__MAIN_TEXT__
feature-image

Page 1

D IE B E G T E Z E B R O O D N E FIETS

T E Z R E V T O O R ’T G ME

ELGEM

DENBURG • TORHOUT • ZED

LARE • KORTEMARK • OU

• ICHTEGEM • KOEKE T FIETSROUTES IN GISTEL


Stationsput, Eernegem

Colofon Deze fietskaart is een initiatief van de regiowerking Brugse Ommeland (Westtoer) en Ginter, intergemeentelijke cultuurpartners. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/ of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op eender welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Tekst en samenstelling: Ginter, Gistel, Ichtegem, Koekelare, Kortemark, Oudenburg, Torhout, Zedelgem Redactie, opmaak en druk: Goekint Graphics Foto’s: Ginter, Gistel, Ichtegem, Koekelare, Kortemark, Oudenburg, Torhout, Zedelgem, Westtoer, coverfoto: Collectie Filip Debaillie Kaart: Nele Vandepitte, Westtoer Wettelijk depotnummer: WD/3029/2015/69 Verantwoordelijke Uitgever: Westtoer apb 2 www.brugseommeland.be


OI W ht oc st et - fi Gin

r te Gin

fie

ts

to

ch

tW

OI

Gin

r-

OI

te

et st oc ht W

- fi

FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

Gin te r

’T GROOT VERZET

te

r-

fie

ts

to

Met de fietsroutes in dit boekje verken je het Brugse Ommeland en een stukje van de Westhoek. Met ch

tW

OI

deze trajecten fiets je door het gebied gelegen tussen Brugge en de Kust. Naar de Kust toe vind je weidse en open polderlandschappen met pittoreske dorpjes. Dichter bij Brugge kom je in de bosrijke groene gordel, befaamd om zijn bossen en kastelen. Met de uitgestippelde fietstochten willen wij je te

r-

fie

ts

to

ch t

W

OI

graag onderdompelen in wat er zich hier honderd jaar geleden afspeelde. Kleine en grote verhalen Gin

worden verteld over het leven in bezet gebied. De routes zijn ook bewegwijzerd, volg hiervoor de pijltjes (zie afbeelding).

Meer info over de regio? Surf naar www.brugseommeland.be

INHOUD Voorwoord���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 5 Route Gistel ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 8 Route Ichtegem����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 12 Route Koekelare ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 16 Route Kortemark������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 20 Route Oudenburg ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 24 Route Torhout����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 28 Route Zedelgem ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 32 Het Brugse Ommeland��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 36 WOI activiteiten in de regio����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 38 www.brugseommeland.be 3

fie

ch

to

ts

r-

te

Gin


Oostmolensite, Gistel

Stationsput, Eernegem

Groene 62, Eernegem

Abdij van Zevenkerken, Sint-Andries

Sint-Amanduskerk, Bekegem

Romeins Archeologisch Museum (RAM), Oudenburg

kasteel van Loppem


’T GROOT VERZET

FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

VOORWOORD

Ginter is een samenwerkingsverband op vlak van

van bescheiden monumenten tot gigantische

cultuur tussen 7 gemeenten. Het wil jou in beweging

kanonnen. Onderweg brengen we je grote en kleine

zetten. Laten beleven.  Als het kan liefst dicht bij

verhalen. Soms een drama, soms ook niet. Door de

huis, in eigen streek. Niet alleen rond kunst, podium

initiatiefnemers werden historische gegevens voor

of boek, maar ook in het kader van de herdenking

de streek voor de eerste keer samengebracht in een

van de Grote Oorlog. WOI is niet iets wat zich enkel

gezamenlijk project. Samen werd het een mooie

rond of achter de frontlijn afspeelde. Hier werd door

puzzel die een duidelijk beeld biedt van wat oorlog in

de Duitse bezetter een gigantische infrastructuur

bezet gebied betekende.

uitgebouwd, regeltjes vastgelegd, was de oorlog tastbaar en hoorbaar aanwezig in het dagelijkse leven

Met mooie tochten, goeie verhalen, gezellige

van de bewoners van Torhout, Zedelgem, Oudenburg,

stopplaatsen en lekkere streekproducten onderweg

Kortemark, Ichtegem, Koekelare en Gistel.

wensen wij je prettig en boeiend fietsplezier.

Met de uitgestippelde fietstochten doorheen ons gebied willen wij je graag onderdompelen in wat er

Peter Velle

zich hier honderd jaar geleden afspeelde. Vergeten

Voorzitter Ginter

en verborgen relicten worden in de kijker geplaatst,

www.brugseommeland.be 5


’T GROOT VERZET FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

GINTER BEZET

14 u. voor

Eerste Wereldoorlog site en museum met aandacht voor de Duitse zijde

ch tel.

18 h.

oups

Aan de IJzer ging het er bijzonder hard aan toe. Net toen de Duitsers de bovenhand haalden, zorgde de onderwaterzetting van de IJzervallei voor het afbreken van die opmars. De IJzerslag eindigde op 10 november 1914. Voor 4 jaar lagen de linies nu vast.

18 h. pos-

.

OntDEk hEt VERhAAL VAn hEt GROOtStE DUItSE kAnOn tE kOEkELARE

UGGE

BR

TRIJK

Ginter WO I In zijn rush naar de Noordzee- en Kanaalhavens trok het Duits leger gedurende oktober 1914 kordaat door Vlaanderen. Daarbij kwam het herhaaldelijk tot schermutselingen en confrontaties met het Belgisch leger. Ook in de Gintergemeenten was dat het geval.

US

KIJK. LEES. LUISTER.

SE

L

interactief multimedia museum www.langemaxmuseum.be

Onze partners :

SPAENHIERS

6 www.brugseommeland.be

Gemeente Koekelare

De uitbouw ervan werd vanuit de achterhoede georganiseerd. De oorlogsmachine draaiende houden vergde zware inspanningen. De militaire organisatie, de bevoorrading, even rusten, ontspannen en oefenen, indien nodig verplegen, eventueel begraven … voor al die aspecten werd de regie gevoerd in het achterland. Hier komt ook inkwartiering bij kijken, de impact van bombardementen, … Ook opeisingen en schaarste werden aan den lijve ondervonden. In de Gintergemeenten zijn hiervan nog allerlei relicten bewaard gebleven.


’T GROOT VERZET

FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

GINTER BEZET

Militair valt de uitbouw van een verdediging in de diepte op. Een tweede vuurlinie, bunkerlinies, prikkeldraadversperringen, … maakten daar deel van uit. De verbinding, die de weg Gistel-Sint-Pieterskapelle bood, kon zo een bunkerlinie worden. Ook in Oudenburg was daar aandacht voor. Spijtig genoeg suggereren de resterende bunkers al lang niet meer dat er sprake was van linies. Offensief speelde ook de opstelling van allerhande geschut een belangrijke rol. Lange afstandsgeschut zoals de Lange Max in Koekelare-Leugenboom werd dan weer ingezet om aanvoerhavens als Duinkerke te ontwrichten. De aanleg van loopgraven, schuilplaatsen en bunkers vereiste de aanvoer van allerlei materiaal. In verschillende ‘pionierparken’ werd dat materiaal bijeen gebracht en geprepareerd. Bestaande treinof tramstations werden dan ook als ‘pionierparken’ uitgebouwd. Kortemark en Zarren op de lijn naar Adinkerke-De Panne, maar ook Koekelare kwamen zo in beeld.

Kampementen voor rustende soldaten schoten overal als paddenstoelen uit de lucht. Daaraan waren, zoals bvb. in Handzame en Bovekerke soms oefenfaciliteiten en schietstanden verbonden. Door de benodigde bevoorrading ontstond een dicht netwerk van smalspoorwegen en andere verbindingswegen, waarvan sommige na de oorlog behouden bleven. Vanuit vliegvelden, zoals Handzame-Spondestraat en Ichtegem-De Engel observeerden en bombardeerden de Duitsers de Belgische linies. Sporadisch werden ook luchtgevechten geleverd. In 1958 liep de laatste concentratie van de Duitse begraafplaatsen ten einde. Een tiental locaties in de Gintergemeenten zijn dan ook geruimde Duitse begraafplaatsen. In mindere mate kan tot slot ook naar de wederopbouwarchitectuur verwezen worden als het Ginter-WO I erfgoed onder de loep wordt genomen.

www.brugseommeland.be 7


’T GROOT VERZET FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

GISTEL IN DE EERSTE WERELDOORLOG Gistel in de oorlogsjaren De inval van de Duitse troepen gebeurde op 15 oktober 1914 om 14 uur. Generaal Hans Hartwig von Beseler, de veroveraar van Antwerpen, kreeg de verlaten woning van burgemeester Delphine Depuydt toegewezen. De Duitse voorposten veroverden het verlaten Gistel zonder slag of stoot. De eerste Duitse maatregelen waren het verbod om vanaf 16 oktober nog de klokken te laten luiden en de verplichting om de Duitse middelEuropese tijd in te voeren en de torenuurwerken aan te passen om zo de verkeersmoeilijkheden te doen ophouden. Gistel zal vier jaar bezet worden door de 2. Marine-Division van het Marinekorps Flandern. Op 15, 16 en 17 oktober 1918 laten de Duitsers alle bruggen, de spoorweg, de tramlijn en alle militaire installaties de lucht invliegen. Op 17 oktober om 10 uur landen drie Belgische vliegtuigen op het vliegveld. ‘s Middags zijn de voorposten reeds ten westen van Gistel en ‘s avonds komen twee regimenten van de Jagers te voet o.l.v. generaal Louis Hubert Rucquoy Gistel officieel bevrijden. WO I-fietsroute - locaties in Gistel (kaart p. 10-11) Start- en eindpunt: Oostmolensite (Warandestraat 29) 1 De geschiedenis van de Oostmolen is nauw verbonden met de molenbouwersfamilie Peel en Alfred Ronse. Eind 1915 ging Charles Peel werken in de pas opgerichte munitiefabriek in Birtley. Alfred Ronse was vanaf 1919 Toegevoegde Hoog Koninklijke Commissaris bij de wederopbouw in de Westhoek (lees meer in het bezoekerscentrum van de Oostmolen). 2 Commissaris Alfred Ronse leidde de organisatie niet vanuit zijn kasteel Ter Waere maar wel vanuit een herenhuis in de Vaartstraat, nu bouwstoffenbedrijf Boudolf. 3 Gebroodroofd in Oostende kwam dokter Eugeen van Oye zich in 1923 in deze woning in de Bruidstraat 8 www.brugseommeland.be

vestigen. In 1969 werd een standbeeld van de dichter, vervaardigd door Lodewijk Willaert, ingehuldigd. 4 De relieken van de H. Godelieve werden op 10 oktober 1914 in een zinken kist begraven in de tuin van de dekenij. 5 Rond de kerk bevindt zich een grafmonument van de familie Pollet. De activiteiten van Eduard-Alfons Pollet als consul-generaal in Londen tijdens de Eerste Wereldoorlog bezorgden hem in het buitenland veel prestige. 6 De inhuldiging van het standbeeld gebeurde op 17 april 1922 met een volksfeest en een grote stoet. 7 Pas in 1925 konden pastoor-deken Leo Deleu, Alfred Ronse en architect Theo Raison de Onze-Lieve-Vrouwekerk met de Godelievebeuk verfraaien. 8 De Duitse bezetter onderzocht het water van de Godelievebron en wenste het geneeskrachtig water te gebruiken voor de gewonden in de Feldlazaretten. (lees meer in het Godelievemuseum ) 9 Voor de inkom van de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Zevekote staat een bescheiden oorlogsmonument voor de slachtoffers van de Groote Oorlog. 10 Hoeve met Duitse bunkers die behoren tot het steunpunt 17 binnen de Flandern I Stellung. Het deel van de Flandern I–Stellung bestond uit 18 weerstandsnesten met stevige betonnen mitrailleursposten, loopgraven en prikkeldraadversperringen. 11 Op 18 oktober 1914 was het klooster van Zevekote herschapen in een ziekenboeg voor ongeveer 300 Duitse soldaten. 12 De 19de-eeuwse dorpspomp voor het klooster van Zevekote werd tijdens de bezetting de General Eberhardbrunnen genoemd. 13 Vier zonen van de familie de Crombrugghe de Looringhe, die het kasteel domein Bon Vouloir bewoonde, werden oorlogsvrijwilliger bij het Belgische leger.


’T GROOT VERZET

FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

14

Bij de onthulling van het monument op 24 mei 1920 trok een stoet van duizenden oud-strijders door Moere. 15 Op de begraafplaats van Moere rust het lichaam van Marcel de Crombrugghe, boordschutter-vlieger, in het familiegraf. 16 Het Lange Max Museum vertelt de boeiende geschiedenis van de batterij Pommern die tijdens het interbellum een toeristische attractie was. 17 Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd de stokerij van Pieter Adan, die opgericht was in 1891, grotendeels gesloopt. 18 In maart 1915 wordt Moere gestraft met een boete van 10.000 mark omwille van een onopgelost misdrijf langs de spoorlijn Torhout-Oostende. 19 Op 24 en 25 oktober 1916 werd in de brouwerij Van Wijnendaele het koper en brons in beslag genomen. De gebouwen werden als logies en smidse gebruikt. 56 herbergen in de regio vielen zonder bier. 20 Cyrille Van Wijnendaele was niet alleen tijdens de oorlog dokter maar ook de stichter van de nabijgelegen brouwerij Van Wijnendaele. 21 Na een veroordeling als activist, bestuurslid van Jong-Vlaanderen en professor aan de Vlaamsche Hoogeschool van Gent, vluchtte Jan Eggen (van Terlan) naar het buitenland. 22 Bij de bevrijding werd Gistel beroerd door het overlijden van de 4-jarige Rachel Inghelbrecht in het gasthuis van de zusters van de H. Vincentius à Paulo. In de publicatie Gistelse verhalen uit de Groote Oorlog’ belicht auteur Marc Vansevenant vijftien Gistelse figuren met als rode draad hun levensverhaal en belevenissen tijdens de Eerste Wereldoorlog. Het boek bevat naast nieuw historisch materiaal ook een 50-tal minder bekende foto’s uit de periode 1914-1928. De publicatie (€ 15) is te verkrijgen bij de dienst toerisme of in het Godelievemuseum.

Luchtfoto van het centrum van Gistel met het vliegveld (1916)

VLIEGVELDEN IN BEZET GEBIED Een belangrijk historisch feit is dat de I. Marine Feldflieger-Abteilung vanuit Gistel de Britse hoofdstad bombardeerde. Waarnemer Flugmeister Walter Ilges en piloot Lt. Paul Brandt stegen met een LVG C.II op 28 november 1916 vanuit Gistel op voor een raid op Londen. Geen enkele vijandelijke piloot was tot dan toe zo roekeloos geweest. Hij mikte zijn bommen vanaf vierduizend meter hoogte op de admiraliteitsgebouwen in Whitehall, maar ze misten hun doel op een mijl. De zwakke explosies veroorzaakten een beperkte schade. Op de terugweg boven het Kanaal kreeg het vliegtuig echter motorpech en maakte het bij Boulogne een noodlanding. De twee Duitsers staken in allerijl hun vliegtuig in brand en probeerden te voet te ontkomen, maar werden ingerekend door Franse soldaten, die een grootschalige plattegrond van Londen op hen aantroffen. www.brugseommeland.be 9


ebrug

Ho

LEGENDE

ot

Museum CafĂŠ/restaurant Fietsinrijpunt Parking locatie fietsroute picknicktafel Informatiepunt Fietsherstel

Groot Waailand

ed sgele

1

Bergschuur

hem eg

Mechelhof

N33

5

Gistel

Kolaard Britannia Abdij Ten Putte 8 Klein Klooster

Konijnenbos

Engels Hof N367

Zevekote

Steendam

9

f 10

Bazelaar

11 12

Rietbos

Zande

13

Bon-Vouloir

Blauwe Steenputhoeve

Zande-


r Moe Reigerie van Westkerke

Doornhoek

GISTEL

START

Oostmolen

Merelaan

2

Waerebrug

4

22

N367

Kasteel Ter Waere

1

3

5

20 21 19

Vijfwegen

6 7

ed tgele Groo

Montjoie

Bourgog nevaart

18

erd

N33

M

o

Akk erb eek

Zwaluwnest

ijkv

aa rt

Moere-Nieuwland

Moere-Blote

Moerdijk Kasteel van Moerbeek

17

14

15

Moere

Gro ene

62

Stationsput Boussemare

Stokerij

N306

Leugenboom N368 Museum 16 Lange Max


’T GROOT VERZET FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

ICHTEGEM IN DE EERSTE WERELDOORLOG Ichtegem in de oorlogsjaren Bijna kregen Eernegem en Ichtegem de twijfelachtige eer om daadwerkelijk frontgemeente te worden. Toen de Belgen in oktober 1914 achteruit trokken voor het oprukkende Duitse leger besloot de legerleiding om ter hoogte van de Mitswegestraat stand te houden en te beginnen met het graven van loopgrachten. Gelukkig voor onze gemeenten werd heel snel ingezien dat dit strategisch niet houdbaar zou zijn en trokken de Belgische troepen terug tot achter de IJzer. Voor de rest van de oorlog zouden de drie deelgemeenten, Bekegem, Eernegem en Ichtegem, net als alle andere gemeenten achter het front leven onder de harde hand van de Duitse bezetter. WO I-fietsroute - locaties in Ichtegem (kaart p. 14-15) Start- en eindpunt: De Buuzestove/Stationsplein, Stationsstraat 174 1 Eernegem Station vormde het startpunt van een aparte spoorlijn die het superkanon Lange Max met munitie moest bevoorraden. 2 Fiete Blèters, oorlogsmonument Eernegem van de Brusselse beenhouwer Eugene Canneel. 3 Het vroegere klooster als eerste Lazarett in Eernegem. De ouderlingen die hier in het tehuis zaten werden al bij het begin van de oorlog naar een boerderij verbannen waarna het ouderlingengesticht en klooster door de bezetter als veldhospitaal werd ingericht. 4 De gemeenteschool als frontbakkerij. Van hieruit werd een groot gedeelte van het front met brood bevoorraad. 5 WZC Sint-Anna als eventuele locatie van tweede Duits Lazarett in Eernegem. Het toen splinternieuwe gebouw voor het rustoord werd mogelijks naar het

12 www.brugseommeland.be

Duitse fanfare op de Markt einde van de oorlog door de Duitsers als hospitaal opgevorderd. 6 Locatie van Duitse begraafplaats Eernegem. Oorspronkelijk werden Duitse overledenen op het gewone kerkhof rond de kerk bijgezet, maar eens het er te veel werden, werd een apart Duits kerkhof op deze plaats aangelegd. 7 Net zoals op veel plaatsen werd ook hier een vliegveld ingericht. Het werd niet of nauwelijks gebruikt. 8 Op deze locatie lag een granaatstand van het Duitse leger. Het krijgsgevangenenkamp waar Fransen en Italianen verbleven lag er dichtbij. 9 Een bunker kon hier tegelijkertijd de spoorlijn en de Bourgognevaart in de gaten houden. In het vlakke polderlandschap was de zichtbaarheid prima. 10 Bunkers langs de spoorlijn 62 moesten de toevoerlijnen bewaken. 11 Station Ichtegem, munitieoverslagplaats en depot voor voedselvoorraad. Een spijtig ongeluk kostte negen meisjes die hier verplicht werk dienden te leveren het leven. 12 Het café de Somme deed gedurende de oorlogsjaren dienst als cinema voor Duitse soldaten. 13 Oorlogsmonument Ichtegem van de bekende Ichtegemse dierenbeeldhouwer Josué Dupon. 14 Locatie Duits Lazarett en kerkhof Ichtegem.


’T GROOT VERZET

FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

15

Woonhuis van Carolus Vermeersch, “Koaten Seva”, die hier na vier jaar loopgrachten een herberg en steenkoolhandel uitbaatte. 16 Ergens in deze omgeving werd een ruimte vrijgemaakt om als vliegveld dienst te doen. Ook hier was het gebruik beperkt. Ichtegemse verhalen uit WO I A Bij een grote ontploffing in Ichtegem Station kwamen negen meisjes uit Eernegem, Ichtegem en Wijnendale om het leven … (lees meer in De Buuzestove) B Een Duits soldaat vermoord in Eernegem… (lees meer in de Provence en het Verschil) C Florimond Cobbaert door eigen vader dood teruggevonden… (lees meer in De Roste Muis) D Jules van Hevel dankte zijn carrière voor een stuk aan het feit dat hij als gewonde naar Engeland werd overgebracht … (lees meer in De Hert) E Carolus Vermeersch vier jaar in de loopgrachten… (lees meer in De Somme)

Tewerkgestelde vrouwen op het Duits vliegveld in de Eernegemstraat

GESTORVEN IN DIENST VAN DEN DUITS Overal in bezet gebied werden mensen, in veel gevallen vrouwen en meisjes, verplicht ingezet om allerhande werken te verrichten voor de bezetter. De mannen werden richting front gestuurd om daar een stuk logistiek te voorzien. Niet zelden waren deze personen het mikpunt van geallieerde bombardementen of gebeurden er verschrikkelijke ongevallen. Op zowat elke gemeente vielen zo heel wat slachtoffers te betreuren. Het gebeuren aan het station van Ichtegem is daar een jammerlijk bewijs van.

www.brugseommeland.be 13


em gh

ed sgele

kte

Doornhoek

Groot Waailand

GISTEL 5

LEGENDE

Merelaan Kasteel Ter Waere

Waerebrug

Kolaard N367

Britannia

Rietbos

Oostmolen

Gistel

Vijfwegen

Bourgo

ed tgele Groo

Montjoie

9

Moere-Nieuwland

ijkv

aa rt

Engels Hof

Zwaluwnest

erd

Museum Abdij Ten Putte KonijnenCafé/restaurant bos Klein Klooster Fietsinrijpunt Parking 1 locatie N367 fietsroute Zevekote picknicktafelSteendam Informatiepunt Fietsherstel Gevaarlijke oversteek Provinciedomein Uitzichtpunt Brouwerij Zande

N33

M

o

Moere-Blote Gro ene

Moerdijk Kasteel van Moerbeek

Moere

Bon-Vouloir

Stokerij

62

Statio

N306

Leugenboom

Blauwe Steenputhoeve

Museum Lange Max

ZandeKruiskalsijde

Rozendaal Hovaeremolen

Vijvermolen

Bisschophoek

Lavendee

KOEKELARE

Lappersfort

De

14

Oosthofpark

Strubbe

D

De Mokker

Käthe Kollwitzmuseum 45m

Koekelareberg

Duitse militaire begraafplaats (Treurend Ouderpaar

Arboretum

e tbe es W

Praatbos

Domeinbossen van Koekelare

k

Zevekotehoek

Belhutte

N363

Ruidenberg

E


Zerkegem

Westkerke

Kouter

C Bekegem Witte Molen

beek Wale

Katteveld Steedje

De Roste Muis Fietsmuseum De Velodroom

ognevaart

Waterval

Dorenhoek De Os en de Ezel

N368

Muizeveld

Boskapel

Beerputten

Akk erb

eek

Turkije

Kroonhoe

Vloethemveld

8

ek

be

Noordhoek

7

Za

Clabou

4 5

Het Verschil

2

1

B

A

onsput

3

6

Eernegem

Provence

Klijt

Klokkeputten

De Buuzestove

Boussemare Molendorp

N368

N368

Brouwerij Aartrijke De Leeuw

Engel

10

Kasteel van Caloen

Po tsd

am

be

ek

Beekput

16

B

Mitswege

Veldbos

Koolveld

11

15

N33

Hert

De Mouwe

Gr oe ne

13 12

Rozeboom

d‘ Aertrycke

62

ICHTEGEM

Wijnendale

Atelier & Beeldentuin I. Duriez

Poorterij

De Somme

Veld Reiger

N363

St.-Jozef-Arbeider Kasteel Wijnendale

Verlorenkost Mosterdmuseum

Berg-op-Zoom

45m Ruidenberg

Ermietshoek

Wijnendalebos

O.-L.-V. van Wijnendale R34

Keiberg


’T GROOT VERZET FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

KOEKELARE IN DE EERSTE WERELDOORLOG Koekelare in de oorlogsjaren Door de stellingenoorlog aan de IJzer werd Koekelare, met zijn nabije en centrale ligging achter het front, een belangrijke locatie voor de Duitsers. Koekelare lag aanvankelijk buiten het bereik van de artillerie van de geallieerden en werd hierdoor een uitgelezen plaats om soldaten in te kwartieren. Hier kwamen de soldaten niet alleen terug op kracht, maar ze werden er ook getraind. Tijdens de bezetting leefden nu dubbel zoveel mensen samen. Toen Lange Max, het voormalige grootste Duits kanon, in 1917 actief werd, was Koekelare niet meer die relatief veilige locatie. De bombardementen en beschietingen namen vanaf dan aan intensiviteit toe.

Een blik op de markt van Koekelare tijdens de Duitse bezetting 2

3

WO I-fietsroute: locaties in Koekelare (kaart p. 18-19) Start- en eindpunt: CC De Brouwerij (Sint-Maartensplein 15b) 1 Käthe Kollwitz (1867-1945) was een Duitse expressionistische kunstenares. Haar zoon Peter sneuvelde al meteen bij zijn aankomst aan het front in de Westhoek. Het vernieuwde Käthe Kollwitz Museum op de brouwerijsite laat zien hoe de wereldbekende kunstenares in opstand kwam tegen zowel oorlog als armoede en brengt het verhaal van de moeder van een gesneuvelde soldaat.

4

5

6

Het compleet vernieuwde Käthe Kollwitz Museum 16 www.brugseommeland.be

De voormalige Rijkswachtkazerne (nu brandweer) werd als infirmerie van het Rode Kruis ingericht. Naast het gebouw werden barakken opgetrokken die dienden als badhuis. Het tramstation was bij aanvang van de oorlog een knooppunt voor vluchtende landgenoten. Tijdens de bezetting bouwden de Duitsers de omgeving uit tot een pionierspark voor de logistieke bevoorrading en het troepentransport naar het front. De Hovaeremolen werd door de Duitse bezetter als waarnemingspost ingericht. Op bevel moest de molen draaien voor de Duitsers. In de onderbouw werd een legerkeuken ingericht. Op 22 maart 1918 werd de molen geraakt door geallieerd geschut, fataal voor het wiekenkruis en de molenkast. Het museum en de site Lange Max vertellen het verhaal van het Duitse superkanon dat Duinkerke beschoot. De geschutsbedding, het woonhuis en het bakhuis zijn daadwerkelijke overblijfselen van de oorlog, terwijl in het museum het verhaal van Koekelare wordt verteld. Bovekerke lag op de rand van het door de Duitsers bezette gebied. Bij de opmars in 1914 verschansten de Duitsers zich in het “Bovekerkebos” ten noorden van de dorpskom. De gemeenteschool werd als Rode Kruispost ingericht. Verplicht te-


’T GROOT VERZET

FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

7

8

werkgestelden logeerden bij het schoolgebouw, in het zogenaamde “Vlooienkwartier”. In de tweede helft van 1917 werd de dorpskom geregeld door de geallieerden beschoten. De bezetter besliste om alle burgers te evacueren naar Oost-Vlaanderen en Limburg. De Sint-Gertrudiskerk werd door de Duitsers aanvankelijk als hospitaal gebruikt, nadien als pakhuis. De toren deed dienst als waarnemingspost. De klokken werden vernield. Op de Duitse militaire begraafplaats van Vladslo ligt de 17-jarige oorlogsvrijwilliger Peter Kollwitz begraven, samen met 25.644 Duitse slachtoffers. Diep getroffen door de dood van haar zoon maakte Käthe Kollwitz het wereldberoemde expressionistische beeldhouwwerk ‘Het Treurend Ouderpaar’. Het Praatbos lag op ongeveer tien kilometer van de frontlijn en werd zwaar beschadigd. Was het niet door de beschietingen, dan wel omdat zowel de bezetter als de inwoners het hout gebruikten voor militaire doeleinden of als brandhout.

Koekelaarse verhalen uit WO I • ‘De kroostrijke familie Viaene werd niet gespaard door de oorlog’ (Lees meer in ‘Für Elise’) • ‘Hoe een margarinedoos een schilderij van de Hovaeremolen werd’ (Lees meer in ‘Den Hertog’) • ‘Over Lange Max, Puydsarmoede en de kapel van Onze Lieve Vrouw van Groeninge’ (Lees meer in de cafetaria van het Lange Max Museum) • ‘De inval in Bovekerke door de ogen van de achtjarig Michiel Decroos’ (Lees meer in ‘De Inktpot’) • ‘Bakker Jerome Seys vecht voor zijn zoon en oorlogsslachtoffer Oscar’ (lees meer in ‘Bistrant Spanje’)

Graven op het Duits militair kerkhof van Vladslo

DE FRONTLIJN BEVOORRADEN In Koekelare troffen de Duitsers vanaf het begin van de oorlog voorzieningen om stellingenmateriaal te produceren voor het front. Eenheden van het Pionierregiment 25 kregen als taak om zowel de productie als de logistiek te organiseren. Aan het front -van Diksmuide tot de kust- leverden zij zowel met paard en kar, als met een uitgebreid netwerk van sporen, hun goederen. Gedurende de volle vier jaar verbleef het Pionierregiment 25 in Koekelare. In het Lange Max Museum komt dit thema uitgebreid aan bod.

www.brugseommeland.be 17


Rietbos

M

LEGENDE

Laagvlakte

Museum Café/restaurant Fietsinrijpunt Parking 1 locatie Blauwe Steenputhoeve fietsroute picknicktafel Informatiepunt Fietsherstel

Zande

Stokerij

Moere

Bon-Vouloir

Leugenboom

5 Museu

Lange M

ZandeKruiskalsijde

4

Hovaeremolen

Leke

Vijvermolen

Bisschophoek

Lavendee

KOEK

Lappersfort

3

Oo

Den Hertog

2

ndaal

e militaire afplaats

Für Elise Den Inktpot

1

Bistrant Spanje Käthe Kollwitzmuseum

De Mokker

Kakelend enmuseum

Belhutte

8

ek

m

e tbe es W

Praatbos

k

Domeinbossen van Koekelare

de ar

Duitse militaire begraafplaats (Treurend Ouderpaar K. Kollwitz)

ek be

Zevekotehoek

Arboretum Moskou

Kotjes

Zoetem Ter Heide

Bovekerke Populier

6 7

Schuddebeur

Vladslo


Gro ene

Moerdijk Kasteel van Moerbeek

62

Eernegem Klokkeputten

Stationsput Boussemare N306

Molendorp

N368

Aartrijk

N368

um Max

Beekput

Rozendaal

Mitswege Koolveld

Gr oe ne

N33

KELARE

d‘ Aertryck

62

ICHTEGEM

osthofpark

Wijnendale

Atelier & Beeldentuin I. Duriez

Strubbe

Veld 45m

Reiger

Koekelareberg

N363

Kasteel Wijnendale

N363 45m Ruidenberg

Ermietshoek

O.-L.-V. van Wijnendale

Wijnendalebos

Ruidenberg

mond

Nachtegaal

M ak

ev

Meerlaan Kasteelbeek

rze

Leegte

Voshoek

b eld

eek


’T GROOT VERZET FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

KORTEMARK IN DE EERSTE WERELDOORLOG Kortemark-Zarren in de oorlogsjaren Handzame, Kortemark, Werken en Zarren kwamen achter de frontlijn in het Duits bezette gebied te liggen. Drie jaar lang moesten de burgers, die in de begindagen van de oorlog het hazenpad niet hadden gekozen, samenleven met de vijand. Een lange periode van angst, nieuwe wetten en opeisingen was aangebroken. Heel wat militaire infrastructuur verscheen en de Duitsers gebruikten de omgeving van Kortemark als opslagplaats, kantonnement, vliegveld, oefenterrein, … De laatste uitvalsbasis voor het front. Vanaf de tweede helft van de oorlog werd de regio alsmaar vaker onder vuur genomen door de geallieerden, wat vanaf de zomer van 1917 tot een volledige evacuatie van de streek leidde. Toen vanaf eind september 1918 het eindoffensief door de dorpen raasde bleven Kortemark en zijn dorpen grotendeels vernield achter.

Zie nr. 20 © WESTHOEK ‘Verbeeldt’

20 www.brugseommeland.be

WO I-fietsroute - locaties in Kortemark (kaart p. 22-23) Start- en eindpunt: Landschapsbelevingscentum Handzamevallei (Vladslostraat 9, Werken) 1 In café Sint-Antonius en bij het Landschapsbelevingscentrum De Handzamevallei kunnen we enkele getuigenissen lezen van Werkenaar Arseen Vanthournout. 2 In de onder water gezette broeken was een aanlegplaats voor kleine bootjes om gewonden uit Diksmuide naar de hulppost in Zarren te brengen. Er lag ook een smalspoor tussen Zarren en Werken om goederen gemakkelijk tot aan het pionierspark Werken en Wynendalebos te brengen. 3 Zarren was een dorp waar de soldaten kwamen uitrusten, ontspannen en verzorgd werden. De stationsomgeving van Zarren vormde tijdens WO I een zogenaamd ‘Pionierspark’, een belangrijk spoorwegknooppunt en logistiek centrum voor toevoer van goederen en wapens naar en afvoer van gewonden van het front. Duitsers staken er Picques molen in brand. omdat ze dachten dat de molenaar die molen als signaalpost gebruikte. 4 De watertoren die nu ingebouwd is in de woning in de Spoorwegstraat 3 werd in 1916 door de Duitse bezetter gebouwd om de Duitse stoomlocomotieven van ketelwater te voorzien. Het is de enige bekende Duitse watertoren in Vlaanderen uit WO I. 5 Aan de kerk van Zarren staat het herdenkingsmonument voor de slachtoffers van WO I en WO II. Op de markt was er tijdens WOI een Duitse cinema. In een hoek van het kerkhof was er een Duitse begraafplaats. 6 Felicien Vanhove hield een dagboek bij tijdens WO I (lees enkele fragmenten hier uit in café Sint-Elooi op de hoek van de Stadenstraat). Hij woonde hier even verderop in de Esenstraat.


’T GROOT VERZET

FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

Om strategische redenen werd de kerktoren van Handzame opgeblazen door de Duitse troepen in de nacht van 21 en 22 juni 1918 ©WESTHOEK ’Verbeeldt’ In de Molenstraat bij de Zarrenbeek zijn nog resten zichtbaar van de omheining van het krijgsgevangenenkamp dat hier lag. 8 De Couchezmolen met zijn stoommachine hadden de Duitsers omgebouwd tot een electriciteitscentrale. Russische krijgsgevangenen werder er terwerkgestgeld. 9 Twee bunkers in de Terrestdreef maakten deel uit van een Duitse gevechts- en oefenstand. Er was ook een groot munitiedepot in de buurt. 10 Ook in Handzame werd er nabij de spoorweg een zogenaamd Duits ‘pionierskamp’ ingericht, met diverse logistieke diensten (voeding, munitie, verzorging van gewonden,…). 11 Het klooster van Handzame naast de school deed dienst als officiersverblijf. 12 Lees meer over de familie Vandenberghe en de geschiedenis van de sigarenfabriek in het bezoekerscentrum Tabakfabriek n°253, Kronevoordestraat 21. Open elke woe, zat en zon 14-17u. Gratis toegang. In de gevel was vroeger een nis met mariabeeld ingebouwd ter nagedachtenis van de zeven slachtoffers die stierven onder het puin van 7

de fabriek bij een grote beschieting van Handzame op 30 juli 1917 door de Belgische artillerie. 13 In de kerk van Handzame hangen 3 luchters ter herinnering aan Frederick Kretz. Hij was reserveluitenant bij het 13de linieregiment en kwam om op 14 oktober 1918 bij Handzame, toen hij een kogel door de borst kreeg. Zijn ouders schonken na de oorlog deze koperen kroonluchters aan de kerk van Handzame, als piëteitsvol aandenken. 14 & 15 Op het Handzameplein herinneren het oorlogsgedenkteken en de gedenkplaat, aan het 20ste Linieregiment dat op 29-30 september 1918 de gemeente bevrijdde. Lees een getuigenis van Maurits Taeckens uit Handzame (12 jaar in 1915) in café ’t Schaek-Handzameplein 28). 16 In de Handzaamse Nieuwstraat nr. 9 staat er een noodwoning, zoals er na de oorlog vele werden gebouwd, met buitenlandse steun. De woning is een beschermd monument. 17 Getuigenis vluchtelingenkind Rachel Lins (lees meer in restaurant-café Nele op het Stationsplein). 18 Na 4 jaar bezetting door de Duitsers, op 14 oktober 1918, kon het 10de Linieregiment Kortemark omsingelen en definitief heroveren, met de hulp van het 8/18de Linieregiment en het 4de artillerie. 19 Het oorlogsmonument aan de kerk van Kortemark herdenkt de Kortemarkse militaire en burgerlijke slachtoffers van WO I en WO II. 20 In maart 1918 verbleef de hoogste Duitse legerleiding, keizer Wilhelm II, in het huis van dokter Rene Jaecques in de Handzamestraat nr 4. De Ortskommandantur was er gevestigd; de leiding trok na één overnachting verder naar het front. 21 De Koutermolen werd door de Duitsers gebruikt als munitiedepot en uitkijkpost.

www.brugseommeland.be 21


d ar

k ee eb

LEGENDE

Duitse militaire begraafplaats (Treurend Ouderpaar K. Kollwitz)

Museum Café/restaurant Fietsinrijpunt Parking 1 locatie fietsroute picknicktafel Vladslo Informatiepunt Kortewilde Fietsherstel Troetelaar HandzamevalleiGevaarlijke oversteek Provinciedomein Eindsdijk Handza olenbeek M mevaar Bezoekerscentrum t IJzeren Brug Archeologische site

Zoetemond Ter Heide

Bovekerke Populier

Schuddebeurze

Molenhoek Krul

Vierschaar

Hemeltje

Kruisstraatmolen

k ee eb

1 Hoge Andjoen

Barisdamhoeve

13 Handzame

nb rre Za

Tabaksfabriek n° 25

k ee

4 6

3 5

Zarren

Café Sint-Elooi

7

Waalhoek

Wullepitmolen

enhoek

16

Handzamevallei

Roggeveld

36m

Muis

Werken

2

Schoorling

St.-Pieterskr

Zwart Leeuwtje

rr Za de

De Dolle Brouwers

R

Moskou

Ou

Esenbroek

N36

Belhutte

Zevekotehoek

Arboretum

Kotjes

Esen

k

Domeinbossen van Koekelare

Praatbos

Stomme

Schapershoek Amersveld Zarrenlinde Couchezmolen

oefhoek Predikboom Ruiterhoek

Smisse

40m

Kruisstraat

Smisse

Zarrenbe

ek

‘t Verbrande

Ter res ee tB k

Klerken

ter

8

O.-L.-V. ter Engelen Vredesmolen 45m

Vla

Vuilep Vijvertje Brandhoek

Terrest

9

Ko

38m 44m

HOUTHULST


63 45m

Ermietshoek

Ruidenberg

O.-L.-V. van Wijnendale

Wijnendalebos

R34

Ruidenberg Ravenhof

Leegte

Kasteelbeek

Nachtegaal

b eld

Museum Torhouts Aardewerk

eek

M ak

ev

Meerlaan

Breskens

Voshoek

d‘ Oude Smelterij

Schaakske

Edewalle Markhove

ruisstraat Bescheewege Ma Campagne

Vijfhuishoek

Bethoek Pereboom

Sneppe

Koutermolen

21

Moboekhoek

shoek

KORTEMARK 20

15 14

12 Watervliethoeve

Pale pu tbe ek

N35

10

Voshoek

Grij

Langenhoek sper r

Zwartegat

e

Ha

z

be ek

Huilaartmolen Kruisstraat

Haaszakhoek Grijsperre

ek ebe

Hoge

Vuilpanne

n Prin

pan

Aarsgat

Leenbos

Turkijen

ute

Hilleke Drieweg

Lokkedyze anjaardsb Sp eek

Gits

Finance

ek

Geite

Be

Vrijbo sro

11

St.-Henricus

18 19 Nele 17

Krekelbeek

Café 't Schaek

53

Spanjaard

e ot M

Hazewind

Lan Gitsberg

ongo

Pavane Stroveldkruis

Hoge


’T GROOT VERZET FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

OUDENBURG IN DE EERSTE WERELDOORLOG Oudenburg in de oorlogsjaren Begin oktober 1914 werden door het Belgische leger loopgraven gemaakt rond Oudenburg. De troepen trokken zich verder terug achter de Ijzer en Oudenburg werd bezet gebied tot oktober 1918. Alhoewel dicht bij het front, beleefde Oudenburg de oorlog in relatieve rust, enkel verstoord door de drukke bezigheden van een militair hospitaal, een station met pionierspark, een munitiepark, de bouw van een bunkerlinie en aanleg van een spoorlijn die Roksem, Westkerke en Oudenburg doorkruiste. WO I-fietsroutes - locaties in Oudenburg (kaart p. 26-27) Start- en eindpunt: Romeins Archeologisch Museum (RAM, Marktstraat 25, Oudenburg) 1 Het Abtsgebouw, verlaten door de naar Engeland gevluchte bewoners, deed tijdens de oorlog tijdelijk dienst als school.

Monument voor de Ettelgemse slachtoffers. Romaanse kerk & begraafplaats Ettelgem. Op de begraafplaats liggen de lichamen van enkele gesneuvelden en de naar Ettelgem gevluchte burgemeester van Westende, Godgaf Depoorter. 6 Monument van Pieter Boudens voor de Roksemse slachtoffers en tijdens WOII neergestorte geallieerde piloten. 7 De Witte Molen: Ook molenaar Staf Dierickx-Visschers was tijdens de oorlog vier jaar van huis weg en raakte twee keer zwaargewond. Tijdens de oorlog mochten heel wat molens niet meer draaien omdat men de molenaars ervan verdacht met de wieken signalen te geven aan de vijand! 8 De Roksemberg: het hoogste punt van Roksem werd door het Duitse leger omringd met drie rijen prikkeldraad en machinegeweren! 9 Kloosterschool Westkerke: zieke en gewonde paarden werden hier tijdens de oorlog verzorgd door een team van veeartsen. Hier was ook een knooppunt van de militaire spoorlijn, die zich komende van Brugge splitste in een spoor richting Gistel en Oudenburg. 10 Monument voor de slachtoffers van Westkerke en Roksem, die tot de jaren 60 één parochie vormden. 4 5

Ook tijdens WOI werd Oudenburg niet gespaard van bombardementen 2

3

Militair Ereperk Oudenburg: hier rusten de lichamen van enkele Oudenburgse gesneuvelden en oudstrijders. De Spikkelboorstraat: de Bermuda-driehoek van Ettelgem? Hier werd tijdens een luchtgevecht op 19 augustus 1917 een Engels vliegtuig neergehaald. In de jaren vijftig crashte er een straaljager!

24 www.brugseommeland.be

Tijdens WOI was er in het Christen Gildhof in de Hoogstraat een bioscoopzaal voor Duitse soldaten


’T GROOT VERZET

FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

11

Reigersbos: Hier verbleef de Duitse Officier Rudolf Lange, wiens dagboek later gepubliceerd werd. Vanuit het kasteel werden berichten doorgeseind naar Berlijn. 12 ‘t Wit Reigertje: na zijn vlucht naar de vijand kwam Louis Allemeersch hier nog één keer gedag zeggen aan zijn moeder, om pas in de jaren 50 terug op bezoek te komen in Oudenburg. 13 Bunker: eind 1917 werd begonnen aan de bouw van een Duitse bunkerlinie. Nog vier van deze bunkers in Oudenburg zijn bewaard. 14 Badeanstalt: hier konden Duitse soldaten een warm bad nemen in de mouterij Van Vyve. 15 Monument voor de Oudenburgse oorlogsslachtoffers. In de kerk was tijdelijk een lazaret ingericht. 16 Het instituut H. Familie, tijdens de oorlog Marine Feldlazarett I. Oudenburgse verhalen uit WO I • Ettelgemnaars vier jaar van huis weg (lees meer in De Monico) • “Een vliegmachine en een doden piloot” (lees meer in De Monico) • Rudof Lange, een Duitse officier in Westkerke (lees meer in De Waerebrug) • Een laffe roofmoord aan ’t Verloren Kost (lees meer in De Waerebrug) • Achiel Catry, brandcardier aan het front (lees meer in de Louis Clesse) • Het ultieme offer van de vier broers Hautekiet (lees meer in het Romeins Archeologisch Museum)

VERPLEGING EN ZIEKENZORG In Oudenburg werd door de Duitse marine een permanent militair lazaret opgericht. Het MarineFeldlazarett I vond onderdak in de gebouwen van de school van de Zusters van Namen (nu H. Familie). In de OLV-kerk werd van juli tot oktober 1917 een tijdelijk lazaret ingericht voor gasslachtoffers. Patiënten die overleden werden aanvankelijk begraven rond de kerk, later op een speciale Duitse begraafplaats in de Kasteeldreef. In totaal werden in Oudenburg meer dan 150 Duitse soldaten begraven. Ook één Russische krijgsgevangene, twee Engelse soldaten en één Belgische soldaat kregen er een rustplaats. Na de oorlog werden de lichamen van de Duitse slachtoffers herbegraven op de Duitse militaire begraafplaats van Vladslo. Ook de Romaanse kerk van Ettelgem deed even dienst als lazaret. In de kloosterschool van Westkerke werd zowaar een dierenkliniek voor paarden ingericht!

www.brugseommeland.be 25


62

gn Kei

Zwaanhoek

rt aa 1

d Zandvoordebrug

Polder

14

OUDENBURG

Romeins Archeologisch Muse 2

15 Louis

Clesse

Nieuwebrug N358

ug

Vrijbo

16

13

Bombeure

12

e

Klu

E40 A18

t vaar rdijk e o M

N368

Reigerie van Westkerke 11

Doornhoek

Rokse

9 10

GISTEL

Oostmolen

De Waerebrug

Kasteel Ter Waere

N367

Waerebrug

Vijfwegen

Montjoie

ed tgele Groo

Bourgog nevaart

Moere-Nieuwland

ijkv

aa rt

N3

o

k

M

bee

N33

erd

Zwaluwnest

Merelaan

Westke


E40 A10

be Jab

eum 1

oompje

Ettelgem De Monico

5

4

Roksemput De Grote Zaagbek

uiten

Vlaams natuurreservaat De Hoge Dijken 6

Meiboom

k ee eb

3

s ek

LEGENDE

Museum Jabbeke / De Haan 6 CafĂŠ/restaurant Fietsinrijpunt Noordhoek Parking locatie fietsroute picknicktafel JABBEKE Informatiepunt Fietsherstel Bezienswaardigheid Molenhoek Uitzichtpunt N367 Fietsbrug Gevaarlijke oversteek

Molenhoek

Ho Dijk

em

erke

Zerkegem

8

7

Katt

Bekegem Steedje

Witte Molen

Waterval

Dorenhoek De Os en de Ezel

368

Turkije

Muizeveld

Boskapel

Beerputten


’T GROOT VERZET FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

TORHOUT IN DE EERSTE WERELDOORLOG Torhout in de oorlogsjaren Torhout kende een bloei als regionale stad tussen 1870 en het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Dit werd bruusk afgebroken met de bezetting: vier jaar zou Torhout één van de belangrijke steden-achter-het-front worden. De bevoorrading van de IJzerlinie, de hospitaalfuncties en het ontspanningsaanbod voor de soldaten typeerden de stad en lieten her en daar hun sporen na. Veel werd gewist uit de herinnering, veel kan je zien tijdens deze tocht. WO I-fietsroutes - locaties in Torhout (kaart p. 30-31) Starten: overal mogelijk Gratis Parkeren: Kasteel van Wijnendale Groenhove - station 1

2

3

Het 18de eeuwse stadhuis werd gedurende de volledige Eerste Wereldoorlog als Ortskommandantur gebruikt. Pas op 10 oktober 1918 verlaten de Duitsers het stadhuis. Nu kan je er in het Vrijetijdshuis terecht voor info rond vrije tijd in Torhout. Het Oorlogsmonument op het Conscienceplein was bedoeld voor het Roggeveld in Esen en werd geïnstalleerd in de vroege jaren 1920. Op het plein met neoclassicistisch Vredegerecht en de winkel van Mostaard Wostyn, zie je ook bekroonde erfgoedpanden (apotheek en kaderwinkel). De gebouwen van het Sint-Vincentiusinstituut, Hotel De Zwaan (schuin over de kerk) en Hotel l’Union tegenover het station dienden, net als elk groot huis in de binnenstad, voor de inkwartiering van Duitse officieren. Grotere gebouwen als scholen fungeerden soms als lazaret. Na de oorlog werden heel wat huizen en gebouwen hertekend door architect Thierry Nolf.

28 www.brugseommeland.be

Ruïnes van de Muziekschool in de oorspronkelijke Gevangenisstraat 4

5

6

7

8

Op de spoorlijn Brugge – Kortrijk met de aftakking Oostende-Torhout-Ieper – Armentiéres lag het station van Torhout (in 1963 vernieuwd), dit was belangrijk voor transport van munitie, wapens, voedsel, soldaten, paarden richting frontzone. Diverse malen werd het bestookt. Bijna alle 20 Torhoutse windmolens werden gedynamiteerd in oktober/november 1916 en op 16 oktober 1918. Twee stonden op de hoek van het Sint-Jozefsinstituut. Langs de Bruggestraat op de weg naar Zedelgem groeven in 1914 de eerste Belgische soldaten zich in. Sint-Jozefsinstituut, Oud Hospitaal Ten Walle en het nu verdwenen klooster van de Xaverianen werden gedurende de volledige oorlogsperiode gebruikt als Kriegslazaret. Na de Tweede Wereldoorlog zou de school een grote en belangrijke rol spelen in het Vlaamse bewustwordingsproces dat ontstond uit de Frontbeweging. De 17de en 18de eeuwse gebouwen van Ten Walle, werden opgetrokken op de restanten van het oude middeleeuwse hospitaal van Torhout. Sinds kort is de site gerestaureerd. Ter hoogte van het Sint-Rembertziekenhuis lag één van de grootste vliegvelden van de regio op de zogenaamde ‘De Twaalf Gemeten’. Andere lagen op de Sparappel (Wijnendale) en langs de Aartrijkeen Oostendestraat. De vroegere Sint-Pietersschool op de Revinze werd samen met de schooltjes van de Koornbloem (Mariaschool), Driekoningen en Wijnendale (Sint-Jo-


’T GROOT VERZET

FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

Kasteel Wijnendale met op de voorgrond Duitse soldaten

9

10

11

12

13

zefschool) gebruikt als inkwartiering van Duitse piloten maar ook als paardenstallen voor de bezetter. Het grote bos van Wijnendale werd tijdens de inval van 1914 verdedigd door Franse soldaten die kort daarop allen gevangen werden genomen. In 1915 werd het een kamp voor Russische krijgsgevangenen. De bedevaartkapel Onze-Lieve-Vrouw van Wijnendale nabij het kasteel werd druk gefrequenteerd tijdens de oorlogsjaren. Kasteel Wijnendale met een geschiedenis tot diep in de middeleeuwen en herbouwd in het derde kwart van de 19de eeuw, werd in oktober 1914 het hoofdkwartier van het XXIIIe Reserve-Armee-Korps. Wijnendale-dorp werd ingericht als lazaret. Kasteel d’Aertrycke (de Maere) opgetrokken door August de Maere, met prachtige 19de eeuwse tuin ontworpen door L. Fuchs was tijdens de oorlog het verblijf van Duitse luchtmachtofficieren. Na de oorlog werd het domein verkocht aan het Rode Kruis Amerika die het later verkocht aan een telg van de familie. Wijk Rozeveld - Maria Assumpta - net zoals andere scholen werd deze school ook ingenomen door de bezetter. Op de kapel ontworpen door Thierry Nolf kan je de kunstwerken van zijn zoon Jan Nolf bewonderen. Vanuit het bosgebied Groenhove liep vanaf 1915 een transportlijn van Ruddervoorde naar het front

Markt Torhout met zicht op Sint-Pietersbandenkerk met de voormalige torenspits - afbeelding van voor WOI voor hout voor de ‘tranchées’, kolen, houtskolen, paarden en soldaten. Dichtbij was er een nepstation langs Groene Poort en Keiberg, aangelegd en gebombardeerd in 1917. 14 Het voormalige vilbeluik werd na 1986-1987 omgebouwd tot de kinderboerderij d’Oude Smelterij. De oude smelterijschuur werd volledig gerestaureerd. 15 Domein Ravenhof-Couppé, was een verblijfplaats voor de Duitse soldaten. In 1983-1984 werd de belangrijke lokale keramiekproductie van de families Willemyns & Maes ondergebracht in het Museum voor Torhouts Aardewerk. 16 Zwanestraat en Markt. Tijdens WOI gingen in de Sint-Pietersbandenkerk de erediensten van de Duitse protestanten door. Een deel werd gebruikt als opslagruimte van kerkelijk materiaal dichter bij het front, enkel restanten keerden terug naar de lokale kerken, de rest bleek verdwenen. De Torhoutse klokken en beiaard werden in september 1917 gestolen. De toren werd na de oorlogsjaren heropgebouwd in neoromaanse stijl door architect Thierry Nolf. 17 Het oud huis Dewandeler (Fortis) was Feldbuchhandlung: een boekhandel met oorlogsliteratuur voor de Duitse soldaten.

Met dank aan Jozef Vackier (info). Meer info op www.torhout/tijdslijn

www.brugseommeland.be 29


Mitswege

oolveld

LEGENDE

Museum CafĂŠ/restaurant N33 Fietsinrijpunt Parking ICHTEGEM 1 Atelier & Beeldentuinlocatie I. Duriez fietsroute picknicktafel Informatiepunt Fietsherstel Gevaarlijke oversteek Veld Kinderboerderij N363 Provinciedomein Reiger

d‘ Aertrycke

62

Wijnendale

11

Verlorenko

Kasteel Wijnendale 10

Ermietshoek

O.-L.-V. van Wijnendale

Wijnendalebos

9

8

m

Nachtegaal

b eld

eek

M ak

ev

Meerlaan

Kasteelbeek

erg

Gr oe ne

Voshoek

Bresken

Schaakske

ewalle Markhove

ege Ma Campagne


P

k

Veldegem

De Mouwe

Rozeboom

Poorterij Plaizierbos

Maria Assumpta

St.-Jozef-Arbeider

12

ost Mosterdmuseum

Bergen

Berg-op-Zoom

10

Keiberg

R34 7

15

1 16-17

Torhout

Baliebrugge

6

Ravenhof museum Torhouts 2-3 aardewerk

Virgo Fidelis 13

5

Nachtegaal

Groenhove

TORHOUT 4

Krommenhaak

Griete

Vrijgeweed 14

ns

e

Lane

ee db Vel

Veld d‘ Oude Smelterij

Kodaard Turfhouwe Scheldeke


’T GROOT VERZET FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

ZEDELGEM IN DE EERSTE WERELDOORLOG Zedelgem in de oorlogsjaren Groot-Zedelgem nam een heel bijzondere plaats in tijdens WO I. Het lag op de grens van het Duitse Operationsgebiet (gevechtszone) en het Etappengebiet (rustzone). Aartrijke, Loppem, Zedelgem (Veldegem was nog geen afzonderlijke gemeente) leefden gebukt onder het Duitse bezettingsregime. In Zedelgem alleen verbleven permanent zo’n 18.000 Duitse militairen. De Duitsers hadden er ook tal van logistieke installaties. Spoorweglijnen vertakten vanaf het station van Zedelgem en Loppem naar het front, brachten materiaal en keerden terug met doden en gekwetsten, die vanaf Brugge terug naar Duitsland werden gespoord. Toen de oorlog op zijn einde liep, werd Loppem in oktober – november 1918 de hoofdstad van België. Loppem schreef toen geschiedenis. WO I-fietsroute - locaties in Zedelgem (kaart p. 34-35) Start- en eindpunt: Dorpskern Loppem 1 De dorpskern van Loppem: de kerk en het oorlogsmonument Op 19 oktober 1914 werden de Loppemse pastoor en onderpastoor aangehouden en meegevoerd met het oprukkende Duitse leger, omdat ze van op de kerktoren lichtsignalen zouden hebben geseind naar de Engelsen. Burgemeester van Caloen voegde zich moedig bij hen en reisde mee tot in Koekelare, waar ze door zijn bemiddeling vrij kwamen. (Verhaal te lezen in restaurant Bis Art) 2 De Lourdesgrot van het kasteel Emmaüs De Eerste Wereldoorlog zorgde voor een opstoot van volksdevotie. Met processies, bedevaarten, missen en gebeden probeerden de gewone mensen hulp af te smeken. De Lourdesgrot van het kasteel Emmaüs en de Sint-Maartenskapel waren twee belangrijke bidplaatsen langs de Loppemse processieweg. (Verhaal te lezen in café Sint-Maarten) 32 www.brugseommeland.be

Duitsers op de Heirweg (foto F. Caerels) De Abdij van Zevenkerken Vanaf maart 1915 tot het einde van WO I was er een Duits Kriegslazarett ingericht in de Abdij van Zevenkerken. Vanaf eind november 1917 moesten de monniken de abdij verlaten. Het hospitaal verzorgde veel slachtoffers van gasaanvallen. Na de Bevrijding werd er een Belgisch hospitaal geopend, vooral voor slachtoffers van de Spaanse griep. (Verhaal te lezen in de bistro van de Abdij van Zevenkerken) 4 Het Vloethemveld WO I betekende het begin van 100 jaar militaire aanwezigheid in het Vloethemveld. De Duitsers kapten er de bossen helemaal leeg voor hout en houtskool en richtten het gebied in als oefenterrein. Na de oorlog werd er het grootste munitiedepot uit de omtrek gebouwd. (Verhaal te lezen in Tearoom Cartouche) 5 Herberg De Blauwe Kroon Hier groeven Belgische troepen in oktober 1914 stellingen tegen de oprukkende Duitsers. 6 De dorpskern van Zedelgem: de kerk en het oorlogsmonument Pastoor Ronse noteerde de dagelijkse voorvallen in zijn bezette dorp. 3


’T GROOT VERZET

FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

De Lievensmolen Deze molen was op 19 oktober 1914 het decor voor een tragisch incident. De Duitsers dachten dat met de draaiende molenwieken naar het Belgisch leger werd geseind. De oude, dove molenaarsknecht Joannes Floré begreep de toegeroepen bevelen niet en werd ter plekke neergeschoten. 8 Heidelberg Deze historische herberg-afspanning, gelegen op een strategisch kruispunt, vormde bij de Duitse inval op 14 oktober 1914 en ook bij de Bevrijding op 17 oktober 1918 het decor van schermutselingen, waarbij telkens één militair slachtoffer viel. 9 Bunker langs de Zeedijkweg Deze bunker is het laatste, opvallende restant van een groot pioniers- en munitiepark. Vanuit dit park stuurden de Duitsers per spoor grote hoeveelheden logistiek materiaal en munitie naar het front. In dit park werden heel wat burgers uit Loppem en Brugge verplicht tewerkgesteld. De opgeëiste werkkrachten waren zowel vrouwen als mannen. Een tweede, kleinere bunker staat dicht bij de spoorweg, verscholen in het struikgewas. (Verhaal te lezen in kijkboerderij De Pierlapont) 10 Kapel van Baesveld Op het kasteel Baesveld, eigendom van de familie de Kerchove d’Ousselghem, logeerde de keizer van Duitsland en woonde hij op 20 augustus 1917 een militaire parade bij. De kapel aan de toegangsdreef naar het kasteel herinnert eveneens aan WO I. 11 Kasteel van Loppem In dit kasteel zijn de kamers waar het koningspaar eind 1918 verbleef, nog identiek ingericht als 100 jaar geleden. Naast het kasteel staat nog een bunker, die de Duitsers bouwden in februari en maart 1918. 7

LOPPEM, SLEUTEL OP DE TOEKOMST Ook al was Groot-Zedelgem van weinig strategisch belang, toch was het tijdens de vier jaar durende bezetting voor de Duitsers een belangrijke logistieke draaischijf van troepen, gekwetsten en materiaal. Tijdens de Bevrijdingsdagen in oktober - november 1918 verbleef de koninklijke familie in het Kasteel van Loppem en werd Loppem zo de eerste hoofdstad van het bevrijde België.

Koning Albert ontvangt de Franse president Pointcaré In die periode werd geschiedenis geschreven en nam koning Albert I beslissingen die zorgden voor het voortbestaan van België. Terwijl in Brussel de sfeer grimmig was en de helft van het land nog niet bevrijd was, besliste hij om het enkelvoudig stemrecht in te voeren, samen met het stakingsrecht en de vernederlandsing van het hoger onderwijs. De nieuw gevormde ‘Regering van Loppem’ kon beginnen met de heropbouw van het land.

www.brugseommeland.be 33


LEGENDE

Snellegem Boerenmolen

Museum Kouter Café/restaurant Katteveld Fietsinrijpunt Parking Locatie Fietsroute Picknicktafel Fietsmuseum Informatiepunt De Velodroom Fietsherstel Gevaarlijke oversteek Provinciedomein Bezienswaardigheid

‘t Oosthof

k

1

E40 A10

bee Wale

Z

Keiorum

Vuile Moere

k bee Zab

He

4

Vlo eth

Kroonhoek 5

Vloethemveld

6

Beerputten

k

ee

b Za

Tearoom Cartouche

em vel d

Groene Meersen

Dorpsmolen 7

Clabouterie

Linde

ZEDELGEM Klijthoek Leeuw

Brouwerij De Leeuw

Engel

Kasteel van Caloen

N32

Berkenhaag Hollevoorde

ek

ke

Hoge Dijken

ek

Lepe


Tillegem N397

Pereboom Aandekooi Tudor

N31 Groot Magdalenagoed

Lisbona

water-

7

Loppem

Priorij vijver Watermolen Bethanië

3

Abdij van Zevenkerke

Waternotenvijver

Enink

N32

2

Doolhof

Restaurant Bis Art

k gebee e we l l Ro Kanon N309

8

Schoo

Smisje

11

1

CaféKasteel van Sint- Loppem Maarten

8

Brugge

De Mote Hof van Steelant

Loppem

Vijverkasteel

eidelberg

Toekomst

9

Kuipen Ter Loo

Kijkboerderij De Pierlapont

Klokhof natuurspeelplaats Pierlapont

Roodhof

Kerkebeek

dza te

N309

Domein Tudor

Kaleshoek

Nieuwburg

E403

Spaarbekken

Zuidwege

10

Croisilles Breidels Baasveld

Merkenveld

Doeveren Woesten

N368

Hut

Groene Jager

Vijvers

N50


’T GROOT VERZET FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

DOE TIPS IN HET BRUGSE OMMELAND Heb je nog wat tijd over voor of na het fietsen? Of heb je zin om nog eens terug te komen? Hierbij de doe-tips van het Brugse Ommeland voor deze regio. Wil je meer weten? Surf dan naar www.brugseommeland.be. 1.

Kasteel van Loppem Kasteelmuseum en park met doolhof. Steenbrugsestraat 26, Loppem (Zedelgem), 050 82 22 45

4. Abdij Ten Putte met Godelievemuseum Maak kennis met het verhaal van Godelieve van Gistel en de geschiedenis van de abdij. Abdijstraat 84, Gistel - 0479 79 08 89

2.

Romeins Archeologisch Museum Ontdek het leven en de sporen van de Romeinen! Marktstraat 25, Oudenburg, 059 56 84 00

5. Abdij van Zevenkerken wandeldomein met bistro en Bijbelhuis. Zevenkerken 4, Sint-Andries (Brugge)

3. Groene 62 en de Statieput 20 km fietsen langs oude spoorwegbedding tussen Torhout en Oostende. Stop ook even aan het groendomein ‘Statieput’. Statieput, Statiebeekstraat, Eernegem (Ichtegem)

36 www.brugseommeland.be

6. Bekegem Pittoresk dorpje met laatgotische kerk Dorpstraat 1, Bekegem (Ichtegem)


’T GROOT VERZET

FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

7. Kasteel Wijnendale Bewoond waterslot met museumvleugel. Oostendestraat 390, Wijnendale (Torhout)

8. Museum Torhouts Aardewerk Indrukwekkende verzameling meerkleurig versierd kunstaardewerk. Ravenhofstraat 5, Torhout

HET BRUGSE OMMELAND Met de fietstracés in dit boekje fiets je door het Brugse Ommeland. Dit is de enige regio vlakbij zee én op een boogscheut van Brugge. Eindeloos groen dat doorkliefd wordt door kastelen en dreven, fotogenieke kanalen, mysterieuze bossen waar je urenlang kunt stappen, ambiancestadjes op mensenmaat en tal van volkse cafeetjes die je hartelijk ontvangen met een streekbiertje. Een plek waar je je even terug kunt trekken in een heerlijk charmant logeeradres. Van sfeervolle gastenkamers over pittoreske herenboerderijen tot statige luxeverblijven. En dat alles overgoten met een heerlijk gastronomisch sausje. Alle info over de regio is te vinden via www.brugseommeland.be.

Käthe Kollwitz Museum en Lange Max (zie p. 16)

Schrijf je via de website ook in op onze nieuwsbrief, zo ben je steeds op de hoogte van de evenementen en activiteiten.

www.brugseommeland.be

www.brugseommeland.be 37


’T GROOT VERZET FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

HERDENKINGSACTIVITEITEN WOI IN DE REGIO Fototentoonstelling

Facebookpagina

LEVEN IN BEZET GEBIED

CAMIEL LOOTENS

Deze rondreizende expo is samengesteld uit foto’s die tijdens de Eerste Wereldoorlog genomen werden in het straatbeeld van Gistel, Ichtegem, Koekelare, Kortemark, Oudenburg, Torhout en Zedelgem. Je ziet zowel ingekwartierde Duitse soldaten als de lokale bevolking in zijn dagelijkse bezigheden. Dit overzicht biedt een goed idee van wat een bezetting van het eigen dorp door vreemde soldaten inhield.

Door de ogen van pastoor Camiel Lootens, die het allemaal zelf meemaakte, volgen we het verhaal van de Eerste Wereldoorlog in Gistel, Ichtegem, Koekelare, Kortemark, Oudenburg, Torhout en Zedelgem. Ook historisch fotomateriaal en dagboekfragmenten zijn rijkelijk in de tijdslijn verweven. Bezoek deze boeiende openbare pagina en volg Camiel… www.facebook.com/CamielLootens

tot 30 juni ‘15 : Käthe Kollwitz Museum Koekelare 1 tot 30 augustus ‘15: RAM Oudenburg 1 tot 29 oktober ‘15: gemeentehuis Zedelgem 1 tot 27 november ‘15: gemeentehuis Ichtegem 1 tot 30 december ’15: bibliotheek Kortemark 2 tot 31 januari ’16: OCMW Kortemark

38 www.brugseommeland.be


’T GROOT VERZET

FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

Educatief project

KINDEREN IN BEZET GEBIED HERDENKINGSACTIVITEITEN Deze educatieve website toont kinderen hoe hun WOI IN HET BRUGSE leeftijdsgenoten 100 jaar geleden de oorlog beleefden. Ook actuele conflicten wereldwijd komen aan bod. Voor OMMELAND leerkrachten biedt de website aangepast materiaal om dit thema in de klas te bespreken. www.kindereninbezetgebied.be

In 2014 was het exact 100 jaar geleden dat de Eerste Wereldoorlog begon. Ook in het Brugse Ommeland heeft dit zijn sporen nagelaten en worden er tal van activiteiten uitgewerkt. Op de website vind je een overzicht van alle evenementen, rondleidingen en bezoektips. www.brugseommeland/grooteoorlog Nog meer activiteiten vind je terug op www.100jaargrooteoorlog.be

www.brugseommeland.be 39


’T GROOT VERZET FIETSEN DOOR BEZET GEBIED

Met de fietsroutes in dit boekje verken je het Brugse Ommeland en een stukje van de Westhoek. Het Brugse Ommeland is de enige regio vlak bij zee ĂŠn dichtbij werelderfgoedstad Brugge. Deze trajecten leiden je door het gebied gelegen tussen Brugge en de Kust. Naar de Kust toe vind je weidse en open polderlandschappen met pittoreske dorpjes. Dichter bij Brugge kom je in de bosrijke groene gordel, befaamd om zijn bossen en kastelen. De uitgestippelde fietstochten dompelen je onder in wat er zich hier honderd jaar geleden afspeelde. Kleine en grote verhalen worden verteld over het leven in bezet gebied. Met mooie tochten, goeie verhalen, gezellige stopplaatsen en lekkere streekproducten onderweg wensen wij je een fijne en boeiende fietstocht toe.

www.brugseommeland.be

Profile for Westtoer

Fietsen door bezet gebied - 't groot verzet  

De uitgestippelde fietstochten (Gistel, Ichtegem, Koekelare, Kortemark, Oudenburg, Torhout, Zedelgem) dompelen je onder in wat er zich honde...

Fietsen door bezet gebied - 't groot verzet  

De uitgestippelde fietstochten (Gistel, Ichtegem, Koekelare, Kortemark, Oudenburg, Torhout, Zedelgem) dompelen je onder in wat er zich honde...

Profile for westtoer

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded