Issuu on Google+

IS S O INF O

48

m e i 2 012

Aardige drukte op de VSK 2012 De Utrechtse VSK-beurs 2012 trok 46.690 bezoekers. Dat zijn ruim 8.000 bezoekers minder dan waar de beurs op rekende. Donderdag 9 februari was echter een topdag. Ook de ISSO-stand plukte daar de vruchten van. De VSK is een uitgelezen kans om nieuwe producten over

een bouwkundig deel met referentiedetails, opgenomen.

het voetlicht te brengen. ISSO trok een goed bezochte stand

Het praktijkgerichte boek kan de langzame groei van zonne-

met drie nieuwe kennisproducten: het Sanitair Montage

energie in Nederland misschien wat versnellen. Bert Stuij van

Handboek 2012, de digitale Infotheek Sanitair en het

Agentschap NL: ‘het is een lijvig en volledig boek geworden.

Handboek Zonne-energie. ‘In onze stand is druk gebladerd

Hierdoor kan de bouw- en installatiesector werken volgens

in het nieuwe Sanitair Montage Handboek 2012,’ aldus Oscar

de officiële richtlijnen. De juiste toepassing zal bijdragen

Nuijten, projectcoördinator bij ISSO. ‘Het is dan ook een must

aan het groeiende vertrouwen van de consument in zonne-

have voor de sanitair specialist.’

energie.’ Stuij nam op de beurs het concept van het boek in ontvangst samen met Willem Ladiges van het Opleidings- en

universeel handboek

ontwikkelingsfonds voor het Technisch InstallatieBedrijf (OTIB).

Het handboek is door Rob van Bergen, directeur van ISSO,

De definitiever versie van het Handboek Zonne-energie ver-

overhandigd aan Eric van der Blom, beleidsmedewerker van

schijnt omstreeks juni.

Uneto-VNI. Blom: ‘Het is goed dat we nu een nieuwe versie

verder op pag 2 

van dit handboek hebben. Met het boek kunnen alle partijen op dezelfde manier werken. Hierdoor worden in ontwerpen, bestektekeningen en in de uitvoering minder fouten gemaakt.’ Daarmee is het belangrijkste over het handboek gezegd: het is een standaard. Bezoekers aan de stand van ISSO konden ook de digitale versie bekijken via de nieuwe site Infotheek Sanitairtechniek.

Alles over zonne-energie Een ander nieuwtje van ISSO was het verschijnen van de conceptversie van het dikke handboek Zonneenergie. In het handboek is naast

Tijdens de presentatie van de nieuwe producten werd het met zo’n 60 belangstellenden een leuke

zonnestroom en zonne­warmte ook

drukte op de ISSO-stand.

1

ISSO-INFO 48 mei 2012


vervolg van pag 1 - Aardige drukte op VSK-beurs

Hoe verkrijgbaar? Het Sanitair Montage Handboek, een uitgave van FILOSOOF bv, is via www.isso.nl te bestellen voor € 45,– (excl. btw). De digi­ tale Infotheek Sanitairtechniek is via www.isso-digitaal.nl een jaar te bezoeken voor € 85,– (excl. btw). Voor abonne­ment­ houders op de complete online bibliotheek van ISSO geldt Bert Stuij van

een regeling. Het handboek Zonne-energie kost € 160,– (excl.

Agenschap NL,

btw). Raadpleeg voor nadere informatie www.isso.nl.

samen met opleidingsinstituut OTIB opdrachtgever

Van stichtingsbestuur naar raad van toezicht

van het handboek Zonne-energie.

Medio 2012 gaat ISSO over van een stichtings­ bestuur naar een raad van toezicht. Bestuurs­ voorzitter Cees van Laarhoven: ‘We nemen als raad van toezicht meer afstand van de management­taken. ISSO is daar naar toegegroeid.’

content

Sinds de oprichting in 1974 heeft stichting ISSO een alge-

ISSO-info nummer 48

meen en dagelijks bestuur. Die bestuurlijke vertegenwoor-

Van stichtingsbestuur naar raad van toezicht

2

diging blijkt in de praktijk iets teveel van het goede. ISSO

Artikeltekst Bouwbesluit 2012 aangepast na melding ISSO

3

heeft immers ook een directeur. Bestuursvoorzitter Cees

Annulering conceptartikel over legionellapreventie

3

Toon uw kwaliteit!

4

Project over grootkeukenventilatiesystemen

4

positie is duidelijk. In de installatiesector én in de bouwko-

Beroepsbeoefenaars onder de loep

5

lom wordt de stichting algemeen erkend en breed gedragen.

Update publicatie 74 over binnenklimaat

5

Onderzoek naar luchtgordijnen

6

Handboek Installatietechniek krijgt aanvulling

6

Netwerken op ons jaarlijkse najaarsoverleg

7

Ventilatieprestatiekeuring voor o.a. woningen en scholen

7

Rijksgebouwendienst draagt WKO-expertisetool over aan ISSO

8

Vervolgt Van Laarhoven. ‘In de nieuwe structuur krijgt de

Publicatie over luchtfilters verlangt update

8

huidige directeur Rob van Bergen meer verantwoordelijk-

Tweets #ISSOnl en @issonieuws

9

Gratis rekentools op installbasis.nl

9

we ontwikkelingen, investeringen en projecten. De raad van

Nieuwe ISSO-producten

9

toezicht is eindverantwoordelijk, maar opereert op afstand.

van Laarhoven: ‘De overgang naar een raad van toezicht is een logische stap. ISSO heeft zich de afgelopen jaren steeds verder ontwikkeld. Haar imago in de markt is goed en haar

Dat zie je ook aan de samenstelling van het bestuur waarin partijen zitten als de Rijksgebouwendienst en Bouwend Nederland.’

Stabiliteit ‘De stabiliteit van ISSO maakt de zware controle van een algemeen en dagelijks bestuur minder noodzakelijk,’

heid. Zo bepaalt hij de dagelijkse gang van zaken en stelt een beleids- en financieel jaarplan op. Ook initieert hij nieu-

Het orgaan controleert en is voor Rob een inspiratiebron

De juiste riolering met nieuwe NTR 3216

10

Themanummer over energieneutraal bouwen

10

Update Publicatie 18, drukverliesberekening in leidingnetten

11

governance “, ofwel de code Tabaksblat.’ In de raad zitten

ISSO-Instructiebijeenkomsten 2012

12

de oprichters en mede-opdrachtgevers van ISSO deel uit

‘Winst door slim ontwerp van leidingwaterinstallaties’

19

ISSO-Award 2012: inschrijving geopend!

20

voor nieuwe initiatieven.’ De nieuwe raad voldoet aan de jongste eisen van de “good

van raad van toezicht, te weten Uneto-VNI, PIT, TVVL en NLingenieurs. De raad van begeleiding, die de inhoudelijke kwaliteit van ISSO-publicaties borgt, blijft onveranderd. 2


Artikeltekst Bouwbesluit 2012 aangepast na melding ISSO Artikeltekst 3.31 uit het Bouwbesluit behandelt de regelbaarheid van luchtverversing. Voor dit artikel is voor Bouwbesluit 2012 een nieuwe tekst opgesteld. Volgens ISSO leidt die tekst echter tot verwarring en foutief ontworpen ventilatiesystemen. Om die reden heeft het ministerie van BZK artikeltekst 3.31 aangepast.

latiesystemen met te weinig capaciteit, constateerde Marco. Zijn mening werd bevestigd door specialisten uit het netwerk van ISSO die het artikel ter beoordeling kregen toegestuurd.

Tekst uit 2003 Na een notitie van Marco bij het Meldpunt BB2012 heeft het Ministerie van BZK besloten de artikeltekst aan te passen zonder verzwaring van de eisen ten opzichte van het artikel 3.50 uit het Bouwbesluit van 2003. Natuurlijke toevoerventi-

Vanwege Bouwbesluit 2012 herziet ISSO een aantal publica足

latievoorzieningen moeten voldoen aan de wettelijke eisen

ties. Daarvoor worden de nieuwe regelingen gewikt en ge足wo足

uit artikel 3.31. Voor mechanische ventilatievoorzieningen

gen. En zo werd door projectco旦rdinator Marco Hofman een

behoren nog steeds de privaatrechtelijke kwaliteitseisen

voorpublicatie van artikel 3.31. onder de loep genomen. Het

aangehouden te worden, zoals opgesteld door de installa-

artikel suggereerde dat zowel de toevoer- en afvoervoorzie-

tiesector (GIW/ISSO, Uneto-VNI, Fme/VLA). Dat betekent toe-

ningen als de natuurlijke en de mechanische voorzieningen

passing van minimaal een calamiteitenschakelaar (nulstand)

moesten voldoen aan de eisen in artikel 3.31. Dit zou beslist

en een traploze regelaar of standenschakelaar voorzien van

tot verwarring leiden en tot foutief ontworpen woningventi-

minimaal drie standen.

Annulering conceptartikel over legionellapreventie Artikel 9 voor de Regeling legionellapreventie in drinkwater en warm tapwater gaat niet door. Dit is besloten door het ministerie van Infrastructuur en Milieu. Het artikel zou de volgorde van de beheersconcepten voor legionellapreventie nader bepalen. Aanleiding is het uitgebrachte commentaar door het Landelijk Overleg Preventie Legionella (LOPL), waar ISSO het secretariaat van voert. Het commentaar maakt duidelijk dat de tekst van het concept op gespannen voet staat met het Drinkwaterbesluit. Met name de in artikel 36 opgenomen norm van 100 kve/l en de procedure beschreven in artikel 44. Volgens het ministerie heeft met het wegvallen van deze belangrijke pijlers van artikel 9 de bepaling geen bestaansrecht. Daarom wordt voorlopig geen gebruik gemaakt van de in artikel 44 opgenomen mogelijkheid om nadere regels vast te stellen. elektrochemisch of chemisch beheer. Daarbij is een belang-

Artikel 44.3 voor controle en uitvoering

rijke rol weggelegd voor (op grond van BRL 6010 gecerti-

Bij controle en uitvoering wordt rekening gehouden met

ficeerde) adviesbedrijven. Misschien wordt in de toekomst

het eerste tot en met derde lid van artikel 44 van het

alsnog invulling gegeven aan artikel 9. Maar dan moeten de

Drinkwaterbesluit, laat het ministerie verder weten. Daarin

ervaringen bij controle en toezicht aanleiding geven, aldus

is beschreven in welke situaties mag worden overgegaan op

het ministerie. 3

ISSO-INFO 48 mei 2012


ISSO zoekt kennispartners

Toon uw kwaliteit!

Onze kennispartners zijn:

Vindt u het belangrijk hoogwaardige kwaliteit te leveren? Dan hebben u en ISSO een grote overeenkomst! Een mooie basis voor een sa­men­werking met alleen maar winnaars. Wat denkt u bijvoorbeeld van ISSO als (kennis)partner? ISSO zoekt naar partners uit de sector die belang hebben bij

Het basispakket kunt u aanvullen met:

de activiteiten van ISSO en die willen bijdragen met financi-

Netwerken: bijeenkomsten

ële middelen en kennis.

€ 1.000,– ISSO organiseert jaarlijks thema- en netwerk-

Waarom zou u zich als sponsor alias kennispartner aan ISSO

bijeenkomsten over actuele onderwerpen. Tijdens deze

willen verbinden? Wat is onze tegenprestatie? Om dat te

bijeenkomsten bent u, samen met een collega, van harte

onderzoeken, heeft ISSO in april twintig organisaties uit

welkom daaraan deel te nemen.

de sector te gast gehad. Samen met deze organisaties zijn

Opleiden: In-company trainingen

ideeën en verwachtingen besproken. Daar is de volgende

€ 2.400,– ISSO verzorgt voor uw bedrijf jaarlijks een In-company training naar keuze.

aanbieding uit voortgekomen:

Kwaliteit: ISSO-producten KENNISPARTNER

€ 5.000,– Alle ISSO-kennis in huis; toegang

U krijgt als kennispartner het basispakket Publiciteit voor € 2.500,–

tot de online bibliotheek ISSO-digitaal (single user) en 30% korting op de aanschaf van de

Dit pakket bestaat uit:

papieren ISSO-producten.

• Plaatsing van uw bedrijfslogo in alle komende • Op de door ons georganiseerde ISSO-publicaties. Plaatsing van uw bedrijfslogo en vermel­ding van uw organisatie op www.isso.nl. Vermelding van uw bedrijfsnaam en website in het kwartaalblad ISSO-Info. Gebruik van het ISSO-kennispartnerlogo in uw communicatie-uitingen, op uw website, op beurzen en in overige media.

• • •

seminars en symposia, tonen wij uw bedrijfslogo op onze banner. Wij tonen onze banner met uw bedrijfslogo op beurzen waaraan ISSO deelneemt. Gratis 1.000 klantfolders ‘Kies voor kwaliteit’ met uw bedrijfslogo en bedrijfsgegevens.

• •

Belangstelling? We gaan graag met u in gesprek over een samenwerking. Voor nadere informatie kunt u contact opnemen met Anneli van Kleven, telefoonnummer (010) 206 59 41, a.vankleven@ isso.nl. Praat met ons mee via twitter,  #kennispartner #issonl

Project over grootkeukenventilatiesystemen Over ventilatiesystemen in grootkeukens bestaat nog geen technische ISSO-publicatie. Daar wordt aan gewerkt. Harry van Weele, projectcoördinator van de publicatie: ‘Met deze publicatie springen we in op een vraag uit de markt.’

afgestemd op de situatie en aansluitend op de Nederlandse normen en wetten. Daarnaast behandelen we in de publicatie de montage, het beheer en het onderhoud van de systemen. Die praktische informatie is weer een verrijking voor installateurs en beheerders.’

OPROEP: leveranciers keukenventilaties Professionals uit de bouw zijn aangewezen op de documen-

ISSO stelt de publicatie samen met OTIB, Uneto-VNI en TVVL.

tatie van leveranciers. Die volgen verschillende buitenlandse

We zoeken echter nog naar leveranciers van keukenventila-

richtlijnen en normen. Een goed grootkeukenventilatiesy-

tiesystemen die met kennis en financiële middelen kunnen

steem voert kookdampen en kookluchtjes af bij een zo laag

bijdragen. Geïnteresseerd? Dan nodigen wij u uit contact op

mogelijk energiegebruik en een gezonde comfortabele

te nemen met Harry van Weele, h.vanweele@isso.nl. De ISSO-

werkomgeving. Harry: ‘Met deze publicatie willen we de pro-

publicatie verschijnt een jaar nadat de projectfinanciering

fessional eenduidige aanwijzingen geven voor het ontwerp,

rond is. 4


Beroepsbeoefenaars onder de loep Het project BuildUpSkillsNetherlands, kortweg BUS-NL draait op volle toeren. Doel van dit project is het verhogen (upskillen) van de kennis en vaardigheden van beroepsbeoefenaars in de bouw- en installatiesector. Het project wordt gedragen door een consortium met ISSO als een van de deelnemers.

Opleidings- en ontwikkelingsfonds v o o r h e t Te c h n i s c h Installatiebedrijf

BUS-NL richt zich specifiek op vakmensen die direct betrokken zijn bij de energetische verduurzaming van de gebouw-

het consortium, bestaande uit landelijke organisaties uit

de omgeving in de periode van 2012 naar 2020. In de periode

het onderwijs, de bouw- en installatiesector. BUS-NL wordt

2012-2013 moet duidelijk worden over welke (nieuwe) kennis-

onder meer ondersteund door Agentschap NL, Uneto-VNI,

en vaardigheden deze specifieke, vakinhoudelijke beroeps-

Bouwend Nederland (ook co-financier) en de Ministeries van

beoefenaars dienen te beschikken. Ook wordt vastgesteld

Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen en van Economische

wat daarbij nog ontbreekt in de huidige kwalificatiestructuur

Zaken, Landbouw en Innovatie,

van de opleidingen en in het post-initiële onderwijsaanbod.

Meer informatie Landelijk gedragen

Voor nadere informatie over BUS-NL kunt u contact

Het BUS-NL project is geïnitieerd door Intelligent Energy

opnemen met projectcoördinator Marco Hofman,

Europe (IEE) en wordt sinds 2011 uitgevoerd onder regie van

m.hofman@isso.nl.

Update publicatie 74 over binnenklimaat publicatie

kennisinstituut voor de install atiesec tor

T h e r m i s c h e b e h a ag l i j k h e i d • e i s e n v o o r b i n n e n T e m p e r aT u u r i n g e b o u w e n

Binnenkort start ISSO met een update van publicatie 74 ‘Thermische behaaglijkheid’. De bestaande publicatie stamt uit 2004. Over het onderwerp is noemenswaardig meer nieuws onder de zon.

74

Update 2013

De bestaande publicatie behandelt methoden en eisen die aan het thermische binnenklimaat worden gesteld. Daarbij zijn adaptieve grenswaarden geïntroduceerd waarmee het comfort van een gebouw gecontroleerd kan worden. Inmiddels zijn ervaringen met de methodiek opgedaan, zijn er diverse nieuwe wetenschappelijke publicaties over dit onderwerp verschenen en heeft vervolgonderzoek plaatsgevonden. Om die redenen is besloten om van de ISSOpublicatie een update te laten verschijnen.

Deelnemers De projectorganisatie bestaat uit gerenommeerde organisaties als de Rijksgebouwendienst, TVVL, TU-Delft en een aantal specialisten uit het veld. Kartrekker van het project is ISSO. Met deze groep experts worden nieuwe richtlijnen

thermische behaaglijkheid eisen voor binnenTemperaTuur in gebouwen

opgesteld en in de ISSO-publicatie gerealiseerd. Daarmee komt een breed gedragen hulpmiddel voor zowel beslissers

De update van Publicatie 74 Thermische behaaglijkheid

als uitvoerders tot stand.

verschijnt medio 2013. 5

ISSO-INFO 48 mei 2012


Onderzoek naar luchtgordijnen ‘Een luchtgordijn bij de ingang is vaak de enige toelaatbare optie voor bijvoorbeeld winkeliers, scholen, overheidsinstanties en culturele instellingen,’ zegt Harry van Weele, projectcoördinator. ‘Maar over luchtgordijnen bestaat nog geen publicatie. Die is hard nodig.’

nen.’ Voor het ontwerp en de installatie wordt hoofdzakelijk gebruik gemaakt van (beperkte) informatie van leveranciers. Die documentatie behandelt doorgaans alleen het product en de vuistregels van de leverancier. Maar daarin komt verandering.

Van A tot Z Harry: ‘Veel publieke gebouwen hebben luchtgordijnen.

Met een aantal partijen uit de markt schrijft ISSO een publi-

Daarmee blijft de verwarmde of gekoelde lucht binnen en

catie voor beslissers en uitvoerders in de bouw- en installa-

wordt een behoorlijke hoeveelheid energie bespaard die

tiebranche. Harry: ‘We behandelen het hele proces rond het

anders nodig is om de lucht van buiten opnieuw te koelen

ontwerpen, beheren en onderhouden van diverse luchtgor-

of te verwarmen. De toegang is open, wat de entree uit-

dijnen. Dat doen we met onder meer een Programma van

nodigend en efficiënt maakt. Dat is minder het geval bij

Eisen en verschillende praktijkgerichte methodieken. We zijn

bijvoorbeeld luchtsluizen of draaideuren; andere opties om

ervan overtuigd dat deze publicatie noodzakelijk is voor de

twee temperaturen van elkaar te scheiden. Maar die zorgen

sector,’ besluit Harry zijn toelichting.

voor oponthoud en dat kunnen bezoekers vervelend vinden.

OPROEP: leveranciers luchtgordijnen

Daarom wordt graag gekozen voor een luchtgordijn.’

De publicatie Luchtgordijnen, kwaliteitseisen voor ontwerp,

Geluid en tocht

uitvoering, beheer en onderhoud wordt door ISSO samen-

‘In de praktijk blijkt een luchtgordijn niet altijd naar behoren

gesteld met medewerking van OTIB, Uneto-VNI en TVVL.

te werken en kan de energiebesparing tegenvallen,’ vervolgt

We zoeken nog naar producenten en leveranciers van lucht-

Harry. ‘Soms zijn er ook klachten over geluid of tocht. Dat

gordijnen die met kennis en financiële middelen kunnen

komt meestal door fouten in het ontwerp of bij de installatie.

bijdragen. Geïnteresseerd? Dan nodigen wij u uit contact op

Dat is niet zo vreemd, want er bestaan nog geen algemeen

te nemen via info@isso.nl. Bij voldoende financiering kan de

geldende normen of ontwerpmethoden voor luchtgordij-

ISSO-publicatie naar verwachting medio 2013 verschijnen.

Handboek Installatietechniek krijgt aanvulling Het tweedelige Handboek Installatietechniek krijgt een zogenaamde addendum. Hierin staan aanpassingen in de installatietechniek vanwege het Bouwbesluit 2012 en andere wetgeving. Het addendum is gratis voor huidige bezitters van het handboek.

en antwoorden op vragen. Het uitgebreide register is daarbij een hulpmiddel. Met tekeningen en illustraties wordt de visueel ingestelde technicus snel naar het antwoord op zijn vraag geleid.

Wijzigingen Sommige aspecten in de laatste editie uit 2002 zijn veranderd. Daarom verschijnt in mei een addendum van ruim 150 pagina’s. Het addendum behandelt onder meer aanpassin-

Het 1.400 bladzijde

gen vanwege het Bouwbesluit 2012 en nieuwe bepalingen

tellende Handboek

in wetgevingen, waaronder het F-gassenbesluit en het

Installatietechniek is een

arbeidsomstandighedenbesluit. In het addendum staan ook

volledig naslagwerk over

paragrafen over nieuwe of vernieuwde ISSO-publicaties. De

installaties. Het bevat onder

digitale versie van het handboek op www.isso-digitaal heeft

meer basiskennis

geen addendum nodig. In die versie worden de aanpassin-

over installaties,

gen in de bestaande tekst verwerkt.

verwijzingen naar (praktijkge-

Bezitters van het handboek ontvangen een aanvraagformu-

richte) literatuur

lier voor het addendum. 6


Netwerken op ons jaarlijkse najaarsoverleg September 2012 Maandag

Houd donderdagmiddag 20 september vrij in uw agenda voor het najaarsoverleg van ISSO. Thema van de dag zijn de kansen en mogelijkheden in onzekere en ongunstige marktomstandigheden. De dag laten we bruisen van ideeën. Op korte termijn ontvangen de relaties van ISSO de officiële uitnodiging met het inspirerende programma. Ook andere partijen uit de bouw zijn van

Dinsdag

Woensdag

Donderdag

Vrijdag

35

36

37

38

Zaterdag

Zondag

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

26

27

28

29

30

Prinsjesdag

39

24

25

harte welkom. Het programma biedt volop ruimte om te netwerken. Onderdeel van het programma is de uitreiking van de ISSO-Award 2012. Drie finalisten voor de ISSO-Award geven een pitch, waarna de

komst gratis. Voor andere deelnemers zijn de kosten

gasten de uiteindelijke winnaar zullen kiezen.

€ 195,– (excl. btw) per persoon. Voor uw introducee betaalt u € 75,–. U kunt zich inschrijven via www.isso.nl.

Uw investering

Praat met ons mee via twitter, #najaarsoverleg  #issonl

Voor ISSO-relaties, partners en opdrachtgevers is de bijeen-

Beoordelingsrichtlijn 8010

Ventilatieprestatiekeuring voor woningen, kinderdagverblijven en scholen De ventilatie op scholen en kinderdagverblijven schiet vaak tekort. Om daar paal en perk aan te stellen, is beoordelingsrichtlijn (BRL) 8010 voor woningen uitgebreid. Met de nieuwe richtlijn kunnen marktpartijen nu ook de ventilatievoorzieningen beoordelen van scholen en kinderdagverblijven. De nieuwe richtlijn kunt u bestellen via www.isso.nl.

ningen worden alleen getoetst op prestaties en een door de

(kennisplatform voor de bouw en vastgoed)

Certificaat

heeft de opdracht volbracht in samenwer-

BRL 8010 stelt marktpartijen in staat om de kwaliteit van

king met KBI (informatieloket voor certifi-

nieuwe en bestaande ventilatievoorzieningen onder certifi-

cering in de bouw- en installatiesector)

catie te beoordelen. De richtlijn sluit aan op de verscherpte

en ISSO.

opdrachtgever aan te geven kwaliteitsniveau. Beide beoordelingen refereren naar het wettelijk verankerde Bouwbesluit 2012.

Samenstellers BRL 8010 is uitgebreid in opdracht van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu. SBR,

eisen van Bouwbesluit 2012. Eigenaren van woningen, scholen en kinderdagverblijven dragen de verantwoordelijkheid

De nieuwe beoordelingsricht-

om aan de eisen van het Bouwbesluit te voldoen.

lijn 8010 is verkrijgbaar via www.isso.nl.

Twee typen beoordelingen De nieuwe ventilatievoorziening kan de installateur beoordelen op de eisen die aan de levering gesteld zijn, waaronder aanvullende eisen in het bestek. Bestaande ventilatievoorzie7

ISSO-INFO 48 mei 2012


Publicatie over luchtfilters verlangt update

ISSO zoekt partijen om de publicatie over luchtfilters uit 1990 te kunnen herzien. Het handboek gaat over de selectie, installatie en onderhoud van luchtfiltersystemen. Uneto-VNI dringt al enige jaren aan op een update. Zij financieren een deel van dit project.

zijds de kwaliteit van de binnenlucht te verbeteren. Daarover bestaat nog weinig informatie, als ook over het reinigen van luchtfilters. Marco: ‘Over reinigen gesproken: in de update kunnen we ook beschrijven hoe een luchtfilter zelf als bron van verontreiniging kan gaan werken. Het gebruik van nieuwe luchtfilters geeft uitgifte van vezeldeeltjes aan de schone luchtzijde. Bij luchtfilters die enige tijd worden gebruikt, kan

‘Voor een update is een aantal belangrijke redenen,’ vertelt

geurvorming ontstaan of schimmelvorming.’

Marco Hofman, projectcoördinator van de publicatie. ‘Zo willen we aan de orde stellen hoe de standaard luchtfilters

Dit jaar van start

(ultra)fijnstof in de buitenlucht kunnen filteren. Daarnaast

Al met al is er genoeg stof voor een herziene uitgave. De

moeten we nieuwe classificaties en normen behandelen,

publicatie wordt voor een deel gefinancierd door Uneto-Vni.

waaronder enkele NEN-EN. Die kennis is nodig om het juiste

‘Daar is ISSO blij mee. Hierdoor kunnen we dit jaar van start

luchtfilter te kunnen kiezen. Ook willen we het groeiende

met dit project,’ aldus Marco.

aanbod van filtermaterialen onder de loep nemen.’

Oproep Aandacht voor woningventilatie

Oproep: kunt u financieel en/of in kennis bijdragen aan een

Een ander onderwerp dat aandacht vraagt, is woningventila-

update van Publicatie 27 Luchtfilters voor comfortinstallaties?

tiesystemen. Die worden steeds vaker van luchtfilters voor-

Neem dan contact op met Marco Hofman,

zien om enerzijds de installatie schoon te houden en ander-

m.hofman@isso.nl.

Rijksgebouwendienst draagt WKO-expertisetool over aan ISSO Rijksgebouwendienst de markt in staat om op een genormeerde wijze de gevraagde kwaliteit te leveren en zo faalkosten in ontwerp, uitvoering en beheer te voorkomen.

In februari heeft directeur Alex Vermeulen van de Rijksgebouwendienst (links op de foto) de WKO-expertisetool overgedragen aan directeur Rob van Bergen van ISSO. Met de WKO-expertisetool wordt de kwaliteit van een warmte en koude opslaginstallatie geborgd en vooral de kosten voor onderhoud en beheer verlaagd.

Eind 2012 beschikbaar Marktpartijen kunnen eind 2012 voor de WKO-epertisetool terecht bij ISSO. Voor die tijd gaat ISSO het instrument verder ontwikkelen in overleg met de gebruikers. De tool sluit aan op de nieuwe ISSO-publicatie 39 ‘Ontwerp, realisatie en beheer van een Energiecentrale met warmte en koude opslag (WKO)’, die ook eind dit jaar zal verschijnen.

De WKO-expertisetool is een marktgedragen instrument met

Certificeringsregeling

gestandaardiseerde WKO-concepten en monitoringseisen. Hij

Vanaf 1 januari 2013 geldt er een certificeringsregeling

is door de Rijksgebouwendienst ontwikkeld in nauwe samen-

voor WKO-installaties. De Rijksgebouwendienst maakt dan

werking met installatiebedrijven, adviesbureaus en de Neder­

alleen nog gebruik van WKO-gecertificeerde bedrijven. Deze

landse Vereniging voor Ondergrondse Energieopslag (NVOE).

bedrijven maken gebruik van de ISSO-publicatie 39 en SIKB-

Door dit instrument over te dragen aan ISSO, stelt de

protocollen. De WKO-expertisetool sluit daarop aan. 8


Tweets #ISSOnl en @issonieuws

Nieuwe ISSOproducten

@Rob_van_Bergen: Vandaag in

ISSO-publicatie 18 Leidingnetberekening

gesprek met #kennisparrtners #ISSOnl.

 ISSO-publicatie 101 Onderhoud en onderhouds­ contracten

Verbinding maken tussen kennis en

 ISSO-kleintje‘Meetmethoden Verlichting’

bedrijf. Wordt interessant!

 Sanitair Montage Handboek  Applicatie Infotheek Sanitairtechniek (digitaal)

@HRMarketeer: Net #SocialMedia sessie

NTR 3216 Riolering in bouwwerken BRL 8010 VentilatiePrestatieKeuring - Beoordelen van

bij @issonieuws gehad: veel nieuwe kansen om op te pakken! @jancromwijk: @issonieuws: Vanmorgen bij BDA-opleidingen

ventilatievoorzieningen van woningen, scholen en

cursusmateriaal leergang zonne-energie besproken.

kinderdagverblijven Praktijkboek Gezonde Gebouwen Cahier P8 Thermisch actieve vloeren – betonkernactivering (digitaal)

Indrukwekkend!

Praktijkboek Gezonde Gebouwen Cahier T12 Binnenmilieuprofiel woningen (digitaal)

@readiadvies: Goede opkomst ALV @AvEPAnl. Duidelijke presentatie door bevlogen Kees Arkesteijn van #ISSOnl over

ISSO-rapport 111 Geluid voor individuele woning­ installaties

#energielabel #nenepg #nieuwbouwlabel

Oproep Tweet mee via @issonieuws en #ISSOnl. Interessante, leuke of

Meer informatie over deze producten vindt u op

informatieve tweets worden opgenomen in de nieuwsbrief.

www.isso.nl.

Handige rekentools op installbasis.nl Voor velen onder u is installbasis.nl een begrip. Op de site staan gratis rekentools voor het berekenen van bijvoorbeeld circulatievoud, geluidsniveau, koellast en transmissie. Onlangs zijn alle dertig rekentools door ISSO gecontroleerd en herzien.

en van een hoognodige update voorzien. Dit betekent dat alle rekentools weer voldoen aan de regelgeving van vandaag de dag, waaronder het Bouwbesluit 2012, EPG en het Drinkwaterbesluit.

Beschikbare rekentools: • Brandveiligheid (basistools), koppeling met ISSO-

Installbasis.nl wordt dagelijks druk bezocht door profes-

publicatie 42

sionals en studenten. Per jaar gaat het over circa 30.000

• Drukverlies (basistools), koppeling met ISSO-publicatie 18

bezoekers. De site is vooral een verzamelplaats van online

• Expansievatbepaling cv-ketel

rekentools; met de calculators kan snel een eerste project­

• Geluidleer (basistools)

berekening worden gemaakt.

• Kanalenberekening (basistools) • Luchtbehandeling (basistools)

Overname logische stap

• Luchtconditieberekening (volgens het diagram van

Kort geleden is het beheer van installbasis.nl overgenomen

Richard Mollier)

door ISSO. De overname is een logische stap en komt ten

• Perslucht (basistools)

goede aan de kwaliteit van de rekentools. Daarbij zijn onze

• Regeltechniek (Kv-waarden en flow)

publicaties de belangrijkste informatiebronnen van install-

• Transmissieberekening, koppeling met ISSO-publicatie 51

basis.nl. Zo dicht bij de bron houdt de rekentools actueel en

• Ventilatie (basistools), koppeling met ISSO-kleintje

correct.

Ventilatie, ISSO-publicatie 61, 62, 91 en 92.

Dertig rekentools

In de nabije toekomst krijgt installbasis.nl de look en feel

Met hulp van financiering door OTIB heeft ISSO de ruim

van ISSO. De site blijft onder dezelfde naam een gratis dienst

dertig rekentools nauwkeurig gecontroleerd op juistheid

voor de bouw- en installatiesector. 9

ISSO-INFO 48 mei 2012


De juiste riolering met nieuwe NTR 3216 Nieuwe inzichten NTR 3216 is aangevuld met kennis en inzichten die de samen-

NTR 3216 BINNENRIOLERING

NTR 3216

stellers van de publicatie (NEN, ISSO en Uneto-VNI) sinds de vorige uitgave uit 2008 hebben verworven over:

HERZIENE VERSIE 2012

• leidingloop in kruipruimtes en kruipruimteloos bouwen • zettingsconstructies bij zakkende grond • afvoerleidingen van de keuken • dimensioneren van ontspanningsleidingen • samenvoegen van leidingen • hemelwaterafvoer van hellingbanen • geluidshinder van rioleringsleidingen boven verlaagde plafonds • brandveilige doorvoeringen

RIOLERING VAN BOUWWERKEN

• klachtenanalyse.

Richtlijnen voor ontwerp en uitvoering

‘Gebouwriolering en buitenriolering binnen de perceelgren-

NTR 3216 vormt een uitstekende aanvulling op NEN 3215 zen’. Deze publicatie behandelt de bepalingsmethoden voor de afvoercapaciteit, water- en luchtdichtheid en afstand van dakuitmondingen.

VERSCHENEN: ISSO-magazine ThemaTech

ISSO NTR 3216-2012.indd 2

Themanummer over bouwen

16-04-12 11:25

Binnenkort verschijnt een update van NTR 3216. De ISSO-publicatie geeft alle technische informatie voor het ontwerp, uitvoering en beheer van riolering van bouwwerken. Met de nieuwe NTR 3216 in de hand ontwerpt u een afvoersysteem voor afvalwater die voldoet aan het Bouwbesluit 2012, de Lozingsbesluiten en de NEN-normen.

In de nieuwste ThemaTech wordt energieneutraal bouwen onder de loep genomen. Het onderwerp wordt besproken door een aantal specialisten uit de installatiesector. Hun uitgesproken meningen worden onderbouwd met praktijkverhalen. Uit de inhoudsopgave: • Hoe ondersteunt het Rijk de markt bij energieneutraal bouwen? • De huidige energienorm EPG is niet geschikt voor

Het nieuwe Bouwbesluit heeft betrekking op de riolering tot

energieneutraal bouwen.

aan de perceelgrens. Dat heeft gevolgen voor het ontwerp,

• Schilindex: een meetinstrument voor de warmte- of

want voorheen was dat tot 0,5 m buiten het gebouw. In deze

koudebehoefte van een gebouw.

nieuwe NTR 3216 zijn ook de universele benamingen voor

• De gevolgen van energieneutraal bouwen voor het

rioleringsleidingen opgenomen. Verder komen aan de orde

ontwerpproces.

de nieuwe Wet milieubeheer en de Wet op de waterhuis-

• Denken in totaaloplossingen in de installatiesector.

houding. Zo is er de zorgplicht om binnen de perceelgrens

Het full colour magazine is voor € 9,– (excl. btw) te bestel-

zoveel mogelijk hemelwater te gebruiken, vast te houden of

len via de ISSO-winkel op www.isso.nl.

te infiltreren.

10


Update Publicatie 18, standaard voor drukverliesberekening in leidingnetten

Bij leidingnetten voor verwarmings- en koelinstallaties in de woning- en utiliteitsbouw is het noodzakelijk een drukverliesberekening uit te voeren. Hiermee bepaal je de benodigde opvoerdruk van de circulatiepomp en de stand van de inregelafsluiting. Het is ook belangrijk voor een doelmatig Opleidings- en

ontwikkelingsfonds v o o r h e t Te c h n i s c h

energiegebruik en de regelbaarheid van verwarmings- en Installatiebedrijf

koelsystemen. In publicatie 18 wordt de drukverliesberekening stap voor stap en aan de hand van voorbeelden toegeISBN 978-90-5044-226-8 licht. Als methode wordt gebruik gemaakt van wrijvingsfac-

toren berekend volgens de formule van Colebrook-White.

publicatie

18

KENNISINSTITUUT VOOR DE INSTALL ATIESEC TOR

LEIDINGNE TBEREKENING - DRUK VERLIESBEREKENING

Naar Publicatie 18 is veel vraag. De publicatie behandelt een gestandaardiseerde methode voor de berekening van drukverlies in leidingnetten. ISSO heeft de uitgave herzien. Belangrijke aanvulling op de publicatie uit 1988 is de aansluiting op Europese normen, het gebruik van andere media dan water en nieuwe inzichten.

Leidingnetberekening Drukverliesberekening

Van water tot perslucht Publicatie 18 behandelt enerzijds de theorie van stromende media en optredende drukverliezen en anderzijds een

energieneutraal

methode voor het ontwerpen van een optimaal leidingnetsysteem. Daarbij wordt rekening gehouden met praktische en technische randvoorwaarden en de kosten. Behalve alle soorten leidingnetsystemen met water, al dan niet met anti-

ThemaTech A P R I L 2 0 12

NR 25

vriesmiddelen en stoom, wordt ook ingegaan op diverse

ENERGIENEUTRAAL BOUWEN

thermische oliën, perslucht, medische gassen en aardgas.

Van programma- tot beheerfase Voor het structuren van de informatie is gebruik gemaakt van het Model Kwaliteitsbeheersing Klimaatinstallaties (MKK). Dit levert voor iedere fase van het proces de vereiste informatie aan partijen om een goed leidingnet te kunnen realiseren, te weten programma- , ontwerp- , uitwerking- , realisatie-, en beheerfase. De toegankelijke publicatie is behalve voor professionele adviseurs en installateurs geschikt als lesmateriaal voor het vakonderwijs.

Hoe verkrijgbaar? “Rijk vervult voorbeeldrol mits de investeringen rendabel en doelmatig zijn” – DOEDE VAN DIJK, MINISTERIE BZK

“Met de Schilindex maakt de NII de bouwkundige prestaties van een gebouw zichtbaar” – BENEDIKT VAN ROOSMALEN, NNI

De nieuwe ISSO-publicatie 18 ‘Leidingnetberekening - druk-

“Ga met heel veel inspiratie, passie en betrokkenheid aan de slag”

verliesberekening’ is verschenen in gedrukte en in digitale

– YURI PELSER, YMERE

vorm. De gedrukte versie is voor € 130,– (excl. btw) te

“Een transitie in besluitvorming en energieconcepten is hard nodig”

bestellen via www.isso.nl. De digitale versie is verkrijgbaar

– ERIC WILLEMS EN ERWIN ROIJEN, CAUBERG-HUYGEN

via www.isso-digitaal.nl. Publicatie 18 behandelt alleen de

“Proces bepaalt veel meer dan de techniek of energieneutraal mogelijk is”

drukverliesberekening. Andere aspecten van leidingnetbere-

– LEON BURDORF, GRONTMIJ

keningen of hydraulische schakelingen staan in andere ISSO-

K E N N I S I N S T I T U U T V O O R D E I N S TA L L AT I E S E C TO R

publicaties 11

ISSO-INFO 48 mei 2012


EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCA

ISSO-Instructiebijeenkomsten 2012 ‘Legionellaveilig beheren van koeltorens’ Instructiebijeenkomsten van een en twee dagen Het legionellaveilig beheren van koeltorens staat volop in

1. Service- en onderhoudsbedrijven.

de belangstelling. Daar speelt ISSO op in met een instructie-

2. Toezicht en inspectie (gemeenten/overheid).

bijeenkomst. De instructie is bedoeld voor deelnemers die

3. Gebouw­beheerders.

te maken hebben met het beheer van koeltoreninstallaties

4. Water­behande­lings­bedrijven, fabrikanten & advies­ bureaus ’s (experts).

en werken bij een van de volgende soorten bedrijven of

Voor elke beroepsgroep is er een passende en praktijk­

organisaties:

gerichte module. De bijeenkomst voor de beroepsgroepen 1 t/m 3 duren een dag. Voor de experts duurt de instructie twee dagen.

55.3

kennisinstituut voor de install atiesec tor

L e g i o n e L L a p r e v e n t i e i n k L i m a at i n s ta L L at i e s

publicatie

Lesmateriaal De deelnemers krijgen een uitgebreide hand-out met onder meer het model-risicoanalyse en beheersplan voor natte koeltorens.

Wanneer? Vanwege de grote belangstelling zijn er extra bijeenkomsten

legionellapreventie in klimaatinstallaties

gepland. Alle bijeenkomsten vinden in de 2e helft van 2012 plaats. Raadpleeg www.isso.nl voor nadere info.

Risico-analist koeltoren en klimaatinstallaties Bijeenkomst van vier dagen Van diverse kanten is ISSO gevraagd een bijeenkomst te ont-

worden op de vierde bijeenkomst de bevindingen klassikaal

wikkelen die dieper ingaat op het uitvoeren van een risico-

besproken. Bij voldoende resultaat wordt het ISSO-certificaat

analyse. Hiervoor is een vierdaagse bijeenkomst ontwikkeld

risico-analist koeltorens en klimaatinstallaties uitgereikt.

die opleidt tot risico-analist koeltorens en klimaatinstallaties.

Lesmateriaal Locatiebezoek aan natte koeltoren

De deelnemers krijgen een uitgebreide hand-out met onder

De eerste twee dagen zijn gelijk aan de instructiebijeen-

meer het model-risicoanalyse en beheersplan voor natte

komst ‘Legionellaveilig beheren van koeltorens’ voor experts.

koeltorens.

Op de derde dag gaan de deelnemers naar een praktijklocatie om daar met de docent een koeltoren met klimaatinstalla-

Vrijstelling

tie te schouwen. Hierna volgt een instructie in het uitvoeren

Deelnemers die in het verleden de tweedaagse instructie al

van een risicoanalyse en het opstellen van een beheers-

hebben gevolgd, hoeven alleen dag 3 en 4 bij te wonen.

plan (conform ISSO-publicatie 55.3 ‘Legionellapreventie in

Wanneer?

klimaat­installaties’ en AI-blad 32).

De bijeenkomst vindt eind 2012 plaats.

Opdracht

Raadpleeg www.isso.nl voor nadere info.

De deelnemers werken de opdracht thuis verder uit. De uitkomst wordt door de docent beoordeeld. Na een aantal weken 12


ATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012

Veilige leidingwaterinstallaties Bijeenkomst van een dag de medewerkers te instrueren over de geldende richtlijnen

ming per installatiecomponent. Kruisplein 25

en voorschriften voor veilige leidingwaterinstallaties. Deze

• 3014 DBInspecteren en in kaart brengen rotterdam

bijeenkomst geeft de medewerkers een uitstekende basis.

bestaande installaties.

postbus 577

3000 an rotterdam

Hierdoor zijn zij in staat veilige leidingwaterinstallaties te rea-

• fax 010W erkvoorschriften. 213 03 84

liseren en in stand te houden.

• www.isso.nl Demonstratie www.legionel-

tel. 010 206 59 69

info@isso.nl

levraagbaak.nl en www.zorg-

We behandelen de nieuwe richtlijnen en voorschriften van

plicht-legionella.nl.

Drinkwaterbesluit 2011, de Waterwerkbladen en de ISSO-

• Praktijkcases.

publicaties in de 55-serie, uitgave 2012. Specifiek wordt ingegaan op legionellapreventie en het beveiligen van

Voor wie?

leidingwaterinstallaties tegen terugstroming vanuit (gevaar-

De bijeenkomst is bedoeld voor

lijke) toestellen. De onderwerpen komen aan bod in praktijk-

hoofdrolspelers bij de aanleg en

situaties en praktische oefeningen. Tijdens de bijeenkomst

het onderhoud van veilige leiding-

is veel ruimte voor het beantwoorden van vragen uit de

waterinstallaties, zoals installateurs,

praktijk.

iSBn-978-90-5044-153-7 (leidinggevende) monteurs en

k e n n i s i n s t i t u u t v o o r d e i n s ta l l at i e s e c to r

• Maatregelen tegen terugstro-

K L E I N TJ E l e g i o n e l l a p r e v e n t i e

Installatiebedrijven zijn min of meer verplicht hun uitvoeren-

KLEINTJE

Legionella­ preventie

technici. Ook is de bijeenkomst

Onderwerpen

zeer geschikt voor medewer-

• Legionellapreventie.

kers die leidingwaterinstallaties inspecteren vanwege het

• Risicofactoren legionellagroei en terugstroming.

beheersplan legionellapreventie.

• Beveiliging van terugstroming (volgens WB. 3.8 en 4.4B). • Wettelijke voorschriften en technische richtlijnen.

Lesmateriaal

• Onderhoud (volgens WB 1.4G).

De deelnemers krijgen een uitgebreide hand-out met onder

• Toezicht door het Ministerie van Binnenlandse Zaken en

meer een samenvatting van Kleintje Legionella. De hand-out is aangepast aan Drinkwaterbesluit 2011.

Koninkrijksrelaties en waterleidingbedrijven. • Uitgangspunten voor legionellaveilig ontwerpen en

Wanneer?

aanleggen. • Legionellaveilig beheer en onderhoud.

De instructie vindt plaats op woensdag 10 oktober 2012 op

• Maatregelen in collectieve woninginstallaties.

het kantoor van ISSO in Rotterdam.

Integraal ontwerpen van legionellaveilige woningen Bijeenkomst van een dagdeel Een legionella-uitbraak is te voorkomen door bij het ontwerp

essentieel. Duidelijk wordt beschreven hoe u het bouwpro-

van een leidingwaterinstallatie rekening te houden met de

ces het beste kunt organiseren en coördineren. De training

voorschriften. Zo moet de installatie voldoen aan NEN 1006

behandelt eveneens de rechten en plichten van werkvoorbe-

uit 2002 (Algemene voorschriften voor leidingwaterinstal-

reiders, uitvoerders en monteurs.

laties). NEN geeft voorschriften voor de maximum temperatuur van drinkwater en ‘afgekoeld’ warmtapwater. Boven een

Onderwerpen

temperatuur van 25 °C kunnen bacteriën - waaronder legio-

• Legionella en risico’s.

nella - uitgroeien tot schadelijke concentraties.

• Waarborg water­k waliteit. • Voorkomen van legionella.

Op deze bijeenkomst leert u de NEN-voorschriften toe te

• Wetgeving (Drinkwaterbesluit 2011).

passen aan de hand van ISSO/SBR-publicatie 811, die ver-

• Problemen uit de praktijk.

scheen in opdracht van Uneto-VNI. De publicatie geeft prak-

• Toegestane plaatsen voor cv- en drinkwaterleidingen.

tische richtlijnen en technische oplossingen. Ook wordt aan-

• Oplossingen uit ISSO/SBR-publicatie 811 en de checklist hotspots.

dacht besteed aan samenwerking tussen alle partijen in het bouwproject; om legionella te voorkomen is samenwerking

 13

ISSO-INFO 48 mei 2012


EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 20

Wanneer?

De bijeenkomst is gericht op specialisten die zich direct of

Deze instructie vindt

indirect bezighouden met aanleg van cv- en drinkwaterin-

plaats op dinsdag

stallaties, waaronder:

25 september 2012

• installateurs

• technici

op het kantoor van

• projectleiders

• werkvoorbereiders

ISSO in Rotterdam

• bouwkundige

• (leidinggevende)

uitvoerders

monteurs.

H OT S P OT V R IJ O N T W E R PE N , B O U W E N E N I N S TA L L E R E N

Voor wie?

HOTSPOTVRIJ ONTWERPEN, BOUWEN EN INSTALLEREN Concepten ter voorkoming van ongewenste opwarming van leidingwater in nieuwbouwwoningen

Lesmateriaal De deelnemers krijgen een uitgebreide hand-out met onder meer een samenvatting van ISSO/SBR-publicatie 811 ‘Integraal ontwerpen van legionellaveilige woningen’.

Legionellapreventie voor toezichthouders en gemeenten Bijeenkomst van een dagdeel De gemeentelijke afdeling Bouw- en woningtoezicht is

Onderwerpen

verantwoordelijk voor het toezicht op de naleving van het

• Legionella en risico’s.

Bouwbesluit en de daarin aangewezen normen. Na het

• Waarborg waterkwaliteit en voorkomen legionella.

volgen van deze bijeenkomst kunnen toezichthouders van

• Legionellapreventie in de Drinkwaterwet, het

gemeenten een actieve bijdrage leveren aan installaties die

Drinkwaterbesluit 2011 en NEN 1006 (Algemene voor-

bij oplevering voldoen aan de wettelijke eisen met betrek-

schriften voor drinkwaterinstallaties).

king tot legionellaveiligheid.

• Problemen in de praktijk bij het voorkomen van hotspots.

Eén van de eisen waar de installatie in de praktijk vaak niet

• Toegestane plaatsen cv- en drinkwaterleidingen.

aan voldoet, is de eis dat de drinkwatertemperatuur onder

• Oplossingen uit ISSO/SBR-publicatie 811.

25 °C moet blijven en niet onbedoeld mag worden opgewarmd door bijvoorbeeld een nabijgelegen cv-leiding. Dit is

Voor wie?

een van de aandachtgebieden van de toezichthouder.

De bijeenkomst is gericht op medewerkers van gemeenten die zich direct of indirect bezighouden met het toezicht op de naleving van de wettelijke voorschriften van de bouw.

De lesstof is gebaseerd op de ISSO/SBR uitgave 811 (2011). Deze publicatie bevat ontwerpconcepten die voorzien in bruikbare en toepasbare oplossingen in technisch en orga-

Lesmateriaal

nisatorisch opzicht, waaronder de organisatie van het bouw-

De deelnemers krijgen een uitgebreide hand-out met

proces en in welke fasen controles nodig zijn. Samenwerking

onder meer een samenvatting van ISSO/SBR-publicatie 811

tussen architect, aannemer en installateur en toezichthouder

‘Integraal ontwerpen van legionellaveilige woningen’.

is essentieel. Oplossingen en verboden zijn niet alleen een zaak van de installateur, maar net zo goed van de toezicht-

Wanneer?

houder en de ontwerper van het gebouw.

Deze instructie vindt plaats in oktober of in november 2012 in Rotterdam of in Utrecht. Bij voldoende aanmeldingen worden de locatie en de datum bepaald.

Betonkernactivering (basis) Bijeenkomst van een dag Bij betonkernactivering (BKA) wordt nuttig gebruik gemaakt

integrale aanpak met de diverse bouwpartijen nog belang-

van de massa van een gebouw om koude of warmte te buf-

rijker dan bij conventionele trajecten. Het is van belang een

feren en af te geven aan de binnenruimte. BKA is echter com-

installateur of installatieadviseur in het ontwerpteam te heb-

plex, want in het ontwerp- en realisatieproces worden nog

ben. Op deze bijeenkomst leert u de basisbeginselen en de

veel fouten gemaakt. Om faalkosten te voorkomen, is een

mogelijkheden van BKA. 14


012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE

Onderwerpen

Voor wie?

• Mogelijkheden BKA.

De training is bedoeld voor beïnvloeders, zoals architecten,

• Belang van een integraal ontwerpproces met architect,

bouwkundigen en projectontwikkelaars.

constructeur en installatieadviseur/installateur. • Hulpmiddelen om na te gaan of BKA een goede keuze is.

Lesmateriaal

• Vaststelling gebruiksfunctie gebouwdelen en keuze voor

De deelnemers krijgen een uitgebreide hand-out en ISSOpublicatie 85 ‘Betonkernactivering’.

mogelijke, aanvullende ventilatiesystemen. • Afgiftesystemen.

Wanneer?

• Wel of geen eigen regelstrategie vanwege traagheid van

Met het deelnamefor-

een systeem. • Diameter van watervoerende buizen en onderlinge buis-

kunt u uw belangstelling kenbaar maken. Bij

afstand. • Consequenties voor het interieurontwerp.

voldoende belangstel-

• Soorten verlichting.

ling wordt de datum en de locatie bepaald.

Betonkernactivering (integraal) Bijeenkomst van vier dagen Bij nieuwbouw wordt regelmatig betonkernactivering (BKA) toegepast. BKA is niet eenvoudig, waardoor in het ontwerpen realisatieproces nog veel fouten worden gemaakt. Na het volgen van deze vierdaagse cursus weet u faalkosten te voorkomen. U leert een goed en geïntegreerd BKA-systeem te ontwikke-

publicatie

kennisinstituut voor de install atiesec tor

mulier op www.isso.nl

Thermisch Ac Tie ve vloer en - be Tonk er nAc Tivering

• Wel of geen radiatoren.

85

thermisch actieve vloeren Betonkernactivering

• Effect ‘zelfregelbaarheid’ van het gebouw op gekozen

len en toe te passen aan de hand van een stappenplan. Rode

naregeling.

draad door de cursus is een casus van een realistisch gebouw.

• Flexibiliteit BKA.

Via deze casus loopt u alle stappen door van BKA. Rekening

• Relatie flexibiliteit en diversiteit.

is gehouden met een evenwichtige verdeling over de vier

• Impact BKA op EPC, BREEAM-score en GreenCalc-score.

dagen van complexe en minder complexe onderwerpen.

• Impact BKA op energiebesparing en het sluiten van kringlopen.

Onderwerpen dag 1 • Mogelijkheden BKA.

Onderwerpen dag 4

• Belang van een integraal ontwerpproces met architect,

• Kosten en benchmarking.

constructeur en installatieadviseur/installateur.

• Vergelijken kosten en baten met andere LTV-systemen.

• Hulpmiddelen om na te gaan of BKA een goede keuze is.

• Toepassen van het afwegingskader in de hoofdcasus.

• Gewenste thermische comfort.

Voor wie? Onderwerpen dag 2

Deze cursus is ontwikkeld voor installateurs en installatie­

• Behandeling van constructieve inpassing, ruimtebeleving

adviseurs.

en inpassing van de techniek. • Vloertypen en leidingregisters en de toepassing daarvan.

Lesmateriaal

• Integratie ventilatie­concepten in installatieconcepten.

De deelnemers krijgen een uitgebreide hand-out en ISSO-

• Consequenties voor het interieurontwerp.

publicatie 85 ‘Betonkernactivering’.

• Soorten verlichting.

Wanneer? Onderwerpen dag 3

Met het deelnameformulier op www.isso.nl kunt u uw

• Indeling en regelen thermische zones.

belangstelling kenbaar maken. Bij voldoende belangstelling

• Regelstrategieën BKA.

wordt de datum en de locatie bepaald. 15

ISSO-INFO 48 mei 2012


EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE

Hydraulische schakelingen voor verwarmen en koelen Bijeenkomst van drie dagen

k e n n i s i n s t i t u u t vo o r d e i n s ta l l at i e s e c to r

ontwerp van hydraulische schakelingen voor koelen

publicatie

47

Kernactiviteit van een installatieont-

• Selectie van gebruikersmodulen en opwekkermodulen.

werper is het ontwerpen van een

• Invloed van de regelafsluiters op het hydraulisch gedrag.

hydraulische schakeling. Het belang

• Invloed van een toerengeregelde pomp op het

van een goed ontwerp is groot, mede

hydraulisch gedrag.

door energiezuinige technieken, zoals

• Samenstellen van een hydraulische schakeling uit modulen.

de warmtepomp en energieopslag in

• Voorbeeld hydraulische schakeling voor:

de bodem.

o verwarmen o koelen

ontwerp van hydraulische schakelingen voor koelen

In deze cursus leert u systematisch

o verwarmen en koelen met warmtepomp en

een complete hydraulische schake-

warmte- en koudeopslag.

ling samen te stellen. Ook kunt u het gedrag van hydraulische systemen

Voor wie?

beoordelen voor vallast en deellastsi-

De cursus is bedoeld voor installateurs, ontwerpers of be-

tuaties. Hierbij wordt gebruikgemaakt

heerders van hydraulische schakeling in utiliteitsgebouwen.

van ISSO-publicaties 44 en 47 waarin verschillende hydraulische modulen zijn omschreven. De modulen zijn afgestemd

Lesmateriaal

op de eigenschappen en randvoorwaarden van de in de

De deelnemers krijgen een uitgebreide hand-out met onder

hydraulische schakeling opgenomen apparaten.

meer een samenvatting van ISSO-publicaties 44 ‘Het ontwerp van hydraulische schakelingen voor verwarmen’ en 47

Onderwerpen

‘Ontwerp van hydraulische schakelingen voor koelen’.

• Hydraulische modulen voor: o warmtegebruikers

Wanneer?

o warmteopwekkers

De instructie vindt plaats op donderdag 4, donderdag 11

o

koude gebruikers

en donderdag 18 oktober 2012 op het kantoor van ISSO in

o

koude opwekkers.

Rotterdam.

Elektriciteit is niet meer weg te denken uit onze samenleving.

Opleidingsfonds voor

Elektrische energie is de levensader van handel, dienstverle-

de Technische Installatie

ning en industrie. Bedrijfsprocessen zijn daardoor ook meer

Branche (OTIB) met steun

afhankelijk geworden van de kwaliteit van de geleverde elek-

van de vakgroep Electro

triciteit en de kwaliteit van hun installaties en apparatuur. Dit

Installateur van Uneto-VNI.

gaat over Power Quality (PQ), een onderwerp dat nationaal en internationaal steeds vaker op de agenda staat. Power

Onderwerpen

Quality ofwel stroom- en spanningskwaliteit, gaat over de

De bijeenkomst bestaan

kwaliteit van elektrische energie, wat er mis mee kan gaan,

uit een theoretisch en een

hoe dat veroorzaakt wordt en wat de oplossingen zijn voor

praktisch deel.

Instructieboek

kennisinstituut voor de install atiesec tor

I nstruc tIe bo e k Powe r QualIt y

Power Quality Bijeenkomst van drie dagen

PQ

Power Quality

Dag 1

problemen.

• Opfrissen van basiskennis. Deze bijeenkomst is praktisch onmisbaar als uw bedrijf wil

• Waarnemen en herkennen van Power Quality-problemen.

opereren op de markt van PQ. De installateur speelt daarin

Dag 2

een prominente rol. Op deze beroepsgroep richt de bijeen-

• Onderzoek van waarnemingen.

komst zich. De installateur krijgt een totaaloverzicht van PQ

• In beeld brengen van fenomenen.

en leert problemen te herkennen, te analyseren en op te los-

• Behandeling van meetmethoden.

sen. Vooral de methodieken bieden een schat aan informatie.

Dag 3 • Interpretatie van meetgegevens. • Analyse oorzaken.

Deze bijeenkomst is ontwikkeld in opdracht van 16


2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012

Voor wie?

Lesmateriaal

De bijeenkomst is ontwikkeld voor installatiebedrijven die

De deelnemers krijgen een uitgebreide hand-out en de ISSO-

zijn aangesloten of geregistreerd bij de brancheorganisatie

publicatie ‘Instructieboek Power Quality’.

Uneto-VNI en/of bij het Opleidingsfonds voor de Technische

Wanneer?

Installatie Branche (OTIB).

De bijeenkomst vindt plaats in mei en in oktober 2012. Deze cursus wordt verzorgd door:

Woningventilatie Energiezuinige en duurzame woningen en woongebouwen

Aandacht wordt besteed aan nieuwe wet- en regelgeving

zijn aan de orde van de dag. Een manier om dat te bereiken,

(waaronder het Bouwbesluit, EPG en de Recast EPBD). Deze

is het toepassen van moderne mechanische ventilatiesyste-

stellen steeds vaker eisen aan het adequaat dimensioneren,

men in combinatie met een goede isolatie en kierdichting.

installeren, opleveren en controleren van ventilatiesystemen.

Daarom staan innovatieve ventilatiesystemen volop in de

Ook doet u voldoende kennis en kunde op om te kunnen

belangstelling bij partijen in de bouwkolom.

voldoen aan de vakinhoudelijke eisen volgens beoordelingsrichtlijn BRL 8010.

Deze cursussenreeks is ontwikkeld om u te ondersteunen in het ontwerp- en realisatieproces. Door het toepassen

De cursussenreeks Woningventilatie is ontwikkeld door de

van de lesstof voorkomt u faalkosten. Als basis dienen ISSO-

installatie- en ventilatiesector en wordt in opdracht van ISSO

publicaties en -instructieboeken over woningventilatie.

verzorgd door FILOSOOF bv.

Basis ventilatietechniek voor alle betrokken partijen uit de bouwkolom Bijeenkomst van een halve dag Onderwerpen:

• Aandachtspunten bij het installeren en beheren van een

• De basisprincipes van bestaande en nieuwe ventilatiesy-

ventilatiesysteem.

stemen.

• Maken van een voorlopige systeemkeuze, passend bij de

• De regels voor woningventilatie van het Bouwbesluit.

situatie en de klantwens.

• De ontwikkeling van een ontwerp voor een ventilatiesy-

• Voordelen, nadelen en aandachtspunten bij het voort-

steem en bijkomende facetten, waaronder de selectie van

brengingsproces van een ventilatiesysteem.

systeemonderdelen.

Voor ontwerpende partijen Bijeenkomst van een dag Onderwerpen:

• De relatie leggen tussen het ventilatiesysteem en de andere

• Opstellen van ventilatiebalansen voor enkele typen systemen.

installaties in het gebouw en in het bouwkundige ontwerp.

• Maken van gedetailleerde ontwerpen die voldoen aan de

• Een vertaalslag maken van het gebruikersprofiel, de

eisen voor onder andere luchtkwaliteit, comfort, geluid en

locatie en het gebouw naar een passend, gedetailleerd

brandveiligheid.

systeem en een montagegereed ontwerp.

Voor partijen verantwoordelijk voor installatie en oplevering Bijeenkomst van een dag Onderwerpen

• Herkennen van aandachtspunten en valkuilen uit de

• Maken van een ventilatiesysteem volgens het ontwerp.

praktijk.

• Het in bedrijf stellen van een ventilatiesysteem volgens

• Opstellen van een opleverings-, controle- en meetprotocol en

het ontwerp.

het uitvoeren en rapporteren van deze kwaliteitscontroles.

17

ISSO-INFO 48 mei 2012


UCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE 2012 EDUCATIE

Voor partijen verantwoordelijk voor beheer en onderhoud Bijeenkomst van een dag Onderwerpen

• Opstellen en uitvoeren van een meerjarenonderhouds-

• Beoordelen van de conditie van een bestaand ventilatie-

plan.

systeem.

• Het gebruik en de uitleg van ventilatieonderdelen aan

• Opstellen van een schriftelijk ventilatieprestatierapport.

derden.

Voor de systeemmonteur Bijeenkomst van een dag Onderwerpen

Lesmateriaal

• Basiskennis over ventilatie.

De deelnemers krijgen een uitgebreide hand-out op basis

• Praktijkgerichte kennis over het vakbekwaam monteren

van instructieboeken over ventilatie.

van de nieuwste ventilatiesystemen.

Cito en Certificering

• Omgaan met afwijkende situaties en inzicht in de gevolgen van montagehandelingen op de kwaliteit van een

Na het volgen van de basisbijeenkomst in combinatie met

ventilatiesysteem.

één of meerdere vervolgbijeenkomsten, is de deelnemer in staat om deel te nemen aan het door Cito ontwik-

Belangstelling?

kelende examen Ventilatie Woningen. Daarnaast bent

Voor aanmelding nodigen wij u uit op de site www.filosoofbv.

u vakbekwaam voor de certificering door een CI van de

nl. Bij voldoende aanmeldingen worden de locatie en de

VentilatiePrestatieKeuring voor woningen, scholen en kinder-

datum bepaald. Voor nadere informatie over de cursusinhoud

dagverblijven.

kunt u contact opnemen met Marco Hofman, m.hofman@isso.nl.

Aangepaste wetgeving rondom riolering Bijeenkomst van een dag Hoe ontwerp je de riolering van een bouwwerk volgens Bouwbesluit 2012? Een dergelijke vraag wordt beantwoord op de ISSO-instructie­bijeen­komst Riolering van bouwwerken.

zoals afscheiders, hwa-infiltratiesystemen, IBA’s en installaties voor

Tijdens de bijeenkomst wordt u geïnformeerd over Bouwbesluit

Docenten

2012. Het nieuwe Bouwbesluit heeft betrekking op de riolering

De bijeenkomst wordt gegeven door onder meer Will Scheffer,

tot aan de perceelgrens. Voorheen was dat tot 0,5 m buiten het

deskundige sanitaire installaties en voormalig beleidsmedewer-

gebouw.

ker UVNI en Theo Scheers, adviseur van akoestisch adviesbureau

Daarnaast hoort u alle ins and outs van de nieuwe NEN 3215 (2011)

Peutz.

gescheiden urine-inzameling. Ook staan we stil bij het 3D Bouw Informatie Model (BIM). Het toepassen van BIM wordt nu ook gangbaar bij het ontwerpen en beheren van rioleringsinstallaties.

en NTR 3216 (2012). Hierin zijn onder meer universele benamingen voor rioleringsleidingen doorgevoerd.

Locaties en data Kijk voor een instructie bij u in de buurt op www.isso.nl onder

Wet milieubeheer versus buiteninstallaties

Kennisoverdracht/Instructiebijeenkomsten. De instructie duurt

Verder komen aan de orde de nieuwe Wet milieubeheer en de

een halve dag en is van 15:00 uur tot 20:00 uur. De deelnameprijs

Wet op de waterhuishouding. Zo is er de zorgplicht om binnen

bedraagt € 385,- (excl. btw). Bij het gelijktijdig bestellen van de

de perceelgrens zoveel mogelijk hemelwater te gebruiken, vast te

nieuwe NTR 3216 ontvangt u op deze publicatie 30% korting.

houden of te infiltreren. U krijgt inzicht in een aantal installaties,

Kijk voor nadere informatie over de bijeenkomsten of het aanmeldformulier op www.isso.nl onder Kennisoverdracht/Instructiebijeenkomsten. Praat met ons mee via twitter #instructies #ISSOnl  18


LANDELIJK CONGRES ‘Winst door zuinig ontwerp van leidingwaterinstallaties’ Dinsdag 6 november - Jaarbeurs Utrecht In de wereld van de leidingwaterinstallatie

verbruiken van koud en warm water worden voorspeld. Ook kan het warm waterverbruik in bepaalde tijdsperioden wor-

is een revolutie gaande. Nieuwe rekenregels

den berekend. Dit is uniek in de wereld: van alle beschik-

geven betrouwbare voorspellingen van het

bare rekenregels geven deze nieuwe rekenregels de meest betrouwbare voorspellingen van het koud- en warmtapwa-

koud- en warmtapwaterverbruik. Hiermee

terverbruik. De resulterende ontwerpen sluiten daardoor beter aan op de werkelijkheid.

zijn het ontwerp, aanleg en het gebruik veel meer in lijn met elkaar. Dit levert besparingen

Vergelijking oude en nieuwe rekenregels

op in energieverbruik en kosten. Deze door-

Op het congres wordt een vergelijking gedemonstreerd

braak staat centraal op het landelijke congres.

nieuwe rekenregels zijn met voorbeelden opgenomen in de

van de huidige q√n-methode en de nieuwe rekenregels. De

Het congres wordt georganiseerd door ISSO,

herziene ISSO-publicatie 55: Ontwerpen van collectieve lei-

samen met Uneto-VNI, TVVL, OTIB en KWR.

SIMDEUM® geïllustreerd. Het definitieve programma wordt

dingwaterinstallaties. Ook worden andere toepassingen van voor de zomer bekend gemaakt via www.isso.nl.

Het congres behandelt de nieuwe manier van ontwerpen en

Sponsormogelijkheden

dimensioneren van waterleidingen en warmtapwaterberei-

Tijdens het congres zijn er (beperkte) mogelijkheden voor

ders in gebouwen. Centraal staat de demonstratie van nieu-

productpresentaties. Voor meer informatie kunt u contact

we rekenregels waarmee de koud- en warmwaterbehoefte

opnemen met Susanne Suvaal, s.suvaal@isso.nl.

worden bepaald. Deze geven een realistische voorspelling van het waterverbruik en de maximum volumestroom in

Vooral voor wie?

verschillende type gebouwen, waaronder appartements-

• Bent u betrokken bij het ontwerpen en uitwerken van

gebouwen, kantoren, zorginstellingen en hotels. De nieuwe

drinkwater- en warmtapwaterinstallaties?

rekenregels leiden tot duurzame, hygiënische en energie-

• Bent u beheerder van een gebouw of bent u betrokken

efficiënte ontwerpen van leidingwaterinstallaties. Hierbij

bij maatschappelijk verantwoord ondernemen?

blijft het water van goede kwaliteit en het comfort van de

• Heeft u te maken met het dimensioneren en selecteren

gebruiker op niveau, terwijl het energieverbruik en de kosten van de installatie aanzienlijk kunnen dalen. In de meeste

van warmtapwaterbereiders? Dan is dit congres echt iets voor u.

gevallen blijkt dat de installatie minder groot hoeft te zijn dan wordt voorspeld met de huidige richtlijnen.

Hoe aanmelden? U kunt zich aanmelden via www.isso.nl. De deelname-

Uniek simulatiemodel

prijs bedraagt € 95,- (excl. btw) per persoon.

Met de nieuwe rekenregels, die gebaseerd zijn op het simulatiemodel SIMDEUM®, kunnen eenvoudig maximum moment-

Opleidings- en ontwikkelingsfonds v o o r h e t Te c h n i s c h Installatiebedrijf

19

ISSO-INFO 48 mei 2012


OPROEP

ISSO-Award 2012: inschrijving geopend!

IS SO -Aw ar d 2012 uitgereikt aan

................?

Heeft u zich als bedrijf gespecialiseerd in een techniek en heeft u daarbij gebruik gemaakt van de kennis van ISSO? Dan dagen wij u uit voor de ISSO-Award 2012.

ir. R.D. van Bergen, directeur ISSO De ISSO-Award 2011 is toegekend aan de organisatie die actief betrokken is bij de totstandkoming van een duurzaam project en bij de technische realisatie en voor de benodigde kwaliteitseisen aantoonbaar gebruik heeft gemaakt van ISSO-publicaties. De Award is uitgereikt tijdens het ISSO-najaa rsoverleg op 15 september 2011 in de St@art te Apeldoorn.

De finalisten en de uiteindelijke winnaar krijgen een podium tijdens het goed bezochte ISSO-najaarsoverleg. In de regel wordt het najaarsoverleg bezocht door zo’n 200 relaties uit de installatiesector. Daarnaast krijgt uw organisatie aandacht in berichten en bulletins van ISSO.

Inschrijven kan tot maandagochtend 11 juni 2012, 8.00 uur. Ga naar www.isso.nl voor de voorwaarden en het inschrijfformulier.

Uiteraard benaderen we de pers voor vermelding in vakbladen. Net als in 2011 wordt de winnaar gefilmd voor YouTube en de site van ISSO. Criteria Belangrijke criteria waarop de inzendingen worden getoetst: • U heeft uw bedrijfsvoering (succesvol) gewijzigd door specialisatie in één of meerdere nieuwe technieken. • Daarbij heeft u gebruik gemaakt van de kennis van ISSO. • U heeft rekening gehouden met de Europese doelen voor 2020: 20% energiebesparing, 20 % reductie CO2-uitstoot en 20% duurzame energie. • U kunt een succesvol project laten zien.

Colofon ISSO Info is een uitgave van ISSO Kruisplein 25 3014 DB Rotterdam Postbus 577, 3000 AN Rotterdam Tel. 010 - 206 59 69 Fax 010 - 213 03 84 info@isso.nl, www.isso.nl

Procedure Uit de inzenders worden maximaal tien deelnemers genomi­neerd. Die keuze wordt bepaald door een deskundige jury. De genomineerden worden medio juni aan iedereen in ons netwerk bekend gemaakt, waaronder de pers. Hierna worden de organisaties uitgenodigd op het kantoor van ISSO in Rotterdam voor een presentatie aan de jury. De jury kiest uit de tien nominaties drie finalisten. De finalisten houden een pitch van 5 minuten tijdens het najaarsoverleg van ISSO op donderdag 20 september. De bezoekers kiezen de uiteindelijke winnaar. Praat mee via twitter #ISSOnl #Award

ISSO, het kennisinstituut van

Op 29 april 1974 werd ISSO opgericht door de volgende organisaties:

de installatiesector, houdt zich

TVVL Nederlandse Technische Vereniging voor Installaties in Gebouwen

bezig met het identificeren

Uneto -Vni Ondernemersorganisatie voor de installatiebranche en de techni-

van kennisvragen binnen de

sche detailhandel

installatiesector, het ontsluiten

PIT Stichting Promotie Installatietechniek

en toegankelijk maken van

in een later stadium trad de volgende organisatie toe:

deze kennis in de vorm van

NLingenieurs Organisatie van Nederlandse Raadgevende Ingenieurs­bureaus

praktische ISSO-publicaties en het bevorderen van het

Vormgeving Stijlmeesters

gebruik van ISSO publicaties als normstellende richtlijnen.

Redactie A.B. van Kleven-Pijpers, P.P.H. ‘t Lam, T. van Warmerdam De uitgever kan niet aansprakelijk worden gesteld voor persoonlijke of materiële schade, veroorzaakt door onjuistheden in de redactionele kolommen. 20


Isso Info 48 lowres