Issuu on Google+

nummer

38

n ove m b e r 20 0 8

Luisteren en discussiëren op vierde ISSO Najaarsoverleg Al weer voor de vierde keer organiseerde ISSO op 25 september jongstleden het inmiddels traditionele ISSO Najaarsoverleg. Deze netwerkbijeenkomst vond dit jaar plaats in de theatrale atmosfeer van het Rotterdamse Zuidplein Theater. Onder begeleiding van enkele artiesten en een echte ‘spreekstalmeester’ werden de relaties van ISSO welkom geheten om vervolgens enkele lezingen bij te wonen over onderwerpen die binnen de installatiesector en het werkveld van ISSO momenteel bijzonder actueel zijn. Geschreven door Rob van Mil Directeur Jaap Hogeling van ISSO gaf na

nagaan of zij zich nog wel met duurzaam-

zijn openingswoord zelf de aftrap met een

heid kan onderscheiden. Volgens Hogeling

bijdrage over duurzaamheid. Op bijna elk

kan het wel degelijk, maar dan moeten de

project wordt momenteel de term duurzaam-

adviseurs, ontwerpers en installateurs wel de

heid geplakt dus moet de branche goed

juiste middelen in handen hebben. Hij wilde daarom in het bijzonder de rol van ISSO en

ISSO-info nummer 38

de installatiesector in een drietal projecten

Installatiesector investeert bijzonder

Minder. Naar aanleiding van een convenant

Tot slot vertelde Hogeling over het streven

weinig in opleiding

dat de installatiesector en diverse andere

om duurzame techniek in het onderwijs te

partijen eerder dit jaar sloot, wil de sector

verankeren. ISSO neemt steeds duidelijker de

jaarlijks 200 tot 300 duizend woningen 30

rol op zich om cursusmateriaal te beheren

procent energiezuiniger gaan maken. Dit

wat de aansluiting met het onderwijs moet

men in woningen en woongebouwen’

is een operatie van ongekende omvang.

waarborgen. ISSO zal vervolgens materiaal

7

Toelichting/uitbreiding ISSO-publicatie 75.1

Zonder standaard oplossingen en concepten

uitgeven aan organisaties die cursussen

8

NTR 3216-2008 klaar voor de toekomst

is een dergelijke ambitie gedoemd te misluk-

willen verzorgen. En in opdracht van OTIB

ken. ISSO is samen met SBR bezig om voor

maakt ISSO een overzicht van benodigde

dit programma oplossingen en concepten te

en beschikbare kennis als het gaat om duur-

ontwikkelen.

zaamheid. Daar waar er kennis ontbreekt, zal

• • • • • • • • • • • • • 3

4

‘Binnenklimaat scholen’ verschenen

6

‘Beheer en onderhoud van ventilatiesyste­

10 “Wat je doet is heel nauw verweven met

de maatschappij”

12 Digitale kennisproducten stimuleren

innovatie!

12 Symposium over ‘Hygiëne van ventilatie­

toelichten. Allereerst het project Meer met

ISSO zo veel mogelijk proberen om nieuwe

Betonkernactivering

producten te realiseren of bestaand materiaal

Een ander techniek dat de duurzaamheid van

aan te passen.

gebouwen een flinke impuls moet geven is betonkernactivering. Hiervoor werkt ISSO

Veiligheid en gezondheid

aan een richtlijn en technische publicatie die

Marco Hofman, projectcoördinator van ISSO,

ontwerpers, bouw- en installatiebedrijven in

mocht de aanwezigen inleiden in het onder-

hun dagelijkse werk kunnen toepassen. Maar

werp ‘Veiligheid en gezondheid in woningen’.

14 Een nieuwe markt met nieuwe kansen

niet alleen technische publicaties zijn nodig;

Dit zeer actuele thema zal in de toekomst

15 Nieuwe coördinatoren

ook goede communicatie met hulpmiddelen

zo mogelijk een nog belangrijkere kwestie

als werkbladen en ondersteunende tools zijn

worden dan het nu al is. Hofman schotelde

onmisbaar.

een toekomst voor waarin bestaande wonin-

systemen’

13 Nieuwe ISSO-publicaties 13 Agenda 2008

16 Een nieuw jaar vol uitdagingen

I S S O i n f o 3 8

1

n ove m b e r 2 0 0 8


ISSO is daarom bezig om richtlijnen op te stellen die ten goede komen aan het werken met deze nieuwe contractvormen. Het gaat om richtlijnen voor de nulmeting, de meetpunten en -methoden, de opleverprocedure versus de prestatie-indicatoren, de monitoring, duurzaam beheer en onderhoud. Partijen kunnen namelijk pas een goed prestatiecontract sluiten als installaties beheerbaar en beheersbaar zijn. Kortom, elk onderdeel moet controleerbaar zijn. Uiteindelijk zou dit kunnen leiden tot een certificatieregen op grote schaal energiezuinig moeten

Dit kan door bij voorbeeld de kwaliteit van

geling voor beheer- en onderhoudsbedrijven

worden gemaakt en de nieuwbouwwonin-

bedrijven te waarborgen via de certificatiere-

die bijvoorbeeld door de Stichting KBI kan

gen in 10 tot 15 jaar energieneutraal moeten

geling van de Stichting KBI (BRL 6000 serie).

worden aangeboden.

worden. Dit kan alleen als we de woning

Maar bedrijven zullen ook meer kennis eigen

een bijna ondoorlaatbare, luchtdichte schil

moeten maken. Mede om die reden werkt

aanmeten. En welke gevolgen heeft dat

ISSO aan twee belangrijke projecten op dit

voor het binnenklimaat en het comfort in

gebied: het Actieplan ‘Veilige leidingwaterin-

woningen en gebouwen? Toch ziet Hofman

stallaties’ en het Actieplan ‘Gezonde ventila-

mogelijkheden voor een energieneutrale

tie in woningen’.

woning met een hoogwaardig binnenmilieu, maar dan moeten wel meerdere randvoor-

Nieuwe contractvormen

waarden goed worden ingevuld. Hij noemde

Contractvormen voor onderhoud en beheer

bijvoorbeeld een grote invloed van consu-

was het onderwerp waarover Goffe Schat,

menten bij beslissingen rond de bouw van

eveneens projectcoördinator bij ISSO, een

een huis. Maar wellicht nog belangrijker is

voordracht hield. Hij ging daarbij in op de

de voorwaarde dat er bij de bouw of groot-

contractvormen die op dit moment veel wor-

schalige renovatie een integrale aanpak

den gebruikt in de onderhoud- en beheer-

wordt gehanteerd met één eindverantwoor-

sector, maar vooral op de steeds sterkere

delijke. Kortom, de eisen aan de bedrijven

tendens om met prestatiecontracten te gaan

in de bouwkolom zullen veel hoger worden.

werken. Deze laatste vorm vergt namelijk een grote ommezwaai binnen de sector. Het biedt de sector namelijk mooie kansen, maar er zal wel een omslag in denken moeten komen. Het onderhoudsbedrijf zal veel meer moeten investeren in de kwaliteit van de installatie, ook omdat hij in veel grotere mate verantwoordelijk wordt voor de output van de installaties. In de meest vergaande contractvormen wordt het onderhoudsbedrijf zelfs eigenaar van de installatie en levert hij de klant bijvoorbeeld alleen nog warmte, elektriciteit of water. Ook voor de klanten heeft dit gevolgen. De neiging is sterk om als opdrachtgever alles uit handen te geven aan een onderhoudsbedrijf, maar daarmee ook vaarwel te zeggen tegen de kennis en kunde van de installatie in eigen huis. Dit kan problemen opleveren bij de controle van de prestaties van het onderhoudsbedrijf en bij het uitschrijven van tenders wanneer een

21 april 2009: vijfde editie ISSO-relatiedag Deze keer niet in het najaar, maar vanwege het 35-jarige jubileum al op 21 april 2009. De eerstvolgende relatiedag van ISSO staat in het teken van het 7e lustrum en krijgt daarom een feestelijk karakter. Meer informatie over deze bijeenkomst komend voorjaar ontvangt u binnenkort, maar reserveert u de datum 21 april 2009 alvast in uw agenda.

nieuwe contractperiode aanbreekt. I S S O i n f o 3 8

2

n ove m b e r 2 0 0 8


Installatiesector investeert bijzonder weinig in opleiding De laatste lezing ‘Bent u klaar voor de toekomst’ zorgde voor voldoende discussie, zo bleek aan het einde van de middag. Een beetje ontluisterend mochten we de boodschap van Maarten Sprengers van MarktMonitor op het ISSO Najaarsoverleg toch wel noemen. Aan de ene kant liet hij een installatiesector zien die voldoet aan alle randvoorwaarden voor een succesvolle, innovatieve sector. Maar tegelijk blijkt uit de harde cijfers dat het daadwerkelijk realiseren van een succesvolle, sterke en innovatieve installatiesector nog ver weg is.

werkveld in kaart brengen, maar bijvoorbeeld ook de benodigde onderwijsbehoefte. De SkillsManager toont welke professionele kwaliteiten in een bedrijf nodig zijn en eventueel nog gemist worden. Men kan tevens een brug slaan tussen functies van medewerkers, noodzakelijke vaardigheden, innovaties en onderwijsaanbod. Een dergelijk inzicht zal, zo verwacht Sprengers, de onderwijsconsump-

Positief is bijvoorbeeld de fusie van de werk-

tie stimuleren. Meer informatie hierover is te

geversverenigingen en de opleidingsfondsen

vinden op www.otibskillsmanager.nl.

in de sector, waardoor zij als sterke partij de belangen van hun leden kunnen behartigen.

Rol bij aanbesteding

Ook is er veel kennis beschikbaar in de sector,

In de discussie achteraf was het geluid uit

onder meer via de ISSO-publicaties. Daar

de zaal redelijk eensluidend. Men vindt de

tegenover staat een sector waarin de faalkos-

sector erg duaal. Aan de ene kant willen we

ten uitzonderlijk hoog zijn; in de afgelopen

veel nieuwe dingen doen en zoeken we naar

vijf jaar zijn deze met 30 procent gegroeid

innovaties. Maar aan de andere kant doen we

tot maar liefst 12 procent van de omzet in

geen of weinig moeite om onszelf de compe-

de sector. Als verklaring hiervoor noemde

tenties voor deze innovaties eigen te maken.

Sprengers onder meer een slechte voorbe-

Een vertegenwoordiger van de opdracht-

reiding, te weinig projectevaluaties en slecht

gevers, iemand die bij een groot ziekenhuis

nagekomen afspraken. Nog een andere

werkt, merkte zelfs op dat de ‘onthullingen’

verklaring ziet hij in de sterke daling van de

over de bereidheid om zich te scholen, hem

kennis binnen de sector. In de afgelopen vijf

sterk aan het nadenken hebben gezet. “Ik

jaar is het werk in de installatiesector met 7

denk dat ik voortaan bij aanbestedingstra-

procent gegroeid. Maar de afname van de

jecten de installateurs ook ga vragen naar

instroom uit het onderwijs bedroeg in deze

hun opleidingsplannen of de competenties

periode 20 procent. Kortom, er komen veel nieuwe mensen in de sector die uit andere sectoren afkomstig zijn, de zogenoemde zijinstromers.

gebruikt. “Hierin ligt ongetwijfeld een belangrijke bron voor de faalkosten. Vooral

Oplopende tekorten

de kleine en middelgrote bedrijven blijken

Meest schrikbarend was het cijfer dat er bin-

niet bereid om medewerkers naar opleidin-

nen de installatiesector sprake is van een

gen te sturen. Bedrijven die zeggen dat zij op

zeer geringe onderwijsdeelname. Maar liefst

‘rustige tijden’ wachten, kan ik uit een droom

67 procent van de bedrijven doet niets aan

helpen”, zegt Sprengers. “Er komen geen

scholing. En als bedrijven al iets aan scholing

rustige tijd meer. Er staan zoveel nieuwe

doen, dan gaat het vaak om niet-vakgerichte

ontwikkelingen voor de deur en het aantal

opleidingen, zoals management-, VCA- of

mensen in de sector neemt alsmaar af. De

ICT-trainingen. Terwijl de behoefte aan vak-

instroom is elk jaar 2 tot 4 procent minder.

bekwaam personeel de komende jaren juist

En dit is cumulatief. Het tekort loopt elk jaar

erg snel zal groeien. Denk alleen maar aan de

verder op.”

vraag naar personeel die binnenkort ontstaat uit projecten als ‘Meer met Minder’ of de snel

SkillsManager

die in hun bedrijf aanwezig zijn”, zo was zijn

stijgende vraag naar duurzame energiesyste-

Om bedrijven in de sector te helpen bij het

serieuze opmerking. Een ondernemer uit de

men en comfortinstallaties.

efficiënt en gericht scholen van hun perso-

installatiesector merkte op dat de scholing

Volgens Sprengers is het aanbod van het

neel heeft MarktMonitor in opdracht van

niet alleen op het bordje van de werkgever

benodigde onderwijs op een redelijk tot

OTIB de SkillsManager ontwikkeld. Hiermee

mag liggen. Ook de werknemer heeft een

goed peil, maar wordt het gewoon niet

kan een bedrijf de veranderingen binnen zijn

plicht om zich te scholen.

I S S O i n f o 3 8

3

n ove m b e r 2 0 0 8


ISSO-89 ‘Binnenklimaat scholen’ verschenen Uit talloze studies blijkt dat het met het binnenmilieu in scholen vaak slecht is gesteld. Zo tonen recente metingen door diverse partijen aan, dat de CO2-concentratie in veel klaslokalen ver boven de toegestane normen komt. Dit wordt veroorzaakt door onvoldoende ventilatie, vooral in koude jaargetijden. Een ander probleem is oververhitting van de lokalen buiten de wintermaanden door veel zontoetreding en een hoge interne warmtelast. Velen leggen zich neer bij de gedachte dat een slecht binnenmilieu in klaslokalen onvermijdelijk is door het grote aantal leerlingen in een kleine ruimte. Men realiseert zich hierbij niet voldoende wat dit betekent voor de gezondheid, de leer- en werkprestaties en het comfort van kinderen en het schoolpersoneel.

binnenklimaat op leerprestaties en ziekteverzuim.

Programmafase De basis voor een goed ontwerp wordt gevormd door een programma van eisen (PvE) waarin helder de (prestatie-)eisen en wensen van de opdrachtgever zijn vastgelegd. Alleen verwijzen naar de bestaande wet- en regelgeving is daarbij echter niet genoeg. Het Bouwbesluit en het arbobesluit geven bijvoorbeeld geen eisen voor de maxi-

Om in de kennisbehoefte bij het ontwervoorzien, is de nieuwe ISSO-publicatie 89 van deze publicatie is tevens om opdracht-

89

KE N N ISI NSTITUUT VOO R DE I NSTALL ATI ESEC TO R

‘Binnenklimaat scholen’ geschreven. Het doel

geluid. De nieuwe ISSO-publicatie geeft daar-

publicatie

B I N N E N K LI M A AT S CH O LE N

pen van klimaatinstallaties voor scholen te

mum temperatuur in de zomer of installatie-

gevers bewust te maken van de risico’s van een slecht binnenklimaat en hen vervolgens handvatten te geven om tot een acceptabel binnenklimaat te komen, dat is gericht op hun specifieke wensen.

Opzet van de publicatie Aan de hand van de verschillende fases van het bouwproces wordt toegelicht met welke factoren men rekening moet houden bij de realisatie van een school met een gezond en comfortabel binnenklimaat. De publicatie

entegen een zo compleet mogelijk overzicht van alle voor het binnenklimaat relevante aspecten. Daarom beschrijft de ISSO-publicatie drie kwaliteitsniveaus:

Binnenklimaat scholen

Klasse A ‘goed’; Klasse B ‘ruim voldoende’; Klasse C ‘acceptabel’.

Klasse C komt globaal overeen met de eisen zoals die zijn gesteld in het Bouwbesluit, aangevuld met noodzakelijke eisen voor andere aspecten.

Ontwerpfase In de ontwerpfase wordt het programma van eisen vertaald naar een ontwerp. De nieuwe ISSO-publicatie bevat 14 voorbeeldbladen

bestaat uit twee delen.

• Deel 1: Een beschrijvend deel betreffende

• • •

die een aantal ontwerpoplossingen presen-

het ontwerp en beheer van de installaties

Binnenklimaat, gezondheid en leerprestaties

voor het binnenklimaat. Hieronder vallen

Bij het ontwerp of de renovatie van scholen

gezond en comfortabel binnenklimaat. Het

teren voor het ontwerp van scholen met een

de volgende hoofdstukken:

dient de primaire taak van een school cen-

betreft varianten met zowel natuurlijke venti-

- Binnenklimaat & gezondheid;

traal te staan: het bieden van een gezonde,

latie als mechanische ventilatie.

- Programmafase;

stimulerende en productieve leeromge-

Door het grote aantal eigenschappen en

- Ontwerpfase;

ving. Dit wordt door de volgende factoren

randvoorwaarden is het moeilijk om tot

- Uitvoeringsfase;

bepaald:

een systeemkeuze te komen. Om hieraan

- Opleveringscontrole;

- Beheer en onderhoud;

leermiddelen en de didactiek van de

ontwikkeld waaruit blijkt welke systemen het

- Kosten;

docenten;

beste bij de ambities en randvoorwaarden

- Bijlagen.

• de kwaliteit van het lesprogramma, de • de architectuur van de school, zoals de

Deel 2: Specificatiebladen t.b.v. kwa-

tegemoet te komen is er een keuzeschema

passen.

identiteit van het gebouw en de onder-

liteitszorgsystemen in MKK-structuur

wijsruimten, ruime gangen, voldoende

Voorbeeldbladen

(MKK = Model Kwaliteitsbeheersing

ruimte voor ICT-apparatuur en voldoende

Ieder voorbeeldblad geeft aan de voorzijde:

Klimaatinstallaties); alle fasen vanaf de programmafase t/m het beheer en onderhoud komen aan de orde. Per fase wordt naast de

overige ruimten;

• de architectuur van de school in relatie tot de wijk;

een korte beschrijving van een ontwerpoplossing aan de hand van enkele princi-

voering ook ingegaan op de geldende eisen

Dit hoofdstuk gaat in op het belang van een

versing, thermisch comfort zomer/winter,

en voorschriften.

goed binnenklimaat en de invloed van het

geluidsproductie en energiegebruik;

I S S O i n f o 3 8

petekeningen en functionele kenmerken;

benodigde informatie voor het ontwerp/uit-

het binnenklimaat.

4

de prestaties op het gebied van luchtver-

n ove m b e r 2 0 0 8


•

het toepassingsgebied, bv. een geluids-

opleveringscontrole. Hiervoor is een schema

De rapporteurs werden bijgestaan door

belaste omgeving, een omgeving met

opgenomen in ISSO-publicatie 89.

kontaktgroep 72 die naast de auteurs

verminderde luchtkwaliteit, een lage ver-

bestond uit vertegenwoordigers van VROM, SenterNovem, OTIB, Uneto-VNI, Vereniging

Elke ontwerpoplossing die wordt gepresen-

Gebruiks-, beheers- en onderhoudsfase

teerd, kan op deze aspecten worden gewaar-

Het binnenklimaat is niet alleen afhankelijk

Onderwijs, Grontmij Technical Management,

deerd (+, 0, -). Door deze factoren integraal

van het ontwerp en de uitvoering (waaronder TVVL en industrie en handelsmaatschappij

tegen elkaar af te wegen, ontstaat er een

inregeling), maar ook van het gedrag van de

Bergschenhoek. Daarnaast is er ook overleg

evenwichtige basis voor de keuze voor een

gebruiker, het beheer en het onderhoud. Ook

geweest met de Stichting Gezond Leren

bepaald concept.

hiervoor geeft ISSO-publicatie 89 handvatten.

Beter Ventileren.

Uitvoeringsfase

Bestelinformatie

Voor een goed binnenklimaat is het van

Rapporteurs van Deerns, BBA, TNO-bouw en ISSO

belang dat de uitvoering zorgvuldig en zo

ISSO-publicatie 89 is opgesteld door een

via de ISSO-winkel op www.isso.nl.

schoon mogelijk plaatsvindt. Tijdens de uit-

zevental rapporteurs:

voering moet men vervuiling van de installa-

- ir. A.C. Boerstra en ir. F. van Dijken, beide

trekhoogte, renovatie of nieuwbouw.

tieonderdelen (bv. luchttoevoerkanalen) door olie, stof of restmateriaal voorkomen. De laatste fase van de uitvoering is het

Besturenraad Protestants Christelijk

De publicatie kost â‚Ź 130,-- en is te bestellen

van BBA; - dr. Ir. P. van den Engel en ir. I. Bouwman beide van Deerns RI;

inregelen. Het doel hiervan is de debieten

- ir. C.W.J. Cox, eerst TNO-bouw,

in de leidingen en luchtkanalen overeen te

later Adviesbureau Nelissen;

laten komen met de ontwerpwaarden. De

- ir. P. Jacobs van TNO-bouw;

uitvoeringsfase moet men afsluiten met een

- ir. A.M. van Weele van ISSO.

Figuur 1 Voorbeeldblad uit ISSO-publicatie 89. Op de achterkant van het voorbeeldblad wordt het systeem verder toegelicht en worden aandachtspunten weergegeven. I S S O i n f o 3 8

5

n ove m b e r 2 0 0 8


Nieuwe ISSO-publicatie 63

‘Beheer en onderhoud van ventilatiesystemen in woningen en woongebouwen’ Onderhoud aan de cv-installatie vinden we een normale zaak. Vaak sluiten we daarvoor een onderhoudscontract af of laten we de installateur periodiek een controle uitvoeren. De meeste Nederlandse woningen hebben, naast de cv-installatie, ook een ventilatiesysteem. Onderhoud hieraan is nog maar al te vaak een ondergeschoven kindje. Maar daar begint langzaam aan verandering in te komen. Dit komt mede door de brede invoering en toepassing van mechanische ventilatiesystemen. De nieuwe ISSO-publicatie 63 ‘Beheer en onderhoud van ventilatiesystemen in woningen en woongebouwen’ ondersteunt professionele partijen die zich bezighouden met het onderhouden van deze ventilatiesystemen.

publicatie

63

KE N N ISI NSTITUUT VOO R DE I NSTALL ATI ESEC TO R

Beheer en onderhoud ventilatiesystemen in woningen en woongebouwen

Kwaliteitssysteem

twee publicaties richten zich vooral op fase I

Het tweede en grootste deel van de publica-

tot en met IV. Goed beheer en onderhoud in

tie richt zich op de eisen die men minimaal

de beheerfase (V) van een ventilatie­systeem

moet hanteren voor goed onderhoud en hoe

begint met het verzamelen of - indien niet

de onderhoudsbedrijven dit onderhoud goed aanwezig - het alsnog opstellen van oplever­ moeten uitvoeren. Daarbij maakt de publi-

documenten uit de uitwerkingsfase (IV).

catie gebruik van de MKK-structuur (Model

Daarom is de nieuwe ISSO-publicatie 63

Kwaliteitsbeheersing Klimaatinstallaties).

op de kennis uit de vorige publicaties gaan

De nieuwe ISSO-publicatie 63 bevat richt-

Deze voorziet in specificatiebladen met aan-

voortborduren. Publicatie 63 is daarmee

lijnen voor het beheer en onderhoud van

dachtspunten per kwaliteitsaspect. De spe-

ook te beschouwen als een aanvulling op de

de meest voorkomende (mechanische)

cificatiebladen zijn gerubriceerd per fase in

publicaties 61 en 62. Omdat ISSO-publicatie

ventilatiesystemen in de woningbouw. De

het voortbrengingsproces van een installatie.

63 de MKK-structuur hanteert, vindt de lezer

richtlijnen zijn van toepassing op ventilatie-

Daarbij maakt de methode onderscheid in de

in de bijlagen van publicatie 63 voorbeelden

systemen in de bestaande woningbouw en

volgende vijf fasen:

van een model-opnamerapport, meetrapport

inzichtelijk hoe men een goed beheer- en

• • • • •

onderhoudsplan kan optuigen.

Dit tweede deel kunnen de bedrijven gebrui-

houdsaspecten is onderscheid gemaakt

ken om een kwaliteitssysteem op te zetten of

naar het type ventilatiesysteem volgens de

aan te vullen.

indeling uit NPR1088. De publicatie geeft

in nieuwbouwsituaties. Daarom begint de publicatie met een beschrijvend gedeelte dat de verschillende beheer- en onderhoudsactiviteiten behandelt. Een stappenplan maakt

Beheren en onderhouden

programmafase;

en onderhoudscontract voor mechanische

ontwerpfase;

ventilatiesystemen.

uitwerkingsfase (besteksfase); uitvoeringsfase;

Drie ventilatietypes

beheerfase.

Bij de uitwerking van de beheer- en onder-

De publicatie maakt nadrukkelijk onderscheid

invulling aan natuurlijke ventilatie (type A), mechanische ventilatie met natuurlijke toe-

Onder beheer verstaat men alle (bestuurlijke)

Vervolg op ISSO-publicaties 61 en 62

activiteiten die nodig zijn om de kwaliteit

Voor het voortbrengingsproces van ven-

C) en centraal gebalanceerde mechanische

van het ventilatiesysteem in stand te hou-

tilatiesystemen zijn sinds vijf jaar de ISSO-

ventilatie met mechanische toe- en afvoer

den. Dan moet men denken aan controleren,

publicaties 61 en 62 beschikbaar. Publicatie

van lucht (type D). Weinig in Nederland toe-

onderhouden, rapporteren en documente-

61 geeft handvatten om te komen tot een

gepaste ventilatiesystemen (type B) evenals

ren. Onder onderhoud wordt verstaan de

goede keuze van het ventilatiesysteem in

innovatieve ventilatiesystemen zoals decen-

uitvoering van maatregelen om de kwaliteit

de woning. Publicatie 62 biedt inzichten in

trale gebalanceerde ventilatie met warmte-

van het ventilatiesysteem in stand te houden.

de minimaal te stellen kwaliteitseisen voor

rugwinning behandelt deze publicatie niet.

Dan gaat het om het inregelen, afstellen,

gebalanceerde ventilatiesystemen met

Hiervoor wordt verwezen naar de instructies

schoonmaken, repareren, enzovoorts.

warmteterugwinning in woningen. Deze

van de fabrikant.

in de activiteiten beheren en onderhouden.

I S S O i n f o 3 8

6

voer en mechanische afvoer van lucht (type

n ove m b e r 2 0 0 8


Actualiseren van publicaties De bestaande publicaties 61 en 62 worden in 2009 geactualiseerd; de vraaggestuurde ventilatiesystemen met natuurlijke toevoer via roosters en centrale mechanische afvoer verhuizen hierbij van ISSO-publicatie 62 naar de nieuw te ontwikkelen ISSO-publicatie 92. ISSO-publicatie 62 is daarmee straks alleen

ISSO-publicatie 63 behandelt drie ventilatiesystemen: type A, C en D.

nog het referentiedocument voor centrale

Doelgroep

een reeks van publicaties die zullen worden

gebalanceerde ventilatiesystemen met warm-

Deze publicatie vormt een praktisch hulp-

opgesteld of geactualiseerd binnen het ISSO-

teterugwinning. Daarnaast werkt ISSO op dit

middel voor iedereen die ventilatiesystemen

Actieplan ‘Gezonde ventilatie in woningen’.

moment aan een zakboekje met praktische

installeert, beheert en onderhoudt, zoals

Dit plan ging begin 2008 van start met als

informatie over keuze, ontwerp, installatie en

installateurs, onderhouds-, servicemonteurs

doel de technische kennis en het vakbe-

onderhoud van ventilatiesystemen in wonin-

en servicetechnici. De richtlijn is ook geschikt

kwaamheidsniveau in de installatiesector te

gen, de zogenoemde ‘Kleintje Ventilatie’.

voor partijen die de woningeigenaar of

vergroten. Binnen dit actieplan werkt ISSO

gebouwbeheerder moeten adviseren over

op dit moment nog aan andere kennispro-

Meer informatie

het beheer en onderhoud van het ventilatie-

ducten. Dit zijn ISSO-publicatie 91, gericht

De publicatie ‘Beheer en onderhoud van

systeem, zoals installatieadviseurs, woning-

op ventilatiesystemen met decentrale toe-

ventilatiesystemen in woningen en woonge-

bouwverenigingen/technische diensten en

voer en afvoer met warmteterugwinning en

bouwen’ is binnenkort te bestellen bij ISSO.

onderhoudsbedrijven.

ISSO-publicatie 92, ventilatiesystemen met

Voor meer vragen over deze publicatie kunt u

decentrale toevoer en centrale afvoer van

terecht bij Marco Hofman, m.hofman@isso.nl.

Actieplan ‘Gezonde ventilatie in woningen’

lucht. Specifieke onderhoudsaspecten van

ISSO-publicatie 63 is een van de eerste uit

in deze publicaties uitgewerkt.

deze innovatieve ventilatiesystemen worden

Onlangs is er een toelichting verschenen op

Toelichting/uitbreiding

uit ISSO-publicatie 75.1 ‘Handleiding nergieprestatie-Advies Utiliteitsgebouwen Energieprestatie­

leiding EPA-U Energieprestatiecertificaat’.

75.1

KE N N ISI NSTITUUT VOO R DE I NSTALL ATI ESEC TO R

‘Opname gebouw’

HAN D LE I D I N G E N E R G I E PR E S TAT I E ADV I E S U T I LI T E I T S G E B O U W E N - E N E R G I E PR E S TAT I ECE R T I FI C A AT

op hoofdstuk 6

hoofdstuk 6 uit ISSO-publicatie 75.1 ‘Hand­ publicatie

Deze toelichting is geschreven omdat in de praktijk veel verwarring bestaat omtrent de indeling van gebouwen in de verschillende energiesectoren. Samen met het huidige hoofdstuk 6.0 van ISSO-publicatie 75.1 geeft deze notitie aan hoe men het gebouw moet opnemen.

HANDLEIDING

ENERGIEPRESTATIE ADVIES UTILITEITSGEBOUWEN ENERGIEPRESTATIECERTIFICAAT + ALGEMEEN DEEL

Deze notitie legt eerst uit wat het gebruiksoppervlak is en vervolgens hoe men dit moet bepalen. Het gebruiksoppervlak speelt een grote rol bij de gebouwopname. Vervolgens geeft deze notitie aan hoe gebouwen ingedeeld moeten worden voor de opname van het gebouw. Op verzoek van een aantal marktpartijen bevat de methodiek nu ook

certificaat’

beter isolerende constructies, nieuwe constructies en beter isolerend glas. Deze uitbreiding is ook in deze notitie opgenomen. De notitie is te downloaden van www.isso.nl

I S S O i n f o 3 8

7

n ove m b e r 2 0 0 8


NTR 3216-2008 klaar voor de toekomst De laatste richtlijnen voor het ontwerp en de uitvoering van binnenriolering zijn vastgelegd in de geactualiseerde ISSO-publicatie NTR-3216-2008 ‘Binnenriolering - Richtlijnen voor ontwerp en uitvoering’. Deze publicatie is een hulpmiddel bij het ontwerp, de uitvoering en het beheer van binnenriolering in bouwwerken. Zij vormt onder meer een toelichting op NEN 3215 ‘Binnenriolering - Eisen en bepalingsmethoden’, uitgave 2007 en geeft aanvullende informatie over methoden, toe te passen materialen en producten.

• •

controleren op dichtheid van leidingen en systemen; onderhouden en inspecteren van leidingen en systemen.

• • •

NTR 3216 is bedoeld als hulpmiddel voor het ontwerpen, uitvoeren en beheren van

vuilwater (huishoudelijk afvalwater of gelijk-

de Wet Milieubeheer; nieuwe lozingsvoorschriften en zorgplichten; nieuwe richtlijnen voor ontlastputten aan de gevel in openbaar gebied; meer en recentere informatie over geluidsreductie door geluidsisolerende

afvoersystemen van bouwwerken tot een hoogte van 200 m voor hemelwater en voor

nieuwe definities van afvalwater volgens

voorzieningen voor afvoerleidingen; een toelichting op de computerberekening van het geluidsniveau buiten een

waardig).

schacht met een standleiding (op basis

Verschillen met de vorige publicatie NTR 3216-2005

van een nieuwe versie van het softwareprogramma Soundspotsim);

Hieronder vindt u een overzicht van de belangrijkste aanvullingen en wijzigingen:

• • • • • •

toelichtingen op en opname van de wijzigingen in NEN 3215-2007; opname en uitvoering van ontlastputten in hemelwaterafvoeren eisen aan het afvoersysteem met soventstandleidingen eisen aan het UV-hemelwaterafvoersysteem eisen aan de toepassing van terugstuwbeveiligingen meetmethode voor de dichtheid van hemelwaterafvoersystemen

Geluidsmetingen door bureau Peutz aan een versleping in een standleiding

uitbreiding van maatregelen bij brand-

NTR 3216-2008 geeft een toelichting op

veilige doorvoeren en een aparte bijlage

de uitgangspunten bij het ontwerp en de

daarover;

uitvoering van riolering binnen de perceelsgrens en aanwijzingen voor:

• • • • •

bepalen van de maatgevende afvoer; toepassen van ontwerpmiddellijnen; bepalen van de leidingbeloop; dimensioneren en selecteren van systemen; aanleggen en opleveren van leidingen en

Terugstuwbeveiligingen mogen onder bepaalde

systemen;

voorwaarden worden toegepast

I S S O i n f o 3 8

8

Een opschuimende band tegen branddoorslag n ove m b e r 2 0 0 8


opname van richtlijnen voor de afvoer

opname van eisen aan vrije ruimte

opname van richtlijnen voor het verant-

van bluswater uit schachten van brand-

en leidingdoorvoeren volgens

woord inpassen van douche-wtw-syste-

weerliften bij hoogbouw (h > 20 m) vol-

Bouwbesluit 2003;

men in de rioleringsinstallatie (draagt bij

gens Bouwbesluit 2003;

• •

aan de verlaging van de EPC); uitbreiding van de richtlijnen voor beheer en onderhoud van rioleringsinstallaties; richtlijnen voor pompinstallaties voor beperkte toepassing (de kleine verma-

• • •

lende pompunits); herziening van richtlijnen voor gebruik, infiltratie en buffering van afvalwater; actualisering van richtlijnen voor individuele behandeling van afvalwater; opname van een procedure voor de toetsing van gelijkwaardigheid van innovatieve toepassingen aan de eisen in Bouwbesluit 2003 en NEN 3215.

De normsubcommissie 351 165 21 ‘Binnen­ riolering en waterkringlopen binnen perceelsgrenzen’ heeft vastgesteld dat bij een correcte toepassing van deze publicatie en de daarin opgenomen richtlijnen en aanwijzingen die betrekking hebben op NEN 3215 (middels verwijzingen aangegeven), is voldaan aan NEN 3215-2007. De vorige drukken van NTR 3216 (t/m 9e druk, 2005) vervallen daardoor en zijn ingetrokken. De nieuwe uitgave is naar verwachting eind 2008, begin 2009 verkrijgbaar. Voor meer informatie zie www.isso.nl. Inhoudelijke informatie is te verkrijgen bij ing. Oscar Nuijten van ISSO, o.nuijten@isso.nl. Een douche-wtw-systeem met een verticale dubbelwandige warmtewisselaar

Ontluchtingsleiding

Persleiding verblijfsruimte < 40 dB(A)

goed en geheel sluitende deur

tussenwand met voldoende geluidswerende werking

sanitaire ruimte pompunit < 60 dB(A) douche

wt

verblijfsruimte < 40 dB(A)

verkeersruimte maatregelen tegen contactgeluid

verblijfsruimte < 40 dB(A)

Bij vermalende pompunits zijn een juiste aansluiting op de riolering en het voorkomen van geluidshinder belangrijke aandachtspunten I S S O i n f o 3 8

9

n ove m b e r 2 0 0 8


Is het voor u ook interessant om bij ISSO te werken.

“Wat je doet is heel nauw verweven met wat er in de maatschappij gebeurt” Het was even verwarrend. Op het toneel van het Rotterdamse Theater Zuidplein verschenen op 25 september tijdens het ISSO Najaarsoverleg een jongleur en een dompteur. Het leek erop dat ze hoorden bij de voor de bijeenkomst ingehuurde entourage van steltlopers en een spreekstalmeester. De twee ontpopten zich echter al snel als ISSO-projectleiders die vertelden over hun werk in heden en toekomst. Ze sloten daarmee aan bij het thema van de bijeenkomst: ‘Toekomstparade’.

daarvan onderdeel uit te maken, naast het feit dat ik het interessant vind waarmee ik me bezighoud. Je moet meer zijn dan een techneut die de inhoud van een publicatie kent. Dat schrikt mensen wel eens af. Het gaat ook om het verhaal daar omheen. Hoe je zorgt dat wat je schrijft gedragen, geborgd en toegepast wordt.” Hofman, die op de HTS Werktuigbouwkunde

De ‘vermomde’ opkomst van de twee ‘tech-

deed, werkte eerder bij Kenteq. “Ik heb daar

neuten’ toont overeenkomsten met ISSO zelf.

de laatste jaren vooral leermiddelen ontwik-

De actualiteit en de maatschappij spelen

keld. Ik kwam steeds verder af te staan van

naast techniek een steeds belangrijkere rol bij

de techniek, maar ik ben een techneut”, zegt

de werkzaamheden die worden uitgevoerd.

hij. “Ik had al gebruik gemaakt van de ISSO-

Denk daarbij alleen maar aan de discussies

publicaties, ook de digitale versies die voor

rond het Energielabel, de balansventilatie

het onderwijs heel handig zijn. En ik had al

en de ambitieuze plannen van het kabinet

eens met ISSO samengewerkt. Ik vond het

met de CO2-reductie. Ze stellen nieuwe eisen

een leuke organisatie en werd getipt over

aan organisatie en medewerkers. Het werk

een vacature. Ik ben begin 2007 op gesprek

wordt er alleen maar interessanter door,

geweest en het was heel snel rond. Ik wist

meent Marco Hofman, de jongleur van het

wat ik wilde, ISSO bood me de kansen en

Najaarsoverleg. “Wat je doet is heel nauw

ik ben nu zeer tevreden. De projecten die

verweven met wat er in de maatschappij

ik doe sluiten aan bij mijn interesse voor

gebeurt. Dat is één van de redenen waarom

energiebesparing en duurzaamheid. Sinds

ik bij ISSO ben komen werken.”

september 2007 ben ik bezig met een project over woonhuisventilatie. Daarover is een hele

“Soms zijn mensen die hier op bezoek komen

maatschappelijke discussie gaande na de

echt verbaasd”, zegt Kees Arkesteijn, project-

uitzending van Zembla over ventilatieproble-

leider bij ISSO. “Ze denken dat hier wel zo’n

men in de wijk Vathorst in Amersfoort. Alleen

zestig man werken, terwijl we toch maar met

een publicatie ontwikkelen is niet voldoende,

negen projectleiders zijn.” We zitten in een

ik heb een actieplan over gezonde ventilatie

piepklein vergaderkamertje in het ISSO-kan-

in woningen geschreven en daarmee ben ik

toor in Rotterdam dat bestaat uit een niet al

de boer opgegaan en gezegd dat ISSO met

te lange gang met aan weerszijden kamers.

kennis komt die te gebruiken is in een certifi-

Opvallend is de iets grotere ruimte met een

catiesysteem.”

flink formaat tafel waaraan ’s middags gezamenlijk wordt geluncht. Wie rond lunchtijd

Overheid

bij ISSO op bezoek is, wordt uitgenodigd om

Kees Arkesteijn, die HTS Technische

‘mee te eten’, een bewijs van de informele

Natuurkunde studeerde, kwam in 2001 bij

sfeer op het kantoor.

ISSO na te hebben gewerkt bij software-

“Ik heb hiervoor bij heel grote bedrijven

leverancier VABI. Hij is nu onder andere

gewerkt en ik heb me erover verbaasd dat

verantwoordelijk voor de Energie Prestatie

ISSO met negen man zoveel kan bereiken en

Advisering voor woning- en utiliteitsbouw;

binnen onze branche zo belangrijk is gewor-

het veelbesproken Energielabel, ook al

den”, stelt Marco Hofman, sinds begin 2007

een onderwerp dat zorgt voor de nodige

projectleider en ook aangeschoven in het

ophef. “Het heeft een behoorlijke impact.

vergaderkamertje. “Ik vind het geweldig om

Met de kontaktgroep hebben we daarover

I S S O i n f o 3 8

10

n ove m b e r 2 0 0 8


men waarop kan worden gevaren. Arkesteijn:

Je hebt daarnaast allerlei partijen die zich

“Als daar iets in staat dan is het voor de bran-

ermee willen bemoeien. Je moet een goede

che helder hoe het zit, die status hebben ze,

onderhandelaar, ja bijna een politicus, zijn. Ik

daarover is geen discussie mogelijk. Sla maar

heb de neiging om te zeggen: jongens, niet

een bestek open, daarin staan de ISSO-publi-

zo flauw doen, aan het werk. Dat kan ISSO

caties genoemd.”

niet. Dat lijkt me het moeilijke als je dingen

Dat de publicaties in de branche onomstre-

wilt doen die echt effect hebben. Het is leuk

den zijn, erkent ook Karel Krijger van Bink

en uitdagend, maar ik ben er misschien iets

Software. “Wij vallen met onze programma’s

te ongeduldig voor.”

terug op algemeen erkende theorie”, zegt

Bink Software BV Voor installatietechniek, bouwfysica en bouwbesluit­berekeningen Dordrecht

www.binksoftware.nl Installatiebedrijf

Kwekel BV

's Hertogenbosch

www.kwekel.nl

Euro-index

Meetinstrumenten, kalibraties en C.V.-componenten Capelle a/d IJssel

www.euro-index.nl

hij desgevraagd. “Wat we met onze software

Henk Janssen Groesbeek, lid van de Raad

niet willen is een discussie over de manier

van Begeleiding van ISSO en onder andere

van rekenen. We houden ons aan standaar-

werkzaam in het onderwijs, wijst nog op een

den en richtlijnen. De ISSO-publicaties horen

andere competentie die ISSO-projectleiders

daarbij. We zorgen er in onze software ook

moeten hebben; die van het zoeken van

voor dat mensen daarop kunnen terugvallen.

financiering. “De medewerkers moeten com-

Als er vragen zijn, kunnen mensen via een

municatief erg goed zijn en organisatorisch

directe link naar de betreffende artikelen in

gevoel hebben omdat ze weten dat er een

die publicatie.”

eindproduct moet komen. Uit een heleboel gedachtes moet wel een resultaat komen.

Lichtpuntje

Daarbij vind ik het jammer dat de ISSO-men-

Terug naar het Najaarsoverleg in Rotterdam.

sen ook nog moeten kijken hoe ze aan de

Tijdens de nazit wil Atze Boerstra van BBA

centen komen.”

Binnenmilieu en specialist op het gebied van

Voor projectleider Marco Hofman zijn het

klimaatinstallaties wel iets kwijt over de bete-

overleg en het zoeken naar financiering

kenis van ISSO voor de branche en vooral de

eerder uitdagingen dan struikelblokken. “Je

buitenwereld. En over het werken daar, want

doet het hele traject. In gesprekken met kon-

hij schreef in het verleden zelf mee aan publi-

taktgroepen en collega’s en door maatschap-

caties en was korte tijd een dag in de week

pelijke ontwikkelingen kom je tot een projec-

projectleider.

tidee. En dat mag je dan ook zelf uitvoeren.

Boerstra: “Ik zou bijna zeggen dat ISSO een

Ga de boer maar op, zoek maar financiering

soort lichtpuntje in het duister is. We zitten

en expertise, stel een kontaktgroep samen

in een sector die erg aan het navelstaren is.

en regel vergaderingen. Bij een groot bedrijf

Maar het gaat uiteindelijk om de architect die

begin je met een zak met geld en kijkt dan

Voor meer informatie over het begunstiger­schap

je inhuurt, de facility manager voor wie je het

wat je gaat doen, hier niet.”

kunt u www.isso.nl raadplegen

onderhoud doet en de gebruikers. De discus-

“Je moet daar wel tegen kunnen”, vult Kees

sie over balansventilatie heeft voor een groot

Arkesteijn aan. “Daar zijn ook mensen op

een ISSO-publicatie gemaakt. Zo werken

deel te maken met het feit dat bewoners

afgeknapt. Maar ik vind dat juist het inte-

we altijd, we halen de expertise van buiten,

zich onbegrepen voelen. Die moet je serieus

ressante. Welke problemen spelen er in de

wij zorgen voor de continuïteit en maken er

nemen. Als er iets in het nieuws is over die

installatiewereld en welke projecten kun

een verhaal van. Er kwamen daarop vragen

ventilatie dan vinden alle clubs die daarmee

je daarbij bedenken zodat die problemen

om een examen, want mensen moeten de

te maken hebben dat maar lastig. ISSO is dan

worden opgelost? Aan de ene kant heb je de

regels wel kunnen toepassen. Dat examen is

de enige die zijn nek durft uit te steken door

experts en aan de andere kant de mensen die

er gekomen. Je zou het een politiek gevoelig

wel de journalisten te woord te staan om de

straks de boel moeten toepassen. Dat is een

project kunnen noemen en het is niet het

zaak uit te leggen en te vertellen dat het pro-

prachtig speelveld. Je leert er zelf ook veel

enige. Denk maar eens aan woningventilatie

beert met richtlijnen te komen en kwaliteits-

van. En als je iets gemaakt hebt, dan wordt

of legionella. Het leuke is dat de overheid ons

besef wil creëren. Dat is een compliment aan

dat ook daadwerkelijk gebruikt. En daarbij

een beetje gevonden heeft. Die denkt: we

ISSO. Ik heb zelf aan de organisatie geproefd

komt dan ook nog dat we een buitengewoon

hebben een club in Rotterdam die kennelijk

omdat ik er voor gewerkt heb en ik moet

gezellig bedrijf hebben.”

veel kennis heeft, dus waarom schakelen we

zeggen dat ik bewondering voor de mede-

die niet in?”

werkers heb. Om een project voor elkaar te

De installatiebranche kent ISSO in de eerste

krijgen moet je niet alleen weten hoe het

plaats van de publicaties die een baken vor-

inhoudelijk zit en dat goed op papier krijgen.

I S S O i n f o 3 8

11

Voor informatie over ISSO en voor vacatures, zie www.isso.nl.

n ove m b e r 2 0 0 8


Digitale kennisproducten stimuleren innovatie! In de 37ste uitgave van ISSO-Info werd u reeds geïnformeerd dat Michel Verkerk voor zijn studie Informatica & Economie aan de Erasmus Universiteit, in opdracht van ISSO, onderzoek deed naar de mate waarin digitale kennisproducten eventueel kunnen bijdragen aan een snellere invoer van innovaties in de installatiesector. Het afstudeerproject is inmiddels succesvol afgerond.

werkelijk gebruik moeten gaan maken van

gevraagd om hun mening over het nieuwe

deze innovatieve ontwikkelingen.

meetapparaat te geven. Tevens werd er een groep installateurs, die geen bezoek aan een

Onderzoeksvraag

digitaal kennisproduct hadden gebracht,

Aan de hand van de probleemschets is de

gevraagd wat zij van de Eurolyzer ST vonden.

volgende onderzoeksvraag vastgesteld: ‘Welke digitale producten kunnen de absorp-

Conclusie

tie van innovatieve ontwikkelingen in de

De verschillen tussen beide groepen zijn

installatiesector stimuleren (versneld en ver-

geanalyseerd wat tot de conclusie heeft

beterd) en hoe en door wie kunnen of dienen

geleid dat digitale kennisproducten wel

deze digitale producten te worden ingezet?’

degelijk invloed hebben op de adoptie van innovatieve producten. Vooral het gebruik

Experiment

van een portaal, waar alle relevante informa-

Om tot een antwoord op de onderzoeks-

tie over een bepaald product op één plaats

Innovaties in de installatiesector blijken een

vraag te komen is een experiment opgezet

wordt aangeboden, blijkt een enorme impact

lange tijd nodig te hebben voordat deze op

waarbij de deelnemers via een digitaal ken-

te hebben op de visie van een individu ten

de werkvloer worden geabsorbeerd. Een

nisproduct werden geïnformeerd over de

opzichte van het innovatieve product.

probleem hierbij lijkt dat er een verschil in

recent verschenen revolutionaire Eurolyzer

denkniveau zit tussen de kant die innoveert

ST (rookgasanalyse) van Euro-Index. Aan het

Voor nadere informatie kunt u contact opne-

en de installateurs op de werkvloer die daad-

eind van het onderzoek is de deelnemers

men met Michel Verkerk, m.verkerk@isso.nl.

Symposium over ‘Hygiëne van ventilatiesystemen’ Op 10 december aanstaande organiseren TVVL, ISSO en ISIAQ.nl een symposium met de titel ‘Hygiëne van ventilatiesystemen’. De bijeenkomst vindt plaatst in Theater De Flint in Amersfoort en richt zich met name op adviseurs en installateurs, maar is ook een aanrader voor opdrachtgevers, facility managers, arbo-professionals en medewerkers van woningcorporaties en GGD’en. Met het symposium wil de organisatie de bezoekers laten kennismaken met de laatste Europese ontwikkelingen op het gebied van hygiëne van ventilatiesystemen.

REHVA publicaties 8 ‘Cleanliness of ventilation systems’ en 9 ‘Hygiene requirement for ventilation and air-conditioning’.

Studie na studie laat zien dat de binnenlucht-

Onderhoudsrichtlijnen

Praktische kanten

kwaliteit in gebouwen grote invloed heeft

De vakwereld vraagt daarom om meer

Verder wil de organisatie stilstaan bij de meer

op de gezondheid en de productiviteit van

aandacht voor hygiëne bij het ontwerpen,

praktische kanten. Niet alleen vanuit het per-

gebouwgebruikers. Een ventilatiesysteem is

uitvoeren, gebruiken en onderhouden van

spectief van de installateur, maar ook gezien

in principe bedoeld om de kwaliteit van de

ventilatiesystemen. Duitsland kan wat dat

door een ‘arbo-bril’. Het onderwerp reiniging

binnenlucht op niveau te houden. Maar in de

betreft als voorbeeld dienen: het ‘hygiënisch

van ventilatiesystemen wordt behandeld,

Nederlandse installatiepraktijk komt het nog

installeren’ (en onderhouden) is daar al min

met een verwijzing naar de nieuwe NVRL-

geregeld voor dat luchtbehandelingskasten,

of meer standaard. Niet voor niks zijn er

richtlijnen. Afsluitend komt ook het onder-

filters, kanalen en andere componenten de

sinds 1998 meer dan 10.000 (!) exemplaren

werp beheer en onderhoud van woningven-

toevoerlucht verontreinigen met bijvoor-

verkocht van de VDI-richtlijn 6022 ‘Hygiene-

tilatiesystemen aan bod.

beeld stof en micro-organismen. Per saldo

Anforderungen an Raumlufttechnische

fungeert het ventilatiesysteem dan als ver-

Anlagen’. Op het symposium zullen bezoe-

ontreinigingsbron, en niet als ‘luchtververser’.

kers ook kunnen kennismaken met de nieuwe TVVL, www.tvvl.nl of per tel. 033 4345750.

I S S O i n f o 3 8

12

Geïnteresseerden kunnen zich aanmelden via

n ove m b e r 2 0 0 8


Nieuwe ISSO-publicaties beschikbaar: ISSO-publicatie 30.4 ‘Warmteterugwinning uit douchewater, richtlijnen voor ontwerp en uitvoering’ (herziene versie) ISSO-publicatie 30.5 ‘LegionellaCode voor woninginstallaties’ (herziene versie) ISSO-publicatie 48 ‘Koelplafonds / Klimaatplafonds - Richtlijnen voor ontwerp en uitvoering’

publicatie

kwaliteitseisen voor warmwaterverwarmingsinstallaties’ (herziene versie) ISSO-publicatie 55.4 ‘Handleiding alternatieve technieken in collectieve leidingwaterinstallaties’ ISSO-publicatie 55.5 ‘Handleiding onderhoud en beheer in collectieve leidingwaterinstallaties’ ISSO-publicatie 63 ‘Beheer en onderhoud ventilatiesystemen in woningen en woongebouwen’ NTR3216 ‘Binnenriolering richtlijn voor ontwerp en uitvoering’ (herziene versie) Meer informatie over de publicaties vindt u in

48

ECTOR O R DE I NSTALL ATI ES KENNISINSTITUUT VO

ISSO-publicatie 50 ‘Ontwerptechnische

R O N T W E R P E N U I T VO E R I N G AFO N DS • R I CH T LI J N E N VO O KO E LPL AFO N DS / K LI M A AT PL

(herziene versie)

publicatie

50

KE N N ISI NSTITUUT VOO R DE I NSTALL ATI E SECTOR

O N T W E R P T ECH N I S CH E K WALI T E I T S E I SS E N E N R I CH T LI J N E N VO O R WAR MWAT E R - V E R WAR M I N G S I N S TALL AT I E S

Onderstaande uitgaven zijn (binnenkort)

Ontwerptechnische kwaliteitseisen en richtlijnen voor

warmwaterverwarmingsinstallaties

koelplafonds / klimaatplafonds Richtlijnen voor ontwerp en uitvoering

de ISSO-winkel op www.isso.nl

Agenda 2008 Wanneer

Activiteit Waar

10 december 2008 januari-december 2009 21 april 2009

ISSO/TVVL-dag

Theater De Flint, Amersfoort

Instructiebijeenkomst Power Quality ISSO-relatiedag

Regionaal n.t.b.

Instructiebijeenkomsten Op basis van ISSO-publicaties verzorgen wij regelmatig instructiebijeenkomsten. Het is ook mogelijk om dit in uw bedrijf te verzorgen (In-Company trainingen) Meer informatie hierover vindt u op www.isso.nl.

Voor meer informatie over deze activiteiten kunt u onze website www.isso.nl raadplegen.

I S S O i n f o 3 8

13

n ove m b e r 2 0 0 8


Cursussen Power Quality

Een nieuwe markt met nieuwe kansen Na een lange voorbereiding zijn wij verheugd te kunnen melden dat de cursussen Power Quality van start zijn gegaan. In opdracht van OTIB en met steun van de vakgroep Electro Installateur van UnetoVNI heeft ISSO voor de installatiesector een speciale cursus ontwikkeld rond Power Quality. Men gaat in op de problemen die zich op dit terrein kunnen voordoen en er wordt uitgebreid aandacht besteed aan de oplossingen die de installateur kan bieden. Deze interessante cursus is onontbeerlijk voor bedrijven die zich willen begeven op de markt van Power Quality (PQ).

dieken behandelen, bieden u een schat aan informatie.

Dag 1

Opfrissen van de basiskennis en

afstemmen van het niveau van de deelnemersgroep. Behandeling van het hoofdstuk ‘Waarnemingen’, herkenning van de Power Quality-problemen.

Dag 2

Onderzoek van de op dag 1 gedane

waarnemingen en het in beeld brengen van

Waarom een cursus Power Quality? De afhankelijkheid van elektriciteit is de laatste tientallen jaren enorm toegenomen en de elektrische energie is de levensader van handel, dienstverlening

te maken krijgt met problemen met

de fenomenen die deze Power Quality-waar-

Power Quality. Naar schatting

nemingen kunnen veroorzaken en behande-

leveren die problemen in de Europese Unie een jaarlijkse

ling van de meetmethoden.

Dag 3

Op deze dag staan de analyse en

kostenpost op van 10 miljard

oorzaken centraal. De interpretatie van de

euro. Om dit te voorkomen behoeft

meetgegevens en de link naar de oorzaken

men slechts een kleine 5 procent van

komen hier aan bod.

en industrie geworden. Bedrijfsprocessen

dit bedrag te investeren. PQ betekent een

Dag 4

zijn daardoor steeds meer afhankelijk van de

nieuwe markt met nieuwe omzetkansen voor

Power Quality-theorie, waarnemingen, feno-

kwaliteit van de geleverde elektriciteit en de

de installatiesector. De installateur is immers

menen en oorzaken integraal met elkaar

kwaliteit van de eigen installaties en appara-

het eerste aanspreekpunt als het gaat om de

worden verbonden. Vanzelfsprekend staan

tuur. We hebben het dan over Power Quality

elektrische installaties. Door zich goed voor-

de oplossingen daarbij centraal.

en over de overname van de zorg hiervan

bereid op de PQ-markt te begeven heeft hij

door de installateur. De cursus is ontwikkeld

zijn klanten bovendien wat te bieden. Goede

Het aantal deelnemers per cursus is gemaxi-

om de installateur kennis aan te bieden om

Power Quality zorgt voor een toename van

meerd op 15 personen. Hiermee is veel per-

de problemen te herkennen en te kunnen

de bedrijfszekerheid van apparatuur en

soonlijke aandacht en interactie mogelijk.

oplossen.

installaties, voorkomt onnodige slijtage en

De afrondende dag waarbij alle

zorgt daardoor voor meer installatieren-

Cursusdata en locaties

Wat houdt Power Quality in?

dement en lagere kosten voor de klant. En

(data en locaties onder voorbehoud)

Storingen in elektrische installaties kunnen

ook een niet te verwaarlozen argument: de

Zwolle

8, 15, 22 en 29 januari 2009

worden doorgegeven via de elektrische

elektriciteitsnota kan aanzienlijk omlaag. In

voeding. In die gevallen betreft het Power

de praktijk zijn besparingen tot wel 8 procent

Helmond

5, 12, 19 en 26 februari 2009

Quality. Als deze storingen bijvoorbeeld via

mogelijk gebleken.

Woerden

5, 12, 19 en 26 maart 2009

Zwolle

7, 14, 21 en 28 april 2009

Helmond

7, 14, 21 en 28 mei 2009

Woerden

2, 9, 16 en 23 juni 2009

aardingen, inputs en outputs worden doorgegeven of wanneer door straling de correc-

Cursusinformatie

te werking van apparatuur wordt belemmerd, De cursus is op voorhand bedoeld voor spreken we over elektromagnetische comp-

installatiebedrijven die bij de brancheor-

Zwolle

3, 10, 17 en 24 september 2009

tabiliteit (EMC). PQ en EMC lijken moeilijke

ganisatie Uneto-VNI zijn aangesloten en/of

Helmond

6, 13, 20 en 27 oktober 2009

begrippen, maar als we weten dat ze ook the- bij het Opleidingsfonds voor de Technische

Woerden

5, 12, 19 en 26 november 2009

ma’s als harmonischen en condensatorbat-

Installatie Branche (OTIB) zijn geregistreerd.

terijen, aardingen en nulgeleiderregimes en

De cursusduur is 4 dagen (1 dag per week).

overspanningen en spanningsonderbrekin-

Voor bovengenoemde installatiebedrijven

gen omvatten, worden ze al veel duidelijker.

worden de deelnamekosten grotendeels

Zwolle 1 en 8 december 2009 en 15 en 22 januari 2010

door OTIB voor haar rekening genomen. Er

Meer informatie

Een nieuwe markt met nieuwe kansen

geldt slechts een eigen bijdrage van € 195,--.

Meer informatie over de cursusinhoud,

Onderzoek in Europa heeft uitgewezen dat

Ieder dag bestaat uit een theoriedeel en een

op onze site www.isso.nl of de site

de helft van de bedrijven met energie-inten-

practicumdeel. Met name de practicum-

www.power-quality.nl.

sieve toepassingen of taakkritische kantoren

modellen die verschillende oplossingmetho-

I S S O i n f o 3 8

aanmelden en dergelijke kunt u vinden

14

n ove m b e r 2 0 0 8


Nieuw gezicht bij ISSO

Maarten van der Starre is nieuwe technisch projectcoördinator

bezig met een onderhoudssysteem voor de Erasmusbrug. Verder werkte hij enkele jaren bij de NKF Kabel BV in Delft, als Hoofd technische dienst en facilities. Daarna kwam hij te werken bij MDB Roodenburg te Dordrecht,

Maarten van der Starre (1967) is op 1 september 2008 voor twee dagen per week in dienst getreden als technisch projectcoördinator bij ISSO. Zijn werkgebied ligt vooral bij de duurzame techniek. Daarbij gaat het niet alleen om werktuigbouwkundige maar ook om elektrotechnische aspecten van deze techniek en de integratie van beide vakgebieden.

specialist in dieselmotoren, als manager After Sales.

Unica Installatietechniek Vanaf 2001 kwam de intensieve kennismaking met de installatietechniek bij Unica Installatietechniek. In de afgelopen zes jaar bij Unica heeft Van der Starre zich voornamelijk beziggehouden met elektrotechnische installaties en inspectie- en beheeractiviteiten. De afgelopen twee jaar hield hij zich vooral bezig met duurzame installaties. In januari 2007 startte hij het adviesbureau ‘StarreAdvies’ van waaruit hij nu de werkzaamheden voor ISSO uitvoert. “Bij al mijn

Na een studie werktuigbouwkunde

werkomgevingen zijn een paar belangrijke

aan de TU-Delft heeft Van der

terugkerende aandachtspunten. Dit zijn

Starre eerst acht jaar in de industrie

techniek, kennisoverdracht en communicatie.

gewerkt. Bij ACE, ingenieurs- en

Voor mij zijn dit de belangrijke aspecten die

ingenieursbureau te Rotterdam, hield

ook bij mijn werk voor ISSO weer volop aan-

hij zich als projectleider onder meer

dacht krijgen”, aldus Van der Starre.

Nieuw gezicht bij ISSO

Jeroen van Dijk is nieuwe projectcoördinator Per 1 september jongstleden is Jeroen van Dijk (1985) bij ISSO in dienst getreden als junior projectcoördinator. Jeroen studeerde aan de Technische Hogeschool in Rijswijk af op de studie Elektrotechniek. In zijn studietijd liep hij stage bij ABB en GTI. In 2008 is hij vervolgens afgestudeerd binnen de onderneming Euro-Index.

Zijn functie bij ISSO is voor Jeroen van Dijk feitelijk zijn eerste officiële baan. Met veel verwachtingen en enthousiasme heeft hij zijn werkzaamheden inmiddels opgepakt. “Om nog een korte schets te geven van mijn persoon, kan ik wel zeggen dat ik in mijn vrije tijd erg veel met sport bezig ben, hoofdzakelijk met voetbal en fietsen. Daarnaast ben ik ook actief in jeugdverenigingen en probeer ik muzikaal te zijn in een bandje.”

“Natuur en techniek hebben mij altijd al geboeid. Daarom ben ik na het afronden van mijn middelbare school op zoek gegaan naar een opleiding die op deze zaken betrekking had. De studie Elektrotechniek aan de TH in Rijswijk bleek heel goed aan mijn wensen te

Wilt u bij ISSO werken, of kent u mensen die mogelijke een versterking zijn voor ons team, kijk op pagina 10 van deze ISSO-Info of kijk op onze website (www.isso.nl) onder vacatures, voor de functiebeschrijvingen.

voldoen.” I S S O i n f o 3 8

15

n ove m b e r 2 0 0 8


Co lo fo n

Een nieuw jaar vol uitdagingen

2008 is voor ISSO een positief jaar. Om eens een aantal activiteiten de revue te laten passeren: - Wij waren betrokken bij de realisatie van de wettelijk verplichte bepalingsmethode voor het energielabel; - Wij ontwikkelden technische richtlijnen voor de glastuinbouwsector; - Wij namen het Actieplan ‘Ventilatie woningbouw’ in uitvoering; - Wij ontwikkelden publicaties en leergangen over warmtepompen; - Het eerste instructieboek ‘Elektromechanisch onderhoud’ verscheen; - Het handboek ‘Sanitaire techniek’ en het Actieplan ‘Veilig water’ kwamen van de grond. En dan zijn er nog verschillende projecten en diensten die ik nu niet bij naam en toenaam benoem. Dit alles maakte 2008 een productief jaar. Alle partijen en personen die daaraan hebben bijgedragen, wil ik hierbij onze oprechte dank aanbieden. Zonder hun bijdragen zou ons werk meer gecompliceerd en soms onuitvoerbaar zijn. De huidige, financieel-economische situatie zal mogelijk ook onze sector parten gaan spelen. Investeringen in nieuwbouw worden wellicht even uitgesteld. Anderzijds mag men verwachten dat door de diverse actieplannen, zoals de ‘Meer met Minder’-aanpak, de hogere energieprijzen en de kostenbesparingen die men door energiebesparende maatregelen kan bereiken, mensen toch bereid zullen blijven om te investeren in verbeteringen in de bestaande bouw. Dit betekent een belangrijke taak voor ISSO om de bedrijven in onze sector die daarbij een rol willen spelen de juiste instrumenten te verschaffen. Een goede samenwerking met alle relevante partijen is daarbij noodzakelijk en ISSO is graag bereid om daaraan een invulling te geven. Zo staat ISSO paraat om ook in 2009 haar bijdrage te leveren aan een meer duurzame en gezonde samenleving. Namens het Bestuur en alle bureaumedewerkers wensen wij u voor 2009 een succesvol jaar. Bovenal wensen wij u daarbij persoonlijk een goede gezondheid en veel geluk toe. Fijne feestdagen.

Jaap Hogeling. Directeur ISSO

I S S O i n f o 3 8

k e nnisinstit u u t v oor d e installati e s e c tor

2008 ligt bijna achter ons. Er is dit jaar door ons bureau weer meer werk verzet dan voorgaande jaren. Thema’s als energie, milieu en gezondheid en de noodzaak om de kwaliteit binnen onze sector te borgen, brengen nog veel uitdagingen met zich mee. De vraag naar meer en kwalitatief goede technische kennis blijft groeien. ISSO blijft daarom naarstig op zoek naar medewerk(st)ers die ons daarbij kunnen helpen.

ISSO Info is een uitgave van

Bezoekadres Kruisplein 25 (Weenapointgebouw B) 3014 DB Rotterdam

Postadres Postbus 577

3000 AN Rotterdam Tel.

010 - 206 59 69

Fax

010 - 213 03 84

E-mail

info@isso.nl

www.isso.nl

Internet

Wat is ISSO ISSO, het kennisinstituut van de installatiesector, houdt zich bezig met het identificeren van kennisvragen binnen de installatiesector, het ontsluiten en toegankelijk maken van deze kennis in de vorm van praktische ISSO-publicaties en het bevorderen van het gebruik van ISSO publicaties als normstellende richtlijnen.

Op 29 april 1974 werd ISSO

opgericht door de volgende organisaties: TVVL Nederlandse Technische Vereniging voor Installaties in Gebouwen Uneto -Vni Ondernemersorganisatie voor de installatiebranche en de technische detailhandel PIT Stichting Promotie Installatietechniek

16

in een later stadium traden de volgende organisaties toe:

ONRI Organisatie van Nederlandse

Vabi Vereniging voor Automatisering in de

Raadgevende Ingenieursbureaus Bouw en Installatietechniek

Vormgeving

Redactie

Stijlmeesters P.P.H. 't Lam

A.B. van Kleven-Pijpers

Stijlmeesters

n ove m b e r 2 0 0 8


ISSO-info_38low