu dla samochodów, który ma sze æ nitek czynnych przez ca³y rok i przy ka¿dej pogodzie. Motocykli ci, przytuleni do swoich motorów, z przytulonymi do nich z ty³u obleczonymi w skórê pasa¿erkami, z rykiem pokonuj¹ prze³êcz w ci¹gu kilku minut. Ale je li wspó³cze ni wêdrowcy zechc¹ siê zatrzymaæ przy Diabelskim Mo cie, zobacz¹ interesuj¹cy pomnik przesz³o ci wbudowany w ska³ê pod nowoczesnym wiaduktem. Tre æ napisu wykonanego cyrylic¹ mo¿na by prze³o¿yæ nastêpuj¹co: Ku pamiêci dzielnych towarzyszy feldmarsza³ka ksiêcia Suworowa-Rymnickiego, ksiêcia Italii, którzy stracili ¿ycie w czasie marszu przez Alpy w 1799 roku 1. Tablicê wmurowano w setn¹ rocznicê tego marszu; jest ona stosownym memento, które ka¿e pamiêtaæ zarówno o jedno ci Europy, jak i o majestatycznej wspania³o ci jej gór. Napis na pomniku Suworowa, przepisany przez autora podczas pobytu na Prze³êczy w Gotharda.
1
³omów Dunajca i £aby nad Dunaj w pobli¿e Wiednia ku sercu serca Europy . [SLAVKOV] Poza swoim górskim krêgos³upem Europa ma naturalnie wiele innych potê¿nych górskich ³añcuchów. Mulhacén (4387 m) w Sierra Nevada, Le Pic de Néthou, czyli d Aneto (3404 m), w Pirenejach, Etna (3323 m) na Sycylii, Monte Corno (2912 m) w Apeninach, Musala (2925 m) w Bu³garii, Korab (2764 m) w Albanii czy wreszcie Olimp (2917 m) wszystko to s¹ szczyty o alpejskich proporcjach. Nie wszyscy Europejczycy wiedz¹, ¿e najwy¿szego miejsca pó³wyspu nale¿y szukaæ nie na wierzcho³ku Mont Blanc, lecz w masywie Elbrusu (5642 m) w Wielkim Kaukazie. 3. M o r z e r ó d z i e m n e to cudownie zaciszne morze, którego wody omywaj¹ po³udniowe wybrze¿e Europy, tworzy trzon odrêbnej jednostki geograficznej. Przecinaj¹ce je szlaki wodne stanowi¹ naturalny kana³ umo¿liwiaj¹cy kontakty kulturalne, gospodarcze i polityczne. Stanowi³o kolebkê antycznego wiata. Za czasów cesarstwa sta³o siê w³a ciwie rzymskim jeziorem. W epoce renesansu, a tak¿e w czasach pó niejszych, tworzy³o o rodek cywilizacji z³o¿onej z wielu wzajemnie siê przenikaj¹cych w¹tków, istotnych zarówno pod wzglêdem materialnym, jak i kulturowym. Jest jednak rzecz¹ charakterystyczn¹, ¿e od czasu upadku Imperium Rzymskiego w basenie Morza ródziemnego nigdy nie by³o jedno ci politycznej. Potêgi morskiej nie wystarcza³o do pokonania imperiów l¹dowych, które powstawa³y wokó³ jego wybrze¿y. W gruncie rzeczy, od czasu powstania pañstw muzu³mañskich Lewantu i Afryki, rejon Morza ródziemnego zawsze by³ aren¹ politycznych podzia³ów. Potêgi morskie i handlowe w rodzaju Wenecji nie by³y w stanie doprowadziæ do pe³nego zjednoczenia. Mocarstwa dziewiêtnastowiecznej Europy zak³ada³y kolonie od Syrii po Maroko, ale wzajemna rywalizacja nie pozwala³a im na zjednoczenie siê dla obalenia g³ównej twierdzy muzu³manów w Turcji, a wiêc i na zapewnienie sobie powszechnej hegemonii. Brak jedno ci politycznej t³umaczy zapewne powstanie pewnych zwi¹zków kulturowych, które utrzymuj¹ siê do dzi ponad podzia³ami wytyczonymi przez granice poszczególnych pañstw. Jedn¹ z mocno ugruntowanych cech jest, zdaniem badaczy, istnienie w³adzy równoleg³ej na przyk³ad mafii w po³udniowych W³oszech która
89
I. PAENINSULA
opiera siê wszelkim próbom obalenia jej wp³ywów. Przez wiêkszo æ okresu utrwalonego w zapisach historycznych ludy zamieszkuj¹ce pó³nocne wybrze¿a Morza ródziemnego liczebnie przewy¿sza³y mieszkañców wybrze¿y po³udniowych w stosunku co najmniej jeden do dwóch, by³o wiêc zrozumia³e, ¿e to one odgrywa³y dominuj¹c¹ rolê. Eksplozja demograficzna w Afryce Pó³nocnej stwarza perspektywy zmiany ustalonego stanu równowagi. Nazwy obszar ródziemnomorski nigdy nie ograniczano do krajów le¿¹cych bezpo rednio u wybrze¿y. ródziemnomorski dzia³ wodny siêga daleko na pó³noc, obejmuj¹c Bawariê, Siedmiogród i Ukrainê. ¯adne mocarstwo nie wy³¹czaj¹c nawet staro¿ytnego Rzymu nigdy nie zdo³a³o zjednoczyæ pod swoimi wp³ywami wszystkich tych terenów. Analogiczne prawid³owo ci mo¿na zaobserwowaæ w dziejach innych ródl¹dowych mórz Europy Ba³tyku i Morza Czarnego. Ba³tyk nabra³ znaczenia stosunkowo pó no. W czasach Hanzy sta³ siê o rodkiem handlowej ekspansji Niemiec, w wieku XVII za aren¹ walk Szwedów o s³awê i chwa³ê. Mimo to ¿adne z ba³tyckich mocarstw nigdy nie zdoby³o wymarzonego dominium maris. Rywalizacja Niemiec, Szwecji, Danii, Polski i Rosji po dzi dzieñ nie pozwala na osi¹gniêcie jedno ci, utrzymuj¹c dawne podzia³y. [HANZA] Morze Czarne znane w staro¿ytno ci jako Axenos, czyli niego cinne , potem jako Euxine, czyli go cinne , a jeszcze pó niej jako Pontus jest bli niaczym bratem Morza ródziemnego. Przechodzi³o kolejne fazy dominacji greckiej, rzymskiej, bizantyjskiej i osmañskiej. Ale i tu powstanie wielkiego mocarstwa l¹dowego, jakim by³a Rosja, doprowadzi³o do d³ugotrwa³ych roz³amów. Do pocz¹tku lat dziewiêædziesi¹tych XX wieku Zwi¹zek Radziecki i jego satelici widzieli po drugiej stronie wrogich wód po³udniow¹ flankê NATO: Turcjê. Mówi¹c w tonie nieco powa¿niejszym, wypada dodaæ, ¿e w wiêkszo ci wód Morza Czarnego wystêpuje niedostatek tlenu: s¹ tak nasycone siarkowodorem, ¿e ich g³êbsze warstwy tworz¹ najwiêksz¹ na wiecie masê wód ca³kowicie pozbawionych ¿ycia . Gdyby warstwy wód Morza Czarnego mia³y siê z jakiego powodu przemieszaæ, na ziemi nast¹pi³by najwiêkszy kataklizm od czasu ostatniej epoki lodowcowej 6 . Poniewa¿ niezachwiane panowanie nad morzami Europy okaza³o siê rzecz¹ niemo¿liw¹, szczególn¹ uwagê po wiêcono oczywi cie ich trzem strategicznym wej ciom. Cie niny Gibraltarska, Dardanele i duñski Sund przynios³y pañstwom, które sprawowa³y nad nimi kontrolê, nies³ychan¹ potêgê. [SUND] 4. r ó d l ¹ d o w ¹ c z ê æ pó³wyspu rozbudowuje kilka wielkich pó³wyspów drugiego rzêdu, które wcinaj¹ siê w wody mórz otaczaj¹cych kontynent. Jeden z takich górzystych pó³wyspów Skandynawia przylega do Ba³tyku. Trzy inne Pó³wysep Iberyjski, W³ochy oraz masyw Ba³kanów do Morza ródziemnego. Dwa dalsze Krym i Kaukaz do Morza Czarnego. Wszystkie s¹ wprawdzie w sensie fizycznym czê ci¹ kontynentu, ale zawsze by³o mo¿na do nich ³atwiej dotrzeæ od strony morza ni¿ od strony l¹du. S k a n d y n a w i a niegdy siedlisko cofaj¹cej siê europejskiej pokrywy lodowej nigdy nie by³a w stanie zapewniæ utrzymania wiêkszej liczbie ludno ci. Ale 6
Neal Ascherson, Black Sea, Londyn, Nowy Jork 1995, s. 267.
90
I. PAENINSULA
dziko æ fiordów na zachodzie równowa¿y ³agodno æ Golfstromu; góry s¹ bogate w minera³y; morenowe jeziora pozostawione przez cofaj¹cy siê lodowiec obfituj¹ w ryby. Niedostatki klimatu zawsze wyrównywa³o Skandynawom bezpieczeñstwo ich bazy wypadowej.
SUND Podobnie jak jej odpowiednik na po³udniu, czyli Cie nina Gibraltarska, duñska cie nina Sund bywa³a nazywana têtnic¹ szyjn¹ Europy . Jako stra¿nik jedynego wej cia na wody du¿ego morza, zawsze mia³a ogromne znaczenie strategiczne i handlowe. Jej warto æ pierwszy odkry³ w roku 1200 król Danii Kanut IV, który uwiêzi³ grupê kupców z Lubeki i przetrzymywa³ ich w areszcie, dopóki nie zap³acili za prawo wyp³yniêcia na ³owiska ledzi na Ba³tyku. Od tego czasu Duñczycy pobierali op³aty za przejazd przez cie ninê, dopóki tylko udawa³o im siê je narzucaæ. Akceptowa³y je inne ba³tyckie potêgi okresu redniowiecza Polska, pañstwo krzy¿ackie, a tak¿e Hanza; przetrwa³y te¿ atak Szwedów w XVII wieku. Po roku 1732 praktyka pobierania op³at podupad³a, ale ostatecznie usta³a dopiero w roku 1857, po podpisaniu uk³adu o zniesieniu ce³ sundzkich w zamian za op³atê wniesion¹ przez sygnatariuszy, kiedy potêga morska Wielkiej Brytanii ostatecznie sk³oni³a Duñczyków do rezygnacji z prastarych praw. Ale nawet wtedy cie nina nie utraci³a swojego znaczenia a¿ do czasu, kiedy w 1866 roku Prusy zdoby³y Kiloniê i ominê³y Sund, buduj¹c kana³ imienia Cesarza Wilhelma (1895). Z chwil¹ gdy nad cie ninami zaczê³y przelatywaæ samoloty, wszystkie morskie przesmyki z kana³em La Manche w³¹cznie utraci³y wiele z dawnego strategicznego znaczenia. Jedyne, co pozosta³o, to pamiêæ dawnej wietno ci, prom oraz cieñ Ducha ojca Hamleta na murach obronnych Elsynoru. P ó ³ w y s e p I b e r y j s k i sk³ada siê g³ównie z wynios³ej równiny, oddzielonej od reszty kontynentu ³añcuchem Pirenejów. Jego wschodnie wybrze¿e jest czê ci¹ wiata ródziemnomorskiego i w dawnych czasach dostawa³o siê kolejno w strefê wp³ywów kartagiñskich, rzymskich i muzu³mañskich. Natomiast du¿e rejony ja³owego interioru ci¹¿¹ dziêki dolinom Duero, Tagu i Gwadalkiwiru ku Atlantykowi. Dlatego te¿ w czasach nowo¿ytnych ekspansja Aragonii postêpowa³a na wschód, w stronê Morza ródziemnego, podczas gdy Portugalia i Kastylia przesuwa³y siê ufnie ku zachodniemu oceanowi. By³y pierwszymi mocarstwami kolonialnymi w Europie, i to w³a nie one niegdy dzieli³y miêdzy siebie wiat. P ó ³ w y s e p A p e n i ñ s k i jest najdoskonalszym z pó³wyspów. Alpejska bariera na pó³nocy nie ma ¿adnych pêkniêæ ani spawów. Dolina Padu jest zasobn¹ naturaln¹ spi¿arni¹. D³uga skalista krawêd buta os³ania liczne ¿yzne i trudne do zdobycia doliny, które równocze nie maj¹ ³atwy dostêp do morza. Niektóre spo ród takich miejsc Italii cechowa³a ekstrawertyczno æ i bogactwo; jedno z nich Rzym da³o pocz¹tek najwiêkszemu imperium wiata staro¿ytnego. Natomiast po upadku Rzymu tak skutecznie broni³y one swojej niepodleg³o ci, ¿e zjednoczenie W³och nast¹pi³o dopiero po up³ywie niemal dwóch tysi¹cleci. P ó ³ w y s e p B a ³ k a ñ s k i wita przybyszy o wiele mniej go cinnie. Jego partie ródl¹dowe s¹ bardziej ja³owe, góry od Gór Dynarskich po Rodopy bardziej skaliste, doliny bardziej odleg³e, wody trudniej dostêpne. Na przestrzeni historii jego podstawowa rola polega³a na zachowywaniu przy ¿yciu wspólnot twardych ludzi, któ-
91
I. PAENINSULA
rzy pazurami trzymali siê roli, blokuj¹c przej cie prowadz¹ce bezpo rednio znad Morza ródziemnego w dorzecze Dunaju. Pó³wyspowy charakter K r y m u wcze niej znanego pod nazw¹ Taurís podkre la jego zaplecze w postaci stepów Ukrainy, gdzie dopiero stosunkowo niedawno zaczê³o siê sta³e osadnictwo. Pó³wysep wychodzi na morze, na s³oñce i na po³udnie, i a¿ do czasu podboju przez Imperium Rosyjskie by³ czê ci¹ nastêpuj¹cych po sobie cywilizacji basenu Morza ródziemnego. [CHERSONESOS] Równie¿ K a u k a z ma wiele cech pó³wyspowych. Wprawdzie w sensie fizycznym jest po³¹czony z g³ównym l¹dem z obu stron z Europ¹ na pó³nocy i z Azj¹ na po³udniu ale góry, które stanowi¹ jego obrze¿e od strony l¹du, s¹ tak masywne, ¿e ¿ycie pó³wyspu z konieczno ci zwraca³o siê ku morzu. £añcuch Wielkiego Kaukazu, którego wierzcho³ki siêgaj¹ prawie 6000 metrów, jest zdecydowanie wy¿szy od Alp i Karpat. Góry na Wy¿ynie Armeñskiej na po³udniu osi¹gaj¹ podobne rozmiary Ararat ma 5165 metrów wysoko ci. Istnieje wiele przyczyn, dla których mieszkañców Kaukazu mo¿na zaklasyfikowaæ jako Eurazjatów. [RASA KAUKASKA] 5. Natura wyposa¿y³a Europê w dziesiêæ tysiêcy wysp. Na najwiêkszych z nich Islandii, Irlandii, Wyspach Brytyjskich, Korsyce, Sardynii, Sycylii i Krecie w ró¿nych okresach historii rozwinê³y siê odrêbne kultury i wykszta³ci³y samodzielne byty polityczne. Jedna z tych, którym przypad³o ber³o, w szczególnych okoliczno ciach i na bardzo krótko zdo³a³a zbudowaæ najwiêksze imperium w dziejach wiata. Wszystkie stanowi¹ czê æ Europy, a jednocze nie wszystkie s¹ odrêbne zarówno pod wzglêdem fizycznym, jak i psychologicznym. Jak na to s³usznie do dzi wskazuj¹ dwie bli niacze szczeliny w skrzynkach pocztowych w Mesynie i Syrakuzach, istnia³y dwa odrêbne wiaty: Sicilia i Continente. Niektóre mniejsze wyspy od Spitsbergenu po Maltê stoj¹ niby stra¿nicy na pustym morzu. Natomiast inne ciesz¹ siê komfortem ¿ycia w archipelagach, co umacnia poczucie wspólnoty interesów i to¿samo ci. Szetlandy, Orkady i Hebrydy na pó³nocy Wielkiej Brytanii, Baleary u wybrze¿y Katalonii, a przede wszystkim Wyspy Joñskie, Sporady, Cyklady oraz wyspy archipelagu Dodekanez u wybrze¿y Grecji ³¹cz¹ w³asn¹ indywidualno æ z tak¹ w³a nie zbiorow¹ to¿samo ci¹. [WYSPY OWCZE] W dzisiejszych czasach wyspiarsko æ jednak szybko zanika. Wielka Brytania, na przyk³ad, budowa³a swoje zamorskie imperium w epoce, w której potê¿na flota zapewnia³a izolacjê od spraw dziej¹cych siê na kontynencie. Ale taka separacja dzi nie jest ju¿ mo¿liwa. Morsk¹ potêgê pokona³y samoloty, a potêgê powietrzn¹ miêdzykontynentalne pociski rakietowe, wobec których strategiczne zapory w rodzaju kana³u La Manche niemal zupe³nie trac¹ dawne znaczenie. Imperium brytyjskie znik³o, natomiast wzros³a w odpowiedniej proporcji zale¿no æ Wielkiej Brytanii od jej s¹siadów na kontynencie. Otwarcie tunelu pod kana³em La Manche w 1994 roku by³o czym wiêcej ni¿ tylko symbolem. Wyznaczy³o kres wyspiarskich dziejów Wielkiej Brytanii. Bior¹c pod uwagê zasadnicze linie demarkacyjne pó³wyspu, mo¿na stwierdziæ, ¿e szczególne znaczenie zdoby³y sobie trzy subregiony Europy: le Midi, dorzecze Dunaju i dorzecze Wo³gi. Le Midi, czyli Po³udnie dzisiejszej Francji schodzi ku wybrze¿om Morza ródziemnego na odcinku miêdzy Pirenejami i Alpami. Jest to jedyne miejsce, w któ-
92
I. PAENINSULA
rym mo¿na bez k³opotu przedostaæ siê od strony morza na le¿¹c¹ na pó³nocy Wielk¹ Nizinê. Przed ka¿dym, kto wyl¹duje w le Midi, otwiera siê perspektywa ³atwej podró¿y w g³¹b kontynentu. Ze staro¿ytnego portu w Marsylii czy te¿ z po³o¿onego przy uj ciu Rodanu Arles mo¿na bez ¿adnych przeszkód wyruszyæ dalej przez niziny Langwedocji ku Atlantykowi albo, omin¹wszy Masyw Centralny, ku dorzeczom Loary i Sekwany. G³ówny dop³yw Rodanu, Saona, prowadzi wprost do Belfortu i Bramy Burgundzkiej, a stamt¹d, ³agodnym spadkiem, w stronê Renu. W ka¿dym innym miejscu Europy od Gibraltaru po Dardanele jad¹cy na pó³noc dawni podró¿nicy musieli stawiæ czo³o trudom przeprawy przez alpejskie prze³êcze, cie¿kom prowadz¹cym donik¹d i wielokilometrowym objazdom. ¯adna z licznych wysp Europy samotno ci¹ majestatu nie dorównuje Wy- WYSPY spom Owczym, których wysokie klifowe brzegi z czarnego bazaltu wyrasta- OWCZE j¹ z burzliwych wód pó³nocnego Atlantyku miêdzy Islandi¹, Norwegi¹ i Szkocj¹. Siedemdziesi¹t zamieszkanych wysp, skupionych wokó³ Stremoy i g³ównego portu Torshavn, zapewnia rodki do ¿ycia dzisiejszej populacji 45 464 mieszkañcom (dane z roku 1984), którzy utrzymuj¹ siê g³ównie z rybo³ówstwa. S¹ potomkami wikingów, którzy osiedli tu w VIII wieku; podlegali Gulatingowi zgromadzeniu pó³nocnej Norwegii, oraz swojemu w³asnemu lokalnemu Loegtingowi. [DING] Ich jêzyk jest dialektem norweskim, ale maj¹ w³asne sagi, w³asnych artystów i poetów, w³asn¹ kulturê. Mimo to od roku 1814, kiedy Norwegia zosta³a przy³¹czona do Danii, to najmniejsze demokratyczne pañstwo Europy zosta³o podporz¹dkowane w³adzy duñskiego gubernatora i duñskim interesom. W rezultacie ruch narodowy mieszkañców Wysp Owczych zwróci³ siê przeciwko Danii temu krajowi skandynawskiemu, z którym mieli najmniej wspólnego 1. Pod tym wzglêdem poszli w lady Islandii, ponad wszystko stawiaj¹c zachowanie w³asnej to¿samo ci. Ich wielki moment nadszed³ w czerwcu 1940 roku; Kopenhagê okupowali hitlerowcy, a brytyjski okrêt wojenny wyda³ szyprowi z Torshavn rozkaz zast¹pienia flagi duñskiej ojczyst¹. Referendum z roku 1946, w którym ludno æ opowiedzia³a siê za nieograniczon¹ niepodleg³o ci¹, poprzedzi³o kompromisowy uk³ad z 1 kwietnia 1948 roku. Wyspy Owcze zosta³y autonomiczn¹ prowincj¹ Danii. W roku 1970 sta³y siê niezale¿nym cz³onkiem Rady Pañstw Nordyckich. Do budowy Nordurlandahusid, czyli Domu Nordyckiego , w Torshavn, u¿yto szwedzkiego drewna, norweskiego ³upka, duñskiego szk³a i islandzkiego pokrycia dachowego; wnêtrza urz¹dzono meblami z Finlandii. 1
L. K. Schei i G. Moberg, The Faroe Islands, Londyn 1991, rozdz. 5: Political Awakening.
Szczê liwe po³o¿enie geograficzne le Midi, które by³o mostem ³¹cz¹cym wybrze¿e Morza ródziemnego z Wielk¹ Nizin¹, mia³o donios³e konsekwencje. Sta³o siê najdogodniejszym miejscem dla fuzji staro¿ytnej cywilizacji po³udnia z barbarzyñskimi kulturami pó³nocy. Za czasów cesarstwa Galia Przedalpejska by³a pierwsz¹ wiêksz¹ prowincj¹ rzymsk¹ poza granicami Italii. Frankom pierwszym barbarzyñcom, którzy zdo³ali stworzyæ w³asne wiêksze imperium obiecywa³a s³oñce i wysok¹ kulturê. Po raz pierwszy Frankowie umocnili siê tam w 537 r. n.e., w sto lat po upadku cesarstwa rzymskiego, i ju¿ nigdy nie zrezygnowali z tej zdobyczy. Tak powsta³o Kró-
93
I. PAENINSULA
lestwo Francji po czê ci pó³nocne, a po czê ci ródziemnomorskie, które mia³o stworzyæ najbardziej wp³ywow¹ i najwiêksz¹ pod wzglêdem zasiêgu kulturê kontynentu. Podobnie jak le Midi, dorzecze Dunaju ³¹czy Wielk¹ Nizinê z rejonem Morza ródziemnego; w tym przypadku jednak po³¹czenie biegnie z zachodu na wschód. Dunaj zaczyna bieg w Schwarzwaldzie, przecina ³añcuch gór w okolicach Pasawy, p³ynie przez Bramê Bawarsk¹, a potem przez ponad 2200 kilometrów wci¹¿ na wschód do Morza Czarnego. Dla plemion nadchodz¹cych ze wschodu têdy w³a nie prowadzi³a naj³atwiejsza droga w g³¹b l¹du i tu zaczyna³ siê najbardziej kusz¹cy szlak wiod¹cy ku po³udniowym morzom. Na przewa¿aj¹cym odcinku swojej d³ugo ci Dunaj by³ g³ówn¹ granic¹ oddzielaj¹c¹ od reszty Europy cesarstwo rzymskie, a wiêc cywilizacjê . W czasach nowo¿ytnych zlewisko Dunaju stanowi³o bazê terytorialn¹ wielkiego wielonarodowo ciowego cesarstwa Habsburgów, a tak¿e scenê podstawowej europejskiej konfrontacji chrze cijañstwa z islamem. [DANUVIUS]
DANUVIUS
W staro¿ytno ci rzeka Dunaj by³a jedn¹ z g³ównych linii podzia³u Pó³wyspu Europejskiego. W I w. n.e. zosta³a uznana za granicê cesarstwa rzymskiego: ³aciñski Danuvius lub grecki Ister oddziela³ cywilizacjê od barbarzyñstwa. Jednak¿e w czasach pó niejszych rzeka mia³a siê przemieniæ w jeden z g³ównych szlaków komunikacyjnych w otwarty bulwar ³acz¹cy Zachód ze Wschodem. W s³ynnej rze bie Berniniego zdobi¹cej fontannê Czterech Rzek na rzymskiej Piazza Navona to w³a nie Dunaj uosabia Europê obok afrykañskiego Nilu, azjatyckiego Gangesu i amerykañskiej La Platy. W górnym odcinku jako Donau rzeka przep³ywa przez samo serce germañskiego wiata. Jej ród³o oznaczone jest plakietk¹ w parku Fürstenberg w mie cie Donaueschingen w Szwarzwaldzie; widnieje na niej napis: HIER ENTSPRINGT DIE DONAU. Min¹wszy zamek Sigmaringen dom rodzinny Hohenzollernów toczy swe wody przez najwiêksze miasta wiêtego Cesarstwa Rzymskiego, Ulm i Ratyzbonê, opuszcza Pasawê i wp³ywa na teren wschodniego królestwa Österreich. W Austrii wyznacza³a drogê Nibelungom. [NIBELUNG] Mija Linz, gdzie cesarz Fryderyk III le¿y pochowany pod napisem, który stanowi³ jego motto: A-E-I-O-U Austria erit in orbe ultima; Amstetten, gdzie spoczywa Franciszek Ferdynand; Kierling, gdzie umar³ Franz Kafka; i Eisenstadt, gdzie spoczywa Haydn: Himmel habe Dank! Ein harmonischer Gesang War mein Lebenslauf
(Niebiosa, przyjmijcie nasze dziêki! Hymnem pe³nym harmonii By³a droga mojego ¿ycia)
Wiedeñ jak zauwa¿y³ Metternich jest miejscem, gdzie Europa spotyka siê z Azj¹ . W rodkowym biegu, jako Duna, coraz szerzej rozlana rzeka wp³ywa na obszar Wêgier, ojczyznê Madziarów, wci niêt¹ niby klin miêdzy le¿¹ce po obu stronach ziemie S³owian. W Bratys³awie/Pozsóny/Pressburgu op³ywa dawn¹ stolicê Górnych Wêgier, dzi stolicê Republiki S³owacji. Fertoód by³ miejscem, gdzie Esterházowie wznie li swój drugi Wersal ; Esztergom stolic¹ wêgierskich prymasów. Szentendre ( wiêty Andrzej), niegdy przystañ serbskich uchod ców, dzi jest Mekk¹ artystycznej bohemy. W Budzie i Peszcie turecki zamek spogl¹da z jednego brzegu rzeki na parlament w angielskim stylu, wznosz¹cy siê na drugim brzegu. [BUDA]
94
I. PAENINSULA
W dolnym biegu, za ¯elaznymi Wrotami, rzeka opuszcza ziemie katolickie i wp³ywa w krainy prawos³awne. Nikopol [NIKOPOLIS] jest miejscem, gdzie Wulfila t³umaczy³ greck¹ Bibliê na jêzyk gocki punktem wyj cia germanizmu . [BIBLIA] Le¿¹ca po lewej stronie Rumunia uwa¿a siê za spadkobierczyniê Dacji Trajana. Serbia i Bu³garia, po³o¿one na prawym brzegu, d³ugo okupowane przez Turków osmañskich (którzy nazywaj¹ rzekê Tuna), powsta³y na miejscu dawnych prowincji bizantyjskich. Chileaveche by³o niegdy przyczó³kiem Genui. Ostatni przystanek to le¿¹ca w delcie Sulina, najwiêkszy w Europie ptasi rezerwat wiat nie cywilizacji, lecz odwiecznej Natury. Z punktu widzenia geografa rzeki przenosz¹ osad i statki handlowe. Dla historyka s¹ nosicielkami kultur, idei, a czasami konfliktów1. S¹ jak samo ¿ycie. Na d³ugo ci ca³ych 2888 kilometrów od Donaueschingen po deltê pr¹d nie zatrzymuje siê ani na chwilê. 1
Por. E. Demangeon, L. Febvre, Le Rhin: problèmes d histoire et d économie, Pary¿ 1935.
¯adna linia graniczna nie ma jednak a¿ tak istotnego znaczenia jak ta, która wyznacza bieg Wo³gi. Na mocy wspó³czesnej konwencji przyjmuje siê, ¿e podzia³ kontynentów przebiega wzd³u¿ pasma gór i rzeki Ural. Na zachód od Uralu, w basenie Wo³gi, jest Europa; na wschód od Uralu, na Syberii czy w Kazachstanie Azja. A zatem stoj¹c na brzegu Wo³gi w Saratowie czy Carycynie, rzeczywi cie stoi siê u samych wrót. Linia Wo³gi wyznacza pierwszy europejski przystanek na g³ównym trakcie wiod¹cym ze stepów; a rzeka p³ynie rodkiem korytarza, który ³¹czy Morze Ba³tyckie z Morzem Kaspijskim. Do XVII wieku wzd³u¿ Wo³gi bieg³a tak¿e granica chrze cijañskiego osadnictwa by³a to wiêc wa¿na granica kulturowa. Wo³ga jest najwiêksz¹ rzek¹ Europy i, rozci¹gaj¹c siê od Atlantyku po Ural , godnie pe³ni rolê stra¿nika pó³wyspu. Zmiany rodowiska naturalnego przyjmowane s¹ we wszystkich aspektach geografii fizycznej jako rzecz oczywista. Ale tradycyjne dyscypliny szczegó³owe, na przyk³ad geologia, stwarzaj¹ wra¿enie, i¿ tempo tych zmian jest tak powolne, ¿e z perspektywy ¿ycia ludzkiego ich znaczenie wydaje siê bardzo marginalne. Dopiero niedawno zaczêto sobie u wiadamiaæ, ¿e wspó³czesne rodowisko naturalne cz³owieka jest o wiele mniej sta³e i niezmienne, ni¿ siê przedtem uwa¿a³o. Klimat, na przyk³ad, zmienia siê bezustannie. W pracy Civilization and Climate ( Cywilizacja a klimat , 1915) uczony amerykañski Ellsworth Huntington opublikowa³ wyniki swoich niezwykle pomys³owych badañ nad ogromnymi sekwojami Kalifornii. Praca sta³a siê zacz¹tkiem klimatologii historycznej. Poniewa¿ sekwoje ¿yj¹ ponad 3000 lat, a wielko æ rocznych przyrostów pnia zale¿y od temperatury i wilgotno ci w kolejnych latach, przekrój pnia sekwoi stanowi swego rodzaju zapis zmian klimatycznych na przestrzeni trzech tysi¹cleci. Metoda Huntingtona, dzi znana jako dendrochronologia, sta³a siê inspiracj¹ dla tezy o pulsowaniu , czyli zmieniaj¹cych siê fazach klimatycznych, któr¹ mo¿na stosowaæ do badania przesz³o ci wszystkich kontynentów. To z kolei da³o pocz¹tek szczególnej wersji determinizmu rodowiskowego. Rozwój cywilizacji klasycznej w rejonie Morza ródziemnego mo¿na by³o teraz przypisaæ nadej ciu fazy wilgotnej, która umo¿liwi³a uprawê pszenicy na przyk³ad w Afryce Pó³nocnej, podczas gdy na pó³nocy Europy szala³y deszczowe powodzie
95
I. PAENINSULA
oraz panowa³y mg³y i mrozy. Upadek wiata antycznego mo¿na by³o powi¹zaæ z id¹c¹ w przeciwnym kierunku zmian¹ klimatyczn¹, która przynios³a ródziemnomorskie s³oñce terenom le¿¹cym na pó³noc od Alp. Migracjê plemion mongolskich, która wywar³a bezpo redni wp³yw na historiê zarówno Europy, jak i Chin, mo¿na by³o zobaczyæ jako skutek przed³u¿aj¹cej siê suszy w oazach Azji rodkowej. W swojej pó niejszej pracy zatytu³owanej The Mainsprings of Civilization ( G³ówne mechanizmy cywilizacji , 1945) Huntington przedstawia wyniki badania innych czynników rodowiskowych takich jak dieta i choroba oraz ich zale¿no ci od czynników dziedzicznych7 . Zbytnie uproszczenia w ustalaniu wzajemnych powi¹zañ przynios³y przedmiotowi z³¹ s³awê; pó niej podjêto próby doprecyzowania wcze niej uzyskanych wyników. Mimo wszystko teorie o okresowych zmianach klimatu nadal maj¹ swoich zwolenników. Cyklomania jeszcze ¿yje: wzrost i upadek cywilizacji wci¹¿ próbuje siê wi¹zaæ z dos³ownie wszystkim od plam na S³oñcu po stada szarañczy. Jest zrozumia³e, ¿e zjawisko zmian rodowiska i ich wp³ywu na ¿ycie ludzi poci¹ga uczonych, bez wzglêdu na naukow¹ orientacjê. To, ¿e klimat siê zmienia, jest w koñcu do wiadczalnie sprawdzalnym faktem. Pewne obszary wiata rzymskiego, które niegdy by³y ojczyzn¹ populacji ¿yj¹cych w dostatku, dzi s¹ ja³owymi pustyniami. Groby zmar³ych wikingów kopano w ziemi Islandii i Grenlandii, która dzi jest skuta wiecznym lodem i nie poddaje siê wspó³czesnym kilofom ani szpadlom. W XVII wieku w Londynie na lodzie pokrywaj¹cym Tamizê odbywa³y siê co roku zimowe festyny; armie przechodzi³y przez skuty lodami Ba³tyk w miejscach, gdzie dzi próba takiego przemarszu by³aby samobójstwem. rodowisko naturalne Europy nie jest czym ustalonym raz na zawsze, choæ nie zawsze da siê dok³adnie zmierzyæ najsubtelniejsze rytmy wahañ. [VENDANGE]
VENDANGE Klimatologia historyczna opiera siê na zapisach dokonanych przez
ludzi oraz na zapisach, które przechowa³a na u¿ytek potomnych sama przyroda. Do pierwszej grupy róde³ nale¿¹ dzienniki, opowie ci podró¿ników i kalendarze pogody prowadzone przez zarz¹dców maj¹tków, handlarzy zbo¿em czy hodowców winnic. Do grupy drugiej zalicza siê s³oje drzew, skamieliny, osady, stalaktyty i lodowce. Precyzja, z jak¹ Przyroda prowadzi swoje zapiski, jest wprost zadziwiaj¹ca nawet je li idzie o czasy historyczne. Roczne warstwy osadów na dnie olbrzymiego s³onego jeziora na Krymie skatalogowano wstecz do roku 2294 p.n.e. Niektóre z gigantycznych stalagmitów na przyk³ad te znajduj¹ce siê w jaskini Aven d Orgnac w Jurze licz¹ sobie ponad 7000 lat. Ró¿nice gêsto ci zawartych w nich z³ó¿ kalcytowych s¹ wiernym odbiciem prawid³owo ci dotycz¹cych poziomu opadów deszczu w poszczególnych epokach. Fenologia zajmuje siê badaniem pór dojrzewania owoców; wykorzystuje siê j¹ powszechnie przy odtwarzaniu historii winnic i winobrañ. Przez ca³e wieki wiele francuskich winnic co roku publicznie og³asza³o datê rozpoczêcia zbioru winogron. Data wczesna wskazywa³a na sezon pe³en s³oñca, data pó na na sezon ch³odnej pogody. Porównuj¹c daty première couvée dla okre lonego miejsca, historycy s¹ w stanie zestawiæ kompletn¹ seriê fenologiczn¹ obejmuj¹c¹ bardzo d³ugi okres. Z kolei zestawiaj¹c ze sob¹ takie serie fenologiczne dla ró¿nych miejsc, potrafi¹ obliczyæ redni¹ dla ka¿dego regionu. Owe 7
Ellsworth Huntington, Civilization and Climate, 1915, wyd. 3, New Haven, Conn. 1924; The Mainsprings of Civilization, Nowy Jork 1945.
96
I. PAENINSULA
courbes de vendange, czyli krzywe winobrania , dostarczaj¹ dok³adnych informacji o zmianach klimatu (por. Dodatek III, 6). Kolejnym ród³em informacji jest ruch lodowców. Lodowce posuwaj¹ siê naprzód w okresach zimna i cofaj¹ w okresach stosunkowo ciep³ej pogody. Co wiêcej, d³ugo æ europejskich lodowców alpejskich dla danego roku mo¿na czêsto ustaliæ na podstawie relacji naocznych wiadków, starych rycin lub oficjalnych zapisów. W archiwach na przyk³ad w tym, które znajduje siê w Chambres des Comptes de Savoie (w sabaudzkiej izbie skarbowej) mo¿na znale æ doniesienia inspektorów podatkowych na temat ruchu lodowców, które niszczy³y wsie lub uniemo¿liwia³y ich mieszkañcom zap³acenie w terminie dziesiêcin i podatków. Na przyk³ad w roku 1600, który by³ w Chamonix rokiem klêski, mieszkañcy wsi zarówno po francuskiej, jak i po w³oskiej stronie Mont Blanc ¿yli w obawie przed tym, co im przyniesie przysz³o æ. Szczegó³owe badania lodowców Mer de Glace, Rhonegletscher w Valais i Vernagt w Tyrolu, które pod koniec XVI wieku siêga³y o kilka kilometrów ni¿ej ni¿ dzi , dowodz¹ prawdziwo ci hipotezy o europejskiej ma³ej epoce lodowcowej . Maxima przypada³y na lata 1599 1600, 1640 1650, 1680, 1716 1720 i 1770. W roku 1653 ludzie rzucili schodz¹cemu lodowcowi Aletsch wyzwanie, stawiaj¹c u jego stóp pos¹g w. Ignacego, i lodowiec siê zatrzyma³. Cofanie siê lodowców w dzisiejszej epoce trwa nieprzerwanie od roku 1850. Dane dotycz¹ce klimatu s¹ najbardziej przekonywaj¹ce wtedy, kiedy potwierdza je kilka niezale¿nych róde³. Tak na przyk³ad gwa³towne skoki pogody w latach trzydziestych XVI wieku potwierdzaj¹ zarówno s³oje drzew w Niemczech, jak i daty vendanges z Francji i Szwajcarii. Najzimniejszy sezon odnotowano w europejskich winnicach w roku 1816. Zbiór zniszczonych przez pogodê winogron rozpocz¹³ siê we wschodniej Francji w dniu Wszystkich wiêtych (1 listopada). Mary Shelley, która spêdza³a wakacje w pobliskiej Szwajcarii, nie mog³a nawet chodziæ na spacery. Wobec tego zosta³a w domu i stworzy³a Frankensteina1. 1
Mary Shelley (1797 1851), córka pary angielskich powie ciopisarzy i ¿ona wybitnego angielskiego poety, przesz³a do historii literatury europejskiej jako autorka powie ci grozy Frankenstein (1818) (przyp. t³um.).
A Study of History ( Studium historii , 1933 1939) Arnolda Toynbee ego, które prezentuje czytelnikom ca³o ciow¹ teoriê wzrostu, kryzysu i rozpadu cywilizacji, jest zaledwie jedn¹ spo ród najwybitniejszych prac z dziedziny historii rodowiska naturalnego. Przedstawiwszy ród³o cywilizacji w kategoriach reakcji ludzko ci na wyzwanie rodowiska naturalnego , autor wprowadza sformu³owane przez siebie prawo zalet p³yn¹cych z przeciwno ci . Rzymska Kampania, pó³pustynia Judy, piaszczyste po³acie Brandenburgii i nieprzyjazne wybrze¿a Nowej Anglii wymienia jako przyk³ady surowych warunków naturalnych, które sta³y siê podniet¹ do o¿ywionych dzia³añ. Mo¿na by jeszcze do tej listy dodaæ mateczniki Ksiêstwa Moskiewskiego. Wyliczywszy bod ce w postaci ciosów, opresji i kar , przechodzi do koncepcji z³otego rodka . Podczas gdy S³owianie z Europy Wschodniej cierpieli na brak bod ców we wcze niejszych okresach swoich dziejów, Celtom i Skandynawom dawa³ siê we znaki nadmiar przeciwno ci losu. Zdaniem Toynbee ego, warunki najbli¿sze idea³u przytrafi³y siê cywilizacji hellenistycznej w staro¿ytnej Grecji, która by³a najwspanialszym kwiatem tego gatunku, jaki kiedykolwiek dot¹d zakwit³ na wiecie 8 . 8
Arnold J. Toynbee, A Study of History, 1934, wyd. skrócone D. C. Sommerville, Londyn 1960, s. 151.
97
I. PAENINSULA
Dzi mimo ¿e nie dyskredytuje siê bynajmniej znaczenia wp³ywu rodowiska na cz³owieka zwraca siê szczególn¹ uwagê na znaczenie wp³ywu cz³owieka na rodowisko. [EKOLOGIA] Ekologia historyczna wy³oni³a siê jako odrêbny przedmiot badañ na d³ugo przed tym, zanim odkrycie efektu szklarniowego uczuli³o ludzi na jego znaczenie. Odwo³uje siê do ca³ego szerokiego repertuaru magii wspó³czesnej techniki. Archeologia lotnicza zrewolucjonizowa³a nasz¹ wiedzê o prehistorycznym krajobrazie. Sedymentologia, która zajmuje siê badaniem prawid³owo ci w strukturze osadów rzecznych, oraz glacjologia, która bada prawid³owo ci lodowcowych formacji lodowych, s³u¿¹ zwiêkszeniu dok³adno ci opisów zmian rodowiska na przestrzeni wieków i tysi¹cleci. Analiza geochemiczna, która pozwala zmierzyæ poziom fosfatów w glebie w miejscach, gdzie niegdy istnia³y ludzkie osady, przynosi nowe informacje, staj¹c siê kolejnym potê¿nym narzêdziem w rêkach archeologów. Palinologia, czyli analiza py³ków ro lin, która zajmuje siê badaniem pochodz¹cych z dawnych epok ziarn przechowanych w glebie, umo¿liwia rekonstrukcjê spektrum dawnego ¿ycia ro lin. Specjali ci przytaczaj¹ dowody wiadcz¹ce o upadku wielkiego wi¹zu , dane wskazuj¹ce na gatunki zbó¿ uprawianych przez prehistorycznych rolników, mówi¹ce o chronologii procesu wyrêbu lasów. Dziêki analizie torfu, która opiera siê na sk³adzie i szybko ci przyrastania pok³adów na torfowiskach, zidentyfikowano piêæ podstawowych okresów pogarszania siê klimatu w okresie od 3000 r. p.n.e. do 1000 r. n.e. Wiedza na temat prehistorii poczyni³a znaczne postêpy od czasów, gdy archeolodzy potrafili jedynie wykopywaæ przedmioty z ziemi, a potem usilnie starali siê dopasowaæ swoje znaleziska do fragmentarycznych wzmianek zawartych w staro¿ytnych tekstach. [14C] 14
C
Izotop wêgla 14C zachowuje mierzalne lady radioaktywno ci przez okres 40 tysiêcy lat. Oznacza to, ¿e tego radioaktywnego izotopu mo¿na u¿ywaæ jako wska nika w okre laniu wieku materia³ów pochodzenia organicznego z czasu od pó nego paleolitu a¿ do niedawnej przesz³o ci. Datê mierci ostatniego neandertalczyka i czas, w którym ¿yli mieszkañcy Cro-Magnon, okre la siê w przybli¿eniu na rok 35 000 p.n.e. Warto æ izotopu 14C, której odkrycie zas³u¿y³o sobie na Nagrodê Nobla w dziedzinie chemii za rok 1960, polega na jego samoczynnym i sta³ym rozpadzie. Jedyny z trzech izotopów wêgla odznaczaj¹cy siê radioaktywno ci¹; gromadzi siê we wszelkiej materii organicznej w wyniku oddzia³ywania promieniowania kosmicznego na atmosferê. Znajduje siê w ko ciach, tkankach miêkkich cia³a, w muszlach, miêsie, we w³osach i w sznurkach, w tkaninach, w drewnie i w wielu innych substancjach, które wystêpuj¹ obficie na terenach wykopalisk archeologicznych. Zaczyna siê rozpadaæ z chwil¹ mierci organizmu ¿ywego; czas po³owicznego rozpadu wynosi oko³o 5730 lat, a redni okres ca³kowitego rozpadu oko³o 8033 lat. Jednoprocentowy spadek radioaktywno ci wyznacza okres oko³o 80 lat. Skalowanie wyników zale¿y od wielkiej liczby zmiennych. Ale ostatnio metoda wska nika izotopowego bardzo zyska³a na dok³adno ci dziêki odkryciu technik uzupe³niaj¹cych, które stwarzaj¹ podstawê do porównañ. Tak na przyk³ad pomiary wiecenia termicznego czy rezonansu spinu elektronów pozwalaj¹ na wykrycie bardzo ma³ych zmian powodowanych przez naturaln¹ radioaktywno æ sieci krystalicznej minera³ów, dziêki czemu s¹ one szczególnie przydatne do okre lania wieku materia³ów ceramicznych. Badanie izo-
98
I. PAENINSULA
topów wêgla metod¹ AMS (Accelerator Mass Spectrometry, Akcelerowana Spektroskopia Mas) zwiêkszy³o zakres przedzia³u chronologicznego do oko³o 100 tysiêcy lat, podaj¹c w w¹tpliwo æ poprzednie szacunki okresu, z którego pochodz¹ najstarsze odnalezione szcz¹tki ludzkie. W ci¹gu trzydziestu lat rozwoju metody wska ników izotopowych powsta³y imponuj¹ce zbiory danych. Tak na przyk³ad archeolodzy badaj¹cy epokê mezolitu mog¹ ju¿ korzystaæ z katalogów, które podaj¹ daty dotycz¹ce znalezisk z terenu ca³ej Europy. Wiek od³amka glinianego naczynia bêd¹cego przyk³adem ceramiki wstêgowej rytej z Eitzum w Dolnej Saksonii oceniono na 6480 ±210; wêgla drzewnego ze stanowisk we Vlasacu w Serbii na 7940 ±77; wiek zwêglonej ga³¹zki sosnowej z miejscowo ci Ca³owanie ko³o Warszawy na 10030 ±120. Ka¿dy kolejny pomiar jest cegie³k¹ uzupe³niaj¹c¹ spójn¹ budowlê. Najbardziej spektakularnym wyzwaniem dla 14C sta³o siê jednak zadanie okre lenia wieku Ca³unu Turyñskiego. Podobno zosta³ on sprowadzony z Ziemi wiêtej do Europy w XIV wieku; widnieje na nim blade odbicie twarzy i cia³a martwego mê¿czyzny; sta³ siê przedmiotem czci jako relikwia Ukrzy¿owania. Badania przeprowadzone w latach 1988 1989 wykaza³y, ¿e materia³, z którego zrobiono ca³un, zosta³ utkany miêdzy 1260 i 1390 r. n.e. Nie uda³o siê jednak wyja niæ pochodzenia odbitego na nim obrazu1. 1
L. Picknett, C. Prince, The Turin Shroud: the shocking truth revealed, Londyn 1994; R. Hoare, The Turin Shroud is genuine: the irrefutable evidence, Londyn 1994.
Wspó³cze ni prehistorycy przywi¹zuj¹ tak¿e wielk¹ wagê do zmian spo³ecznych w okresie prehistorycznym. By³ czas, kiedy niemal wszystkie nowe zjawiska kulturowe wyja niano w kategoriach masowych migracji ludzi. Pojawienie siê nowych rytua³ów pogrzebowych, nowych ceremonii, nowych wyrobów kultury materialnej czy wreszcie nowej grupy jêzykowej automatycznie wi¹zano z za³o¿eniem, ¿e na danym terenie pojawili siê nowi ludzie. Dzi mimo ¿e nie dyskredytuje siê oczywi cie znaczenia prehistorycznych wêdrówek ludów uczeni rozumiej¹ ju¿, i¿ zmiany w kulturze materialnej i duchowej mo¿na wyja niaæ w kategoriach ewolucji zachodz¹cej w obrêbie istniej¹cych populacji. Trzeba przy tym braæ pod uwagê postêp techniczny, zmianê panuj¹cej religii oraz ewolucjê jêzyka. Prehistoriê Europy nale¿y rozpatrywaæ w powi¹zaniu z dwoma ci¹gami chronologicznymi, z których ka¿dy reprezentuje zupe³nie inny rz¹d warto ci. Czas geologiczny, który obejmuje okres od powstania Ziemi, oceniany na 4550 milionów lat, dzieli siê na ery, okresy i epoki od azoiku po holocen. ¯ycie cz³owieka na Ziemi natomiast obejmuje zaledwie górny koniuszek skali czasu geologicznego. Pocz¹tki pochodz¹ z Afryki, z okresu rodkowego pliocenu. Do Europy dotar³ w rodkowym okresie plejstocenu. W stadium okre lane jako cywilizacja wkroczy³ dopiero po zakoñczeniu czwartorzêdu. Sama Europa w swym obecnym kszta³cie liczy sobie zaledwie piêæ milionów lat; cz³owiek ¿yje w niej nie d³u¿ej ni¿ od miliona lat (por. Dodatek III, 1). Wed³ug skali czasu geologicznego powstanie Pó³wyspu Europejskiego wypada uznaæ za wydarzenie nowszej daty. Osiemdziesi¹t milionów lat temu przewa¿aj¹ca czê æ l¹du, którego przeznaczeniem by³o staæ siê kiedy Europ¹, na wpó³ zatopiona, tworzy³a archipelag wysp rozproszonych na wodzie po ród oceanu. Potem, w miarê jak Atlantyk rós³, osi¹gaj¹c swoje pe³ne rozmiary, dryfuj¹ca p³yta Afryki zamyka³a przesmyk od
99
Legendarna książka Normana Daviesa Ci, którzy mówią, że historia jest nudna, po lekturze Europy muszą zmienić zdanie! „The Daily Telegraph” Od epoki lodowcowej po zimną wojnę. Od Lublina do Dublina, od króla Minosa po Margaret Thatcher – te i wiele innych faktów, postaci i wydarzeń Norman Davies zdołał pomieścić w jednym tomie swej historii Europy! „Panzerfaustinum Verlag” Norman Davies urodził się w 1939 roku w Bolton w północnej Anglii. Studiował w Oksfordzie, Grenoble, Perugii i Sussex. Doktorat uzyskał na Uniwersytecie Jagiellońskim. Przez lata związany ze School of Slavonic and East European Studies przy uniwersytecie w Londynie. Wykładał na najważniejszych światowych uniwersytetach: Cambridge, Columbii, McGill, Hokkaido, Stanfordzie, Harvardzie, w Adelajdzie i Oksfordzie. Od 1997 roku jest członkiem Brytyjskiego Towarzystwa Historycznego. Obecnie jako professor emeritus uniwersytetu w Oksfordzie poświęca swój czas na pisanie książek. Norman Davies przez Polaków został uhonorowany m.in. Krzyżem Kawalerskim Polonia Restituta, jest honorowym obywatelem Krakowa, Wrocławia, Lublina i Warszawy. Otrzymał doktoraty honoris causa uniwersytetów: Jagiellońskiego, Gdańskiego, Marii Curie-Skłodowskiej i Warszawskiego. Jest honorowym członkiem Związku Powstańców Warszawskich. Wraz z żoną Marią mieszka w Oksfordzie. Ma dwóch synów, Daniela i Christiana.
Brytyjski historyk stworzył imponujące dzieło, o którym krytycy orzekli: lektura obowiązkowa. „The Times” Davies odkrywa przed czytelnikiem zakrojony na szeroką skalę zamysł, ogromną umiejętność narracji, wielki dar zwięzłości stylu i wspaniałe wyczucie równowagi w kompozycji całości… Przywracając przeszłość Europy do życia z tak niezrównaną werwą, potrafi jednocześnie przemówić do jej dnia dzisiejszego. „New York Times Review of Books”
Inne książki Normana Daviesa wydane w Znaku: Boże igrzysko. Historia Polski Smok wawelski nad Tamizą. Eseje, polemiki, wykłady Wyspy. Historia Mikrokosmos. Portret miasta środkowoeuropejskiego. Vratislavia – Breslau – Wrocław (współautor: Roger Moorhouse)
Przez wiele lat nie miał żadnej oficjalnej nazwy. Włosi, Niemcy, Polacy i Anglicy nazywali go „francuską chorobą”. Francuzi nazywali go „neapolitańską chorobą”. Neapolitańczycy nazywali go „hiszpańską chorobą”. Portugalczycy nazywali go „kastylijską chorobą”, a Turcy – „chrześcijańską chorobą”. Pewien hiszpański lekarz, który jako jeden z pierwszych tę chorobę leczył, nazwał ją „jadowitym wężem Hispanioli”. Europejski debiut syfilisu odbył się podobno w Europie w Barcelonie w 1493 roku. Diaz de Isla utrzymywał później, że leczył kapitana „Niñy”, Vincente Pinzona; sądzono, że choroba przekroczyła Atlantyk razem z załogą Kolumba. Bez względu na to, czy przywieźli ją żeglarze czy niewolnicy, czy też jedni i drudzy, w roku 1494 dotarła do Neapolu, akurat na czas, żeby przywitać wojska francuskich najeźdźców. Kiedy następnego roku oddziały najemników francuskiego króla rozproszyły się, żołnierze zabrali chorobę ze sobą do wszystkich niemal miast Europy. W roku 1495 cesarz Maksymilian wydał dekret przeciwko „złej kile”, którą uważano za Bożą karę na bluźnierców. W roku 1496 miasto Genewa podjęło próbę oczyszczenia swoich syfilitycznych domów publicznych. W roku 1497, w dalekim Edynburgu, na mocy statutu zarażeni syfilisem mieli się udawać na wyspę Inchkeith pod karą napiętnowania. O włoskiej kampanii Karola VIII Wolter miał napisać: „Francja nie utraciła wszystkiego, co zdobyła. Zatrzymała sobie kiłę”. (…) W 1530 roku włoski poeta Girolamo Fracastoro ułożył poemat o pasterzu, którego dotknęła francuska choroba. W odpowednim czasie poemat wykorzystali uczeni, aby nadać chorobie uczoną nazwę. Pasterz miał na imię Syphilus. (fragment książki)
Powstanie ’44 Jak powstało „Powstanie ’44” Orzeł biały, czerwona gwiazda. Wojna polsko-bolszewicka 1919–1920
Cena detal. 119,90 zł
Europa – między Wschodem a Zachodem Europa walczy 1939–1945. Nie takie proste zwycięstwo
Europa_OBWOLUTA.indd 1
2010-08-25 15:02:34