MacroScoop 1/2 - Leerpakket 2

1/2

LEERPAKKET 2

© VA N IN

macro scoop

IN

1/2

Marleen Chalmet Bart Vanopré

©

VA N

Christina Wauters

Via www.diddit.be heb je toegang tot het onlineleerplatform bij MacroScoop 1-2.

Leer Activeer je account aan de hand van de onderstaande code en accepteer de gebruiksvoorwaarden.

Kies je ervoor om je aan te melden met je Smartschool-account, zorg er dan zeker voor dat je zoals je bent ­e-mailadres aan dat account gekoppeld is. Zo kunnen we je optimaal ondersteunen.

macro scoop

!

Let op: deze licentie is uniek, eenmalig te activeren en geldig voor een periode van 1 schooljaar.

Indien je de licentie niet kunt activeren, neem dan contact op met onze klantendienst.

VA N

IN

1/2

Fotokopieerapparaten zijn algemeen verspreid en vele mensen maken er haast onnadenkend gebruik van voor allerlei doeleinden. Jammer genoeg ontstaan boeken niet met hetzelfde gemak als kopieën.

Boeken samenstellen kost veel inzet, tijd en geld. De vergoeding van de auteurs en van iedereen die bij het maken en verhandelen van boeken betrokken is, komt voort uit de verkoop van die boeken.

In België beschermt de auteurswet de rechten van deze mensen. Wanneer u van boeken of van gedeelten eruit zonder toestemming kopieën maakt, buiten de uitdrukkelijk bij wet bepaalde uitzonderingen, ontneemt u hen dus een stuk van die vergoeding. Daarom vragen auteurs en uitgevers u beschermde teksten niet zonder schriftelijke toestemming te kopiëren buiten de uitdrukkelijk bij wet bepaalde uitzonderingen.

Verdere informatie over kopieerrechten en de wetgeving met betrekking tot reproductie vindt u op www.reprobel.be.

Ook voor het onlinelesmateriaal gelden deze voorwaarden. De licentie die toegang verleent tot dat materiaal is persoonlijk.

Bij vermoeden van misbruik kan die gedeactiveerd worden. Meer informatie over de gebruiksvoorwaarden leest u op www.diddit.be.

©

© Uitgeverij VAN IN, Wommelgem, 2024

De uitgever heeft ernaar gestreefd de relevante auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen.

Wie desondanks meent zekere rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht zich tot de uitgever te wenden.

Credits: p. 42 record adem inhouden © NOS Jeugdjournaal, p. 42 Kazou-jongeren © www.hln.be, p. 80 Body Worlds Vital © Imageselect/Alamy/Pixsell, p. 82 pinguïn © Alamy/Oliver Smart

Eerste druk, 2024 ISBN 978-94-647-0662-8 D/2024/0078/119 Art. 606651/01 NUR 120

Coverontwerp: Shtick Ontwerp binnenwerk: B.AD Opmaak: Barbara Vermeersch Tekeningen: Geert Verlinde

Inhoud 4 6

SPIJSVERTERING

7 9 19 29 31

1 2 3 4

IN

Werken met MacroScoop diddit, het onlineleerplatform bij MacroScoop

Over voeding en voedingsstoffen De spijsvertering stap voor stap Spijsvertering en gezondheid Spijsvertering bij andere organismen

ADEMHALING

VA N

41 1 Het nut van ademhalen 43 2 Bouw en werking van het ademhalingsstelsel 45 3 Opname en afgifte van zuurstofgas en koolstofdioxide 49

TRANSPORT

Bloed en bloedcellen Het hart, motor van het lichaam Bloedvaten en bloedsomloop Transport van afvalstoffen Op je gezondheid

59 61 64 66 70 72

SAMENHANG TUSSEN STELSELS

79

TABEL MET GROOTHEDEN EN EENHEDEN

88

©

1 2 3 4 5

WOORDENLIJST

89

INHOUD 

3

WERKEN MET MACROSCOOP Welkom bij MacroScoop. We leggen graag even uit hoe je met dit leerwerkboek aan de slag gaat.

1

Op weg met MacroScoop Het leerwerkboek bestaat uit 4 thema’s. Behalve thema 4, is elk thema op dezelfde manier opgebouwd.

Elk thema start met enkele foto’s die te maken hebben met dit thema. Je vindt ook een handig overzicht van de hoofdstukken.

Spijsvertering

1

IN

2

3

In de WOW! vind je verschillende bronnen die je nieuwsgierig maken naar meer.

Je kunt er noteren wat je graag nog te weten wilt komen over het thema.

1 OVER VOEDING EN VOEDINGSSTOFFEN 2 DE SPIJSVERTERING STAP VOOR STAP 3 SPIJSVERTERING EN GEZONDHEID 4 SPIJSVERTERING BIJ ANDERE ORGANISMEN

1.1 EET JIJ NOOIT SUIKER? Een goed ontbijt is een goed begin van de dag.

Bestudeer de verpakking van een doos ontbijtgranen. Welke ingrediënten staan daarop vermeld?

VA N

a

Fig. 1.1

b

Ontdek deze en nog andere opties via het onlinelesmateriaal.

8

Doorheen de verschillende hoofdstukken vragen we ons een aantal zaken af. Je verwerft de nodige kennis en vaardigheden om uiteindelijk een antwoord te geven op de vragen in de groene kaders.

1 OVER VOEDING EN VOEDINGSSTOFFEN 1

Wat wil ik te weten komen over dit thema?

Op het etiket vind je de tabel ‘Voedingswaarde-informatie’ terug. Wat staat daarin vermeld?

Wat je eet, zijn de voedingsmiddelen. Elk voedingsmiddel bestaat uit verschillende voedingsstoffen.

De hoeveelheid chemische energie die een voedingsmiddel bevat per 100 g (of 100 ml), is de energetische waarde van dat voedingsmiddel. Je vindt die terug op het etiket. Daarop staat ook de voedingswaarde vermeld.

De hoeveelheid energie die je dagelijks nodig hebt, hangt onder andere af van je leeftijd, je geslacht en je fysieke activiteit.

Test jezelf: oefeningen 1, 2 en 3 1.1 EET JIJ NOOIT SUIKER? Een uitspraak zoals 'ik eet nooit suiker' kan waar zijn. Maar om er helemaal zeker van te zijn dat je de waarheid spreekt, moet je van elk voedingsmiddel het etiket heel nauwkeurig bestuderen.

1.2 KUNNEN PIZZA EN FRIETJES JE BESCHERMEN TEGEN DE GRIEP? 1

a

functie

In de hoofdstukken vind je verschillende opdrachten, onderzoeken en theorie.

voedingswaarde per 100 g

voedingsstoffen (g)

energetische waarde (kJ)

vetten

koolhydraten

eiwitten

Fig. 1.2

Fig. 1.7

suikers vetten

Fig. 1.8

eiwitten mineralen water

Fig. 1.9

Fig. 1.3

b

9

! a h A Aha!

SCHEMA

Wat je opeet = voedingsmiddel.

Elk voedingsmiddel bestaat uit:

voedingsstoffen

Eerste stap in de vertering: de mondholte; tong en tanden + speekselklieren duwen de voedselbrij via de slokdarm naar de maag.

In de mond gebeurt de eerste vertering van zetmeel (stofomzetting van zetmeel naar glucose).

Informatie vind je terug op het etiket of door testreacties met verklikkers.

Er zijn drie grote groepen van voedingsstoffen: brandstoffen, bouwstoffen en beschermende stoffen.

maag; vertering van eiwitten; maagzuur

aars / anus

©

Er zijn planteneters, vleeseters en alleseters in de natuur. De organen en het gebit zijn aangepast aan het voedsel.

Ga naar het onlinelesmateriaal en leer nog andere vormen van synthese kennen.

SpijSvErtEring

TEST JEZELF

Bestudeer het etiket van een grote doos Kellogg’s SMACKS (600 g).

Vul de tabel in.

per 100 g

voedingsmiddel

b

voedingsstoffen (g)

energetische waarde (kJ)

De Checklist is een opsomming van de doelen waaraan je in het thema hebt gewerkt.

Je gaat bij jezelf na welke doelen je denkt bereikt te hebben, of waaraan je nog moet werken.

Als je twijfelt, dan ga je terugkijken in het thema.

Welke voedingswaarde krijg je binnen voor een portie van 30 g? Vul de tabel aan en bereken. per voedingsmiddel

g voedingsstoffen (g)

energetische waarde (kJ)

Kellogg’s SMACKS

c

Bestudeer het etiket van een blikje cola (33 cl) en vul de tabel in. per 100 ml voedingsmiddel

d

36

4

a

energetische waarde (kJ)

voedingsstoffen (g)

Hoeveel energie krijg je binnen wanneer je een volledig blikje cola drinkt?

SpiJSvErTEring

WERKEN MET MACROSCOOP

12

Amina is zwaar ziek geweest en moet dringend aansterken. Haar mama geeft haar een lekkere kop kippensoep. Welke voedingsstoffen krijgt Amina op die manier binnen?

SPIJSvERTERING

Checklist

Wat ken/kan ik?

dunne darm: opname van voedingsstoffen in het bloed; darmsap

dikke darm + appendix; indikken van de stoelgang

Niet iedereen heeft dezelfde nood aan bepaalde voedingsstoffen.

In de thema's zie je verschillende manieren om een synthese te maken: schema, samenvatting en mindmap.

In het leerwerkboek staat altijd één manier.

Bij het onlinelesmateriaal vind je nog andere manieren.

slokdarm Æ peristaltiek

lever + galblaas; verdeling van vetten; galsap

a

2

Is de energetische waarde van de pudding groter of kleiner dan die van de speculoos? Geef een mogelijke verklaring.

1 OVER VOEDING EN VOEDINGSSTOFFEN

omschrijving van de functie

voedingsstof vitamines mineralen (bijvoorbeeld calcium, ijzer …)

Bestudeer op dezelfde manier de etiketten van een pakje Lotus speculoos en van Paula vlekjespudding (4 x 125 g). Vul de tabel verder in.

Je vindt de informatie via het onlinelesmateriaal op de website van een supermarkt.

voedingsmiddel

1

Voedingsstoffen worden in drie grote groepen ondergebracht.

Ze hebben elk hun eigen functie.

Vul de tabel in om die functie te achterhalen. De afbeeldingen moeten je daarbij op weg helpen.

Wat je eet (cornflakes, brood, melk, choco, kaas …) noem je voedingsmiddelen. Wat erin zit (vetten, koolhydraten (zetmeel, suiker, glucose), eiwitten …), zijn voedingsstoffen.

2

34

SpijSvertering

Je kunt in het onderdeel Test jezelf verder oefenen.

Je leerkracht beslist of je de oefeningen op het einde van het thema maakt of doorheen de lessen.

helemaal begrepen

hier kan ik nog groeien

pg.

Ik kan het verschil tussen voedingsstoffen en voedingsmiddelen uitleggen.

9

Ik kan de samenstelling van een voedingsmiddel afleiden uit een etiket.

9

Ik kan de energetische waarde berekenen aan de hand van een voedingsmiddelenetiket.

9

Ik kan opsommen welke voedingsstoffen en voedingsmiddelen er kunnen voorkomen.

10

Ik kan voedingsstoffen bij de juiste groep aanduiden.

12

Ik kan het verschil tussen brandstoffen, bouwstoffen en beschermende stoffen formuleren en illustreren aan de hand van voorbeelden.

12

Ik kan de rol beschrijven van bouwstoffen, brandstoffen en beschermende stoffen.

12

Ik kan de herkenningsmiddelen voor voedingsstoffen aanduiden.

16

Ik kan het begrip verteren formuleren en de noodzaak ervan uitleggen.

19

Ik kan de organen van de spijsvertering herkennen en lokaliseren op tekeningen.

Ik kan aantonen dat zetmeel niet door de darmwand heen kan en daardoor niet kan opgenomen worden in het bloed.

19 20

Ik kan aantonen dat glucose wel door de darmwand heen kan en dus wel kan opgenomen worden in het bloed.

29

Ik kan de functie van de meest voorkomende spijsverteringsorganen uitleggen.

20

Ik kan aan de hand van de voedings- en bewegingsdriehoek patronen aanduiden in verband met gezonde/ongezonde leefhoudingen.

14

Ik kan mijn eigen voedingsgewoonten illustreren en bijsturen.

15

Ik kan een aantal voorbeelden van veelvoorkomende aandoeningen van het spijsverteringsstelsel schetsen.

23, 30

Ik kan verschillen in de spijsvertering tussen planten-, vlees- en alleseters aangeven.

31

Ik kan met eigen woorden vertellen waarom de spijsvertering bij planteneters veel langer duurt dan bij vleeseters.

33

Denk je dat je alles begrepen hebt in dit thema? Ga dan naar diddit en oefen verder.

AHA!

35

Jouw energiebehoefte wordt onder andere bepaald door je leeftijd, je biologische geslacht en je fysieke activiteit.

In de tabel hieronder kun je jouw energiebehoefte (in J) opzoeken. jongen

meisje

leeftijd matig actief actief heel actief Handig voor onderweg

2

matig actief

actief

heel actief

12

9 250

10 500

11 350

8 400

9 700

10 500

13

10 100

11 350

12 200

8 800

10 100

14

10 500

11 750

13 450

9 250

10 500

11 350

15

11 350

12 600

14 300

9 250

10 500

11 750

350 In de loop van elk thema word je ondersteund door een11 aantal hulpmiddelen.

We zetten doorheen het thema de belangrijkste zaken op een rijtje in deze rode kaders.

16 12 200 13 900 15 100 9 700 10 900 12 200 Wat je eet, zijn de voedingsmiddelen. Elk voedingsmiddel bestaat uit verschillende voedingsstoffen.

17 12 600 13 900 15 550 9 700 10 900 12 200

De hoeveelheid chemische energie die een voedingsmiddel bevat per 100 g (of 100 ml), is de energetische waarde van dat voedingsmiddel. Je vindt die terug op het etiket. Daarop staat ook de voedingswaarde a Hoeveel energie heb jij per dag nodig? vermeld. b Die energie wordt geleverd door het voedsel dat je in de loop van de dag opeet. Elk voedingsmiddel heeft zijnenergie eigen energiewaarde. vindhebt, je viahangt de link bij het onlinelesmateriaal.

De hoeveelheid die je dagelijksDie nodig onder andere af van je leeftijd, je geslacht en je Noteer zo nauwkeurig mogelijk wat je allemaal eet of drinkt in de loop van de dag en bepaal ook fysieke activiteit. de hoeveelheid ervan.

Aan het eind van de 3dag kun je dan berekenen hoeveel energie je opgenomen hebt.

Test jezelf: oefeningen 1, 2 en

1 OVER VOEDING EN VOEDINGSSTOFFEN Hoeveel is dat?

1.1 EET JIJ NOOIT SUIKER? je energieopname te hoog of te laag?

1.1 cEETIsJIJ NOOIT SUIKER?

Eenuitspraak goed ontbijt een van dag.zijn. Maar om er helemaal zeker van te zijn dat je Een zoalsis'ik eetgoed nooitbegin suiker' kandewaar

van een doos OpaeenBestudeer etiket vinddejeverpakking vaak ook informatie terug over ontbijtgranen. ingrediënten staan de voedingsvezels.

DatWelke zijn echter geen echte daaropPIZZA vermeld?

Een EN voedingsvezel immers 1.2voedingsstoffen.

KUNNEN FRIETJES komt JE BESCHERMEN TEGEN DE GRIEP? nooit in een cel. Ze zijn enkel nodig om de volledig in ordein tedrie houden.

1 darmwerking Voedingsstoffen worden grote groepen ondergebracht.

Ze hebben elk hun eigen functie.

Vezels vooral terug in groenten en fruit en Vul devind tabeljein om die functie te achterhalen.

Deinafbeeldingen moeten je daarbij op weg helpen. deegwaren zoals brood, pasta ...

Fig. 1.1

omschrijving voedingsstof Op het etiket vind je de tabelfunctie ‘Voedingswaarde-informatie’ terug. Wat staat daarin vermeld? van de functie

b

Fig. 1.6

vitamines mineralen (bijvoorbeeld calcium, ijzer …)

Wat je eet (cornflakes, brood, melk, choco, kaas …) noem je voedingsmiddelen. Wat erin zit (vetten, koolhydraten (zetmeel, suiker, glucose), eiwitten …), zijn voedingsstoffen.

Vaktaal en moeilijke woorden vallen op door de stippellijn. Achteraan het leerschrift zijn die woorden opgenomen in de Woordenlijst, waar je de verklaring van de woorden vindt.

VA N

2

Een Interessant om weten is een klein blokje extra informatie om jouw interesse nog meer aan te wakkeren.

Interessant om weten de waarheid spreekt, moet je van elk voedingsmiddel het etiket heel nauwkeurig bestuderen.

IN

1

1 Over vOeding en vOedingsstOffen

Fig. 1.7

11

Bestudeer op dezelfde manier de etiketten suikers van een pakje Lotus speculoos en van Paula vlekjespudding vetten (4 x 125 g). Vul de tabel verder in.

Je vindt de informatie via het onlinelesmateriaal op de website van een supermarkt.

a

voedingswaarde per 100 g

Wanneer je een onderzoek uitvoert, volg je telkens 7 stappen die worden aangeduid Fig. 1.8 voedingsstoffen (g) energetische eiwitten voedingsmiddeliconen: met de volgende waarde (kJ) mineralen vetten water

1

Fig. 1.9

2

koolhydraten

Onderzoeksvraag

2 Hypothese

Fig. 1.2

Niet iedereen heeft dezelfde nood aan bepaalde voedingsstoffen. a

eiwitten

3

1

b

RISICOANALYSE A

3 Benodigdheden twee proefbuizen elastiekje maatbeker (warmwaterbad) thermometer speeksel zetmeelpapje lugol diastix

6 Besluit

B

elastiekje

zetmeeloplossing met speeksel

4 Werkwijze 1 Vul de twee proefbuizen voor de helft met een zetmeelpapje.

2 Bind een elastiekje rond een van de proefbuizen: dit is proefbuis A. 3 Voeg een hoeveelheid speeksel toe bij proefbuis A. 4 Zet de beide proefbuizen in een warmwaterbad van ongeveer 37 °C. 5 Test de beide proefbuizen na een half uur met diastix.

6 Voeg ten slotte aan de beide proefbuizen een paar druppels lugol toe.

7 Noteer je waarnemingen.

zetmeeloplossing zonder speeksel

warmwaterbad (37 °C)

Fig. 2.3

5 Waarneming a Welke veranderingen kun je waarnemen bij stap 5?

7 Reflectie

− proefbuis A: − proefbuis B: b Wat gebeurt er als er lugol toegevoegd wordt bij stap 6? − proefbuis A: − proefbuis B: 6 Besluit

Fig. 1.3

Onder invloed van speeksel wordt zetmeel omgezet in

.

7 Reflectie a Komt je hypothese overeen met het besluit? Verklaar.

4 Werkwijze

Is de energetische waarde van de pudding groter of kleiner dan die van de speculoos? Geef een mogelijke verklaring.

b Wat toon je aan met de lugoloplossing?

2 DE SpIjSvERtERINg StAp vOOR StAp

21

SPIJSvERTERING

©

12

Onderzoeksvraag Wat is de invloed van speeksel op het verteren van zetmeel?

2 Hypothese

5 Waarneming

Amina is zwaar ziek geweest en moet dringend aansterken. Haar mama geeft haar een lekkere kop kippensoep. Welke voedingsstoffen krijgt Amina op die manier binnen?

3 Benodigdheden

Welke invloed speeksel op de vertering van zetmeel heeft, kun je met het volgende onderzoek aantonen.

Onderzoek 2

De volgende iconen helpen je ook nog een eind op weg:

Het beeldfragment dat hierbij hoort, vind je online terug.

1 OVER VOEDING EN VOEDINGSSTOFFEN

9

Als je dit icoon ziet, dan vind je op diddit een ontdekplaat terug.

Als je dit icoon ziet, dan vind je extra materiaal terug op diddit.

Met een QR-code kun je verschillende zaken ontsluiten met je smartphone: de risicoanalyse bij een onderzoek, een website ...

werken met MACROSCOOP

5

Het onlineleerplatform Leer bij MacroScoop zoals je bent

Mijn lesmateriaal Hier vind je alle inhouden uit het boek, maar ook meer, zoals ontdekplaten, filmpjes, extra oefeningen ...

IN

Adaptieve oefeningen In dit gedeelte kun je de leerstof inoefenen op jouw niveau.

Hier kun je vrij oefenen of de oefeningen maken die de leerkracht voor je heeft klaargezet.

Opdrachten Hier vind je de opdrachten die de leerkracht voor jou heeft klaargezet.

VA N

Evalueren Hier kan de leerkracht toetsen voor jou klaarzetten.

©

Resultaten Wil je weten hoever je al staat met oefenen, opdrachten en toetsen?

Hier vind je een helder overzicht van al je resultaten.

6

DIDDIT

©

VA N

IN

Spijsvertering

1 OVER VOEDING EN VOEDINGSSTOFFEN 2 DE SPIJSVERTERING STAP VOOR STAP 3 SPIJSVERTERING EN GEZONDHEID 4 SPIJSVERTERING BIJ ANDERE ORGANISMEN

3

VA N

2

IN

1

Wat wil ik te weten komen over dit thema?

©

Ontdek deze en nog andere opties via het onlinelesmateriaal.

8

Spijsvertering

1 OVER VOEDING EN VOEDINGSSTOFFEN 1.1 EET JIJ NOOIT SUIKER? 1

Een goed ontbijt is een goed begin van de dag. a

Bestudeer de verpakking van een doos ontbijtgranen. Welke ingrediënten staan daarop vermeld?

IN

b

Fig. 1.1

Op het etiket vind je de tabel ‘Voedingswaarde-informatie’ terug. Wat staat daarin vermeld?

2

VA N

Wat je eet (cornflakes, brood, melk, choco, kaas …) noem je voedingsmiddelen. Wat erin zit (vetten, koolhydraten (zetmeel, suiker, glucose), eiwitten …), zijn voedingsstoffen. a

Bestudeer op dezelfde manier de etiketten van een pakje Lotus speculoos en van Paula vlekjespudding (4 x 125 g). Vul de tabel verder in.

Je vindt de informatie via het onlinelesmateriaal op de website van een supermarkt. voedingswaarde per 100 g

energetische waarde (kJ)

voedingsstoffen (g)

vetten

koolhydraten

eiwitten

©

voedingsmiddel

Fig. 1.2

Fig. 1.3

b

Is de energetische waarde van de pudding groter of kleiner dan die van de speculoos? Geef een mogelijke verklaring.

1 Over voeding en voedingsstoffen

9

3

Op een etiket staat meestal de voedingswaarde-informatie per 100 g vermeld.

Maar daarmee weet je niet hoeveel je opeet per portie.

Bestudeer het etiket van een pot Alpro soya yoghurt met perzik. a

Vul de tabel in. per 100 g voedingsstoffen (g)

energetische waarde (kJ)

vetten

Fig. 1.4

b

koolhydraten

eiwitten

zout

IN

voedingsmiddel

Bereken met deze gegevens hoeveel energie je opneemt als je een portie van 150 g opeet.

Bereken ook de hoeveelheid van de verschillende voedingsstoffen.

VA N

per 150 g voedingsmiddel

voedingsstoffen (g)

energetische waarde (kJ)

Alpro soya

4

Als je een willekeurige hoeveelheid van een bepaald voedingsmiddel opeet, moet je nog anders te werk gaan. a

Ga op zoek naar de voedingswaarde-informatie (per 100 g) van jouw lievelingskoekjes en vul de tabel in. energetische waarde (kJ)

©

voedingsmiddel

vetten

koolhydraten

eiwitten

zout

koekjes

b

c

Stel dat je honger hebt en vier koekjes in één keer opeet.

Wat is dan de massa van die koekjes?

De massa bedraagt:

Herbereken de voedingswaarde voor die vier koekjes.

Noteer de resultaten in de tabel. energetische waarde (kJ)

10

g

Spijsvertering

vetten

koolhydraten

eiwitten

Fig. 1.5

zout

5

d

Hoeveel verschillende voedingsmiddelen zijn er?

e

Hoeveel voedingsstoffen heb je leren kennen tijdens deze les?

f

Welke zijn dat?

De grote vraag is natuurlijk hoeveel energie je per dag nodig hebt.

Jouw energiebehoefte wordt onder andere bepaald door je leeftijd, je biologische geslacht en je fysieke activiteit.

In de tabel hieronder kun je jouw energiebehoefte (in J) opzoeken. jongen

meisje

matig actief

actief

heel actief

matig actief

actief

heel actief

12

9 250

10 500

11 350

8 400

9 700

10 500

13

10 100

11 350

12 200

8 800

10 100

11 350

14

10 500

11 750

13 450

9 250

10 500

11 350

15

11 350

12 600

14 300

9 250

10 500

11 750

16

12 200

13 900

15 100

9 700

10 900

12 200

17

12 600

13 900

15 550

9 700

10 900

12 200

VA N

IN

leeftijd

a

Hoeveel energie heb jij per dag nodig?

b

Die energie wordt geleverd door het voedsel dat je in de loop van de dag opeet. Elk voedingsmiddel heeft zijn eigen energiewaarde. Die vind je via de link bij het onlinelesmateriaal.

Noteer zo nauwkeurig mogelijk wat je allemaal eet of drinkt in de loop van de dag en bepaal ook de hoeveelheid ervan.

Aan het eind van de dag kun je dan berekenen hoeveel energie je opgenomen hebt.

Hoeveel is dat?

c

Is je energieopname te hoog of te laag?

©

Interessant om weten Op een etiket vind je vaak ook informatie terug over de voedingsvezels. Dat zijn echter geen echte voedingsstoffen. Een voedingsvezel komt immers nooit in een cel. Ze zijn enkel nodig om de darmwerking volledig in orde te houden.

Vezels vind je vooral terug in groenten en fruit en in deegwaren zoals brood, pasta ...

Fig. 1.6

1 Over voeding en voedingsstoffen

11

Wat je eet, zijn de voedingsmiddelen. Elk voedingsmiddel bestaat uit verschillende voedingsstoffen.

De hoeveelheid chemische energie die een voedingsmiddel bevat per 100 g (of 100 ml), is de energetische waarde van dat voedingsmiddel. Je vindt die terug op het etiket. Daarop staat ook de voedingswaarde vermeld.

De hoeveelheid energie die je dagelijks nodig hebt, hangt onder andere af van je leeftijd, je geslacht en je fysieke activiteit.

Test jezelf: oefeningen 1, 2 en 3

1.1 EET JIJ NOOIT SUIKER?

IN

Een uitspraak zoals 'ik eet nooit suiker' kan waar zijn. Maar om er helemaal zeker van te zijn dat je de waarheid spreekt, moet je van elk voedingsmiddel het etiket heel nauwkeurig bestuderen.

1.2 KUNNEN PIZZA EN FRIETJES JE BESCHERMEN TEGEN DE GRIEP?

Voedingsstoffen worden in drie grote groepen ondergebracht.

Ze hebben elk hun eigen functie.

Vul de tabel in om die functie te achterhalen. De afbeeldingen moeten je daarbij op weg helpen.

VA N

1

functie

Fig. 1.7

© Fig. 1.9

2

suikers vetten

omschrijving van de functie

eiwitten mineralen water

Niet iedereen heeft dezelfde nood aan bepaalde voedingsstoffen. a

Amina is zwaar ziek geweest en moet dringend aansterken. Haar mama geeft haar een lekkere kop kippensoep. Welke voedingsstoffen krijgt Amina op die manier binnen?

12

vitamines mineralen (bijvoorbeeld calcium, ijzer …)

Fig. 1.8

voedingsstof

Spijsvertering

b

Finn doet intensief aan sport en moet vanavond stevig trainen. Voor de training eet hij een groot bord spaghetti met bruine suiker. Welke voedingsstoffen neemt hij dan op?

Interessant om weten

IN

Vitamines zijn essentieel voor een goed verloop van je metabolisme. Je neemt die op via de voeding.

Bij gebrek aan een bepaalde vitamine (hypovitaminose) kunnen ziektes ontstaan die te verhelpen zijn door het tijdig toedienen van de ontbrekende vitamine.

Dat mag echter niet roekeloos gebeuren, want overdosering leidt tot hypervitaminose, waardoor vergiftigingsverschijnselen kunnen optreden.

Fig. 1.10

VA N

De tabel hieronder geeft een overzicht van de verschillende vitamines. Je ziet voor elke vitamine de chemische naam, de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid (ADH) en de veilige maximumdosis per dag. vitamine

chemische naam

ADH (mg)

vitamine A

retinol

0,8

3

vitamine B1

thiamine

1,4

400

vitamine C

ascorbinezuur

60

1000

vitamine D

calciferol

0,005

0,01

vitamine E

tocoferol

10

350

vitamine K

fyllochinon

0,08

4

veilige maximumdosis per dag (mg)

©

Voedingsstoffen worden in drie groepen ondergebracht. − Vitamines en mineralen hebben een beschermende functie. Ze beschermen ons tegen ziektes en laten de stelsels hun specifieke taken uitvoeren. − Suikers en vetten (brandstoffen) leveren energie om arbeid te verrichten en onze lichaamstemperatuur op peil te houden. − Eiwitten, water en mineralen zijn bouwstoffen om te groeien en om nieuwe cellen aan te maken.

Test jezelf: oefeningen 4 en 5

1.2 KUNNEN PIZZA EN FRIETJES JE BESCHERMEN TEGEN DE GRIEP? Het eten van pizza en frietjes levert de nodige brandstoffen voor het lichaam, maar voorziet te weinig in de behoefte aan de andere voedingsstoffen. Pizza en frietjes beschermen je dus niet tegen ziektes.

1 Over voeding en voedingsstoffen

13

1.3 MAG IK ELKE DAG EEN BOTERHAM MET CHOCO ETEN? 1

Gezonde leefgewoonten zijn belangrijk.

a

Beschrijf aan de hand van de twee foto’s wat de jongeren aan het doen zijn.

b

Fig. 1.12

IN

Fig. 1.11

Wat kunnen de gevolgen zijn van dit gedrag op hun gezondheid?

VA N

c

Wat kunnen ze veranderen om gezonder te leven?

Om je op weg te helpen verstandige keuzes te maken bij je dagelijkse maaltijden heeft het Vlaams Instituut Gezond Leven een model ontwikkeld: de voedings- en bewegingsdriehoek.

Deze versie van de voedingsdriehoek geeft duidelijk aan wat je wel of niet mag eten. Hij houdt ook rekening met duurzaamheid. Ook bewegen is heel belangrijk bij een gezonde levensstijl.

©

2

Fig. 1.13 https://www.gezondleven.be/themas/voeding/voedingsdriehoek

a

Ga via het onlinelesmateriaal naar de website van Gezond Leven en zoek de drie uitgangspunten op waarop de driehoek gebaseerd is.

14

Fig. 1.14 https://www.gezondleven.be/themas/beweging-sedentair-gedrag/bewegingsdriehoek

Spijsvertering

b

Noteer nauwkeurig hoe jouw menu van gisteren eruitzag. Denk er ook aan om aan te duiden wat je gedronken hebt. Noteer ten slotte hoeveel beweging je ongeveer hebt gehad. maaltijd

voeding

drank

ontbijt tussendoortje middagmaal tussendoortje

later op de avond Hoeveel beweging heb je gehad? c

IN

avondmaal

Bespreek jouw dagmenu aan de hand van de voedingsdriehoek. Wat deed je goed?

Wat deed je minder goed? En vooral, hoe zou je dat kunnen veranderen?

Check hiervoor ook de website van Gezond Leven.

VA N

d

Ook duurzaamheid is van belang bij de voedingsdriehoek. Hoe kun je zien dat het model hiermee rekening houdt?

3

Sommige mensen schrappen bepaalde voedingsmiddelen uit hun dagelijks menu.

Dat kan uit overtuiging zijn of omwille van gezondheidsproblemen.

Wat betekenen de volgende termen? Verzamel je informatie via het internet. veganisme

©

a

b

vegetarisme

c

flexitariër

d

pescotariër

e

pollotariër

1 Over voeding en voedingsstoffen

15

Interessant om weten Als je dierlijke producten uit je voedingspatroon bant, dan is het wel belangrijk dat je die vervangt door een volwaardig alternatief.

Eiwitten kun je ook uit plantaardige bronnen halen: granen, peulvruchten (waaronder soja), noten en zaden.

Die plantaardige eiwitten hebben echter het nadeel dat ze een lagere kwaliteit hebben dan dierlijke eiwitten.

Daardoor is de behoefte aan eiwitten hoger bij vegetariërs en veganisten dan bij mensen die een gemengde voeding gebruiken.

Fig. 1.15

IN

De voedingsdriehoek geeft duidelijk aan wat gezonde voedingsmiddelen zijn en welke voedingsmiddelen je het best vermijdt. Hij houdt ook rekening met duurzaamheid. Variëren in voeding is erg belangrijk om de juiste voedingsstoffen op te nemen.

Ook bewegen is heel belangrijk bij een gezonde levensstijl.

Sommige mensen schrappen bepaalde voedingsmiddelen uit hun dagelijks menu. Dat kan uit overtuiging zijn of omwille van gezondheidsproblemen.

1.3 MAG IK ELKE DAG EEN BOTERHAM MET CHOCO ETEN?

VA N

Elke dag een boterham met choco kan lekker zijn, maar voldoet niet aan de richtlijnen van de voedingsen bewegingsdriehoek. Aanvullen en variëren is de boodschap.

1.4 HOE WORD IK EEN GOEDE VOEDINGSDETECTIVE? 1

Om voedingsstoffen op te sporen maak je gebruik van een aantal eenvoudige testreacties, waarbij meestal een kleurverandering merkbaar is. a

De testreacties voor zetmeel, glucose, eiwitten, water en vetten werden samengevat in een overzichtelijke tabel. Bekijk ze aandachtig. voedingsstof testreactie met …

waarneming

zetmeel

lugol

Druppel een beetje lugoloplossing in een zetmeelpapje.

kleuromslag van oranje-bruin naar paars-zwart

glucose

diastix

Maak een oplossing van glucose in gedemineraliseerd water en dompel een diastix teststrip in de oplossing.

kleuromslag van lichtgroen naar bruin

eiwitten

albustix

Giet 20 ml gedemineraliseerd water in een beker en roer er een beetje wit van een rauw ei doorheen. Dompel een albustix teststrip in de oplossing.

kleuromslag van geel naar groen

water

droog custardpoeder

Duw een vochtig papiertje tegen het poeder.

Het poeder wordt donkerder van kleur.

vetten

papier

Wrijf een stukje salami tegen een stukje papier (bij voorkeur bruin inpakpapier).

Er ontstaat een doorzichtige plek op het papier.

© 16

werkwijze

Fig. 1.16

Spijsvertering

b

IN

Fig. 1.17 lugoloplossing

Fig. 1.18 diastix

Je test enkele voedingsmiddelen op de aanwezigheid van voedingsstoffen.

Onderzoek 1

VA N

1 Onderzoeksvraag

Welke voedingsstoffen zitten er in de voedingsmiddelen die je wilt onderzoeken?

2 Hypothese

RISICOANALYSE

3 Benodigdheden petrischalen met stukjes van een vijftal voedingsmiddelen lugol diastix albustix droog custardpoeder blad papier vijf voedingsmiddelen

©

4 Werkwijze 1 Start met het eerste voedingsmiddel. a Doe de test voor glucose. b Controleer of er eiwitten in zitten. c Test of het voedsel water bevat. d Zijn er vetten aanwezig? e Controleer of er zetmeel in zit.

2 Als er een verandering merkbaar is (kleuromslag of vetvlek), noteer je een ‘+’ in de tabel; anders schrijf je ‘–’. Wacht steeds een tiental seconden vooraleer je een conclusie trekt.

3 Vul de tabel op p. 18 volledig in.

1 Over voeding en voedingsstoffen

17

5 Waarneming glucose

eiwit

water

vetten

zetmeel

IN

voedingsmiddel

6 Besluit Welke voedingsstoffen zitten er in de door jou gekozen voedingsmiddelen?

7 Reflectie a

Komt je hypothese overeen met het besluit?

VA N

b

Wat kun je doen om ervoor te zorgen dat je lichaam alle voedingsstoffen krijgt?

c

Zijn er voedingsmiddelen die je beter vermijdt?

Interessant om weten

©

Op de verpakking van voedingsmiddelen wordt steeds vaker de nutri-score vermeld. Het is een model dat informatie geeft over de voedingswaarde.

De nutri-score is de combinatie van een kleur en een lettercode waarmee je gezondere voedingskeuzes kunt maken.

Bekijk de video bij het onlinelesmateriaal.

Fig. 1.19

Om voedingsstoffen op te sporen maak je gebruik van een aantal eenvoudige testreacties of verklikkers, waarbij meestal een kleurverandering merkbaar is.

1.4 HOE WORD IK EEN GOEDE VOEDINGSDETECTIVE? Door een goede kennis van testreacties kun je de meest gezonde voeding opsporen. Je wordt daardoor een goede voedingsdetective.

18

Spijsvertering

2 DE SPIJSVERTERING STAP VOOR STAP 2.1 WELKE WEG LEGT EEN BROODJE SMOS AF DOOR JE LICHAAM? Spijsvertering is de volledige weg die voedsel aflegt door het lichaam zodat een voedingsmiddel gaandeweg omgezet wordt in voedingsstoffen. a

Waar begint de spijsvertering?

b

Hoe gebeurt dat?

IN

1

2

Fig. 2.1

Het grote doel van de spijsvertering is om de voedingsstoffen te kunnen opnemen in het bloed.

Hiervoor moeten de deeltjes van de voedingsstoffen omgezet worden in hele kleine deeltjes die in de bloedbanen kunnen opgenomen worden. a

Wat gebeurt er met die verteerde stoffen?

VA N

b

Waar worden de voedingsstoffen opgenomen in het bloed?

Interessant om weten

Pas na ongeveer 30 uur heeft het voedsel volledig zijn weg door het spijsverteringskanaal afgelegd.

Alle bruikbare stoffen zijn dan in het bloed opgenomen en de onverteerbare resten zijn uitgescheiden, via het spijsverteringsstelsel.

Welke organen maken deel uit van de spijsvertering?

Lokaliseer de organen van het spijsverteringsstelsel door de namen van de organen bij de pijltjes te noteren.

Gebruik daarvoor de ontdekplaat die je vindt bij het onlinelesmateriaal.

©

3

Fig. 2.2

2 De spijsvertering stap voor stap

19

Spijsvertering is de volledige weg die voedsel aflegt door het lichaam zodat een voedingsmiddel gaandeweg omgezet wordt in voedingsstoffen.

Het grote doel van de spijsvertering is om de voedingsstoffen te kunnen opnemen in het bloed.

Test jezelf: oefening 6

2.1 WELKE WEG LEGT EEN BROODJE SMOS AF DOOR JE LICHAAM? Een broodje smos dat je opgegeten hebt, doorloopt dus het volledige spijsverteringskanaal om omgezet te worden in voedingsstoffen.

1

IN

2.2 LIGT ER EEN BAKSTEEN OP JE MAAG ALS JE SLECHT KAUWT? Zodra er voedsel in de mond komt, begin je te kauwen. a

Wat is de functie van het kauwen?

Wat gebeurt er tegelijkertijd?

VA N

b

c

Als je lang op een stukje brood kauwt, verandert de smaak. Welke smaak kun je dan proeven?

d

Hoe komt dat?

2

Het afbreken van zetmeel tot glucose is een voorbeeld van een stofomzetting.

Hieronder zijn deeltjesmodellen getekend van zetmeel en van glucose.

©

a

figuur a

(

)

n

figuur b

Met welk deeltjesmodel kun je glucose voorstellen?

Met welk deeltjesmodel kun je zetmeel voorstellen? b

20

Zetmeel verteert met behulp van speeksel.

Spijsvertering

3

Welke invloed speeksel op de vertering van zetmeel heeft, kun je met het volgende onderzoek aantonen.

Onderzoek 2 1 Onderzoeksvraag

Wat is de invloed van speeksel op het verteren van zetmeel?

2 Hypothese

RISICOANALYSE

A

B

elastiekje

IN

3 Benodigdheden twee proefbuizen elastiekje maatbeker (warmwaterbad) thermometer speeksel zetmeelpapje lugol diastix

zetmeeloplossing met speeksel

VA N

4 Werkwijze 1 Vul de twee proefbuizen voor de helft met een zetmeelpapje.

2 Bind een elastiekje rond een van de proefbuizen: dit is proefbuis A. 3 Voeg een hoeveelheid speeksel toe bij proefbuis A. 4 Zet de beide proefbuizen in een warmwaterbad van ongeveer 37 °C. 5 Test de beide proefbuizen na een half uur met diastix.

6 Voeg ten slotte aan de beide proefbuizen een paar druppels lugol toe.

7 Noteer je waarnemingen.

zetmeeloplossing zonder speeksel

warmwaterbad (37 °C)

Fig. 2.3

5 Waarneming a Welke veranderingen kun je waarnemen bij stap 5? − proefbuis A: − proefbuis B:

b Wat gebeurt er als er lugol toegevoegd wordt bij stap 6?

©

− proefbuis A: − proefbuis B:

6 Besluit

Onder invloed van speeksel wordt zetmeel omgezet in

.

7 Reflectie a Komt je hypothese overeen met het besluit? Verklaar.

b Wat toon je aan met de lugoloplossing?

2 De spijsvertering stap voor stap

21

c Waarom worden de proefbuizen in een warmwaterbad geplaatst van ongeveer 37 °C?

d Met het deeltjesmodel (zie 2.a) kun je die omzetting symbolisch voorstellen.

Noteer die voorstelling hieronder.

(

n

+

+

+

+

+

Vanuit de mond komt het voedsel in de slokdarm; dat is de verbinding tussen de mondholte en de maag. De slokdarm is een gladde, sterk gespierde buis en het is zeker geen gewone buis.

IN

4

)

a

Om de functie van de slokdarm te achterhalen, voer je eerst de volgende opdracht uit.

Neem een snoepje in de mond en ga tegen een muur op je handen (of hoofd) staan.

Kauw goed op het snoepje en slik het daarna door.

Lukt dat?

VA N

b

Het voedsel wordt dus via de slokdarm in de richting van de maag geduwd. Hoe dat gebeurt, kun je verduidelijken met de volgende opdracht.

b1 Neem een kous (knielengte) en steek er een tennisbal in.

De kous stelt de slokdarm voor en de tennisbal is de voedselbrok.

Zakt de tennisbal spontaan naar beneden?

b2 Wat moet je doen om de bal te laten zakken?

©

Dat is wat er exact gebeurt in de slokdarm.

De spieren (kringspieren en lengtespieren) boven de voedselbrok knijpen ritmisch samen en duwen de brok steeds een stukje verder.

Deze ritmische knijpbeweging noem je de peristaltische beweging of kortweg de peristaltiek.

In bijna alle spijsverteringsorganen gebeurt deze manier van doorgeven.

Fig. 2.4

Interessant om weten

gastroscoop

camera Fig. 2.5

22

Spijsvertering

Wanneer je aanhoudende last hebt van je maag zal de dokter een endoscopie voorschrijven. Dat is een onderzoek waarbij men met een camera (bevestigd aan een lange buis) via de mond tot in de maag kan kijken.

Uiteindelijk komt het voedsel in de maag terecht. Je kunt die een beetje vergelijken met een betonmolen.

Bekijk de video via het onlinelesmateriaal.

Welk soort orgaan is de maag? holle buis holle zak spier

b

Waaruit leid je dat af?

c

Welke voedingsstoffen worden er door het maagzuur in de maag verteerd?

d

Welke functie heeft het maagzuur nog?

e

Welke beweging maakt een betonmolen en met welk doel?

IN

a

De maag doet hetzelfde. De rest van de onverteerde voedingsstoffen wordt gemengd met maagzuur en verkleind door de knijpbeweging van de maag. f

Zoek via het internet op wat de volgende (vaak voorkomende) maagklachten betekenen. −

maagbreuk

VA N

−

reflux

−

maagzweer

gezonde maag

gezonde maag

maagzweer

©

5

Fig. 2.6

maagbreuk

reflux

Fig. 2.8

Fig. 2.7

2 De spijsvertering stap voor stap

23

In de mond worden de voedingsmiddelen met behulp van onze tanden verkleind door te kauwen.

De speekselklieren voegen speeksel toe. Speeksel helpt bij de vertering van zetmeel.

De slokdarm is de verbinding tussen de mondholte en de maag.

Deze gespierde buis geeft de voedselbrok door via een knijpbeweging: de peristaltiek.

De maag is een gespierd orgaan; ze produceert maagzuur dat zorgt voor de vertering van eiwitten.

De maag kan voor heel wat problemen of klachten zorgen zoals een maagbreuk, reflux of maagzweren.

Test jezelf: oefeningen 7 en 8

2.2 LIGT ER EEN BAKSTEEN OP JE MAAG ALS JE SLECHT KAUWT?

IN

Als je slecht kauwt, verloopt het begin van de spijsvertering in de mond minder goed.

Daardoor verloopt ook de vertering in de maag moeilijker en kun je een zwaar gevoel hebben.

2.3 DARMFLORA! GROEIEN ER BLOEMEN EN PLANTEN IN ONZE BUIK? In de dunne darm worden onverteerde voedingsstoffen verder verteerd. a

Welke zijn dat?

b

Kijk terug naar figuur 2.2. Welke organen produceren een verteringssap?

VA N

1

c

Welke verteringssappen scheiden ze af?

Ga naar het onlinelesmateriaal en bekijk de video over de werking van de lever en de gal. a

Waar wordt de gal opgeslagen?

b

Waar bevindt de galblaas zich?

c

Wat is de grootste taak van de gal?

©

2

Fig. 2.9

d

De lever heeft verschillende functies. Welke zijn dat?

Fig. 2.10

e

Wat doet de lever nog? Zoek hiervoor de nodige informatie op het internet.

f 24

Van welke voedingsstof begint de vertering in de darm?

Spijsvertering

3

De werking van de gal kun je mooi aantonen met het volgende onderzoek.

Onderzoek 3 1 Onderzoeksvraag

Hoe werkt galsap?

2 Hypothese

RISICOANALYSE

IN

3 Benodigdheden proefbuis met water proefbuisrek olie ossengalzeep (vloeibaar of schilfers). Dat is zeep afkomstig uit de galblaas van runderen.

VA N

4 Werkwijze 1 Giet een kleine hoeveelheid olie in de proefbuis met water.

2 Schud de proefbuis krachtig en plaats ze in het proefbuisrek.

3 Voeg enkele druppels of enkele schilfers ossengalzeep toe.

4 Schud opnieuw en plaats de proefbuis terug in het proefbuisrek.

5 Wacht een paar minuten.

5 Waarneming a

Wat zie je bij stap 2?

b

Wat kun je waarnemen bij stap 4?

c

Wat merk je bij stap 5?

©

6 Besluit

7 Reflectie Komt je hypothese overeen met het besluit? Verklaar.

2 De spijsvertering stap voor stap

25

4

Naast het verteren van vetten heeft de dunne darm nog een heel belangrijke functie.

Kijk nog eens naar het laatste deel van de vorige video. a

Hoe moeten de voedingsstoffen zijn om in het bloed te geraken?

b

De dunne darm heeft een lengte van ongeveer 5 meter. Wat is hiervan het voordeel?

c

Om de goede werking te verzekeren bevinden er zich in het maag-darmstelsel veel micro-organismen.

Hoe noemt men die?

5

Vind je dat een goed gekozen naam?

IN

d

Om de werking van de dunne darm duidelijk te maken, voer je een experiment uit met een dialyseslang. De wand van de dialyseslang is voorzien van microscopisch kleine gaatjes.

Daardoor kunnen bepaalde deeltjes door de gaatjes geraken en andere niet.

Je dompelt de dialyseslang in een bak met water. De dialyseslang stelt de dunne darm voor en de bak met water het bloed.

VA N

Onderzoek 4 1 Onderzoeksvraag

Welke deeltjes raken door de wand van een dialyseslang?

2 Hypothese

Ik denk dat grote/kleine deeltjes zoals glucose/zetmeel door de wand van de dunne darm geraken.

RISICOANALYSE

©

3 Benodigdheden glazen bak met water dialyseslang twee grote wasknijpers zetmeel/glucose-oplossing pipet proefbuis lugol diastix

Fig. 2.11

water

zetmeel + glucose

dialyseslang

4 Werkwijze 1 Vul een dialyseslang met de oplossing van zetmeel en glucose.

2 Leg de dialyseslang voorzichtig in de bak met water en maak de uiteinden vast met de wasknijpers.

3 Zuig meteen hierna een beetje water uit de bak (met het pipet) en giet het in een proefbuis.

4 Test het water op de aanwezigheid van suiker en zetmeel.

5 Herhaal die test na ongeveer een half uur.

26

Spijsvertering

5 Waarneming a Wat zie je bij stap 3?

b Wat kun je waarnemen bij stap 4?

6 Besluit

7 Reflectie

deeltjes.

IN

De deeltjes die door de wand van een dialyseslang raken, zijn

a Komt je hypothese overeen met het besluit? Verklaar.

b De deeltjes van

van de dialyseslang.

zijn erg klein. Die kunnen wel/niet door de wand.

VA N

c De deeltjes van

zijn veel te groot, ze kunnen niet/wel door de wand

d De dunne darm werkt op identiek dezelfde manier.

Grote moleculen van zetmeel kunnen niet door de wand geraken, maar de kleine moleculen van glucose kunnen dat wel. Op die manier kan glucose, via de wand van de dunne darm, opgenomen (geabsorbeerd) worden in het bloed.

De dunne darm verteert zetmeel, eiwitten en vetten en wordt hierbij geholpen door alvleessap en galsap.

De gal zorgt ervoor dat grote vet- en oliedruppels in kleine druppels verdeeld worden.

In het maag-darmstelsel is er darmflora aanwezig. Deze micro-organismen zorgen voor een goede spijsvertering en zijn dus echt nuttig.

©

De kleine voedingsstoffen worden door de wand van de dunne darm opgenomen (geabsorbeerd) en van daar getransporteerd naar het bloed.

Test jezelf: oefening 9

2.3 DARMFLORA! GROEIEN ER BLOEMEN EN PLANTEN IN ONZE BUIK? Darmflora heeft niets te maken met planten of bloemen.

2 De spijsvertering stap voor stap

27

2.4 IS HET EINDE NABIJ? De voorlaatste stap in het verteringsproces gebeurt in de dikke darm.

1

De onverteerde voedselresten komen in de dikke darm. Ze bevatten nog veel water, dat er moet uitgehaald worden. Dat is het indikken van de stoelgang of de reabsorptie van water.

Wat is het gevolg als dat niet of onvoldoende gebeurt?

2

De blinde darm is het doodlopende stukje van de dikke darm.

Aan de ene kant mondt de dikke darm uit in de anus, en aan de andere kant heb je de blinde darm, die eindigt in het wormvormige aanhangsel: de appendix.

IN

Noteer de correcte namen op de juiste plaats in de figuur hieronder. Je hebt de keuze uit: dunne darm – appendix – dikke darm – anus – blinde darm

VA N

Fig. 2.12

3

De stoelgang wordt opgeslagen in het laatste stukje van de dikke darm: de endeldarm.

©

Wanneer deze opslag vol is, voel je vaak wat krampen of knagingen waardoor je weet dat je naar het toilet moet. De eindopening van de endeldarm is een sluitspier.

Hoe heet die?

De onverteerde voedselresten komen in de dikke darm. Er is nog heel veel water aanwezig. Dat water wordt er in de dikke darm uitgehaald zodat je geen diarree krijgt. Het proces waarbij het water uit de brij wordt gehaald, noem je de reabsorptie of het indikken.

De dikke darm eindigt aan de ene kant in de blinde darm met de appendix.

De laatste opslag van alle resten gebeurt in de endeldarm. Wanneer deze opslag vol geraakt, moet je naar het toilet. De aars of anus is de sluitspier.

2.4 IS HET EINDE NABIJ? In de dikke darm gebeurt inderdaad het laatste deel van de spijsvertering.

28

Spijsvertering

3 SPIJSVERTERING EN GEZONDHEID IS MELK GOED VOOR ELK? 1

Sommige mensen kunnen melk moeilijk verteren.

Dat komt omdat de melksuiker niet zonder meer opgenomen kan worden in het bloed.

Het moet eerst omgezet worden tot glucose.

Geef een andere naam voor melksuiker.

b

Hoe heet de aandoening waarbij je die suiker niet kunt verteren?

c

Wat is het gevolg van die aandoening?

IN

a

Fig. 3.1

2

VA N

Het spijsverteringsstelsel kan ook andere ongemakken met zich meebrengen.

Ga via het onlinelesmateriaal naar de website van Gezondheid en wetenschap en zoek het antwoord op de volgende vragen. a

Wat is diarree?

b

Wat is constipatie?

©

c

Wat moet je zelf zeker doen wanneer je last hebt van chronische diarree en waarom?

d

Wat is appendicitis?

3 Spijsvertering en gezondheid

29

3

Hieronder staan een aantal begrippen die te maken hebben met voeding en spijsvertering. Kies er een uit en bespreek dat in een korte presentatie. Zoek hiervoor informatie op het internet. begrip anorexia

verklaring

BMI

boulimie

diëtist

obesitas

VA N

coeliakie

IN

indigestie

gastro-enteroloog

cariës

ziekte van Crohn

©

Een aantal ziektes zijn te wijten aan het gebruik van bepaalde voedingsstoffen of hebben te maken met de werking van het spijsverteringsstelsel.

Test jezelf: oefening 10

IS MELK GOED VOOR ELK? Neen. Melk is zeker niet goed voor iedereen.

30

Spijsvertering

4 SPIJSVERTERING BIJ ANDERE ORGANISMEN MAG MIJN HOND ALLE TAFELRESTJES OPETEN? 1

De spijsvertering verloopt niet bij alle organismen op dezelfde manier.

Op basis van de aard van het voedsel spreek je van herbivoren, carnivoren en omnivoren.

2

−

herbivoor

−

carnivoor

−

omnivoor

IN

Zoek op wat deze begrippen betekenen:

Opdat de spijsvertering goed zou verlopen, is het spijsverteringsstelsel van een organisme aangepast aan zijn voeding.

a

VA N

Om dat duidelijk te maken, vergelijk je het spijsverteringsstelsel van een konijn met dat van een vos.

Bestudeer de figuren bij het konijn en de vos en benoem de aangeduide organen.

©

Fig. 4.1

4 Spijsvertering bij andere organismen

31

b

Vul de tabel in. konijn

varken

Het konijn is een herbivoor / carnivoor / omnivoor.

De vos is een herbivoor / carnivoor / omnivoor.

Het varken is een herbivoor / carnivoor / omnivoor.

De volgende organen zijn duidelijk groter dan bij een carnivoor in verhouding tot de lichaamslengte.

De volgende organen zijn duidelijk groter dan bij een herbivoor in verhouding tot de lichaamslengte.

De organen van het varken zijn gemiddeld van grootte in verhouding tot de lichaamslengte.

IN

c

vos

Zoek informatie op het internet over de kenmerken van het gebit en vervolledig de tekst. vos

varken

VA N

konijn

Fig. 4.2

Fig. 4.3

Fig. 4.4

Typische kenmerken van het gebit:

Typische kenmerken van het gebit:

Typische kenmerken van het gebit:

− snijtanden:

− snijtanden:

− snijtanden:

− hoektanden:

− hoektanden:

en voorzien van

©

een − hoektanden: − kiezen: voor het malen van gras

32

Spijsvertering

(als een dolk) − kiezen: om het vlees te scheuren en te knippen

− kiezen:

d

Noteer een verklaring voor het grote verschil tussen het spijsverteringsstelsel van een konijn en dat van een vos.

Denk daarbij aan de organisatieniveaus van organismen. Ook de figuur van de cellen kan je hierbij helpen.

plantaardige cel

dierlijke cel

Fig. 4.5

dierlijke cel

IN

plantaardige cel

Waar hoort de mens thuis?

VA N

e

Naargelang het voedsel dat organismen opeten, kun je ze onderverdelen in drie groepen: vleeseters (carnivoren), planteneters (herbivoren) en alleseters (omnivoren).

Het spijsverteringsstelsel van vleeseters, planteneters en alleseters is aangepast aan hun voeding.

Zowel de organen als de gebitten zien er anders uit.

MAG MIJN HOND ALLE TAFELRESTJES OPETEN?

©

Een hond is een echte vleeseter. Het is dus fout om alle tafelrestjes aan hem te geven, want daar zitten ook plantaardige stoffen in.

4 Spijsvertering bij andere organismen

33

! a h A ! a h A

SCHEMA

voedingsstoffen

VA N

Informatie vind je terug op het etiket of door testreacties met verklikkers.

IN

Wat je opeet = voedingsmiddel.

Elk voedingsmiddel bestaat uit:

Er zijn drie grote groepen van voedingsstoffen: brandstoffen, bouwstoffen en beschermende stoffen. lever + galblaas; verdeling van vetten; galsap

©

dikke darm + appendix; indikken van de stoelgang

Eerste stap in de vertering: de mondholte; tong en tanden + speekselklieren duwen de voedselbrij via de slokdarm naar de maag.

In de mond gebeurt de eerste vertering van zetmeel (stofomzetting van zetmeel naar glucose).

slokdarm Æ peristaltiek maag; vertering van eiwitten; maagzuur

dunne darm: opname van voedingsstoffen in het bloed; darmsap aars / anus

Er zijn planteneters, vleeseters en alleseters in de natuur. De organen en het gebit zijn aangepast aan het voedsel.

Ga naar het onlinelesmateriaal en leer nog andere vormen van synthese kennen.

34

Spijsvertering

Checklist helemaal begrepen

Wat ken/kan ik?

hier kan ik nog groeien

pg.

9

Ik kan de samenstelling van een voedingsmiddel afleiden uit een etiket.

9

Ik kan de energetische waarde berekenen aan de hand van een voedingsmiddelenetiket.

9

Ik kan opsommen welke voedingsstoffen en voedingsmiddelen er kunnen voorkomen.

10

Ik kan voedingsstoffen bij de juiste groep aanduiden.

12

Ik kan het verschil tussen brandstoffen, bouwstoffen en beschermende stoffen formuleren en illustreren aan de hand van voorbeelden.

12

Ik kan de rol beschrijven van bouwstoffen, brandstoffen en beschermende stoffen.

12

Ik kan de herkenningsmiddelen voor voedingsstoffen aanduiden.

16

Ik kan het begrip verteren formuleren en de noodzaak ervan uitleggen.

19

Ik kan de organen van de spijsvertering herkennen en lokaliseren op tekeningen.

19

Ik kan aantonen dat zetmeel niet door de darmwand heen kan en daardoor niet kan opgenomen worden in het bloed.

2627

Ik kan aantonen dat glucose wel door de darmwand heen kan en dus wel kan opgenomen worden in het bloed.

2627

Ik kan de functie van de meest voorkomende spijsverteringsorganen uitleggen.

2426

Ik kan aan de hand van de voedings- en bewegingsdriehoek patronen aanduiden in verband met gezonde/ongezonde leefhoudingen.

14

Ik kan mijn eigen voedingsgewoonten illustreren en bijsturen.

15

Ik kan een aantal voorbeelden van veelvoorkomende aandoeningen van het spijsverteringsstelsel schetsen.

23, 30

©

VA N

IN

Ik kan het verschil tussen voedingsstoffen en voedingsmiddelen uitleggen.

Ik kan verschillen in de spijsvertering tussen planten-, vlees- en alleseters aangeven.

31

Ik kan met eigen woorden vertellen waarom de spijsvertering bij planteneters veel langer duurt dan bij vleeseters.

33

Denk je dat je alles begrepen hebt in dit thema? Ga dan naar diddit en oefen verder.

AHA!

35

TEST JEZELF 1

Bestudeer het etiket van een grote doos Kellogg’s SMACKS (600 g). a

Vul de tabel in. per 100 g

b

voedingsstoffen (g)

energetische waarde (kJ)

IN

voedingsmiddel

Welke voedingswaarde krijg je binnen voor een portie van 30 g? Vul de tabel aan en bereken. g

VA N

per

voedingsmiddel

voedingsstoffen (g)

energetische waarde (kJ)

Kellogg’s SMACKS

c

Bestudeer het etiket van een blikje cola (33 cl) en vul de tabel in. per 100 ml

©

voedingsmiddel

d

36

energetische waarde (kJ)

voedingsstoffen (g)

Hoeveel energie krijg je binnen wanneer je een volledig blikje cola drinkt?

Spijsvertering

2

Geef twee voorbeelden van: a

voedingsmiddelen

b

voedingsstoffen

3

Bekijk het etiket van Kinder Surprise (3 eitjes in een doosje met een totale massa van 60g). a

Wat zijn de brandstoffen?

b

Hoeveel chemische energie is er opgeslagen in 100 g van deze chocolade?

gemiddelde voedingswaarde per

portie 100 g

energie

2 302 kJ

eiwitten

8,1 g

koolhydraten waarvan suikers

52,3 g 52,1 g

VA N c

vetten waarvan verzadigde vetten

34,2 g 22,6 g

zout

0,323 g

Hoeveel chemische energie is er opgeslagen in één eitje?

Zet een kruisje in de juiste kolom. voorbeeld

bouwstof

brandstof

beschermende stof

voedingsmiddel

eiwitten

mineralen

chocolademelk

©

4

IN

vezels

suikers water

Test jezelf

37

Een krantenkop in 2017 luidde ‘Zoveel cheeseburgers eet een renner per dag in de Tour de France’.

VA N

IN

5

a

Waarom zou een renner zoveel cheeseburgers eten?

b

Eet een renner in werkelijkheid zoveel cheeseburgers?

©

38

Spijsvertering

Benoem de genummerde organen.

1

3 2

IN

4

7

VA N

5

9

8

6

10

©

6

1 =

7 =

2 =

8 =

3 =

9 =

4 =

10 =

5 =

11 =

11

6 =

Test jezelf

39

7

De slokdarm werkt peristaltisch. Wat betekent dat?

8

Beschrijf de invloed van speeksel op zetmeel.

9

Wanneer je veel groenten en fruit eet, moet er veel cellulose verteerd worden. Cellulose zit in de celwand van de plantaardige cellen. In welk orgaan wordt deze cellulose afgebroken?

IN

10 Het aantal vegetariërs neemt de afgelopen jaren steeds meer toe. Welke voedingsstoffen die nodig zijn voor de opbouw van het lichaam, zullen vegetariërs onvoldoende binnenkrijgen? Hoe kunnen zij dat oplossen?

©

VA N

40

Spijsvertering

©

VA N

IN

Ademhaling

1 HET NUT VAN ADEMHALEN 2 BOUW EN WERKING VAN HET ADEMHALINGSSTELSEL 3 OPNAME EN AFGIFTE VAN ZUURSTOFGAS EN KOOLSTOFDIOXIDE

2

IN

1

Nieuw record: man houdt bijna

VA N

Je hebt het vast wel eens geprobeerd : zo lang mogelijk je adem inhouden onder water. De meeste mensen houden dat niet langer dan een minuut vol. Maar een man in Kroatië kan dat veel en veel langer.

Hij hield 24 minuten en 33 seconden zijn adem in, een record!

een half uur (!) zijn adem in.

Bron: NOS Jeugdjournaal

3

nden op skitrip 27 Kazou-jongeren bela giftiging: in ziekenhuis na CO-ver f gelegen’ ‘Hele nacht aan zuursto

Wat wil ik te weten komen over dit thema?

©

is voor 27 West-Vlaamse Een skivakantie met Kazou ma geëindigd. De tieners jongeren ei zo na in een dra in hun verblijfplaats in raakten bevangen door CO uis hele nacht in het ziekenh Frankrijk en moesten een tof urs zu de bben we aan blijven. ‘Tot vanmorgen he lcaen (16) uit Deerlijk. gelegen’, zegt Thomas Ba 024

Bron: www.hln.be 14/02/2

Ontdek deze en nog andere opties via het onlinelesmateriaal.

42

Ademhaling

1 HET NUT VAN ADEMHALEN IS NIET ADEMEN DODELIJK? Je ademt dag en nacht.

1

a

Probeer je adem zo lang mogelijk in te houden. Wat gebeurt er na een tijd?

b

Veronderstel dat je na een tijdje bewusteloos geraakt, wat zou er dan gebeuren met je ademhaling?

2

IN

Om energie te kunnen leveren heeft je lichaam brandstof nodig. a

Geef een voorbeeld van een brandstof voor je lichaam.

b

Wat is er nog nodig bij de verbranding van glucose?

Hoe komt dat gas in je lichaam?

VA N

c

Onderzoek 1

1 Onderzoeksvraag

Stel zelf een onderzoeksvraag op waarin de volgende begrippen voorkomen: inspanning – ademhalingsfrequentie (het aantal keer dat je in- en uitademt per minuut) – verband

2 Hypothese

©

3 Benodigdheden chronometer of stopwatch op gsm/smartphone

4 Werkwijze 1 Ga rechtstaan en tel gedurende 1 minuut het aantal keren dat je in- en uitademt.

2 Buig daarna 20 keer door de knieën zodat je handen telkens de grond raken.

3 Tel nu opnieuw het aantal keren dat je in- en uitademt.

5 Waarneming

Hoe groot is je ademhalingsfrequentie voor de inspanning?

Hoe groot is die na de inspanning?

1 Het nut van ademhalen

43

6 Besluit

Fig. 1.1

7 Reflectie

IN

a Komt je hypothese overeen met het besluit? Verklaar. b Wat heb je extra nodig tijdens een inspanning?

c Waar komt die vandaan?

d Tijdens een inspanning adem je meer in en uit. Waarom is dat?

VA N

Je lichaam heeft de hele tijd energie nodig. Die komt vrij bij de verbranding (vertering) van voedingsstoffen.

Voor die verbranding is er zuurstofgas nodig. Tijdens het ademen haal je die uit de lucht.

Hoe meer inspanningen je levert, hoe meer energie je nodig hebt en hoe sneller je zult ademen.

Test jezelf: oefening 1

IS NIET ADEMEN DODELIJK?

©

Ademen is noodzakelijk. Je lichaam zorgt ervoor dat, zelfs als je bewusteloos bent of wanneer je slaapt, je ademhaling blijft doorgaan. Niet ademen is immers dodelijk.

44

Ademhaling

2 BOUW EN WERKING VAN HET ADEMHALINGSSTELSEL 2.1 HEB JE ALLEEN LONGEN NODIG OM TE ADEMEN? Ademen is ingewikkeld, maar het gebeurt vanzelf.

Lees aandachtig de tekst hieronder.

Als je ademt, komt de lucht binnen langs je neus of langs je mond. De lucht komt dan in de mondholte of in de neusholte terecht. Vervolgens gaat de lucht langs de luchtpijp en de twee luchtpijptakken naar de longen. Via steeds kleiner wordende vertakkingen in de longen komt de lucht ten slotte terecht in de longblaasjes. Hierrond zitten dunne bloedvaten, de haarvaten, die het zuurstofgas uit de longlucht in het bloed opnemen.

Wanneer je je verslikt, komen er voedseldeeltjes in je luchtpijp terecht. Je kunt die deeltjes weer ophoesten.

b

Op de afbeelding hieronder zie je alle onderdelen van het ademhalingsstelsel. Noteer de juiste namen bij de pijltjes.

VA N

IN

a

©

1

c

Fig. 2.1

Tussen de borst en de buikholte zit een gespierde laag die ook noodzakelijk is voor de ademhaling. c1 Hoe noem je die laag? c2 Duid die laag aan op figuur 2.1.

d

Ademen doe je niet altijd op dezelfde manier. Er bestaan verschillende soorten ademhaling. Je kunt ze via de ontdekplaat leren kennen.

2 Bouw en werking van het ademhalingsstelsel

45

Als je ademt, komt de lucht via de neus (neusholte) of de mond (mondholte) in de luchtpijp, vervolgens in de luchtpijptakken en ten slotte in de longen. Via de haarvaten rond de longblaasjes komt het zuurstofgas in de bloedsomloop terecht.

Het middenrif is een belangrijk orgaan bij de ademhaling. Het vormt tegelijkertijd de scheiding tussen de borst- en de buikholte.

Test jezelf: oefening 2

2.1 HEB JE ALLEEN LONGEN NODIG OM TE ADEMEN?

2.2 ADEMT IEDEREEN EVENVEEL LUCHT UIT? 1

IN

Om te ademen heb je dus meer nodig dan de longen alleen.

Mensen die veel aan sport doen hebben meestal een groter longvolume dan mensen die minder bewegen.

VA N

Bekijk eerst de video.

Omdat sportieve mensen op die manier meer zuurstofgas kunnen inademen, hebben ze meer energie.

Het is dan ook niet te verwonderen dat ze zich fitter voelen.

Doordat ze over een groter longvolume beschikken, hebben ze een grotere vitale capaciteit. a

Zoek op wat vitale capaciteit betekent.

b

Je kunt je eigen vitale capaciteit meten en eventueel vergelijken met die van je klasgenoten.

Dat doen we in onderzoek 2.

Onderzoek 2

1 Onderzoeksvraag

Stel zelf een goede onderzoeksvraag op.

rubberen stop

rubberen slang

©

jerrycan met volumeaanduiding

2 Hypothese

3 Benodigdheden bak met water jerrycan met volumeaanduiding rubberen slang rubberen stop glazen buisje

46

Ademhaling

bak met water Fig. 2.2

glazen buisje

4 Werkwijze 1 Zet een geijkte jerrycan zonder bodem in een bad met water.

2 Laat hem vollopen tot aan de nulstreep.

3 Plaats de rubberen stop met de rubberen slang en het glazen buisje erop.

4 Adem zo diep in als je kunt en blaas dan door het slangetje in één keer zo veel mogelijk lucht uit je longen.

5 Houd de jerrycan recht en lees het volume lucht af dat je erin hebt geblazen.

Dat is de vitale capaciteit.

RISICOANALYSE

5 Waarneming

Hoeveel lucht heb je in de jerrycan geblazen?

IN

6 Besluit

7 Reflectie

a Was je hypothese dicht bij het correcte antwoord?

VA N

b Noteer de resultaten van een aantal klasgenoten in de tabel hieronder. jongen

meisje

klein

groot

sporter/sportster

niet-sporter/niet-sportster

c Welke nieuwe onderzoeksvraag zou je kunnen stellen bij dit onderzoek?

6

6

5

5 vitale capaciteit (liter)

vitale capaciteit (liter)

©

d Wat zijn daarop de antwoorden? Je kunt ook informatie vinden via de onderstaande grafieken.

4 3 2

3 2 1

1 0

4

3 jaar

13 jaar

18 jaar

30 jaar leeftijd

0

160 cm 170 cm 180 cm 20-29 jaar

40-50 jaar

60-65 jaar leeftijd

Fig. 2.3

2 Bouw en werking van het ademhalingsstelsel

47

6 vitale capaciteit (liter)

5 4 3 2 1 geen geen kogelsport sport stoter (man) (vrouw)

toestel- bokser turner

Fig. 2.3

loper zwemmer

skiloper

roeier sportbeoefening

IN

0

VA N

Zelfs na een heel diepe uitademing blijft er nog lucht in je longen.

Deze achtergebleven hoeveelheid lucht heet het restvolume.

De longcapaciteit is de werkelijke inhoud van de longen.

Ze is de som van de (te meten) vitale capaciteit en het restvolume.

De vitale capaciteit kan ook worden gemeten met een spirometer.

Fig. 2.4

Interessant om weten

We hebben miljoenen longblaasjes. In totaal hebben die een oppervlakte van zo’n zeventig tot honderd vierkante meter. Door te roken gaan steeds meer longblaasjes kapot. En die kunnen zich niet meer herstellen. Het is dan ook niet te verwonderen dat rokers vaak een slechte conditie hebben.

©

Schadelijke stoffen als roet en stofdeeltjes die bij het roken worden ingeademd, blijven in de longen achter, waardoor de longen van rokers uiteindelijk bruinzwart worden. De schadelijke stoffen hebben ook de kans om invloed uit te oefenen op de cellen van de longblaasjes. Die kunnen zich vervolgens ongecontroleerd gaan delen waardoor kanker ontstaat.

Ook bij een covidinfectie kunnen de longen heel zware schade oplopen.

Fig. 2.5

Fig. 2.6

De vitale capaciteit is de totale hoeveelheid lucht die je hebt uitgeademd na een heel diepe inademing en een krachtige uitademing. De vitale capaciteit is afhankelijk van het geslacht, de gestalte en de conditie.

Ook de leeftijd speelt een rol.

Test jezelf: oefening 3

2.2 ADEMT IEDEREEN EVENVEEL LUCHT UIT? Het longvolume verschilt van persoon tot persoon. Niet iedereen ademt dus evenveel lucht uit.

48

Ademhaling

3 OPNAME EN AFGIFTE VAN ZUURSTOFGAS EN KOOLSTOFDIOXIDE 3.1 MAG IK INADEMEN WAT IK UITADEM? 1

Een plastieken zak kan heel gevaarlijk zijn. a

Waarom mag je een baby of een peuter nooit met een plastieken zak laten spelen?

b

Hoe komt dat?

2

IN

In de longblaasjes wordt het zuurstofgas dat je inademt opgenomen in het bloed.

Dat komt omdat er rond de longblaasjes dunne bloedvaatjes zitten die gevuld zijn met bloed.

Hoe noem je die dunne bloedvaatjes?

zuurstofgas

VA N

a

longblaasjes

b

Welke cellen in het bloed nemen het zuurstofgas op uit de longblaasjes?

3

longblaasje rode bloedcel

Fig. 3.1 De figuur rechts is een uitvergroting van een longblaasje.

Dit zuurstofgas wordt dan door het bloed vervoerd naar de weefsels en de cellen.

a

De glucose in de cellen wordt met het zuurstofgas verbrand waarbij energie vrijkomt.

Waarvoor heb je die energie nodig?

Uit al het voorgaande kun je het volgende besluiten. In de longblaasjes wordt zuurstofgas in het bloed opgenomen en koolstofdioxide door het bloed afgegeven. Je noemt dat de longademhaling.

©

b

In de cellen wordt er zuurstofgas uit het bloed opgenomen en koolstofdioxide aan het bloed afgegeven. Je noemt dat de celademhaling.

O2

CO2

O2

CO2

O2

CO2

Plaats de begrippen 'longademhaling' en 'celademhaling' op de juiste plaats in de tekening.

Interessant om weten

O2

CO2

Wist je dat het maar zeven seconden duurt vooraleer de lucht uit je longen in je kleine teen aankomt?

Fig. 3.2

3 Opname en afgifte van zuurstofgas en koolstofdioxide

49

4

Je onderzoekt de samenstelling van de lucht die je uitademt.

Onderzoek 3 1 Onderzoeksvraag

Stel de onderzoeksvraag op.

RISICOANALYSE

2 Hypothese

3 Benodigdheden een spiegeltje een glazen beker een glazen buisje of een rietje heldere oplossing van kalkwater

IN

Fig. 3.3

VA N

4 Werkwijze 1 Adem uit op het spiegeltje.

2 Vul de beker voor 1/4 met kalkwater.

3 Adem in en blaas uit door het glazen buisje. Herhaal dat een vijftal keer.

5 Waarneming

a Wat zie je op het spiegeltje?

b Wat gebeurt er met het kalkwater?

De wasem op het spiegeltje wijst op de aanwezigheid van water. Het troebel worden van kalkwater toont aan dat er koolstofdioxide is.

6 Besluit Welke stoffen zitten er in uitgeademde lucht?

©

7 Reflectie

a Komt je hypothese overeen met het besluit? Verklaar.

b Hoe verschilt de temperatuur van de ingeademde lucht van die van de uitgeademde lucht?

50

Ademhaling

Interessant om weten Wanneer verbrandingstoestellen (bijvoorbeeld houtkachels, boilers …) onvoldoende luchttoevoer krijgen, ontstaat bij de verbranding koolstofmonoxide ( ) in plaats van koolstofdioxide. (

)

Dat gebeurt dikwijls wanneer er in de winter weinig wind is en mensen hun huis te goed afsluiten vanwege de kou.

De weerman waarschuwt bij zulke weersomstandigheden vaak voor koolstofmonoxidegevaar.

Fig. 3.4

In ons lichaam zit er zuurstofarm en zuurstofrijk bloed.

VA N

Het bloed dat vanuit de longen naar het hart vertrekt, vervoert zuurstofrijk bloed. Het zuurstofgas werd opgenomen in de haarvaten rond de longblaasjes. Dat bloed bevat weinig koolstofdioxide.

Op figuur 3.5 is dat bloed rood gekleurd.

De bloedvaten die vanuit de weefsels vertrekken richting longen, vervoeren zuurstofarm bloed.

De grote hoeveelheid koolstofdioxide in dat bloed wordt afgegeven in de longblaasjes.

Op figuur 3.5 is dat bloed blauw gekleurd.

Noteer de correcte termen in de figuur.

©

5

IN

Koolstofmonoxide is een kleur- en reukloos giftig gas, dat lichter is dan lucht. Het probleem is dat het gas de verbranding niet onderhoudt en de cellen in het lichaam dus het verkeerde gas krijgen. Dat is dodelijk.

Fig. 3.5 3 Opname en afgifte van zuurstofgas en koolstofdioxide

51

Interessant om weten Bij hyperventilatie gaat een mens meer inademen dan nodig is. Daardoor geeft het bloed meer koolstofdioxide af dan gewoonlijk. Stress of een verkeerde ademhalingstechniek zijn hiervan mogelijke oorzaken. Symptomen zijn duizeligheid, misselijkheid en het gevoel hebben dat je stikt. Als je dan in een plastic zak ademt, ga je minder zuurstofgas inademen waardoor het evenwicht in het bloed weer wordt hersteld.

In de longen komt het zuurstofgas in de dunne bloedvaatjes (haarvaatjes) rond de longblaasjes.

Daar wordt het opgenomen door de rode bloedcellen die het vervoeren naar de cellen.

De glucose wordt in de cel verbrand met het zuurstofgas waarbij er energie vrijkomt.

IN

Bij de longademhaling wordt er zuurstofgas in het bloed opgenomen en wordt er koolstofdioxide afgegeven.

Bij de celademhaling wordt er zuurstofgas uit het bloed opgenomen en wordt er koolstofdioxide aan het bloed afgegeven.

VA N

Uitgeademde lucht bevat koolstofdioxide en waterdamp. Dat zijn de stoffen die bij de verbranding in de cellen vrijkomen.

De bloedvaten die vanuit de longen naar de rest van het lichaam vertrekken, vervoeren zuurstofrijk bloed met weinig koolstofdioxide.

De bloedvaten die het bloed vanuit de weefsels naar de longen brengen, vervoeren zuurstofarm bloed met veel koolstofdioxide.

Test jezelf: oefeningen 4, 5 en 6

3.1 MAG IK INADEMEN WAT IK UITADEM?

©

Je mag inademen wat je uitademt, maar als je enkel uitgeademde lucht zou inademen, dan kun je stikken vanwege een gebrek aan zuurstofgas.

52

Ademhaling

3.2 WAAROM KAN EEN VIS NIET ADEMEN OP HET LAND? 1

De meeste dieren op het land ademen (net zoals de mens) door longen. Die organen zijn geschikt om zuurstofgas op te nemen uit de lucht en koolstofdioxide af te geven.

Ook vogels ademen door longen. Ze hebben een uniek ademhalingssysteem. Zoek voor de volgende vragen de informatie op het internet. a

Wat is er speciaal aan de longen van vogels?

b

Wat hebben ze in de plaats?

c

IN

Het ademhalingssysteem is opgebouwd uit de luchtpijp, de achterste luchtzakken, de longen zelf en de voorste luchtzakken (zie tekening).

voorste luchtzakken lucht in

lucht uit

longen

achterste luchtzakken

VA N

luchtpijp

Inademing: luchtzakken vullen zich

Uitademing: luchtzakken legen zich, longen vullen zich

Fig. 3.6

Vul de onderstaande tekst aan zodat je beschrijft hoe de ademhaling verloopt. −

Tijdens een inademing stroomt

naar

de achterste luchtzakken, vandaar naar de longen en dan

−

.

Bij uitademen stroomt de lucht

.

©

Op die manier is er een constante stroming van zuurstofrijke lucht in de longen. Dit ademhalingssysteem maakt het mogelijk om op grote hoogte te vliegen zonder last te hebben van zuurstofgebrek (mensen hebben daar wel last van als ze zich op grote hoogte bevinden).

Vogels kunnen letterlijk al vliegend ademen.

3 Opname en afgifte van zuurstofgas en koolstofdioxide

53

2

Niet alle dieren ademen door longen.

Veel waterdieren ademen door kieuwen, die opgebouwd zijn uit kieuwlamellen. Die organen zijn geschikt om zuurstofgas op te nemen uit het water en koolstofdioxide af te geven in het water. a

Waarom sterven vissen als ze een tijdje op het droge liggen?

b

Waarom sterven landdieren als ze te lang onder water moeten blijven?

De tekening hieronder toont de organen van het ademhalingsstelsel bij vissen.

Noteer de juiste namen bij de pijltjes. Kies uit: kieuwlamel – kieuwspleet – zuurstofarm en koolstofdioxiderijk bloed – zuurstofrijk en koolstofdioxidearm bloed – stroomrichting van het water

IN

c

VA N

Fig. 3.7

©

De meeste landdieren ademen door longen.

Bij vogels is het ademhalingsstelsel opgebouwd uit de luchtpijp, de achterste luchtzakken, de longen zelf en de voorste luchtzakken. Ze zorgen voor een constante doorstroming van zuurstofrijke lucht in de longen waardoor het mogelijk is om op grote hoogte te vliegen.

Vele waterdieren, zoals vissen, ademen door kieuwen.

In de kieuwen wordt het zuurstofgas uit het water in het bloed opgenomen en wordt koolstofdioxide door het bloed in het water afgegeven.

Test jezelf: oefeningen 7 en 8

3.2 WAAROM KAN EEN VIS NIET ADEMEN OP HET LAND? Een vis kan niet ademen op het land omdat hij geen longen heeft die zuurstofgas kunnen opnemen uit de lucht.

54

Ademhaling

! a h A ! a h A

Samenvatting

Het nut van ademhalen Je lichaam heeft de hele tijd energie nodig, die ze haalt uit voedingsstoffen die verbrand (verteerd) worden.

Voor die verbranding heeft je lichaam zuurstofgas nodig. Dat zit in de lucht en adem je in. Hoe meer inspanningen je levert, hoe meer energie je nodig hebt en hoe sneller je zult inademen.

2

Bouw en werking van het ademhalingsstelsel Als je ademt, komt de lucht via de neus (neusholte) of de mond (mondholte) in de luchtpijp, vervolgens in de luchtpijptakken en ten slotte in de longen. Via de longblaasjes komt het zuurstofgas in de bloedsomloop terecht.

IN

1

Het middenrif is een belangrijk orgaan bij de ademhaling. Het vormt tegelijkertijd de scheiding tussen de borst- en de buikholte.

3

VA N

De vitale capaciteit is de totale hoeveelheid lucht die je hebt uitgeademd na een heel diepe inademing en een krachtige uitademing. De vitale capaciteit is afhankelijk van het geslacht, de gestalte en de conditie.

Ook de leeftijd speelt een rol.

Opname en afgifte van zuurstofgas en koolstofdioxide In de longen komt het zuurstofgas in de dunne bloedvaatjes (haarvaatjes) rond de longblaasjes.

Daar wordt het opgenomen door de rode bloedcellen die het vervoeren naar de cellen.

De glucose wordt in de cel verbrand met het zuurstofgas waarbij er energie vrijkomt.

Bij de longademhaling wordt er zuurstofgas in het bloed opgenomen en wordt er koolstofdioxide afgegeven.

Bij de celademhaling wordt er zuurstofgas uit het bloed opgenomen en wordt er koolstofdioxide aan het bloed afgegeven.

©

Uitgeademde lucht bevat koolstofdioxide en waterdamp. Dat zijn de stoffen die bij de verbranding in de cellen vrijkomen.

De bloedvaten die vanuit de longen naar de rest van het lichaam vertrekken, vervoeren zuurstofrijk bloed met weinig koolstofdioxide.

De bloedvaten die het bloed vanuit de weefsels naar de longen brengen, vervoeren zuurstofarm bloed met veel koolstofdioxide.

De meeste landdieren ademen door longen.

Bij vogels is het ademhalingsstelsel opgebouwd uit de luchtpijp, de achterste luchtzakken, de longen zelf en de voorste luchtzakken. Ze zorgen voor een constante doorstroming van zuurstofrijke lucht in de longen waardoor het mogelijk is om op grote hoogte te vliegen.

Vele waterdieren, zoals vissen, ademen door kieuwen.

In de kieuwen wordt het zuurstofgas uit het water in het bloed opgenomen en wordt koolstofdioxide door het bloed in het water afgegeven.

Ga naar het onlinelesmateriaal en leer nog andere vormen van synthese kennen.

AHA!

55

Checklist helemaal begrepen

Wat ken/kan ik?

hier kan ik nog groeien

pg.

4344

Ik kan de belangrijkste organen van het ademhalingsstelsel aanwijzen.

45

Ik kan de belangrijkste organen van het ademhalingsstelsel benoemen.

45

Ik kan de vitale capaciteit experimenteel bepalen.

4648

Ik kan de vitale capaciteit bij verschillende categorieën van mensen vergelijken.

4648

Ik kan het verschil in samenstelling tussen ingeademde en uitgeademde lucht experimenteel bewijzen.

50

Ik kan uitleggen dat zuurstofgas noodzakelijk is bij een verbranding.

49

Ik herken dat dieren op het land meestal door longen ademen en vele waterdieren door kieuwen.

5354

Ik beschrijf dat vogels luchtzakken hebben die helpen bij de ademhaling.

53

VA N

IN

Ik kan het nut van de ademhaling uitleggen.

©

Denk je dat je alles begrepen hebt in dit thema? Ga dan naar diddit en oefen verder.

56

Ademhaling

TEST JEZELF 1

Het zuurstofgehalte in de lucht neemt af met de hoogte. Gaat je ademhalingsfrequentie in de bergen toenemen of afnemen? Verklaar je antwoord.

3

Welke weg volgt zuurstofgas na inademing door het ademhalingsstelsel? Nummer van 1 tot en met 6. luchtpijptak

luchtpijp

mond

bloed

long

longblaasjes

Hoe komt het dat de vitale capaciteit van jongens gemiddeld groter is dan die van meisjes?

4

IN

2

Welke cellen in ons lichaam zorgen ervoor dat zuurstofgas in alle weefsels terechtkomt?

5

VA N

Koolstofdioxide is zwaarder dan lucht. Op plaatsen waar er veel koolstofdioxide vrijkomt (bijvoorbeeld in de buurt van ondergrondse bronnen van mineraalwater), is het gevaarlijk om te gaan liggen. Verklaar!

6

Als je tegen een spiegel uitademt, dan dampt de spiegel aan. Hoe komt dat?

7

Welke van deze dieren ademen door kieuwen? Kies uit: haring – walvis – haai

Dolfijnen raken soms verstrikt in netten van tonijnvissers. Hoe komt het dat ze dan sterven?

©

8

Test jezelf

57

NOTITIES

IN

VA N

©

58

NOTITIES

VA N

JUNI

IN

Transport

©

WERELD BLOEDDONORDAG

1 BLOED EN BLOEDCELLEN 2 HET HART, MOTOR VAN HET LICHAAM 3 BLOEDVATEN EN BLOEDSOMLOOP 4 TRANSPORT VAN AFVALSTOFFEN 5 OP JE GEZONDHEID

3

VA N

2

IN

1

Wat wil ik te weten komen over dit thema?

©

Ontdek deze en nog andere opties via het onlinelesmateriaal.

60

Transport

1 BLOED EN BLOEDCELLEN Heb je ECHT BLAUW BLOED? Het menselijk lichaam bestaat voor een heel groot deel uit water. Het watergehalte is afhankelijk van het geslacht. Op figuur 1.1 zie je de gemiddelde waarden afgebeeld.

1

a

Een jongen in je klas heeft een massa van 70 kg. Hoeveel water bevat zijn lichaam?

Een meisje in je klas heeft een massa van 55 kg. Hoeveel water bevat haar lichaam?

c

52%

Waar bevindt zich het meeste vocht in het menselijk lichaam?

volwassen vrouw

volwassen man

Slechts een klein deel van het water bevindt zich in het bloed.

Hoeveel dat precies is, kun je berekenen op deze manier: de hoeveelheid bloed in het menselijk lichaam bedraagt 7 % en de helft daarvan is water.

Reken de hoeveelheid water uit in het bloed van iemand met een massa van 62 kg.

Fig. 1.1

VA N

d

63%

IN

b

e Hoeveel bloed stroomt er ongeveer door een volwassen lichaam?

minder dan 4 liter

tussen 4 en 6 liter

meer dan 6 liter

Alle stoffen worden via de bloedbaan in het lichaam rondgebracht of getransporteerd. Daarom spreek je van het transportstelsel waar hart en bloedvaten samenwerken.

©

2

Vers bloed is vloeibaar. Na een tijdje gaat het bloed echter stollen. Om het vloeibaar te houden, wordt er antistollingsproduct toegevoegd. Je onderzoekt wat er gebeurt als je bloed een tijdlang laat staan. Voor het onderzoek kun je kijken naar de video op diddit.

Onderzoek 1 1

Onderzoeksvraag Wat gebeurt er als je bloed een tijdlang laat staan?

2 Hypothese

Fig. 1.2 bloedcentrifuge

1 Bloed en bloedcellen

61

3 Benodigdheden proefbuis met bloed centrifuge 4 Werkwijze 1 Laat de proefbuis met bloed een tijdlang (ongeveer een half uur) staan.

2 Plaats de proefbuis in de centrifuge en centrifugeer gedurende een halve minuut.

5 Waarneming

a Wat gebeurt er bij stap 1?

b Wat gebeurt er bij stap 2?

6 Besluit Bloed ontmengt zich in twee lagen.

IN

VA N

7 Reflectie

a Komt je hypothese overeen met het besluit?

Fig. 1.3

b Verklaar.

De lichtgekleurde laag noem je het bloedplasma en in de donkerrood gekleurde laag zitten de bloedcellen.

3

In de donkerrood gekleurde laag zitten drie soorten bloedcellen.

Welke zijn dat?

©

a

A

b

Elk type cel heeft zijn eigen uiterlijke kenmerken en functie. Vul de tabel hieronder aan.

Je vindt de nodige informatie op de ontdekplaat en op figuur 1.4. type bloedcel

rode bloedcel

figuur

Transport

Fig. 1.4

kenmerken

functie

transport van

en

62

C

B

type bloedcel

figuur

kenmerken

functie verdedigen van de bloedbaan tegen indringers = celvraat

witte bloedcel

productie van

bloedplaatjes

beperken van

ervoor zorgen dat het

4

IN

In het bloedplasma komen andere stoffen voor.

Bestudeer figuur 1.6. a

Waaruit bestaat het bloedplasma voor het grootste deel?

Welke stoffen zitten daarin opgelost?

VA N

b

Fig. 1.5 bloedplasma

bloed

bloed

plasma

plasma 7 % eiwitten 7 % eiwitten

5555%% plasma plasma

45 % 45bloed% cellen

3 % stollingsfactoren 25 % andere eiwitten

90 % water

12 % antistoffen

12 % antistoffen

25 % andere eiwitten

60 % albumine

90 % water

eiwitten

eiwitten 3 % stollingsfactoren

60 % albumine

3 % zouten

3 % zouten

Fig. 1.6

©

bloedcellen

Via het bloed worden voedingsstoffen, afvalstoffen, zuurstofgas en koolstofdioxide getransporteerd door het hele lichaam.

Bloed bestaat uit bloedplasma (55 %) en bloedcellen (45 %).

Er zijn drie soorten bloedcellen: rode en witte bloedcellen en bloedplaatjes. Ze hebben elk hun kenmerken en functies.

Test jezelf: oefeningen 1, 2, 3 en 4

HEB JE ECHT BLAUW BLOED? Ook al ben je misschien van adel en begint je familienaam met een kleine letter, je bloed blijft altijd rood van kleur.

1 Bloed en bloedcellen

63

2 HET HART, MOTOR VAN HET LICHAAM KLOPT JE HART IN JE KEEL? Het hart is de motor van het menselijk lichaam. Per minuut pompt het hart ongeveer 4 tot 5 liter bloed door je lichaam.

VA N

IN

1

a

Wat is het hartritme?

b

Hoe kun je je hartslag meten?

©

c

Waar ligt het hart in het menselijk lichaam?

d

Het hart is een kwetsbaar orgaan. Op welke manier wordt het hart beschermd?

e

Welke kleur heeft het hart?

f

Het hart is een spier die voedingsstoffen en zuurstofgas nodig heeft om te kunnen werken.

64

Hoe raken die stoffen tot bij het hart?

g

Hoe noem je de bloedvaten die het hart voeden?

h

Hoe noem je de bloedvaten die de afvalstoffen wegvoeren?

Transport

Fig. 2.1

2

Het hart heeft een ingewikkelde bouw. a

Het hart bestaat uit een linker- en een rechterhelft. Hoe noem je de scheiding tussen de twee helften?

b

Welk nut heeft die scheiding?

c

De linker- en de rechterhelft van het hart zijn ook opgebouwd uit twee delen. c1 Hoe noem je de bovenste, weinig gespierde delen?

IN

c2 Welke bloedvaten zorgen voor de aanvoer van het bloed naar daar? c3 Hoe noem je de onderste, sterk gespierde delen?

c4 Welke bloedvaten vertrekken van daaruit?

d

d2 Wat is hun functie?

VA N

d1 Welke structuur zit er tussen de bovenste (boezems) en onderste (kamers) delen?

aorta

longslagader

rechterboezem

ader

linkerboezem klep linkerkamer

©

tussenschot Fig. 2.2 hartspier

rechterkamer

Fig. 2.3 doorsnede van een hart

Het menselijk hart is een gespierd orgaan dat het bloed rondpompt door het hele lichaam.

Het hart ligt links achter het borstbeen en bestaat uit verschillende delen.

De pompbeweging van je hart (= de hartslag) kun je voelen op verschillende plaatsen in je lichaam.

Test jezelf: oefening 5

KLOPT JE HART IN JE KEEL? Je hart klopt niet echt in je keel, maar je kunt je hartkloppingen wel voelen in je keel.

2 Het hart, motor van het lichaam

65

3 BLOEDVATEN EN BLOEDSOMLOOP 3.1 KAN IK LEEGBLOEDEN ALS IK IN MIJN VINGER SNIJD? 1

In het menselijk lichaam komen drie soorten bloedvaten voor.

Bekijk de ontdekplaat bij het onlinelesmateriaal. a

Noteer de naam van de bloedvaten op de tekening hieronder.

VA N

IN

b

Vul de tabel hieronder aan. bloedvat

bouw/kenmerken

slagader

aantal lagen: dun laagje

©

bindweefsel

dikke laag

dun laagje

spierweefsel

hartslag wel/niet voelbaar

dekweefsel

aantal lagen: dikke laag

bindweefsel

spierweefsel dekweefsel

Fig. 3.3

Transport

bloed vervoeren (behalve longslagader) voeren bloed

bloed vervoeren

dun laagje

voeren bloed

dun laagje

hartslag wel/niet voelbaar Sommige aders zijn voorzien van kleppen voor

wat bij verwonding?

functie

Fig. 3.2

ader

66

Fig. 3.1

Een verwonding is

want het bloed spuit eruit.

Een verwonding is ernstig, maar

want het bloed loopt eruit.

bloedvat

bouw/kenmerken

haarvat

aantal lagen:

wat bij verwonding?

functie tussen aders en slagaders ter hoogte van de

dekweefsel

maakt de van stoffen tussen dekweefsel

2

bloed.

en

mogelijk

IN

Fig. 3.4

Een verwonding is helemaal niet ernstig.

Vaak verlies je slechts enkele

De naam van een bloedvat kun je heel gemakkelijk vinden. a

Hoe vind je de naam van een slagader?

Hoe vind je de correcte naam van een ader?

VA N

b

Er zijn drie soorten bloedvaten: aders, slagaders en haarvaten.

Ze hebben elk hun eigen typische bouw en functies.

Test jezelf: oefeningen 6 en 7

3.1 KAN IK LEEGBLOEDEN ALS IK IN MIJN VINGER SNIJD?

©

Het bloedverlies bij verwonding is afhankelijk van het soort bloedvat dat geraakt is, maar het is zeker dat je niet zult leegbloeden door in je vinger te snijden.

3.2 HEBBEN ALLEEN GROTE MENSEN EEN GROTE BLOEDSOMLOOP?

1

Het hart pompt het bloed via de bloedvaten door het lichaam van de mens. a

Wat wordt bedoeld met de bloedsomloop?

b

De bloedsomloop van de mens is een dubbele, gesloten bloedsomloop.

Leg dat uit aan de hand van figuur 3.5.

3 Bloedvaten en bloedsomloop

67

hersenen

zuurstofgas

hart

maag

VA N

lever

armen

IN

armen

koolstofdioxide

longen

nieren

onderste ledematen

De kleine bloedsomloop verbindt de longen met het hart.

©

2

Fig. 3.5

a

Uit de rechterkant van het hart vertrekt zuurstofrijk / zuurstofarm bloed via de

b

Welke stoffen worden er in de longhaarvaten opgenomen en afgegeven?

longen

.

koolstofdioxide

zuurstofgas

c

Het bloed wordt dan zuurstofrijk / zuurstofarm en stroomt via de terug naar het hart.

68

Transport

hart Fig. 3.6

3

De grote bloedsomloop verbindt het hart met de rest van het menselijk lichaam. a

Uit de linkerkant van het hart vertrekt zuurstofrijk / zuurstofarm bloed via de aorta.

b

Waar gaat dit bloed naartoe?

c

Welke stoffen worden in de weefselcellen afgegeven?

d

Welke stoffen worden in het bloed opgenomen?

de bovenste en onderste holle

terug naar het hart.

VA N

Het bloed wordt dan zuurstofrijk / zuurstofarm en stroomt via

IN

e

Fig. 3.7

De bloedsomloop bij de mens is een dubbele, gesloten bloedsomloop.

De kleine bloedsomloop verbindt het hart met de longen.

De grote bloedsomloop verbindt het hart met alle andere organen.

Test jezelf: oefeningen 8, 9 en 10

3.2 HEBBEN ALLEEN GROTE MENSEN EEN GROTE BLOEDSOMLOOP?

©

Iedereen heeft een grote en een kleine bloedsomloop.

3 Bloedvaten en bloedsomloop

69

4 TRANSPORT VAN AFVALSTOFFEN Uitscheiding en transport zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.

KAN JE EIGEN LICHAAM JE VERGIFTIGEN? 1

Stofomzettingen, stofuitwisseling en energieomzettingen maken het mogelijk dat het menselijk lichaam kan functioneren. a

Op welk organisatieniveau gebeuren deze processen?

Omschrijf het chemisch proces.

IN

b

2

Een aantal structuren (organen) en systemen (stelsels) helpen bij het verwijderen van de afvalstoffen.

Vul de tabel aan.

VA N

uitscheidingsorgaan (structuur)

©

Fig. 4.1

Fig. 4.2

Fig. 4.3

3

Afvalstoffen moeten uit het lichaam worden verwijderd.

Transport

stelsel (= systeem)

Langs welke weg worden de afvalstoffen vervoerd?

70

naam afvalstof

Interessant om weten De lever is, naast een onmisbaar orgaan bij de spijsvertering, ook een belangrijk orgaan op het vlak van ontgiften en verwijderen van afvalstoffen. Het is de lever die de schadelijke en giftige stoffen uit het bloed haalt en ze verder doorgeeft aan de nieren.

4

IN

Fig. 4.4

Wat zou er gebeuren als de uitscheidingsorganen falen, zodat de afvalstoffen niet verwijderd worden?

VA N

In de cellen worden voedingsstoffen afgebroken. De afvalstoffen die daarbij vrijkomen zijn schadelijk voor het lichaam en worden daarom langs de bloedvaten vervoerd en door de uitscheidingsorganen verwijderd.

De longen dienen als uitscheidingsorgaan voor koolstofdioxide.

Andere uitscheidingsorganen zijn de huid, de nieren en de blaas.

Test jezelf: oefeningen 11, 12 en 13

KAN JE EIGEN LICHAAM JE VERGIFTIGEN?

©

Omdat in je lichaam schadelijke afvalstoffen worden gevormd, kan je eigen lichaam je inderdaad vergiftigen wanneer die afvalstoffen niet tijdig worden verwijderd.

4 TRANSPORT VAN AFVALSTOFFEN

71

5 OP JE GEZONDHEID KUN JE HET LEREN OM LEVENS TE REDDEN? 1

Een snijwonde opgelopen aan een gebroken glas? Je hebt je verbrand aan een strijkijzer? Het zijn kleine ongelukjes die snel gebeurd zijn. Belangrijk is dat je dan meteen weet wat je moet doen. Ook bij grote ongelukken of levensbedreigende situaties is het belangrijk om de eerste zorgen toe te dienen.

Fig. 5.1

IN

Wat zijn de vier stappen die je steeds moet volgen bij eerste hulp?

VA N

Interessant om weten

In je gsm-toestel sla je het best een aantal bijzondere nummers op: het internationale noodnummer 112 en een nummer onder de afkorting ICE (In Case of Emergency). Dat laatste nummer is de persoon die de hulpdiensten zelf zullen verwittigen wanneer jou iets ernstigs is overkomen.

Bekijk de video’s via het onlinelesmateriaal.

Fig. 5.3

©

Fig. 5.2

2

Het liedje ‘Staying alive’ is heel belangrijk als je reanimeert.

Niemand wordt graag geconfronteerd met levensbedreigende situaties waarin reanimeren nodig is, maar als het dan toch gebeurt, weet je maar beter wat je moet doen!

Bekijk de video’s over reanimeren bij het onlinelesmateriaal. (zie ook www.rodekruis.be) a

Wat betekent de afkorting AED?

b

Wanneer gebruik je een AED?

72

Transport

Fig. 5.4

c

Wat doet een AED?

d

Hoe werkt een AED?

e

Wie mag een AED gebruiken?

f

g

IN

Kun je meer kwaad doen door het toestel te gebruiken?

Waar in jouw buurt bevindt zich de dichtsbijzijnde AED? Zoek het op.

Interessant om weten

VA N

Het Rode Kruis lanceert regelmatig campagnes om bloed in te zamelen. Het doneren van bloed is toegelaten vanaf 18 jaar en kan echt levens redden.

Je mag niet zomaar van iedereen bloed krijgen. Je hebt immers een bepaalde bloedgroep en resusfactor (positief/negatief) die bepalen aan wie je bloed mag geven en van wie je bloed mag krijgen. Als je ‘verkeerd’ bloed toegediend krijgt, kan dat zelfs dodelijk zijn.

Donoren

©

In de figuur hiernaast zie je een druppeltje bloed staan wanneer een uitwisseling van bloed geen probleem geeft.

COMPATIBILITEITSGRAFIEK PER BLOEDGROEP

Ontvangers

Er zijn vier verschillende bloedgroepen: A, B, O en AB. Een persoon die aan iedereen bloed mag geven, is een universele donor (O–).

Een persoon die van iedereen bloed mag krijgen, is een universele acceptor (AB+).

Fig. 5.5

Vaak kom je in aanraking met kleine (en helaas ook minder kleine) ongelukken en levensbedreigende situaties. Correct reageren is op dat moment echt nodig.

Het toedienen van de juiste eerste zorgen en durven te reageren zijn heel belangrijk.

EHBO kan je dat leren. Ook reanimeren of het gebruik van het AED-toestel bij hartproblemen is een levensnoodzakelijke vaardigheid, zelfs in het klaslokaal of in de schoolomgeving.

KUN JE HET LEREN OM LEVENS TE REDDEN? Via het volgen van een cursus EHBO kun je inderdaad leren om levens te redden.

5 Op je gezondheid

73

74

Transport

bloedplasma

zuurstofarm = rechts

het hart

afvalstoffen verwijderen

haarvat

slagader

112

AED

EHBO

uitscheidingsorganen

op het hart: kransaders en kransslagaders

gezondheid

uitscheiding

IN

TRANSPORT

bloedvaten

ader

kleine bloedsomloop

grote bloedsomloop

! a h A

aan de ingang van de slagaders

tussen kamers en voorkamers

bovenste en onderste holle ader, rechterkamer en rechtervoorkamer

zuurstofrijk = links

motor van het lichaam

bloed

bloedsomloop

VA N

vloeibaar

vast

klepjes voor eenrichtingsverkeer

bloedplaatjes

rode bloedcel

witte bloedcel

©

aorta, longaders, linkerkamer, linkervoorkamer

voedingsstoffen en afvalstoffen

bloedstolling

transport van koolstofdioxide

transport van zuurstofgas

verdediging (celvraat)

! a h A

Mindmap

Checklist helemaal begrepen

Wat ken/kan ik?

hier kan ik nog groeien

pg.

62

Ik kan de verschillende soorten bloedcellen herkennen op figuren en foto’s.

62

Ik kan de verschillende soorten bloedcellen noemen aan de hand van een aantal typische kenmerken.

6263

Ik kan de functie van het bloed in het lichaam verwoorden.

6263

Ik kan de ligging van het hart aanwijzen op een menselijk torso.

64

Ik kan de delen van het hart benoemen op een figuur of een tekening.

65

Ik kan foto’s van het hart vergelijken met afbeeldingen (bijvoorbeeld: doorsnede van het hart).

65

Ik kan de delen van het hart beschrijven.

65

IN

Ik kan beschrijven dat bloed uit een vast en een vloeibaar gedeelte bestaat.

68

Ik kan de verschillende bloedvaten herkennen op tekeningen.

6667

Ik kan de verschillende bloedvaten beschrijven.

6667

Ik kan de kleine en de grote bloedsomloop omschrijven.

6869

Ik kan de weg van de kleine en de grote bloedsomloop aanduiden.

6869

Ik kan uitleggen wat we bedoelen met een dubbele bloedsomloop.

67

Ik kan bloedvaten ordenen volgens zuurstofrijk en zuurstofarm.

6869

Ik kan de belangrijkste organen van het uitscheidingsstelsel benoemen.

70

Ik kan bij eenvoudige situaties eerste hulp toepassen.

72

Ik ken het principe van reanimatie en kan het ook onder woorden brengen.

7273

Ik ken de basisprincipes van EHBO en kan ze toepassen.

72

Ik kan het noodnummer gebruiken indien nodig.

72

©

VA N

Ik kan de weg van het bloed in het lichaam beschrijven.

Denk je dat je alles begrepen hebt in dit thema? Ga dan naar diddit en oefen verder.

AHA!

75

TEST JEZELF 1

Benoem de verschillende bloedcellen op de figuur hieronder.

2

VA N

IN

Noteer de naam op de correcte plaats in de figuur. Je hebt de keuze uit: bloedplasma – bloedcellen – bloedplaatjes – rode bloedcellen – witte bloedcellen.

transport van warmte vervoer van zuurstofgas bloedstolling ziekteverwekkers aanvallen vervoer van koolstofdioxide

76

Zet een kruisje in de passende kolom.

©

3

Transport

rode bloedcel

witte bloedcel

bloedplaatje

bloedplasma

4

Rangschik de drie bloedcellen van groot naar klein.

5

Benoem de delen van het hart.

IN

VA N

In de tabel hieronder staan een aantal uitspraken. Plaats een kruisje bij het bloedvat waarbij de uitspraak het beste past. ader

slagader

haarvat

Heeft een heel dunne wand.

Vind je ter hoogte van de weefsels.

©

6

Heeft een gespierde wand.

In dit bloedvat voel je het hart kloppen.

Bij een ongeval kan een bloeding uit dit bloedvat dodelijk zijn.

Bevat meestal zuurstofarm bloed.

Test jezelf

77

7

Noteer de naam bij de twee aangeduide bloedvaten. Duid met een pijl aan in welke richting het bloed stroomt.

8

Hoe verandert de samenstelling van het bloed in de haarvaten van de grote bloedsomloop?

VA N

9

IN

Hoe verandert de samenstelling van het bloed in de haarvaten van de kleine bloedsomloop?

©

10 Welke bloedvaten en delen van het hart bevatten zuurstofrijk bloed? beenslagader aorta hersenader beenader longslagader longader hersenslagader polsslagader rechterkamer linkerkamer rechterboezem linkerboezem

11 Wat zijn de gasvormige afvalproducten in het menselijk lichaam? Langs welk orgaan worden ze uitgescheiden?

12 Veel water drinken is goed voor de werking van de nieren. Hoe komt dat?

13 Verklaar dat een niercrisis (waarbij de nieren niet meer werken) dodelijk kan zijn.

78

Transport

©

VA N

IN

Samenhang tussen stelsels

VA N

IN

Brugge pakt uit met nieuwe expo geplastineerde lichamen

© Alamy, Imageselect, Pixsell

©

Worlds Vital’. ge opende zopas de expo ‘Body Op de Site Oud Sint-Jan in Brug ontdek ctie geplastineerde echte lichamen Aan de hand van een unieke colle am. licha selijk men het van ht en veerkrac je de complexiteit, kwetsbaarheid . elling onst op de tento Jazeker, ook kinderen zijn welkom

Wat wil ik te weten komen over dit thema?

Ontdek het volledige artikel via het onlinelesmateriaal.

80

Samenhang tussen stelsels

LIJKT EEN DIER INWENDIG OP EEN MENS? 1

Je kijkt naar de dissectie van een rat.

©

VA N

IN

Benoem op de afbeelding hieronder de verschillende organen die aan bod kwamen in de vorige thema’s.

De video bij het onlinelesmateriaal kan daarbij een hulp zijn.

2

Fig. 1.1

Kleur de vakjes van de organen die behoren tot ... het spijsverteringsstelsel in het geel. het ademhalingsstelsel in het blauw. het transportstelsel in het groen. het uitscheidingsstelsel in het paars.

Samenhang tussen stelsels 

81

Interessant om weten Bij zoogdieren verloopt de uitscheiding grotendeels identiek: de uitwerpselen worden afgescheiden langs de anus en de urine wordt afgevoerd via de urinebuis.

Bij amfibieën, vogels, reptielen en sommige zoogdieren zijn die openingen niet gescheiden, maar komen zowel de urine als de uitwerpselen langs dezelfde weg naar buiten. Ook de eieren komen langs daar uit het lichaam.

Die opening wordt de cloaca genoemd.

Dat betekent letterlijk ‘riool’.

IN

3

Fig. 1.2

Als je de organen van de mens vergelijkt met de organen van andere dierlijke organismen, ontdek je gelijkenissen en verschillen.

Hieronder zie je een aantal voorbeelden van organismen. Duid telkens aan tot welke dierklasse het organisme behoort en benoem de aangeduide organen.

VA N

kikker zoogdier

amfibie

vogel

vis

©

reptiel

Fig. 1.3

82

Samenhang tussen stelsels

hagedis zoogdier

amfibie

vogel

vis

IN

reptiel

Fig. 1.4

kip

zoogdier

amfibie

vogel

vis

©

VA N

reptiel

Fig. 1.5

Samenhang tussen stelsels 

83

goudvis zoogdier

amfibie

vogel

vis

IN

reptiel

VA N

Fig. 1.6

De organen van dieren die tot de gewervelde dieren behoren (vissen, vogels, reptielen, amfibiën en zoogdieren) vertonen zowel overeenkomsten als verschillen.

LIJKT EEN DIER INWENDIG OP EEN MENS?

Ook al lijkt een dier aan de buitenkant maar heel weinig op een mens, toch zijn er inwendig opvallende overeenkomsten waarneembaar.

WELK VERBAND IS ER TUSSEN DE VERSCHILLENDE STELSELS IN HET LICHAAM? Ook al zijn er op de wereld veel verschillende organismen, de samenwerking tussen de verschillende stelsels blijft noodzakelijk om te kunnen overleven.

©

Vul in de tekst de correcte termen in.

1

De cellen spelen een centrale rol.

In alle 30 000 miljard van je lichaam vinden stof- en energieomzettingen plaats.

Daarvoor neem je stoffen op uit de omgeving, die uiteindelijk die cellen moeten bereiken.

2

Opname van stoffen Zuurstofgas wordt opgenomen via het

stelsel.

Voedingsstoffen worden opgenomen via het

stelsel.

Deze stoffen bereiken de cellen via het , dat stroomt door het stelsel.

84

Samenhang tussen stelsels

3

Verwijdering van afvalstoffen Bij de processen in de cel komen ook

vrij, die uit het lichaam dienen verwijderd te worden.

−

Onverteerde resten worden verwijderd via het

−

Water en koolstofdioxide worden verwijderd via het

−

Overtollige voedingsstoffen en afvalzouten worden verwijderd door het

−

Om de uitscheidingsorganen te bereiken worden het water, de koolstofdioxide, de overtollige

stelsel.

voedingsstoffen en andere afvalstoffen vervoerd door het

stelsel.

stelsel.

De verschillende stelsels die je leerde kennen, hebben specifieke functies maar werken wel heel goed samen.

Vul het schema aan zodat die samenwerking volledig duidelijk wordt.

Zet bij de pijlen de volgende begrippen op de juiste plaats: zuurstofgas (2 x) – gasuitwisseling – voedingsstoffen – koolstofdioxide (2 x) – waterdamp (2 x) – afvalstoffen (2 x) – overtollige stoffen – doorheen het lichaam – vetten en suikers – energie

VA N

a b

IN

4

stelsel.

+

•

inademen

•

en uitademen

•

ter hoogte van de longblaasjes

+

©

SPIJSVERTERING functie: • afbreken en omzetten van voedingsmiddelen

UITSCHEIDING functie:

naar

•

ADEMHALING functie:

nodig voor de verbranding zodat er

in zweet en urine uit het lichaam verwijderen

TRANSPORT functie:

kan worden vrijgemaakt

stoffen

brengen

cel

stofomzettingen + energieomzettingen

+

Fig. 1.7 Samenhang tussen stelsels 

85

De organen van de verschillende stelsels werken nauw samen met elkaar. Het ene stelsel kan erg moeilijk zonder het andere.

Wanneer er één stelsel uitvalt, is het voor een organisme heel moeilijk om te overleven.

WELK VERBAND IS ER TUSSEN DE VERSCHILLENDE STELSELS IN HET LICHAAM?

©

VA N

IN

Elk orgaanstelsel speelt een rol bij het functioneren en overleven van een organisme.

Het ene stelsel kan niet zonder het andere.

86

Samenhang tussen stelsels

! a h A ! a h A

Checklist

helemaal begrepen

Wat ken/kan ik?

hier kan ik nog groeien

pg.

81

Ik kan de belangrijkste organen van het ademhalingsstelsel lokaliseren.

81

Ik kan de belangrijkste organen van het transportstelsel lokaliseren.

81

Ik kan de belangrijkste organen van het uitscheidingsstelsel lokaliseren.

81

Ik kan de organen van verschillende organismen met elkaar vergelijken.

8284

Ik kan de samenhang tussen de verschillende stelsels verduidelijken.

8485

VA N

IN

Ik kan de belangrijkste organen van het spijsverteringsstelsel lokaliseren.

©

Denk je dat je alles begrepen hebt in dit thema? Ga dan naar diddit en oefen verder.

AHA! 

87

TABEL MET GROOTHEDEN EN EENHEDEN symbool grootheid

eenheid

symbool eenheid

meetinstrument

88

VA N

IN

©

grootheid

tabel MET TABEL met GROOTHEDEN grootheden en EN EENHEDEN eenheden

WOORDENLIJST Thema Spijsvertering hoofdstuk 1

term albustix

definitie

in je eigen woorden

de indicator voor eiwitten

1

4

bouwstoffen

brandstoffen

carnivoor

IN

1

beschermende Deze voedingsstoffen zorgen stoffen ervoor dat je niet ziek wordt.

Deze voedingsstoffen zorgen voor de groei van het lichaam en vervangen de oude cellen.

Deze voedingsstoffen zijn de energieleveranciers voor het lichaam en houden de lichaamstemperatuur op peil. vleeseter

VA N

1

2

2

1

dialyseslang

slang met microscopisch kleine gaatjes, waar kleine deeltjes doorheen kunnen en grotere deeltjes tegengehouden worden

diarree

Wanneer de wand van de darm ontstoken is of geïrriteerd, kan

er onvoldoende water terug

opgenomen worden; de stoelgang

wordt dan waterig.

diastix

de indicator voor glucose

droog een mix van maïszetmeel, zout en

custardpoeder kleur- en smaakstoffen

© 1

1

4

energetische waarde herbivoor

De hoeveelheid energie die in 100 g of 100 ml van een voedingsmiddel aanwezig is. planteneter

2

indikken

het weghalen van water in de dikke darm

Spijsvertering Woordenlijst

89

1

lugol

de indicator voor zetmeel, ook wel dijoodoplossing genoemd

2

4

maagzuur

omnivoor

een spijsverteringssap afgescheiden door de maag om eiwitten te verteren alleseter

1

1

1

verteringsproces

voedingsdriehoek

knijpende spierbeweging in de wand van onder andere de slokdarm om een voedselbrok verder te duwen

het kleiner maken van voedingsstoffen zodat ze opgenomen kunnen worden in het bloed

IN

2

peristaltiek

schematische voorstelling waarin opgenomen is welke voedingsmiddelen je het best wel of niet eet; ook beweging zit erin

VA N

2

voedingsmiddel

wat je eet

voedingsstof

In een voedingsmiddel zitten verschillende voedingsstoffen.

©

90

Woordenlijst Spijsvertering

Thema Ademhaling hoofdstuk 3

1

term

definitie

celademhaling

de uitwisseling van zuurstofgas en koolstofdioxide tussen het bloed en de cellen

haarvaten

in je eigen woorden

dunne bloedvaatjes rond de longblaasjes

2

jerrycan

metalen of plastic tank voor vloeistoffen

kalkwater

oplossing van calciumdihydroxide in water

IN

3

3

3

3

1

1

ademhalingsorgaan waarmee organismen in staat zijn om zuurstof uit water op te nemen en koolzuurgas af te staan

koolstofdioxide

gas dat (in het lichaam) vrijkomt bij de verbranding

koolstofmonoxide

giftig gas dat gevormd wordt bij een onvolledige verbranding

longademhaling

de uitwisseling van zuurstofgas en koolstofdioxide tussen de longblaasjes en het bloed

longblaasjes

longcapaciteit

©

2

kieuwen

VA N

3

longen

blaasjes op het einde van de longvertakkingen waar ademhalingsgassen met het bloed worden uitgewisseld

werkelijke inhoud van de longen

onderdeel van het ademhalingsstelsel

1

luchtpijp

orgaan waarlangs de ingeademde

lucht via de luchtpijptakken in

de longen terechtkomt

1

luchtpijptakken

de twee hoofdvertakkingen van de luchtpijp die naar de twee longen leiden

3

rode bloedcel

bloedcel die zuurstofgas naar de cellen vervoert

Ademhaling Woordenlijst

91

2

spirometer

apparaat dat je longfunctie kan meten door erin te blazen

2

1

vitale capaciteit

zuurstofgas

de totale hoeveelheid lucht die je hebt uitgeademd na een heel diepe inademing en een krachtige uitademing gas dat de verbranding (o.a. in het lichaam) onderhoudt

©

92

IN

VA N

Woordenlijst Ademhaling

Thema Transport hoofdstuk 3

term ader

definitie

in je eigen woorden

bloedvat dat bloed van de organen naar het hart brengt

3

4

AED

aorta

blaas

toestel om het hartritme terug op gang te brengen of te stabiliseren (Automatische Externe Defibrilator) de grootste slagader uit het lichaam; dit bloedvat vertrekt uit de linkerkamer van het hart

IN

5

reservoir voor de opvang van urine

1

bloedcellen

bloedplasma

het vaste gedeelte van bloed; er zijn rode en witte bloedcellen en bloedplaatjes het vloeibare gedeelte van bloed

VA N

1

3

2

1

de weg die het bloed aflegt doorheen het lichaam

boezem

ook wel voorkamer genoemd; een inwendig deel van het hart dat zich aan de bovenkant bevindt

celvraat

EHBO

©

5

bloeds­ omloop

3

haarvat

De witte bloedcel beweegt zich met schijnvoetjes naar de indringer in het bloed en verteert hem.

Eerste Hulp Bij Ongevallen

bloedvat dat de verbinding vormt tussen aders en slagaders ter hoogte van de organen

2

hartkleppen

de klepjes tussen de voorkamers

en de kamers; ze zorgen ervoor dat het bloed niet van de kamer in de voorkamer kan terugstromen

2

harttussenschot

de scheiding tussen de linker- en rechterhelft van het hart

TRANSPORT Woordenlijst

93

5

ICE

contactpersoon in geval van nood

(in case of emergency)

2

kamer

een inwendig deel van het hart

dat zich aan de onderkant bevindt

3

1

slagader

transportstelsel

94

bloedvat dat bloed wegvoert van het hart naar de longen en vertrekt uit de rechterkamer

gespierd bloedvat dat bloed wegvoert van het hart naar de organen

het geheel van organen en bloedvaten die samenwerken om stoffen rond te brengen in het lichaam

©

longslagader

bloedvat dat bloed van de longen naar het hart brengt en toekomt in de linkervoorkamer van het hart

IN

3

longader

VA N

3

Woordenlijst TRANSPORT

NOTITIES

IN

VA N

©

NOTITIES

95

NOTITIES

IN

VA N

©

96

NOTITIES