Issuu on Google+

2014-òž àð 3-òž èíâîæî (èþíü). Ïóêñ¸í (âòîðíèê) ¹ 41 (25270) www.udmdunne.ru

Âàíü óäìóðòú¸ñëýí ãàçåòñû

Íåíåã óíÿáåé

Ñÿñüêàÿñü ñàïåã

Ñêàëëýñü òàçàëûêñý âîçüìàòý éќë

2

4

5

Ó×ÊÅ ÀËÈ ÁÀÊ×ÀÌÅÑ

ÁÀÊ×À ÂÎÇÈÑܨÑËÛ, ÊÈÁÀØËÛÎÑËÛ ÑŽÇÅÌ ÃÀÇÅÒ

Êûçûí áóäý êàáà÷îê

udmfoto.ru Àëåêñàíäð ÃÎÐÁÓÍÎÂ

Óäìóðòèûñü êóëüòóðà óäûñûñü äàíî óæàñü Ãåííàäèé Êîðåïàíîâ Ÿóêíàëû áûäý êóàðàçý âîëÿòý áàê÷àÿç. Êûðœàí ñÿìåíûç ãóäžñüêå, êóðåã ñþäý, êóíî ïóìèòà. Ã. Êîðåïàíîâëýñü áàê÷à âîç¸í àìàëú¸ññý òîäîäû 3-òž áàìûñü.

ÊÓÀÇÜ

Íîø âóèç ãóæåì... Åëåíà Ô¨ÄÎÐÎÂÀ

Îêûò êóàçü êûëåì àðíÿ âèñêûí áàê÷à÷èîñëû ãàíüãàíüãåñ øîê÷ûíû ñ¸òžç âàë.

Íîø òàáåðå âûëüûñü ïќñü íî êќñ êàðèñüêèç. Ìóçúåì âûëûñü âàíü ìóñêûòýç òќëœå íè. ßðàíî êîòü, Óäìóðò ãèäðîìåòåîöåíòðûí óæàñü¸ñ áóéãàòî: êûòž-îòž êîòòîç àé.

- Ìàòûñü äûðå óéèí 1720 ãðàäóñ øóíûò âîçèñüêîç, íóíàçå îìûð 26-30 ãðàäóñîçü œûðäàëîç, - âåðà ñèíîïòèê Íèêîëàé Ïîíîìàð¸â. Àðíÿ ïóìûí èíòûåí-èíòû-

åí çîð-êîò óñ¸ç èê. Íî ïèëåìî äûðúÿ íî îìûð óç ñžÿëëÿ. Òќë óéïàë íî øóíäûïóêñ¸í âèñêûñü ñåêóíäñêûí 3-4 ìåòðå ïåëüòîç. Ãóäûðúÿêó 7-8 ìåòðîçü êóæìîÿëîç.


2

2014-òž àð 3-òž èíâîæî

ÊÈÁÀØËÛÎÑ Êèóæú¸ñ

Ïè÷è êèëüòûðíàëû äýðåì

ÀÑ ÊÈÛÍ

Ñóòžñü ñèîñ êûøêûò ќâќë! Åëåíà ÒÓÃÀØÎÂÀ

Ãóæåì øóíäû çîë ïûæå. Ñóòžñü ñèîñûçëýñü âàòñêûíû þðòòîç àñ êèûíûäû âóðåì øëÿïà. Ñîå äàñÿí ïîííà áûðúå øîêàñü áàñìàåç, øóîì, åòžíëýñü. Êûê ïќðòýì ìåä ëóîç áàñìàäû: ÷óðûòãåñ åòžíëýñü - âûëûçëû, âåê÷èãåñ, íåáûòãåñ - ïóøêûçëû. Éûðäûëýñü áûäœàëàçý ìåðòàëý, ïîòýì ëûäïóñòû âûëý îã 10 ñàíòèìåòð éûëòý íî áàñìàäû âûëý êðóã ñóðåäàëý. Òàáåðå òà êîòûðòýìåç êóàòü îäžã êàäü áóðäëû ëþêîíî. Ñîîñ ãåðœàñüêîí èíòûîñûñü (øîðîçÿç âóûòýê) îäžã ñàíòèìåòð ïàñüòà áàñìàçý, òðåóãîëüíèê âûëëåì âàíäûñà, êóøòîíî - ñî èíòûîñûí âûòà÷êàîñ ëóûíû êóëý. Âûòà÷êàîñòû îã-îãåíûçû ãåðœàíî. Òàçüû ïќðìûíû êóëý øëÿïàëýí éûëûç. Ëûäý áàñüòý: éûðàäû ñî ìåä òýðîç. ÒàŸå àìàëúÿ èê âàíäý øëÿïàëýñü ïóø êûñêåòñý. Òàáåðå áàñüòžñüêèñüêîì øëÿïàëýñü äóðçý ëýñüòîí áîðäû. Âûòà÷êàîñûí ëýñü-

1

2

4

3

5

7 òýì éûëûçëýí äèàìåòðåç ìûíäà âàíäîíî êîòûðåñ þäýñ - ó÷êå ñóðåäýç. Ñîå ïóø ëàñÿíü þíìàòîíî ôëèçåëèíýí, þí ìåä âîçèñüêîç. ÒàŸå èê þäýñ ëýñüòîíî âåê÷è áàñìàëýñü - ïóøêûçëû. Òà þäýñú-

6

8 9 ¸ñòû ãåðœàíî øëÿïàëýí éûëûíûç. Ïóø êûñêåòñý ïóøêàç èíòûÿíî. Âóðîíýç éûëïóìúÿíî, øëÿïàëýñü äóðú¸ññý êóàñàëòûñà íî áóãîðòûñà. Óðäýññý ÷åáåðòûíû áûãàòîäû ñÿñüêàåí, ïóæûåí.

..

Ïè÷è íûëäûëû òóçž äýðåì ïќðìûòûíû áûãàòîäû àñüòý êèûíûäû! Ñî ïîííà êóëý ëóîç: ÿðêûò ïóæû¸ êàï÷è áàñìà, ðåçèíêà íî ÷èëüòýð. Íûëäûëýñü ìќëÿ, êóñ êîòûðçý ìåðòàñà íî áàñìàäýñ êûê ïîëýñ êàðûñà, ñîå êàëòýì (ëÿìêà) ìàéêà âûëëåì âàíäý (ó÷êå ñóðåäýç). Êóçüäàëàçý àñüòýîñ ÷àêëàëý - êóçü íî, âàê÷è íî êàðûíû òóïàëîç. Óðäýñú¸ññý âà÷å âóðœå, óëžçý áóãîðòý. Äýðåìëýí ñàåñûç ëóîç ÷èëüòýðëýñü: ñîå âóðœîíî ìàéêàëýí ïåëüïóì âàäåñêàç. ×èëüòýðäýñ êóçüãåñ êåëüòý, ñî êèëüòûðè¸ ëóûíû êóëý. Òàáåðå ìàéêàëýí-÷èëüòýðëýí ìќëÿ âàäåñêàç êûëèç íà ðåçèíêà âóðœûíû. Ðåçèíêàäýñ ìàøèíàåí êûñêûñà âóðœå, îçüû äýðåì êèëüòûðè¸ ëóîç. Äýìëàíú¸ñ: - Âóðåì äýðåìäûëýí êóçüäàëàåç âàê÷èãåñ ïîòžç êå, ñîëýí óëžÿç èòýò âóðœûíû áûãàòîäû. - Äýðåìäû ñîêåì ÿðêûò ќâќë êå, ÿðêûò àïïëèêàöèÿ ëýñüòý. Äàñü àïïëèêàöèîñ ìàãàçèíûí òðîñ. Àñüòýîñ íî ïќðìûòûíû áûãàòîäû êûäûðàñüòýì áàñìàëýñü.

1

2

3

Ìóëüûëýñü øûðïè

ÍÛËÏÈÎÑÛÍ ×ÎØ

Íåíåã óíÿáåé Ëàðèñà ÍÎÂÈÊÎÂÀ

ÒàŸå ÷åáåð ñÿñüêàîñ ëýñüòîí ïîííà òðîñ èê êóëý ќâќë: ñàëôåòêàîñ, ñòåïëåð, êà÷û íî êàï÷è ìûëêûä. Êóòîíî 5 ñàëôåòêà. Ñîîñòû âûëûñüòûç âûëàç òûðîíî íî íüûëü èíòûåòž

ñòåïëåðåí þíìàòîíî (1òž ñóðåä). Ñîáåðå êîòüêóäçý íèìàç âàíäîíî. Òàáåðå íüûëü ñýðãîîñòû êîòûðåñ êàðûëîíî (2-òž ñóðåä). Êîòüêóäçý äóðú¸ñòžç áûäýí 1 ñàíòèìåòð ìóðäà òðîñ þäýñú¸ñëû âàíäûëîíî (3-òž ñóðåä). Ñîáåðå

ñžîññý îãåí-îãåí âèñúÿíî íî ñÿñüêàëýí øîðàç ÷èíüûîñûí šóòúÿíî (4-òž ñóðåä). Ïќðìîç ÷åáåð óíÿáåé (5-òž ñóðåä). ÒàŸå ñÿñüêàîñëýñü ïќðòýì àðáåðèîñ áè÷àíû ëóîç: ïàííî, òóãîêî, ñÿñüêà êåðòòýò íî ìóêåò.

Ãðåöêîé ìóëüûëýí êќìûçëýñü ñèí êóñïûí ïќðìûòûíû áûãàòîäû ìóñïîòîí øûðïè. Êóëý ëóîç: êëåé, ïóðûñü áó¸ëî ôëèñ áàñìà, ÿðêûò ïóæû¸ âåê÷è áàñìà, ïè÷è ñüќä ïèëèíœûîñ (áèñåð). Ìóëüûëýñü êќìçý êëååí òûðìûòý, îò÷û ôëèñëýñü âàíäýì ïåëü¸ñòû íî áûæåç ëÿêå. Øûðïèëýñü òóññý íî

ïќðìûòîäû, ôëèñýç òðåóãîëüíèê âûëëåì êóàñàëòûñà íî ñî ïóøêû ìàìûê òóéûëûñà. Ïèëèíœûëýñü áûðòòý ñèíú¸ñ, íûð, ÷óðûò ñüќä ñžíüûñëýñü (ëåñêàëýñü) ëýñüòý ìûéûêñý. Øûðïèëýñü êќòñý äàñÿëý ìóêåò ÿðêûò áàñìàëýñü: êќì áûäœà «òóï» âóðå íî ñîå ìàìûêåí òûðìûòý. Òà ïќðìûòýì ëþêåòú¸ñòû êќì ïóøêû ëÿêå.

1 4

5

1

2

3

4

2

3

6


2014-òž àð 3-òž èíâîæî

3

ÊÓǨ Ïèîñìóðò óæú¸ñ

Êûçûí áóäý êàáà÷îê Ãàëèíà ÑĄ̊ÍÎÂÀ

Êûðœàñü, óäìóðò êîíöåðòú¸ñòû ðàäúÿñü Ãåííàäèé Êîðåïàíîâ îøòîëýçüûñåí øóðêûíìîíîçü óëý áàê÷àÿç. Êîðåïàíîâú¸ñëýí ñåìüÿçû êûê ñàä-áàê÷à âîçå. Íî òàèç, 2011-òž àðûí áàñüòýìåç, Ãåííàäèé Ñåì¸íîâè÷ëû ñþëýìúÿçãåñ. - Áûäýñ óëîíìå êàëûê ïќëûí îðò÷ûòûñà, æàäè êàäü èíè. Íîø òàòûí øûïûò. Îãïàëàç áóñêåëå - íþëýñ, ìóêåò ïàëàç - íþð, âќçàì òóæ óæàñü ñåìüÿ óëý. Ãóðòûí êàäü òàòûí. Ìîí êàáà÷îêú¸ñòû íî òýëü äóðå èê ìåðòòžñüêî, ñîîñ êûç êóçÿ òóáî íî ìàêå áûäœàåñü èê áóäî, - âåðà Ãåííàäèé Êîðåïàíîâ. Ã. Êîðåïàíîâ çýìçý íî ãóðò àäÿìè êàäü óëý. Êóðåã âîðäý, àòàñ ñîëû ñ¸òžçû Óäìóðò òåàòðûñü Ìîèñååâ êóçïàëú¸ñ, ñîîñëýí íî êûä¸êûí èê ќâќë áàê÷àçû. Áàê÷à ñè¸í ïќëûñü Ã. Êîðåïàíîâ áóäýòý êèÿð, ïîìèäîð, äûíÿ, êàóí, êàáà÷îê. Íîø êûëåì âèòü ñîòêàÿç ìåðòòýìûí ñÿñüêàîñ. - Êûøíîå (êûðœàñü Àëåôòèíà Êîðåïàíîâà - àâò.) øóý, êќò ÷èäàëîç, ñèí ìåä øóìïîòîç: ñè¸í áàñüòûíû ëóý áàçàðûñü íî, ìè ñÿñüêà ïîííà áûðåìûí. Îçüû ìèëÿì ñþëýñü óíî ëèëèîñ, òþëüïàíú¸ñ, åòží ñÿñüêàîñ, ïèîíú¸ñ. Òóý êûøíîå áûäýñ óæäóíýçëû íîø èê ðîçàîñ áàñüòžç. Ìîí áóäîñú¸ñòû íî, ñîðòú¸ñòû ñóðàñüêî êå, êûøíîå ïèîñìûëýñü âîðäñêåì íóíàëçýñ âóíýòîç, íîø ñÿñüêà íèìú¸ñòû - óç. Ãåííàäèé Ñåì¸íîâè÷ áàê÷àÿç âàíüçý àñ êèûíûç ëýñüòý. Àçüâûë êóç¸åçëýñü áóãðîçý ñýðòòûñà, êóðåã ãèä ïóêòžç. Óäìóðò òåàòðûñü âóæ ñïåêòàêëüûñü ñïèñàòü êàðåì äåêîðàöèîñëýñü áåñåäêà ëýñüòžç. Òàáåðå òåàòðûñü àðòèñòú¸ñ òàò÷û øóòýòñêûíû âóûëî. Ќâќëòýìëýñü âàíü êàðûíû, âóæåçëýñü ìàêå ÷åáåðçý ëýñüòûíû ìûëêûä ãèíý ëóûíû êóëý. Ã. Êîðåïàíîâëýí ìàëïàíýç âàíü íà ñàäáàê÷àÿç êîðêà ïóêòûíû. - Þíìå øóî, ïîìèäîð íî îãðå÷ àðòý óã áóäî, ïќÿñüêî. Ìîí ìèíòàé ÷îðûãåç òóæ ÿðàòžñüêî, òóæ ÷åñêûò ñîå äàñÿñüêî íî. Ïќðàí àçÿì ÷îðûãëýñü êóçý êóøòžñüêî. Îçüû õîëîäèëüíèêàìû òîëáûò Ÿîæå óíî ÷îðûã ñüќì ëþêàñüêå. Âîò ñîîñòû ìîí ïîìèäîð âûæûå òûðèñüêî, áóäîñëû ñî òóæ œå÷ âèòàìèí ëóý. Òîëýçü îðò÷ûñà, ñàä-áàê÷àìû áûäýñàê ñÿñüêàîñ ïќëû ûøîç, ñî ÷åáåð øîðû ó÷êûñà, êќò èê óã òûðû, ñèí øóìïîòý, ìûëêûä šóòñêå, æàäåì áûðå, óëýì ïîòý!

ÀÄŒÅÌ ÊÀÐÛÌÎÍ

Øóäî àòàé âќçûí íûëïèîñ øóäî Ëþáîâü ÒÈÕÎÍÎÂÀ

Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñûñü Ãîæíÿ ãóðòûñü ϸòð Áåêìà÷åâ - óìîé àòàé, óñòî êóçïàë, œå÷ ïåñÿòàé íî ñèíìàñüêûìîí âîðãîðîí. Ñî êóçïàëûíûç Íàäåæäà Àíàòîëüåâíàåí êûê ïèíàë âîðäžç, êîðêà šóòžç, óëîí èíòû êîòûðàç ëûäúÿíòýì ïèñïó ìåðòòžç.

Áûäý âóîí ϸòð Áåêìà÷åâ Ãîæíÿ ãóðòý ïûðîí äîðûí, Øêîëüíîé óðàìûí, óëý. Ãóæåìçý êîðêàçû âûæûêûëûí êàäü âîæ ïèñïóîñ ïќëû ûøå, óŸû êóàðà âàíü óëîñýç ïàéìûòý. Íîø òîëàëòý ñî äóííå áûäýñàê ãќðòý, òќäüû ìàðœàíýí ÷èëÿ. Òóëûñ âàíüìûç óëœå, óêíî óëòžçû æàëüûð ãèíý òóäâó áûçå. ϸòð Èâàíîâè÷ ïîê÷è äûðúÿç èê àðãàí êûñêàíû äûøèç. Ãîæíÿ øêîëàûñü 8-òž êëàññýç éûëïóìúÿñà, òîäîí-âàëàí ëþêàíçý àçèíòžç Óðîì øîð ¸çî øêîëàûí. Ïèÿø ïè÷èûñåí òåõíèêà áîðäû êûñòžñüêå èíè âàë. Òàòûí ñîëû êåìûç ëóèç: ìàøèíîâåäåíèåÿ óðîêú¸ñûí äûøåòñêûñà, ìàøèíà ðóëü ñüќðûí âîðòòûëûíû ïðàâî áàñüòžç. Øêîëàçý éûëïóìúÿìåç áåðå «Óðîìñêîå» ÎÏÕ-å éûãàñüêèç. Êèâàëòžñü¸ñ åãèò ìóðòý øóìïîòûñà ïóìèòàçû - Ïåòÿëû ñîêó èê òðàêòîð îñêèçû. Ãûðèç íî, êèçèç íî, óñûÿç íî ñî - óæçý ñþëýìûñü áûäýñúÿëëÿç. Ïåòÿ êûê àðëû ÿðàòîíî òðàêòîðåçëýñü ëþêèñüêîíî ëóèç - àðìèå âåòëžç. Ñîáåðå íîø èê ñîâõîçý êóòñêèç. Óé-íóíàë ëóäûí ãûðûñà óä óëû óê, êóä êå äûðúÿ êëóáå ïûðàëëÿç, äžñüòûòýê ãèíý íûëú¸ñëû êûðìûøúÿëëÿç. Áûðéèç Íàäÿåç. Ñî íî øêîëà áåðå ãóðòý óëûíû êûëèç, «Óðîìñêîå» ÎÏÕ-å ñêàë êûñêèñå èíòûÿñüêèç. Åãèòú¸ñ ñþàí øóäžçû. Ñîáåðå Áåêìà÷åâú¸ñëýí áќðñüûñü áќðñå Âîëîäÿ ïèçû íî Îëÿ íûëçû âîðäñêèçû. Êîðêàçû œîñêûò ïîòûíû êóòñêèç, àé ñîêó Ïåòÿëýí ìåìååç íî áîðäàç íà âàë. Ïàëýíýòž, èíòû óò÷àñà, ќç âåòëý: àçáàðàçû èê èíòûÿñüêèçû, óëûíî-âûëûíî áàäœûì êîðêà šóòžçû. - Òà áûäœà êîðêàí òàáåðå Ïåòÿåí Ÿîøåííàìû ãèíý óëžñüêîìû íà, - óëîí-âûëîíçû ñÿðûñü ìàäå Íàäåæäà Àíàòîëüåâíà. - Íûëïèîñûí Ÿîø ëóèñüêîì êå, òðîñ êóçÿ

Òóñïóêòžç Ëþáîâü ÒÈÕÎÍÎÂÀ

Ó×ÊÅ ÀËÈ ÁÀÊ×ÀÌÅÑ

Áåêìà÷åâú¸ñëýí ñåìüÿçû. ëþêàñüêèñüêîì, êќëûíû âàíüìûëû èíòû ìåä òûðìîç øóûñà, Ïåòÿ êîðêàìû âќçû ïðèñòðîé ëýñüòžç íà.

Ìàãàçèíûí êîòüìà âàíü êå íî ϸòð Èâàíîâè÷ êîòüêûŸå óæëû êèáàøëû. Ñî åãèò äûðûñåíûç èíè óêíî ÷èëüòýðú¸ñ, šќêú¸ñ, ïóêîíú¸ñ, œóñú¸ñ, ðàìàîñ, ќñú¸ñ ëýñüòûëý. - ¨ðìûñà óëûêó, þðòúåð êîòûðå êîòüìàð êóëý âàë, øóý Íàäåæäà Àíàòîëüåâíà. - Âàíüçý ìàãàçèíûñü óä áàñüòû óê - óêñ¸ êóëý. Âîò ñîêó Ïåòÿ ýøøî íî çîëãåñ êóòñêèç ïќðòýì êèóæú¸ñûí âûðûíû. Âàëåñìåñ ãèíý íî ñî àñ êèîñûíûç ïóëýñü ëýñüòžç. Òóæ ÷åáåð, ôàáðèêàûí êàäü òóçž ïќðìèç. Íóíàçåçý ñîâõîçûí óæà, šûòñý ìàñòåðñêîÿç ïîòý. Îòûí ïќðòýì ñòàíîêú¸ñûç ñûëî. Êîíå÷íî, àëè ìàãàçèíûí îëîìàð íî âàíü, ëýñüòýì àðáåðèåí êàëûêåç òóæ èê óä ïàéìûòúÿ íè. Îçüû êå íî Ïåòÿ äîðû óêíî ÷èëüòýðú¸ñ íî šќê-ïóêîíú¸ñ ëýñüòûíû êóðûñà ëûêòžñü¸ñ âàíü ãèíý. Íàëè÷íèêú¸ñòû óêûð šåã ëýñüòîíî: ñóðåäàíî, âàíäûëîíî, áóÿíî. Æàëÿñà âåðàíî, âàíüçý, ìàð ìàëïà ëýñüòûíû, äûðûç óã òûðìû. Ñîÿç íî, òàÿç íî âóòñêîíî óê. ϸòð Èâàíîâè÷ëýí êåíåðåç íî ìóäðî�� ëýñüòýìûí. - Ìè ñîå áóñêåëåíûì Þðèé Àíèñèìîâåí Ÿîø ëýñüòžìû, - øóý ϸòð Áåêìà÷åâ. - Þðà òóæ êèáàø-

ëû àäÿìè, ñî ñâàðùèê ëóûñà Èæûñü îäžãàç çàâîäûí óæàìûí. Äàñü ôîðìàÿ ðàñòâîð êèñüòžì, áóÿì, ÷åáåð íî àñïќðòýì ïќðìèç. Êûçüû ñî êåíåðäû ëýñüòýìûí øóûñà, àäÿìèîñ þàëëÿñüêî. - Íàäåæäà Àíàòîëüåâíà, êèáàøëû âîðãîðîíú¸ñ áîðäûí óëûñà, àñüòýîñ íî îëîêûŸå íî óæ áîðäû êóòñêèñüêîäû íè, ëóîç, - þàñüêî íûëêûøíîëýñü. - Ìîí ôèíàíñèñò ãèíý, êèò-êèò ñåðåêúÿñà, âåðà Íàäåæäà Àíàòîëüåâíà. - Ïåòÿëû óêñ¸ ãèíý ñ¸òúÿñüêî, íîø ñî, ìàð êóëý, à÷èç áàñüòý. Ìûíàì, êûøíîìóðòëýí, êîñýì-âåðàìå ñîëû óç ÿðà, êûŸå ìàòåðèàë êóëý, à÷èç ìåä áûðú¸ç. Ñîìûíäà ìàíåò âàé àé, øóý íî, ìàøèíàÿç ïóêñüûñà, Ïè÷è Ïóðãàëà ÿêå Îãûð÷èå øîíòý. Êûøíîìóðòëýí óæåç þðò êîòûðûí íî òûðìå, âàíüìîí äûðúÿ êåðòòžñüêèñüêî, ïóäî äóðå ïîòžñüêî. Àé ìè ïàðñü íî ïèÿòžñüêîì, ñêàë íî âîðäžñüêîì, éќëòýê íûëïèîñòû âîçåì óã ïîòû. Êûçëýí Ÿûæèíýç êûä¸êå óã óñüû, øóî. ϸòð Èâàíîâè÷ëýí Âîëîäÿ ïèåç íî àòàåçëýñü àäœåì êàðå. - Íî ñîëýí ëýñüòžñüêûñà óëûíû äûðûç íî, èíòûåç íî ќâќë, - ïèåç ñÿðûñü âåðà ϸòð Èâàíîâè÷. - Ìîæãàûí òðîñ ýòàæúåì êîðêàí óëî áåðå, êûòûí ñîëýí ìàñòåðñêîåç ëóîç? Ìàð ëýñüòîíî êâàðòèðà ïóøêàç, êûçüû êóëý, îçüû òàòûí äàóðòý íî ñüќðàç íóý.

Êóääûðúÿ, à÷èç âàíüìûìòý äûðúÿ, ìîíý êóðå. Êîòüìàð êå íî, ìîí øóûñàë, Âîëîäÿëýí ìûëêûäûç òóæãåñ íî çîë òåõíèêà áîðäû êûñòžñüêå. Óåí-íóíàëýí ñî ìàøèíàåç êîòûðûí áåðãàñàë, äûð. Þíìå ìåõàíèê-âîäèòåëå äûøåòñêåìûí ќâќë. ϸòð Èâàíîâè÷åí Íàäåæäà Àíàòîëüåâíà íüûëü ïîëýñ ïåñÿíàé-ïåñÿòàé¸ñ íè. Êîðêàçýñ íóíàëëû áûäý øóëäûðòî Îëÿëýí êûê ïèîñûç Íèêèòà íî Âàëåíòèí. Îëÿçû ñåìüÿåíûç Ãîæíÿûí èê íèìàç óëî. Ïèîñûç íóíàë ïîòýì ïåñÿé¸ññû äîðû âåòëî. - Îé, ìè íûëïèîñûí ìàð ãèíý óì äàóðòžñüêå: øóäžñüêîì, êûðœàñüêîì, ýêòžñüêîì, ñóðåäàñüêîì. Íèêèòàëû òàíè êûê àðåñ ãèíý àé, íîø êûŸå íî êûðœàíú¸ñòû ñî óã òîäû. Ìè ñîèí óäìóðò êûðœàíú¸ñòû Ÿîøåííàìû òóæ øóëäûð êûðœàñüêîì. Ïåñÿòàåç êðîññâîðäú¸ñòû ñýðòòûñà-ïåðò÷ûñà ïóêûêó, ïèÿø îäíî èê ñî äîðû ìåðñêå, þðòòžñüêî êîæà, ëýñÿ, - øóý Íàäåæäà Àíàòîëüåâíà. Íàäåæäà Àíàòîëüåâíà áàê÷àçý ýñêåðûíû ïîòžç. Óæåç àëè îòûí ëà÷àê: âó êèñüêàíî, óðèñüêîíî. Šîãåí Áåêìà÷åâú¸ñëýí þðòòžñü¸ññû áûäý âóîçû èíè. Ñîêó íóíûêàé¸ñûíûçû Ÿîø êàðòîø íî ìåðòòîçû, òåõíèêàçýñ íî áè÷àëîçû, ïóëýí íî óæàëîçû. Êèâàëòžñü¸ñ íî êèâîøòžñü¸ñ áóäî...


4

2014-òž àð 3-òž èíâîæî

ÑÀÄ-ÁÀÊ×ÀÛÍ Ìóçúåì óæú¸ñ ÒÎËÝÇÜ ÒÎÄÌÅÒ

Óðèñüêîí âàêûò Âåíåäèêò ÄÀÄÛÊÈÍ

Èíâîæî - àðëýí òóæãåñ øóëäûð âàêûòýç: óŸû ÷èðäý, êîòûð óëîñ ñÿñüêàÿ, íûðûñåòž åìûøú¸ñ âóî... Ñî âàêûòý èê áàê÷àûí òóæ òðîñ óæ. Áûäýñ ãóæåì îãðå÷ ñèåìäû ïîòý êå, ñîå âàëàñà áóäýòîíî íî äûðàç ìåðòòîíî. Òîäýëý, òîëýçüëýí íûðûñü íóíàëú¸ñàç ìåðòòžñüêîí êóäîã äûðúÿ áåðãåñ åìûø ñ¸òý, 8-òž-10-òž èþíå ìåðòòžñüêîí ñÿðûñü. Ìàëû êå øóîíî òîëýçüëýí íûðûñåòž íóíàëú¸ñàç êåçüûò êàðèñüêûëý. Óé¸ñ ñàëêûìãåñ óëýìåí, îãðå÷ëýí íî êàáà÷îêëýí óäú¸ññû âûæûòžçû ñèñüìûíû êóòñêî, íîø ïîìèäîð, ïåðåö íî áàêëàæàí èíòûÿçû êåìà âèñüûñà ïóêî. Íî òóý òàŸå âàêûò ìàéëýí ïóìàç òóïàç, ëýñÿ. Ìîí îãðå÷åç óäàòûíû êóòñêèñüêî 5-òž-10-òž ìàå óêíî äóðå. Áû÷ûÿíû êóòñêåì òûñü¸ñòû íèìàç áóìàãà ãîðøîêú¸ñû ìåðòòžñüêî. Îãðå÷åç ñÿíà, êàáà÷îêåç, ïàòèññîíýç, êàóíýç íî îçüû áóäýòžñüêî. Šîããåñ óðîæàé áàñüòîí âûëûñü «Êðèñòèíà», «Êàðîëèíà», «Êóçíå÷èê», «Ìàðüèíà ðîùà» îãðå÷ ñîðòú¸ñòû ìåðòòžñüêî. Êîðêàí áóäýòýì óäú¸ñ, êûðå ïîòòûêó, êåìà óëœûíû âûðî. Ñîèí èê áóäîñú¸ñòû êќíÿ êå íóíàëëû àçüëàïàë ñàëêûì àçå ïóêòîíî,

udmfoto.ru Àëåêñàíäð ÃÎÐÁÓÍÎÂ

Ìåðòòžñüêîí

Áàê÷àîñ ÷åáåðñêî. óéëû øîáûðúÿíî. Íóíàëêûê îðò÷åì áåðå ñþå ñîãîíî íî øóíûò âóýí êèñüòîíî. Íîø àðíÿ-êûê óëûñà, óäàëòûòžñü ñûëàëú¸ñ ïàçÿíî. Êûëñÿðûñü, íàòðèéëýí ãóìàòýç šîããåñ áóðìûíû íî âûëü âûæû ëýçüûíû þðòòý. Óêíî äóðûñü áóäîñú¸ñ, øóíûò íóíàëú¸ñòû âèòüûñà, êóçü êûñòžñüêî. Âàëàìîí, ìåä âîçèñüêîçû øóûñà, ñîîñòû ìóðå ñîãîíî ëóý. Ïîìèäîðåç îãêóòñêåìåí ñþå ñîãûñà, óìîéòýìãåñ ëýñüòžñüêîìû. Îäžã ñîãåìåí ìóçúåìëýí

çќêòàëàåç 3-5 ñàíòèìåòðëýñü òðîñ ëóûíû êóëý ќâќë. Ïîìèäîð ìåðòòîíýç êûê àðíÿ ïàëà íóéòîíî, ïè÷èåí-ïè÷èåí ñîãûëûñà.

Ñþäîí íî ïàçÿí Êóä-îã àäÿìèîñ ñîêó ãèíý ìåðòòýì áóäîñú¸ññýñ, âàëàñà íî âàëàòýê, ïќðòýì óäîáðåíèîñûí ñþäûíû òûðøî. Ñþå ñîãåì óäú¸ñû êûê àðíÿ Ÿîæå, âó ñÿíà, íîìûð êèñüòàíû óã ÿðà, íîø êóèíåòž àðíÿûñåí áóäîñú¸ñëýí ñèåìçû ïîòûíû êóòñêå. Íûðûñü èê áó-

ÀÑÏЌÐÒÝÌ

ÄÝÌËÀÍÚ¨Ñ

Ñÿñüêàÿñü ñàïåã Òóñïóêòžç Âàëåíòèíà ÅÌÅËÜßÍÎÂÀ

Âàëåíòèíà ÊÓÒÓÇÎÂÀ

Ýãðà ¸ðîñûñü Ïîðâàé ãóðòûí óëžñü Ëþäìèëà Äàíèëîâà êóëýòýì, êûñòàñüêèñü àðáåðèîñëû êûêåòž óëîí êóçüìà. - Ïè÷è ãóðòûí óëžñüêîìû êå íî, êàëûêëýñü áåðå êûëåììû óã ïîòû, - øóý Ëþäìèëà Âèòàëüåâíà. - Ãàçåòæóðíàëú¸ñ áè÷àñüêî, Èíòåðíåòûí áóãûðúÿñüêèñüêî, ìàð òóíñûêîçý àäœèñüêî, áàê÷àÿì âóòòîí ñÿðûñü ñþëìàñüêèñüêî. Òîëîí ãèíý ïóêë¸ê âàíäûëžìû, êîòûðåñ «òàáàíü¸ñëýñü» ïó ñþðåñ êûëäûòžìû. Ãóðòìû êîòûðûí æóã-æàã êóÿí èíòû âàíü, àäÿìèîñ êóëýòýì àðáåðèîññýñ îò÷û íóî, íîø ìîí äîðàì âàéèñüêî. Êåìàëàñü èê ќâќë ðåçèíà ñàïåãú¸ñ øåäüòž, êûêñý èê ÷åáåð áóÿé íî ñþåí òûðìûòž. Òàáåðå îòûí ñÿñüêàîñ áóäî. Äàíèëîâú¸ñ êè óëàçû âîç¸ ãàëîøàîñòû, áàäü íüќðú¸ñòû,

äîñú¸ñ âûëý ïàçÿíî ìî÷åâèíà (êàðáàìèä), íîø 10-15 íóíàë îðò÷ûñà, âûæûÿçû êèñüòàíî óäàëòûòžñü ñûëàëú¸ñ: «Ñóäàðóøêà», «Ñåìèöâåòèê», «Ðÿçàíî÷êà», «Êàóðûé», «Ðàäîãîð», «Áóöåôàë». Ìèíåðàë ñûëàëú¸ñëû êóëýÿñüêî åìûø ñ¸òžñü ïèñïóîñ (òóæãåñ íî ÿáëîêïó íî ãðóøàïó) íî êóàêú¸ñ. Áûãûëüñêûíû êóòñêåì åìûøú¸ñ óñ¸ êå, ïèñïóîñëýí íî êóàêú¸ñëýí âûæûÿçû êîïàñà óäîáðåíèåí âó êèñüòàíî.

Ïèñïóîñëýí øóíûò âàêûòý ìóëòýñ òðîñ âàé¸ññû øóàê êóçü áóäî. Ñî âàé¸ñ òðîñ åìûøåí óç øóìïîòòý, âóîíî òóëûñ ñîîñòû îäíî èê âàíäûëîíî ëóîç. Ïèñïóîñòû ìóëòýñ âќñü êàðîíòýì âûëûñü àëè âàé¸ñëýñü éûëú¸ññýñ ÷åïûëëÿíî. Æàã òóðûíëýñü íî ïàéäà ïîòòûíû ëóý. Ïóøíåðåç, óíÿáååç, ÷ó÷ûòóðûíýç íî ìóêåò æàã òóðûíú¸ñòû, áàäœûì âåäðàå ëþêàñà, àðíÿ-êûê ïàëà ÷ûðñàòîíî. 1 ëèòð ñóðåòýç 8 ëèòð âóýí ñóðàëòûñà, åìûøî ñàäú¸ñ âûëý êèñüòàíî. Ñóðåòëýí êќø çûíûç íûìû-êèáûîñòû íî óëëÿíû þðòòîç. Èþíü òîëýçü èçúÿíòžñü¸ñûí íþðúÿñüêîí âàêûò. Óëìî, ñóòýð, ýìåçü íî óçû óðîæàé ìåä ñ¸òîçû øóûñà, ñîîñòû «ÔÀÑ» ðàñòâîðåí ïàçÿíî (âåäðà âóëû 2 òàáëåòêà). Íîø íóìûðú¸ñ áàê÷àÿäû âóýìûí íè êå, ïåíåí ïîðîøîê þðòòîçû (300 ãðàìì ïåíåç 5 ëèòð âóûí šûíû ÷àñ ïàëà ïќçüòîíî íî îäžã ïóíüû ìèñüòàñüêîí ïîðîøîê âàòñàíî). Ñàäýç éûðéèñü¸ñòû óëëÿíû þðòòîçû çûíïîòëýí (ïîëûíü) íî êќëòóðûíëýí (ïèæìà) ñóðåòú¸ññû. Ìîí óæå êóòžñüêî ñåðûïóåç (áóçèíàåç). Ãîðäñåðûïóëýñü ïîòûíû êóòñêèñü êóàðú¸ññý, 5 ëèòðúåì âåäðà ïûäñû îêòûñà, ïќñü âóýí ïàðèñüêî. ×àñ îðò÷ûñà, áóäîñú¸ñ âûëý êèñüòàñüêî.

Íîìûð íî ìûëåñ ќâќë. ïàñÿñüêåì òóñüòûîñòû, ïëàñòèê ïîñóäàîñòû, ðåçèíà ïèòðàíú¸ñòû. Ïëàñòèê áóòûëêàîñûí ñÿñüêàîññýñ êîòûðòî, ñîîñòû áóÿñà, âûëü òóñ ïûŸàòî. Ïó ÿùèêú¸ññû íî òîêìà óã ëîøúÿñüêî. Ñîîñòû ñþåí òûðìûòî íî òóðëû ñÿñüêàîñ ìåðòòî. Âàçåíãåñ Äàíèëîâú¸ñ

âàë âîðäžçû. Ñîå âîðäýìûñü äóãäýìçû áåðå óðîáîçû íî âàë êûòêîíûí êóòžñüêèñü òžðëûêñû òóçîíœûñà êûëëèçû, ïå. Òóý ãóæåì Ëþäìèëà Äàíèëîâà ñîîñëû íî êûêåòž óëîí êóçüìàíû ìàëïàç, óðîáî ïèòðàíú¸ñëýñü àçáàðàçû ïè÷è êåíåð êûëäûòžç.

Óáîå êèçåì êóáèñòà Àïðåëü òîëýçü ïóìûí ÿêå ìàé òîëýçü êóòñêîíûí ìóçúåìåç íåáœûòîíî íî ìåðòòžñüêûíû ãîïú¸ñ äàñÿíî. Êîòüêóä ãóý 2-3 êóáèñòà êèäûñ ïîíîíî, ãóýç ïë¸íêàåí ÿ ïèÿëàåí ïûòñàíî. Óäú¸ñ 1015 ñàíòèìåòð êóçüäà áóäžçû êå, ãóò¸å êåëüòîíî îäžãçý òóæãåñ êóæìîçý. Òàçüû áóäýòýì êóáèñòà ќæûòãåñ âèñå. Ãóæåì Ÿîæå êóáèñòà âûæûåç 3-4 ïîë íåáœûòîíî, îã 3 àðíÿ âèñ êàðûñà, ñþéçý šóòêàíî. Ïќñü íóíàëú¸ñû âó êèñüòàíû âóíýòîíî ќâќë. Êóáèñòà ìóëòýñ âóýç óã ÿðàòû - âàçü ïèëüûëžñüêûíû êóòñêå. Áóáûëèîñòû êûøêàòûíû þðòòîçû éîãóðò ïîñóäàîñ, ñîîñòû áîäû éûëý òûðîíî. Áàðõàòöû ñÿñüêà çûíûíûç êûøêàòîç.

Ýøú¸ññý ñóòžñü Ÿóæêóøìàí Џóæêóøìàíýç óìîéãåñ ëóîç ìåðòòûíû êàðòîøêà, ïîìèäîð, êóáèñòà íî êќæû áóäýì èíòûîñû. Џóæêóøìàíýç âûëüûñü ñî óáîå èê ìåðòòû-

íû ÿðà, íüûëü àð îðò÷ûñà ãèíý. Ñåêûòãåñ êå ìóçúåì, îò÷û âàòñàíî ïèëà ïûçü ÿêå ñüќä ñþé, ìóçúåì ÷ûðñ êå - ìåë ÿêå èçâåñòü. Èþíü øîðûí êèçåì Ÿóæêóøìàí êóä-îã äûðúÿ çîëãåñ óäàëòý ìàå êèçåìåçëýñü. Áåð êèçåì áàê÷à ñè¸í ãóûí íî œå÷ãåñ âîçèñüêå. 15 èþí¸çü ìåðòòýì ìàêå ýøú¸ññý ñóòûíû áûãàòîç íà.

Ñÿñüêàåç óëœûòžñü ïåíü Ðîçà óìîé ìåä ïóøú¸ç øóûñà, òóëûñ ñÿñüêà âûæûå ïåíü ïàçÿíî, îäžã áóäîñëû îäžã ñòàêàí. Ñžçüûë íî ïåíü ïîíîíî.

Ìóñêûòýç óòèñü ïàìïåðñ Ïàìïåðñú¸ñ ïèíàëú¸ñëû ãèíý óã ÿðàëî. Êåñêè÷ àíàé¸ñ ñîîñòû ìóêåò óäûñý íî êóòî âûëýì. Îøåì ñÿñüêà ãîðøîê ïûäñû ïàìïåðñ ïîíî íî ñþåí ñîãî. Îçüû ìóñêûòýç êåìà âîçèñüêå. Áàñüòýìûí Èíòåðíåòûñü


2014-òž àð 3-òž èíâîæî

5

ÃÈÄÊÓÀÇÜÛÍ Ïóäî âîðäîí ÂÎÇÜ ÂÛËÛÍ

Ñêàëëýñü òàçàëûêñý âîçüìàòý éќë Òàãèð ÌÈÍÃÀËÅÅÂ, âåòåðèíàð

ïóäîûñü ìóêåòàç êќ÷î. Íóìûðú¸ñòû ïîòòîí ïîííà æèâîòú¸ñëû àëüáåí ýìúþì ñ¸òý. Ñžçüûë, ïóäî ýìúÿñåí êåíåøûñà, êќëú¸ñûí íþðúÿñüêîíúÿ èíúåêöèÿ ïóêòý. Íî òàÿç ðàä ìóêåò ýìúþì êóòîíî - íóìûðú¸ñ šîã äûøî ýìúþìú¸ñëû, ñîîñòû âîøúÿäû êå, ïóäî ÷ûëêûò ëóîç.

Ãóæåì âóèç, ïóäîåç ëóäý ëýçèì íî, ñþëìàñüêîí áûðèç. Òàçüû ìàëïàñü¸ñëû øóýì ïîòý: òà âàêûò îãåç ñåêûòýç. Òóæãåñ íî - èþíü òîëýçü.

Ïûæîí

Ëåìòýé êóðò÷îí Ïàñòóêûñü áåðòýì ïóäîåç îäíî èê êîòûð ýñêåðîíî, ëåìòýåç ќâќë ìåäà øóûñà. Òóý ñîîñ óêàòà íî àëÿìûí. Ïóíû, êîŸûø êóëûíû íî áûãàòîçû. Òàîññý îäíî èê íåîçèäèí êàäü ïðåïàðàòú¸ñûí éќíàòîíî. Ñêàëëû íî ëåìòýéëýñü êàï÷è óç éќòû. Âèñ¸íýç ñîêó èê âèðàç ïûŸàëîç. Êóðò÷èñüêåì èçüâåðåç ìóãîðå êåëüòûíû íîêûçüû íî óã ÿðà. Êîòûðûñüòûç ãîíçý óìîé Ÿûøêå.

Ãóáûðñêîí

Òóæ òðîñ ëîáàëî âåê÷è íûìû-êèáûîñ. 20-òž èþí¸çü òàîñëýñü ïóäîëû øîê÷ûíû âîêñ¸ ìàçà óç ëóû. Ñàëêûì íî êîò èíòû óò÷àñà, ñîîñ ïóäîëýí âàíü ïàñü¸ñàç ïûðî, Ÿîêñàëî. Øîêàíû ðîñ-ïðîñ áûãàòûòýê, ïóäî áðîíõèòýí íî ïíåâìîíèåí ÷åðëà. Òà ÷åðú¸ñëýí íûðûñåòž òîäìåòú¸ññû:

- íûðûñü çûðûì âèÿ; - êûë ûìûñü ïîòý; - ìóãîð œûðäà; - ïóäî øóãåí íî êóàðàåí øîêà; - ïûä éûëàç âîçèñüêûíû œèãàðûç ќâќë. Íûìû-êèáûîñ ñîêåì çîë ìåäàç òýáèíå øóûñà, ïóäîåç íóíàëëû áûäý íèìûñüòûç ïðåïàðàòú¸ñûí ïàçÿëý. Ïóäîîñëû ÷àêëàì àïòåêàîñûí áóòîêñ, ñàíîôëàé êàäü ýìúþìú¸ñ âóçàñüêî. Ñîîñ òàçàëûêëû èçúÿí óã êûëäûòî. Ïíåâìîíèåç íî áðîíõèòýç âàéûíû áûãàòî ãåëüìèíò íóìûðú¸ñ íî. Èþíü òîëýçå òàîñ Ÿàïàê øàïëû êàðèñüêî, àñüñýëû ñè¸í óò÷àñà, òóðûí ÿ âó ïûð îäžã

Àñüìå èíêóàçüûí óã òûðìû êîáàëüò. Ñîëýí òûðìûìòýåçëýñü òóæãåñ êóðàäœî Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñûñü Óëûí íî Øîðûí Þðè êîòûðûñü ïóäîîñ. Ñîèí èê øóð êîòûðûí òàîñòû ïàñòóêàìëýñü âîçèñüêîíî. Âóýí Ÿîø ìóãîðûñü êóëý ìèíåðàë ãûëòžñüêå. Òàèí âàë÷å ïóäîëýí éќëûç ñèíý. Ãèïîêîáàëüòîç ÷åðëýí òîäìåòú¸ñûç: - ïóäî ãóáûðñêå; - ïóøêûç êќñà; - ìàð ñþðåì, âàíüçý ñèå: ñþåç íî, øïàãàòýç íî, êëå¸íêàåç íî. Øóãå-ëåêå ìåäàä âóý øóûñà, àëè èê ïóäîëû ñ¸òúÿëý êîáàëüòëýñü ñóëüôàòñý íî õëîðèäçý. Èíêóàçÿìû öèíêåç íî óã òûðìû. Ìîæãà ¸ðîñûñü Êèáúÿ, Àòàáàé ãóðòú¸ñûí òà òóæãåñ çîë øќäžñüêå. Ãóðòîîñ Ÿåì šîæòžñüêî, ïóäîëýí âåðàÿç îñïàëû óêøàñü ïîòîñú¸ñ êûëäî øóûñà. Òóðûíûñü âèòàìèíú¸ñ òûðìûò áàñüòûìòýåí ñî. Þãäóðûñü ïîòîí ïîííà âåðàçý öèíêîâîé ìàçåí çûðàíî. Ñî ñÿíà «Ôåëóöåí» áèîäîáàâêàîñ ñ¸òúÿíî.

óìîéãåñ óæàíû, ìóêåò ñè¸íýç óìîéãåñ «áåðãàòûíû» þðòòý. Íî ûëüûí ñþäžä êå, êќòàçû éќòîç. Ñîèí èê ãîðäêóøìàíýç íî, êàðòîøêàåç íî ïќçüòîíî. Òàèç ëàñÿíü óìîé ÷óêèíäýð (êîðìîâîé êóøìàí) - ûëüûí ñþäûñà íî, ïóäîëýí êќòàç óã éќòû. Ýøøî êå þðòòý òðîñ éќë ñ¸òûíû. Êóøìàí éûëòžñüêîì êå, ñþäýì ñè¸íëýí ïàéäàåç áóäý. Êëåâåð, ëþöåðíà êàäü¸ñòû âóíýòûíû óã ÿðà. Íî âåñü òàîñòû ãèíý ïóäî àçå ýí òûðå. Ëþöåðíàûí, êûëñÿðûñü, òóæ òðîñ áåëîêåç, íî òóæ ќæûò ñàêûðåç. Ñîèí èê âќçàç ñ¸òûíû êóëý êîñòðåö, òèìîôååâêà. Ëó-

äûñü âàåì òóðûíýí òðîñãåñ ñþäý. Ïóäîëýí ìóãîðàç ñàêûð íî ïðîòåèí îãêàäü ќç ñþðû êå, êќòûç íî óç òûðû, ñè¸í íî òðîñãåñ êîøêîç, éќë íî óñ¸ç. Êîçëÿòíèê, ðàéãðàñ òóðûíú¸ñ òóæ óìîåñü. Êóêóðóçàåç êîðàñà êå íî ñ¸òúÿíî. Âóíýòûíû óã ÿðà êќñ òóðûíýç íî. Çýì, êќñàç âèòàìèíýç ќæûòãåñ ëóý. Êóðîåç òàíè ñ¸òúÿìûñü äóãäîíî íè. Ñîèí ñþäî êå, ñêàëëýí êóèíü íóíàë Ÿîæå êќòûç òûð êàäü âåòëý, ìóêåò íîìûð ðîñ-ïðîñ ñèåìåç óã ïîò íè. Êóðîûí óãî êëåò÷àòêàåç òðîñ, šóøûí êåìà âûðå ïќçüûíû, íîø ïàéäàåç íîêûŸå ќâќë. Œå÷ õîçÿéñòâîîñ ñîå óã èê äàñÿëî íè.

Ñîå ïûä óëàçû âàë¸íëýñü íî âîçèñüêîíî - ñêàë îäíî êóøàëîç, ñîáåðå àñüòýîñ ïàéìîäû, ìàëû óã ñèñüêû øóûñà. Êóðî èíòûå ïóë ïûçü âàëå. Êûç ëûñýí ñþäîí èñòîðèå êûëèç íè. Àçüëî ñîå êîðàëî íî çàãîíý êóøòî âàë. Ëûñûí áåëîêåç òóæ òðîñ áåðå, ïàéäàåç áàäœûì. Íî ñîå òóæ ќæûòýí ñ¸òúÿíî - ïóäîëû êóëýòýì ýôèðíîé âќé¸ñûç óíî. Ãóæåì òàèç êóëý íî ќâќë. Íîø áåðèçü âàé¸ñëû êóíÿíú¸ñ íî ìóêåò ïóäîîñ òóæ øóìïîòîçû. Óêàòà èê êќíÿ êå êóàñüòžäû êå. Ïèñïó êóàð œå÷ëûêåçúÿ âîæ òóðûíýí îãêàäü. Ñîå ñžçüûëëû íî äàñÿñà óìîé ëóîç.

udmfoto.ru Àëåêñàíäð ÃÎÐÁÓÍÎÂ

Àëè ñàê êàðèñüêîíî ïàñòóêàñü¸ñëû. Ïóäîåç ïќñü êóàçåí øóð êîòûðûí, íþêûí ÿ âóæåðûí âîç¸íî. Ñîòýê øóíäû øóêêûíû áûãàòîç. Ïóäîëýí œûðäàìåçëýí íûðûñåòž òîäìåòú¸ñûç: - ûìûñüòûç äûëüäûåç âèÿ; - éûðçý ÿëàí ñýçúÿ; - êûëûç ûìàç óã òýðû. Ќä þðòòý êå, ïóäî óéíóíàë êóñïûí êóëîç. Ñîèí èê šîã ќò¸íî ïóäî ýìúÿñåç. Ñî ëûêòûòîçü, æèâîòýç âóæåðå ÿ ñàëêûì àçå ïûðòý, âûëòžç êåçüûò âó êèñüòàëý. Êûìåñàç êåçüûò êîìïðåññ ëýñüòûëý. Šûíû ëèòð âèíà ëþêòàäû êå, ñêàëëû êàï÷èãåñ ëóîç.

Ïàñòóêàí âàêûò. Ëåìòýåç ñžíüûñýí áèíÿëòý. Êîòûðçý íî àññý âќåí ÿ êðåìåí çûðàëý. Šîêàíû êóòñêûñà, ëåìòýé âûðœûëûíû êóòñêîç. Êóðò÷èñüêåì êó êîòûðåç ñïè÷êà éûëûí çžáûëý, øîêàíýç ýøøî íî ìåä ïûòñàñüêîç, êàï÷èåíãåñ ìåä ìîçìûòñêîç. Ëåìòýåç ñžíüûñýí êûñêûñà ïîòòý íî òûëûí ÿ œûðäàòýì ïëèòà âûëûí ñóòý. Ñîêó ÷åðçý óç âќëìûòû íè. Êóðò÷èñüêåì áåðâûëýç éîäýí çûðàëý. Êûê-êóèíü àðíÿ Ÿîæå éќëýç áûðåêòûòýê ýí þý. Íÿëòàñ âåðàñà, ãóæåì éќëýç ïќçüòûòýê þîíëýñü âîçèñüêîíî. Ñÿìå ìåä ïûŸàëîç âûëýì: ñêàëäýñ ÿ êå÷òýñ êûñêèäû êå, éќëçý ïèÿëà ïîñóäàå ïîíý íî îäžã-êûê ÷àñ Ÿîæå ýí

éќòûëý. Ïûäýñàç ïîæàñüêåì êàäü ìàêå - óð, âèð ÿ äûëüê - ïóêñèç êå, éќëýç ýí þý: ïóäî ìàèí êå âèñå. Ïóäîëýí òàçàëûêåç íà÷àð øóûñà, ñîêó èê âîçüìàòîç áåðïàëûç íî: òàçàåçëýí êќñ íî ÷ûëêûò ëóûíû êóëý ñî.

Íûìû-êèáûåí íþðúÿñüêîí

ÑÞÄÎÍ

Òóðûí áîðäû êóàð Ñåðãåé ÊÎÊÎÍÎÂ, ãóðò óäûñ íàóêàîñúÿ êàíäèäàò

Òóííý ïóäîëýñü òàçàëûêñý óìîÿòîí, éќëçý íî ñžëüçý òðîñãåñ áàñüòîí ïîííà îëîêûŸå íî ïðåìèêñú¸ñ íî áèîäîáàâêàîñ âóçàñüêî. Íî òàîñòýê íî óëûíû ëóîíî. Ïóäî ñþäîíýç ãèíý œå÷ ðàäúÿíî. Ãóðòîîñëýí ïðåìèêú¸ñûí âûðûíû äûðçû íî ќâќë, ìûëçû íî óã ïîòû. Íî íóíàëëû áûäý Ÿóêíà íî šûò ïóäî àçå îäžã ñóçü ôóðàæ ïîíûíû äûðåç æàëÿíî ќâќë. Ñî êîòüêûŸå ñóðåòýç âîøòîç, âàíü ñè¸íëýñü œå÷ëûêñý óìîÿòîç, ïóäîëýñü

šóøñý çîëãåñ óæàòîç. Êèí íî ñî ïóäîåç àçå òûñü êèñüòý. Íî ñî òóæ ÷óðûò, šóø ñîå èçûíû óã âîðìû - êûåäýíûç áûäýñêûí èê ïîòý, íîêûŸå ïàéäà âàéûòýê. Ñîèí èê òûñåç îäíî èçûñà ñ¸òîíî. Óêàòà èê àñüìå èíêóàçüûí êàðîòèí óã òûðìû. Òà âåùåñòâîòýê ïóäî íà÷àð ëóý. ÊîòüêûŸå ÷åðëû ñ¸òñêå. Ôóðàæ âќçû ûëü êåøûð ïîíý íà - ñêàë íþëžñüêûñà èê ñè¸ç, ïàñòóêûñü íî øóìïîòûñà áåðòûëîç. Øàåðûñüòûìû ïóäîîñ òóæ ¸ðìî ñàêûðëû. Òàèç òðîñ ãîðäêóøìàíûí íî êàðòîøêàûí. Ñîêó ïóäî áóäûíû íî šîããåñ ñ¸òžñüêîç. Áàê÷à ñè¸í óãî šóøëû


6

2014-òž àð 3-òž èíâîæî

ÒÀÇÀËÛÊ

Àíãåëèíà

ÑÍÈÃÈШÂÀ

Òàçà óëîíëû ñžçåì áàì ÑÈÍÌÛÑÜ ÑÈÍÌÅ

Ñèíìàñüêîíëýí åìûøåç êóðûò ìåäàç ëóû Àáîðòú¸ñëýí ëûäçû Óäìóðòèûí àðûñü àðå êóëýñìå êå íî, áûäý âóûìòý íûëú¸ñ ïќëûí íóíû êóøòîí ó÷ûðú¸ñ ñþëìàñüêûòî. Òà ñÿðûñü âåðà Èæûñü ìåäèöèíàÿ êóí àêàäåìèûñü àêóøåðñòâî íî ãèíåêîëîãèÿ êàôåäðàëýí êèâàëòžñåç, ìåäèöèíà íàóêàîñúÿ êàíäèäàò Ìàðãàðèòà ÑĄ̊ÍÎÂÀ. - Ìàðãàðèòà Âèòàëüåâíà, íûëú¸ñ Ÿåì-à àáîðò ëýñüòî? - Àáîðòú¸ñ àçüëî íî, àëè íî ëýñüòûëžçû íî ëýñüòûëî. Íî âåðàíû êóëý, ïóìåí-ïóìåí ñîîñëýí ëûäçû êóëýñìå. Êûëñÿðûñü, 2011-òž àðûí 100 âîðäžñüêåì ïèíàëëû 62,5 íûëïè êóøòýìûí âàë, êûëåì àðûí òà ëûäïóñ 54,05 âàë. 2011-òž àðûí 19 àðåñîçü íûëàøú¸ñ ïќëûí 873 òàŸå ó÷ûð âàë, 2013-òžûí - 553, 14 àðåñîçü íûëú¸ñ ïќëûí 2011òž àðûí - 8, íîø êûëåì àðûí 6 íûëàø àáîðò ëýñüòžç. - Àáîðò òàçàëûêåç çîë-à øóêêå? - Îäžã àáîðò íî ïûòüûòýê óã îðò÷û: 20 ïðîöåíòýçëýí òàçàëûêñû çîë ñќðèñüêå. Êîòüêóä 3-òž ñåìüÿ ïèíàë øåäüòûíû êóðàäœå ñîáåðå. Êóä-îãåçëýí íûëïèåç óêûð ïè÷è ÿêå äûðûçëýñü àçüëî âîðäžñüêå. Òðîñàç ó÷ûðú¸ñû íûëïè êóøòžñü¸ñëýí âèð êîøêîí íóíàëú¸ññû ñóðàñüêî ÿêå âîêñ¸ êåìàëû äóãäî. Êóä-îãåç êûøíîîñ íûëïè âàéûíû óã áûãàòî íè. Ñî ñÿíà, íûëïè êóøòýì áåðå êûøíîìóðò ìûëêûäòýê âåòëý, àññý ñèçüäý. Àð ïàëà (êóääûð ñîëýñü íî òðîñãåñ) êóëý êûøíîìóðòëýñü òàçàëûêñý íî

udmfoto.ru Àëåêñàíäð ÃÎÐÁÓÍÎÂ

Àíãåëèíà ÑÍÈÃÈШÂÀ

Ïèíàëú¸ñ áóäî... ïñèõèêàçý òóïàòîí ïîííà. - Íóíû êóøòîí ó÷ûðú¸ñ ìåäàç ëóý øóûñà, ìàð êàðîíî?

ðûñü êåíåøûëî. Ñî âåðàñüêîíú¸ñ êóëý, íî òóæ ÷àêëàñüêîíî, óã ÿðà ïèíàëú¸ñ àçüûí ÷óðûò êóðîíú¸ñ ïóêòûíû:

ëÿêûò êûëûí ðàäúÿñüêî, âåðàñüêèñü íî êûëçžñüêèñü¸ñ âèñêûí øóíûò êóñûï êûëäý

Àíàé íûëûíûç îãêûë øåäüòûíû êóëý, ќâќë âîçüäàñüêîíî âåðàñüêûíû ïèÿøú¸ñûí ìàòûñü êóñûï âîç¸í ïóìûñåí. - Äûøåòžñü¸ñ, ãèíåêîëîãú¸ñ íûëàøú¸ñëýí íî ïèÿøú¸ñëýí êóñûïú¸ññû ñÿ-

òàçüû ýí ëýñüòý, ïèÿøú¸ñûí ñþàíëýñü àçüëî ýí êќëàëý! Ïàéäà¸ãåñ, ñî êåíåøîíú¸ñ

êå. Ïèíàëú¸ñûí áàäœûì àäÿìèîñûí ñÿìåí âåðàñüêîíî, íî ќâќë âóíýòîíî, ñîîñ íûëïè-

ËÛÄŒÛ ÑÀÊ!

ÊÀËÛÊ ÀÌÀËÚ¨Ñ

Êåçüûòýç ÿðàòžñü ïóæû Èðèíà ÁÀÑÒÐÈÊÎÂÀ, ïàëàñüêèñü âèñ¸íú¸ñúÿ ýëüêóí áîëüíèöàûñü âðà÷

Ïóæû ÿêå êûçàìàê (êîðü) - ïàëàñüêèñü âèñ¸í, òðîñãåñ ïóìèñüêûëý ïèíàëú¸ñ ïќëûí, íî ÷åðëàíû áûãàòî áàäœûìú¸ñ íî. Óäìóðòèûí áåðïóìåòž äàñ àðçý êîðåí ÷åðëàìú¸ñëýí ëûäçû êûøêûò ќé âàë. Òóý ïîííà âèñèç 9 ìóðò, ïќëàçû - 3 íûëïè. ×åð ïàëàñüêå, âèñèñü êèçüíûêó ÿ êûçûêó. Ñîëýí âèðóñýç îìûðûí šîã êóàñüìå, íî êåçüûòý øåäå êå, êåìà âîçèñüêå. Àäÿìè ÷åðëàìçý ñîêó èê óã øќäû. 7-21 íóíàë âèñ¸í ìóãîðûí èçå, àññý óã øà-

îñ øóûñà. Ïè÷è ãðóïïàîñûí óæàíû œå÷ãåñ, óãîñü òðîñýç âîçüäàñüêî óíî êàëûê àçüûí þàíú¸ñûí âàçèñüêûíû. Ñåìüÿ íî òàëû áàäœûì ñàêëûê ìåä âèñúÿñàë. Àíàé íûëûíûç îãêûë øåäüòûíû êóëý, ќâќë âîçüäàñüêîíî âåðàñüêûíû ïèÿøú¸ñûí ìàòûñü êóñûï âîç¸í ïóìûñåí. Íûë áóäý, ñîëýí ñÿìûç, òóíñûêúÿñüêîíú¸ñûç âîøòžñüêî, ïèÿøú¸ñëû ñèíìàñüêûíû êóòñêå, òàëýñü íîêûò÷û óä ïåãœû. Ïèíàëäûëû œå÷ ýø ëóûíû áûãàòîíî. Ïèÿø íî íûëàø îã-îãçýñ ãàæàíû, äóíúÿíû êóëý. Íîø ñî ñåìüÿ áîðäûñü ïîòý: åãèòú¸ñ àäœî, êûçüû àíàé-àòàé îãîãåíûçû êóñûïñýñ ðàäúÿëî, àñüñýäû íî îçüû èê âîçüûíû òûðøî. - Ïèíàë ñþðîíëýñü óòèñüêîí àìàëú¸ñ ñÿðûñü âåðàëý. - Íûëàøú¸ñ àçüëî ñÿìåí èê ñèíìàñüêîçû, ïèÿøú¸ñûí ìàòûñü êóñûï âîç¸çû. Íî àíàé-àòàé¸ñëýí, øêîëàëýí âàëòžñü óæïóìçû - íûëàøú¸ñòû äûøåòûíû, êûçüû âîçüûíû àñòý. Àëè âàíü ëóîíëûêú¸ñ êûëäûòýìûí ïèíàë ñþðîíëýñü óòèñüêûíû. Íûëïè âàéûëûìòý åãèòú¸ñëû äýìëàñàë ýìúþì þûíû, òàîñ àïòåêàîñûí òðîñ ïќðòýì âóçàñüêî. Íî àçüëî îäíî èê òà ïóìûñåí ñïåöèàëèñòëû âàçèñüêîíî, êûŸå ñþðåì ýìúþì þûñà, òîëûêåç óç ëóû. Ñîîñòû þîíëýí ìóêåò ïàéäàåç âàíü íà: âèð êîøêîí íóíàëú¸ñëýí äûðçû òóïà, ñîîñ êàï÷èåíãåñ îðò÷î. Îçüû èê íûëàøëýí êóýç âîëüûòà, ûìíûðûñüòûç ïќñüêûîñûç áûðî, éûðñèåç, ãèæûîñûç þíìàëî.

ðàÿ, íî èç¸í âàêûòýçëýí áåðïóìåòž íóíàëú¸ñàç ìóêåò àäÿìèëû ïàëàñüêûíû áûãàòý íè. Áåðëî, 3-4 íóíàë, âèñèñü àññý êûíìàì áåðå êàäü øќäý: òåìïåðàòóðàåç 38-40 ãðàäóñîçü šóòžñüêå, ñèåìåç óã ïîòû, êàòüòýììå, êќñ êûçûíû êóòñêå, íûðûç Ÿîêñàñüêå. Òà âèñ¸íýç òîäìàíû þðòòî éûðïèíü¸ñ âàäüñûí êûëäýì ïóðûñÿëýñòќäüû âèøòûîñ, ñîîñëýí êîòûðçû ãîðäýêòý. Áåðëî ãèíý ìóãîðûí ãîðä ïóæûîñ êûëäî: íûðûñü èê éûðûí, ûìíûðûí, ïåëüñüќðú¸ñûí, ñîáåðå ñîîñ áûäýñ ìóãîðå àëÿëî. ßðêûò-ãîðä âèøòûîñ ïóìåí áàäœûìàëî. Àäÿìèëû òà âàêûòý óêàòà ñåêûò

Øóíäûåí œûãûðúÿñüêåì áåðå éќòý. Ïóæû ïûòüûîñ êûê àðíÿ ïàëà âîçèñüêî, 5-òž-7òž íóíàëàç âûëçû ïàëàñüêûíû êóòñêå. ßðàîñ ïîòýì äûðûñåí 5 íóíàë îðò÷åì áåðå ÷åð ìóêåòûçëû óç ïàëàñüêû íè. Ïóæû àäÿìèåç îäžã ïîë ãèíý êûðìå, ñîáåðå ìóãîðëýí òàëû èììóíèòåòýç êûëäý. Ñåêûòýí êûøíîìóðò ñîèí âèñèç êå, ïèíàëûç îã 6 òîëýçü Ÿîæå òàèí óç ÷åðëà. Êûçàìàêåí âèñüûêó, èììóíèòåò ëÿáœå, ñîèí êûëäý êûøêûòëûê ìóêåò íî âèñ¸íú¸ñûí ÷åðëàíû: ïíåâìîíèÿ, áðîíõèò, ïëåâðèò êóòñêåìëýñü êûøêàíî. Îçüû èê ûì ïóøêûí ñòîìàòèò ëóý, ýíöåôàëèò, ìåíèíãèò, êîíúþêòèâèò, îòèò ëóûíû áûãàòý.

Êîðüëýñü óòèñüêûíû îäžã àìàë - âàêöèíà ïóêòîí. Ïðèâèâêàîñ äóíòýê ëýñüòžñüêî. Ïèíàëú¸ñëû - 1 íî 6 àðåñêàçû. 18-35 àðåñúåìú¸ñëû 2 ïîë: âèññû 3 òîëýçü ëóûíû êóëý. Ïðèâèâêà ïóêòûíû óã ÿðà, àäÿìè êûŸå êå âèñ¸íýí ÷åðëàìûí êå, êóðåãïóç òќäüûëû àëëåðãèåç âàíü êå. Ïóæûåç ýìúÿíû íèìûñüòûç àìàëú¸ñ ќâќë. Êûçîíýç, òåìïåðàòóðàåç áûäòžñü ýìúþìú¸ñ òàçàëûêåç òóïàòî. Âèñèñü¸ñëû áàäœûì ñàêëûê âèñúÿíî ñè¸í-þîíëû: êàï÷è íî ïàðåì ïќðàñüêåìú¸ñûí óòÿëñêîíî. Îçüû èê ýì÷èîñ ïîëèâèòàìèíú¸ñ þûíû äýìëàëî.

Øóíäû óëûí êåìàãåñ óëûíû øåäüòîíî êå, êó ñóòñêå, ïóëüäûëý, éќòñêûíû ëóîíòýì âèñå. • Êóýç áóéãàòûíû þðòòîç êàðòîøêà. Ñîå êќìûíûç èê ïќçüòîíî, ñóçÿíî, íåëüêîíî íî éќëâûëýí ñóðàíî. Òà ñóðåòýí ñóòñêåì èíòûîñòû çûðàíî, šûíû ÷àñ êîòûð âîç¸íî. Ñîáåðå øóíûò âóýí ìèñüêîíî. • Ãûðåçü êàðòîøêàåç ñóçÿíî, âåê÷è âóøòîíî, âóçý ìàðëÿ ïûð ïûçüûðòîíî. Âóý âåòòàì áàñìàåç ñóòñêåì èíòûîñû òûðîíî. Áàñüòýìûí Èíòåðíåòûñü


2014-òž àð 3-òž èíâîæî

7

ØÓÒÝÒÑÊÎÍ ÑÝÐÅÃ

Ãàëèíà

ÑĄ̊ÍÎÂÀ

Éûðòžÿíú¸ñ

Ê áóêâàåí éûðòžÿí

Âîðäñêåì ãóðòý

Áóø êëåòêàîñû ãîæòý ê áóêâàåí êóòñêèñü êûëú¸ñòû.

Òàèç éûðòžÿí ñžçåìûí øàåðûñüòûìû ãóðòú¸ñëû. Òàòûí 40 ãóðò íèì.

Òžëåäëû þðòòîí âûëûñü êîòüêóäžçëýí íûðûñåòž áóêâàåç ãîæòýìûí èíè.

Ýñêåðå àñüòýäûç, òîäžñüêîäû ìåäà øàåðûñüòûìû ãóðòú¸ñòû.

Ê Ê Ê Ê Ê Ê Ê Ê Ê Ê Ê Ê Ê Ê Ê Ê

Áóêâà âîøúÿí Çîÿ ×ÈÐÊÎÂÀ. Óâà ¸ðîñ, Êóëÿáèíî ãóðò

ñ¸òýì êîòüêóä áóêâàåç âîøòžäû êå àëôàâèòûñü òàèçëýí àçÿç ñûëžñü áóêâàåí.

Òž êàï÷èåí øåäüòîäû êóëý êûëú¸ñ, éûðòžÿíûí Ç

Ô

Ï Ë

Ë Ô

Ü

Ø

Œ

Ü

Å

Ò

Ü

Ô

Š

Ä Ë

Ã

Á

Á

Ð Ä

Ä

Ќ

Ќ

Î

Î

Ü

Ñ

Ќ

¨

Ò

Œ Ќ

Ô Ô

Ñ

Ò É

Á

Ò

Ô ß

Ë

Ó

Ó

Ù

Ô

Ü

Œ Š

Ü

Á

Î

Î

Âûëžûñåí: 1. Ìîæãà ¸ðîñûñü ãóðò. 2. Êåç ¸ðîñûñü ÷åðêîãóðò. 4. Þêàìåíñê ¸ðîñûñü ãóðò. 5. ßêøóð-Áќäüÿ ¸ðîñûñü ãóðò. 7. Êèçíåð ¸ðîñûñü ãóðò. 10. Óâà ¸ðîñûñü ãóðò. 13, 15. Áàëåçèíî ¸ðîñûñü

ãóðò. 16. Ìîæãà ¸ðîñûñü ãóðò. 18. Þêàìåíñê ¸ðîñûñü ãóðò. 20. Àëíàø ¸ðîñûñü ãóðò. 25. Êèçíåð ¸ðîñûñü ãóðò. 26. Êðàñíîãîðñê ¸ðîñûñü ãóðò. 27. Øàðêàí ¸ðîñûñü ãóðò. 29. Ñüќëòà ¸ðîñûñü ãóðò. 30. Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñûñü ãóðò. 32. Âàâîæ ¸ðîñûñü ãóðò. 33. Êðàñíîãîðñê ¸ðîñûñü ãóðò. 35. ßð ¸ðîñûñü ãóðò. 37. Àëíàø ¸ðîñûñü ãóðò. 40. Øàðêàí ¸ðîñûñü ãóðò.

ÈÍÒÅÐÍÅÒ ÊÎÑÊÛ

Ô

Î

Ïóðòñý âóçà, êîæàé Á

Í

Î

Ñ

Ќ

31. Êåç ¸ðîñûñü ãóðò. 34. Ãëàçîâ ¸ðîñûñü ÷åðêîãóðò. 36. Êåç ¸ðîñûñü ãóðò. 38. Êðàñíîãîðñê ¸ðîñûñü ãóðò. 39. ßêøóð-Áќäüÿ ¸ðîñûñü ãóðò.

Ќ

Ô

Í È

Ü Å

Ü Œ

Ô

Ïàëëÿíûñåí áóðå: 2. Äýðè ¸ðîñûñü ÷åðêîãóðò. 3. Áàëåçèíî ¸ðîñûñü ãóðò. 6. Øàðêàí ¸ðîñûñü ãóðò. 8. Âîòêèíñê ¸ðîñûñü ãóðò. 9. Áàëåçèíî ¸ðîñûñü ñòàíöèÿ. 11. Ñþìñè ¸ðîñûñü ÷åðêîãóðò. 12. Óâà ¸ðîñûñü ãóðò. 14. Êåç ¸ðîñûñü ãóðò. 16. Ãðàê ¸ðîñûñü ãóðò. 17. Àëíàø ¸ðîñûñü ãóðò. 19. Ãëàçîâ ¸ðîñûñü ãóðò. 21. Êèçíåð ¸ðîñûñü ãóðò. 22. Øàðêàí ¸ðîñûñü ãóðò. 23. Ãëàçîâ ¸ðîñûñü ãóðò. 24. ßð ¸ðîñûñü ãóðò. 28. Ìîæãà ¸ðîñûñü ãóðò.

Ò Ä

Âàëýêòîíú¸ññý øåäüòîäû 8-òž áàìûñü.

Á

Ü

Ô Ë

Î

Ï

Ì

ïóðòýíûç êûøêàòûñà, óêñ¸ êóðèç øóûñà, íîø ìîí êîæàé, ïóðòñý âóçà.

×ÓÍ×ÎÁÅÉ

Џîø äûøåòñêèñü ýøåíûì îãïîë šûò ìûížñüêîì óëü÷àåòž, àçÿìû ïóðòýí âîðãîðîí ïîòžç íî ÷åðåêòžñüêèç: - 100 ìàíåò! - Êóëý ќâќë, ìèëÿì âàíü, - íîêûŸå êàðèñüêûòýê, âàçè ìîí ñîëû íî, ìè àçüëàíü âàìûøòžì. Ïèîñìóðò ïàéìûñà êûëèç. Áќðûñü éûðàì øóêêèç, ñî,

Ïóíýìçý áåðûêòžçû Ãóæåì ëàãåðüûí. Èç¸í âàêûò âóý. Âàíü íûëïèîñ ïîòòî òåëåôîíú¸ññýñ íî, êèí êå êðåçüãóð êûëçý, êèí êå «àñüêàûí» ãîæúÿñüêå... Âîæàòîéçûëû ñî óã êåëüøû. Áàäœûì êóàðàåí âåðà: - Óéëû âàíüäûëýñü òåëåôîíú¸ñòýñ àëè áè÷àëî.

Îðò÷å êîìíàòàîñòž, ìîáèëüíèêú¸ñûç îäžã ïàêåòý òûðûñà. Џóêàçåÿç Ÿóêíà íûëïèîñûç îãàçå ëþêàñà, áàäœûì æîá êóàðàåí þà, âàíü-à ñîîñëýí âèçüçû... Êîòüêóä ïèíàë òåëåôîíçý ñ¸òîí àçÿç áóäèëüíèê ïóêòûñà êåëüòýì. Êèí êå óéèí 2 ÷àñëû, êèí êå - 2 íî šûíûëû, êèí êå - 3-ëû, êèí êå - 3 íî šûíûëû... Îãúÿ êåíåøûí âîæàòîéëýñü êóàðàçý ýøøî îãåç áóäèëüíèê óðåòžç.


8

2014-òž àð 3-òž èíâîæî

ÃÓÐ ÀÇÜÛÍ Ïќðàñüêîí ÓÄÌÓÐÒ ÑȨÍÚ¨Ñ

×ÛÐÛ-ÏÛÐÛ

Ñüќäýêòýì òàáà, ïóðûñüòàì ñýðåã

Âàøêàëàëýí øќìûç óã âóíû Àíãåëèíà ÑÍÈÃÈШÂÀ

Ïóøêåñëû: ïóøíåð, ñàðäà (êîëûñ), êóðåãïóç, ñûëàë. Ïóøíåðåç ìèñüêîíî, ïќñüâóàíî. Ñàðäàëýñü âåê÷è íåíåã êóàðú¸ññý ãèíý áè÷àíî, ìèñüêîíî. Âîæ áóäîñú¸ñòû âåê÷è þäîíî, áîðäàç øóêêåì êóðåãïóç, ñûëàë, êќíÿ êå ïûçü âàòñàíî.

Èæûñü 47-òž, 59-òž íîìåðî øêîëàîñûí îðò÷èç óäìóðò ñè¸íëýí íóíàëûç. Îòûñü äûøåòžñü¸ñ, áèáëèîòåêàðü¸ñ Åëåíà Ìèêèøåâà, Ñàçèäà Ðàõèìîâà, Îëüãà Ñëåñàðåâà, Ëþáîâü Ïåðåâîç÷èêîâà ïќðàíúÿ ìàñòåð-êëàññú¸ñ íóèçû. Ñîîñëýñü ñè¸íú¸ññýñ òžëåäëû íî ïќðàíû äýìëàñüêîì.

Šóêî ìèëüûì Êóëý: ïûçü, êóðåãïóç, éќë, ñûëàë, ñàêûð, êќñâќé Âàíüçý ñóðàíî, øóêêîíî. Âåê÷è ìèëüûì ïûæîíî. Ïóøêåñëû: êàðòîøêà ïóíåì, ïќçüòýì êóðåã ñžëü, ïûðñàòýì ñóãîí. Ìèëüûìëýí øîðàç êќíÿ êå ïóøêåñ ïîíîíî, íüûëü ñýðåãî áèíÿëòîíî, ïќñü äûðúÿç ñè¸íî.

Êóëý: éќëâûë, êóðåãïóç, ïûçü, ñûëàë. Ïóøêåñëû: êàðòîø ïóíåìåç ïûðñàòýì ñóãîíýí ñóðàíî. Éќëâûëýç êóðåãïóçýí øóêêîíî, îò÷û ñûëàë, ïûçü ïîíûñà, ñóðàíî. Ûëüíÿíåç, ÷óðûò ëóûòîçÿç, íåëüêîíî. Íÿíüëýñü ïè÷è êîòûðåñ þäýñú¸ñ ïîãûëëÿíî, îò÷û ïóøêåñýç ïîíûñà, êóàñàëëÿíî íî óðäýñú¸ññý ÷åáåð ïà÷êàòúÿíî.

Øåêåðà íî áèñêûëè Êóëý: ñêàë âќé, ïûçü, éќë, ñûëàë, ñîäà. Âàíüçý ñóðàíî, ÷àêëàíî - ûëüíÿíåç íåáûò ìåä ïќðìîç. Øåêåðà: ûëüíÿíüëýñü 2-3 ÷èíüû çќêòà ïîãûëüòýì

Òóñïóêòžç Àíàñòàñèÿ ØÓÒÊÈÍÀ

Ïóíåìåí êîêðîê

Áàóðñàê þäýñú¸ñ äàñÿíî. Ñîîñòû 3-4 ñàíòèìåòð âàíäûëîíî. Âûëçû ãîðä ëóûòîçü, ïûæîíî. Àðúÿíýí, éќëûí, ÷àåí ñè¸íî. Áèñêûëè: ûëüíÿíåç ïè÷è þäýñú¸ñëû ëþêûëîíî. Ñîîñòû øàíüãèëû ñÿìåí äàñÿíî. Âûëàç, ÷àðêàåí çžáûëûñà, ñÿñüêà ïќðìûòîíî ÿêå âèëêà ïèíü¸ñûí ïóæû ëýñüòîíî. Ãîðä ëóûòîçÿç, ãóðûí âîç¸íî. ×àé þîí äàñü.

Ë. Ïåðåâîç÷èêîâà 8-òž êëàññûñü íûëàøú¸ñûí.

Òóðûí-êóàðåí ïåðåïå÷ Ûëüíÿíüëû: ïûçü, ìàéîíåç. Ìàéîíåçýç ïûçåí ñóðàíî (ìàéîíåç ûëüíÿíåç ïûçûðåñ êàðå), âó êóëý ќâќë, ûëüíÿíü ÷óðûò ìåä ïќðìîç. Ñîå íåëüêîíî, ïåðåïå÷ëû êàäü ïè÷è êóäûîñ äàñÿíî.

Êóëý: êóðåãïóç, ïûçü. Êóðåãïóçýç øóêêîíî, ïûçåí ñóðàíî, ûëüíÿíåç ïåëüíÿíüëû êàäü ëà¸íî. Ïќëû çќêòà êóçü þäýñú¸ñ ïîãûëüòîíî, ñîîñòû îäžã áûäœà âàíäûëîíî. Œûðäàòýì ñåìà âќéûí ñîîñòû áåðûêúÿñà ïûðñàòîíî. Ïûæèñüêåìåç ïåðåñü¸ñ, þìàë ÷àå âåòòûëûñà, ñèûëžçû. Ìûëêûääûÿ ÷å÷ûå, âàðåííÿå, íàï÷ûòýì éќëý (ñãóù¸íêà) âåòòûëûíû ëóý.

ÂÀËÝÊÒÎÍÚ¨Ñ

Âîðäñêåì ãóðòý Ïàëëÿíûñåí áóðå: 2. Þñü 3. Êåñòûì 6. Âîðò÷àïî÷èíêà 8. Íèâà 9. Ëþê 11. Çóí 12. Ãàé 14. Ìûðê÷èíüûïè 16. Êóþê 17. Êóç¸áàé 19. Áàðàí 21. ßãóë 22. Ïèïè¸

¹ 41 (25270) 2014-òž àð 3-òž èíâîæî (èþíü) Ó÷ðåäèòåëè: Ãîñóäàðñòâåííûé Ñîâåò Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè Ïðàâèòåëüñòâî Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè Ãëàâíûé ðåäàêòîð Ç. Ê. Ðÿáèíèíà

23. Ëåêøóð 24. Áàéäàãóðò 28. Êîìàê 31. Àáûø 34. Ëàáãà 36. Ìûñ 38. Òóêòàø 39. Âàðàâàé Âûëžûñåí óëžå: 1. Íûíåê 2. Þãóðò 4. Ýøìåò 5. Èííàêåéïî÷èíêà 7. Îìãà 10. Ïóíåì

1915-òž àðûñåí Àäðåñ ðåäàêöèè-èçäàòåëÿ: 426008, ã. Èæåâñê, óë. Ê. Ìàðêñà, 274 www.udmdunne.ru e-mail: udmdunne@udmnet.ru Ãàçåòà îòïå÷àòàíà íà ÃÓÏ «Èæåâñêèé ïîëèãðàôêîìáèíàò» (426039 ã. Èæåâñê, óë. Âîòêèíñêîå øîññå, 180)

13. Áèñàðïè 15. Ïåë¸ãóðò 16. Êóàêà 18. Êóðêàí 20. Ëÿëè 25. Ñàðêóç 26. Êû÷à 27. Äýäý 29. Óäãóðò 30. Ïóðî 32. Âèøóð 33. Ìàëÿ 35. Òûìïàë 37. Áëàòãóðò 40. Êûêâà.

1917-òž àðûñåí

1918-òž àðûñåí

Òåëåôîíû: 73-33-44 - ãë. ðåäàêòîð 73-33-42, 89511953765 - ïðè¸ìíàÿ, ðåêëàìà, çàì. ãë. ðåäàêòîðà 73-33-46 - îòâ. ñåêðåòàðü 73-33-43, 89511953766 - êîððåñïîíäåíòû 73-33-41 - áóõãàëòåðèÿ

Áóêâà âîøúÿí Ïàëëÿíûñåí áóðå: Šóê, ïóñ, óŸû, óãû, êûç, æàã, äàñ, êûäàí, íþêòî, çûðåò, øóíàí, œîç, çûð, ñàí, îæî, àãó, ñóð, êќë. Âûëžûñåí óëžå: Šќê, êóç, âûæîí, ñóãîí, ïûä, ñžñ, ûãû, àóò, äûð, êóí, ûìî, òóçîí, øûðàí, àíà, œóñ, çîð, ñóê, íûë.

1918-òž àðûñåí Èíäåêñû: 54400, 11598 Òèðàæ íîìåðà 2315 Îáúåäèíåííûé òèðàæ 7315 Çàêàç ¹ 681 Îáú¸ì 2 ï. ë. Öåíà ñâîáîäíàÿ Ïîäïèñàíî ê ïå÷àòè - 18.00 Ïî ãðàôèêó - 18.00

1930-òž àðûñåí

• Óíî àðú¸ñ ïќðàñüêûñà, òàáà ñüќäýêòý. Ïîñóäà áîðäûñü ñóòñêåì âќåç áûäòûíû þðòòîç íèìûñüòûç äàñÿì ñóðåò. 1 ëèòð ïќñü âóýç 5 ïóíüû ñîäàåí ñóðàíî. ÒàŸå âóý êûðñü ïîñóäàåç 2 ÷àñëû ïîíîíî íî, òàáàìû âûëüäžñüêîç. • Ñè¸í-þîí âîç¸í šàæûÿäû êóçüûëèîñ âóûíû ќäúÿçû êå, îò÷û ëèìîí êќì òûðîíî. • Õîëîäèëüíèê ïóøêûñü êќø çûíçý áûäòûíû þðòòîç àêòèâèðîâàííîé óãîëü. Âèøòû ïûòüûîñòû ýãûð òàáëåòêàîñûí çûðàíî. • ×àé þîí êðóæêàäû ñüќäýêòžç êå, îò÷û éќëïûä êèñüòý íî óéëû êåëüòý. Џóêàçåÿç êðóæêàäû êàï÷èåí ìèñüòžñüêîç. • Ëèíîëåóì, ïàðêåò íî ïèÿëà âûëûñü êûðñåç áûäòûíû þðòòîç ñüќä ÷àé. • Ïèÿëà ïîñóäàîñòû øóíûò âóýí ìèñüêîíî, îò÷û ќæûòàê âàòñàíî óêñóñ íî ñûëàë. • Àëþìèíèéëýñü òóñüòû-ïóíüûåç ÷èëÿñü êàðûíû þðòòî êàðòîø, ÿáëîê íî ðåâåíü êќìú¸ñ. Êóäçý êå, âóý ïîíûñà, ïќçüòîíî íî ñî ñóðåòýí ïîñóäàåç ìèñüêîíî. • Ïûçüûí âåê÷è áќ÷ûîñ ìåäàç êûëäý øóûñà, ïќëàç êќíÿ êå ïèëåò ñóçÿìòý ÷åñíîê ïîíîíî. • Êóõíÿûñü ÿêå âàííàûñü ñýðåãú¸ñ ïóðûñüòàíû êóòñêûêó, þðòòîç ôóðàöèëèí. Ñýðåãú¸ñòû ìèñüêîíî íèìûñüòûç äàñÿì ñóðåòýí: 5 ëèòð âóý âàòñàíî îäžã òàáëåòêà ôóðàöèëèí. Ïóðûñüòàìåç óã êîøêû êå, 1 ëèòð âóý 1 òàáëåòêà âàòñàíî íî ñî ñóðåòýí áîðääîðåç ìèñüêîíî. Îòûñü «ãóáè» ïûðàêëû ûøîç. • Ñžëåç «òûøêàêó», ïè÷�� þäýñú¸ñûç ïàçÿñüêî. Ñžëåç, ïîëèýòèëåíîâîé ïàêåòý ïîíûñà, «æóãîíî», ñîêó êîòûðäû óç íќäû. • ×îðûãåç ïќñü âóýí êèñüòžäû êå, ñóçÿíû òóæ êàï÷è ëóîç. • Êóçÿòýìäû òóæ ÷ûðñ êå, ñîå, ñîìûíäà èê éќëýí ñóðàñà, 1 ÷àñ ïóêåòîíî íî ñžñúÿíî. Êóçÿòýìëýí ÷ûðñ øќìûç áûðîç.

1943-òž àðûñåí

Ìíåíèå àâòîðîâ íå âñåãäà ñîâïàäàåò ñ ìíåíèåì ðåäàêöèè Èñïîëüçîâàíèå ìàòåðèàëîâ äîïóñêàåòñÿ òîëüêî ñ ðàçðåøåíèÿ ðåäàêöèè Ìàòåðèàëû, ïóáëèêóåìûå ñ ïîìåòêîé «Ä» è «Ðåêëàìà», ïå÷àòàþòñÿ íà äîãîâîðíîé îñíîâå.

1992-òž àðûñåí Îòâåòñòâåííîñòü çà äîñòîâåðíîñòü ðåêëàìû è îáúÿâëåíèé íåñ¸ò ðåêëàìîäàòåëü Ãàçåòà çàðåãèñòðèðîâàíà Ðåãèîíàëüíûì óïðàâëåíèåì ðåãèñòðàöèè êîíòðîëÿ çà ñîáëþäåíèåì çàêîíîäàòåëüñòâà ÐÔ è ÑÌÈ â ÓÐ Ðåãèñòðàöèîííûé íîìåð Ó-0084 Ðåêîìåíäîâàíî äëÿ ÷òåíèÿ ñ 12 ëåò


Ud#41 (25270)