…TOEKOMST, HEDEN EN VERLEDEN VAN ONZE LEEFOMGEVING.
TIPS OM TE BELEVEN GRIJZE REUZEN IN HET POLDERLANDSCHAP ELISABETH RUIJGROK OVER DE WAARDE VAN ERFGOED NATUURINCLUSIEF BOUWEN VOOR MENS, PLANT EN DIER
jaargang 2, 2020
  magazine
LAAT DE OMGEVING SPREKEN 2
voorwoord Op de grens van lucht, water en land staat op
Dat is wel de gedachte die bij mij opkomt.
een strekdam bij de houtribsluizen in Flevoland,
De beelden van Gormley gaan altijd over mens en
een sculptuur van landschapskunstenaar
ruimte en de vraag hoe de mens zich verhoudt tot
Antony Gormley (Hampstead, Engeland, 1950).
die ruimte.
Een landmark, dat van afstand gezien diffuus is en doet denken aan een zwerm spreeuwen.
Het is precies dit – het centraal zetten van mensen
Dichterbij komend tekent de figuur zich scherp en
in relatie tot de omgeving – wat wij doen bij Het
imposant af tegen de lucht en eenmaal onder het
Oversticht en waar het ook in dit magazine over
beeld staand, ervaar je een abstracte immense
gaat. Zoals de sculptuur van Gormley aanzet tot
constructie, waarbij je je zelf als mens heel
verbeelding en verhalen, hopen wij u te kunnen
klein voelt.
inspireren door de verhalen in deze nieuwe editie van #Over. Over ruimte zoals deze ooit was, over
Het werk Exposure, bij velen beter bekend als
ruimte zoals deze zich ontwikkelt. Want één ding
de hurkende man, is voor mij een kunstwerk dat
staat vast: in het belang van onze leefomgeving en
aanzet tot nadenken over de ruimte. De zittende
die voor onze kinderen, moeten we er zorgvuldig
figuur kijkt uit over het water en het landschap om
mee om gaan. Dat betekent met elkaar in gesprek
zich heen. Ontfermt hij zich over de omgeving in
gaan en keuzes maken. Creativiteit, verbeelding en
de zin van betrokken en zorgzaam? De grootte van
inspiratie door kunstenaars, kunnen daarbij een
de sculptuur – ruim 25 meter – en de nietigheid die
belangrijke rol spelen.
je als mens ervaart als je fietsend of wandelend het beeld nadert, geven mij die associatie.
Bart Buijs,
Contempleert de zittende man over onze
directeur Het Oversticht
leefomgeving en de rol van de mens daarin?
Foto’s Exposure: Bram Schilling
3
Inhoud
magazine
20
08 55 35
06 08 13 15 19 20 4
TIPS OM TE BELEVEN GROEN RONDJE OM DE KERK WERKPLAATS NIEUWLEUSEN Participeren is mooi, kritisch participeren nog beter! ERFGOEDSTERREN Erfgoed is leefgoed. OM ZUINIG OP TE ZIJN Grijze reuzen in het polderlandschap. INTERVIEW ELISABETH RUIJGROK Kosten gaan voor baten uit bij erfgoed.
26 28 30 35 39 42
VLOEI EN BLOEI BLOG TIM VREDEVELD Verandering en kwaliteit gaan hand in hand bij het verduurzamen van de leefomgeving. DUURZAME WOONINITIATIEVEN GEVELFONDS BINNENSTEDEN NATUURINCLUSIEF BOUWEN Denk eens als een vogel. WIND EN WATER
0
30 67
60 45 48 48 53 55 60
LANDSCHAPSCRISIS Met lef op weg naar een trots verhaal. DE VONDST VAN OVERIJSSEL Stem en beslis mee. JODENBERGJE GEVELRECLAME
64 67 71
KERK IN VILSTEREN DE GROENSTE STRAAT VAN OVERIJSSEL ERFGOED & KLIMAAT De nieuwe kaart van Nederland, daar moeten we het over hebben.
POST 65 Jong erfgoed in Oost-Nederland. COLUMN JOREN VAN DIJK Meer visie op beleving? Ja graag!
5
TIPS OM TE BELEVEN
Bijzondere beelden in weelderig park ‘Het best bewaarde zomerse kunstgeheim in Nederland’. Helaas weten nog niet alle kunstliefhebbers de weg naar beeldenpark Anningahof te vinden. Dat is jammer, want tussen het groen staat een imposante moderne kunstverzameling. Bijna de helft van het beeldenpark moest aanvankelijk het veld ruimen voor snelwegasfalt. Initiatiefnemer Hib Anninga verzette zich daar met succes tegen. Het park telt nu 200 verschillende soorten bomen en struiken, 80 beelden in de buitenlucht en nog eens 70 in binnenruimtes. Van de zomer tot in de herfst is het jonge landgoed opengesteld.
www.anningahof.nl
Ooit groot geheim, nu toegankelijk voor publiek Tot 1990 was het een groot geheim: mochten de Russen in de Koude Oorlog oprukken, dan hadden we - zo was afgesproken binnen NAVO-verband - een verdedigingslinie paraat om de vijand te vertragen. Nederland zou dan grote delen aan weerszijden van de IJssel onder water zetten, tussen Nijmegen en Kampen, over een lengte van 127 kilometer. Restanten van de verdedigingswerken zijn nog zichtbaar en te bezoeken. Onder meer bij Olst, gemeente Olst-Wijhe. Rondleidingen zijn mogelijk op afspraak via
Geschiedenis van het turfsteken
Stichting De IJssellinie Olst. Deze stichting organiseert ook andere evenementen, waarbij de bunkers soms open zijn.
Turf was eeuwenlang een belangrijke brandstof, voor Nederland overging op gas. Hoe het turfsteken in z’n werk ging, is te zien in het Veenmuseum in Westerhaar-
www.ijssellinie.nl
Vriezenveensewijk. Bezoekers kunnen zien hoe mensen leefden en werkten ten tijde van de vervening van NoordTwente (periode ongeveer 1850 tot 1950).
Eiland op het droge Een eiland op het ‘droge’ in de Noordoostpolder. Dat is
www.veenmuseum.nl
Schokland, een archeologisch gebied vol bodemschatten. Achtergelaten door mensen die ooit op het voormalige eiland woonden. Vanwege de aanhoudende stormvloeden werd het eiland ontruimd. Schokland geldt als symbool van de Nederlandse strijd tegen het water en staat op de Werelderfgoedlijst. Het is er heerlijk fietsen en wandelen en gasten kunnen er zelfs overnachten. Voor kinderen is er een ‘archeoroute’. Verrekijker mee!
www.schokland.nl Foto: Museum Schokland Foto: Veenmuseum
6
Tweede IJsselbiënnale De in 2017 voor het eerst gehouden IJsselbiënnale krijgt een vervolg in 2020. Met een kunstroute, fiets- en wandeletappes, veel activiteiten en als hoofdrolspeler natuurlijk het prachtige IJssellandschap. Op het programma staat onder andere een ‘IJsselkaravaan’, waarmee de organiserende stichting met partners als IJssellandschap en Staatsbosbeheer de waarde en potentie van de IJsselvallei beter zichtbaar wil maken.
www.ijsselbiennale.nl
Foto: Hildo Krop Museum
Trekvaartzone ‘beste openbare ruimte’ Een natuuroase in een nieuwbouwwijk, dat is de Trekvaartzone in IJsselmuiden. Het gebied, dat in het voorjaar van 2019 werd geopend, is kort daarna tijdens een landelijk congres verkozen tot ‘beste openbare ruimte’ van Nederland. In het gebied waar recreatieen natuurontwikkeling voorop staan, is het fijn spelen en wandelen.
Steenwijk eert beroemde zoon H ildo Krop Het werk van Hildo Krop (1884-1970) kennen velen vooral uit Amsterdam, waar hij als stadsbeeldhouwer talloze gebouwen en bruggen decoreerde en waar veel vrij werk staat in parken. Minder bekend is, dat hij een banketbakkerszoon was uit Steenwijk. In de fraaie in Jugendstil opgetrokken villa Rams Woerthe is een
Foto: H. Toes, tlu Landschapsarchitecten
speciale ‘Kropkamer’ ingericht en ook is zijn werk in enkele zalen tentoongesteld.
www.hildokrop.nl
Land Art Flevoland: ’s werelds grootste collectie Land art of landschapskunst bestaat sinds de jaren zestig van de vorige eeuw. Flevoland heeft de grootste verzameling
Foto: Gert Schutte
landschapskunst ter wereld, met negen objecten. De Groene Kathedraal van Marinus Boezem is bijna net zo groot als de Notre-Dame van Reims! En ook het beeld Exposure van Antony Gormley is indrukwekkend. Met een bustour is de hele collectie in één dag te bezoeken.
www.landartflevoland.nl
7
magazine
GROEN
RONDJE
OM DE KERK Fotografie Yvonne Pieters
TERUGLOPEND KERKBEZOEK, GEBREK AAN GELD EN VRIJWILLIGERS. HET VOORTBESTAAN VAN VEEL KERKEN, SYNAGOGEN EN ANDER RELIGIEUS ERFGOED STAAT ONDER DRUK. ALS REACTIE HIEROP NEMEN GEMEENTEN HET VOORTOUW VOOR HET OPSTELLEN VAN EEN ZOGEHETEN ‘KERKENVISIE’. NEEM BIJ HET OPSTELLEN VAN ZO’N VISIE HET GROENE ERFGOED MEE IN DE PLANNEN, BEPLEIT HET OVERSTICHT. 8
Groen rondje om de kerk
Ook protestantse kerken, zoals de Reestkerk in Oud Avereest, betrekken de omgeving bij het gebouw. In 2015 heeft de Reestkerk een aanbouw gerealiseerd, de Reestkamer. Deze wordt verhuurd voor vergaderingen, exposities en bruiloften. De aanbouw is gericht op het achterliggende landschap. Door de grote raampartijen wordt nadrukkelijk de verbinding gezocht met de prachtige natuur van het Reestdal. Een multifunctionele ruimte, middenin het groen.
Yvonne Jansen
KERKEN ZIJN EEN BAKEN IN
Stap door de poort van de Oude
eilanden waar het regenwater niet
Algemene Begraafplaats in Hengelo
weg kan. Het aanwezige groen dempt
en je betreedt een andere wereld.
geluidshinder, verbetert het milieu
WIJZEN AL VAN VERRE DE WEG
De hectiek van de naastgelegen
en de biodiversiteit. Laten we daar
Bornsestraat is niet weg, maar
van profiteren!”
NAAR STAD OF DORP. EENMAAL
lost zich op tot achtergrondruis.
HET LANDSCHAP. HUN TORENS
AANGEKOMEN BLIJKEN HET VAAK OORDEN VAN RUST EN BEZINNING. DAT GELDT NIET ALLEEN VOOR DE STENEN, MAAR OOK VOOR HET GROEN.
De bezoeker wordt ‘opgezogen’ door
Bij de Heilige Blasiuskerk in Beckum
het schemerig groen, met hier en daar
is het voorplein van het kerkterrein
wat lichtvlekken.
getransformeerd tot openbaar groen, met kleurrijke borders, slingerende
De begraafplaats is gemeentelijk
paden en bankjes om neer te strijken.
eigendom en rijksmonument.
“De tuin, vroeger verscholen, is nu
Liefhebbers van lokale geschiedenis
een waardevol onderdeel van de
kunnen hun hart ophalen op deze
openbare ruimte.” Een bruggetje
locatie. Met een smartphone kunnen
markeert de overgang van privé- naar
zij QR-codes raadplegen om het
openbare tuin. De bewoners van de
verhaal van bekende overledenen te
naastgelegen seniorenappartementen
vernemen. Vogels en andere dieren
maken zich niet druk om de
voelen zich op hun gemak hier. Van de
begrenzing. Een praatje over vroeger
vroegere kapel resten nog brokken,
en nu wordt gewaardeerd. Zo heeft
het grondplan is aangeduid met
de pastorietuin een extra sociale
cortenstaal.
functie gekregen.
Op de rustige begraafplaats voelt het
Onze volgende halteplaats is de
koel, terwijl het een warme dag is.
Heilig Hartkerk in Lemelerveld,
Mooi meegenomen in een tijd waarin
pontificaal gelegen aan het Overijssels
gemeenten zich wapenen tegen de
Kanaal. Bij de koffie ontmoeten
gevolgen van klimaatverandering.
we leden van de locatieraad en de pastoraatswerkgroep van de nog
Ingrid van Herel, landschapsarchitect
steeds voor de eredienst gebruikte
bij Het Oversticht, beschouwt het
katholieke kerk. Deelneemster aan
groen bij religieus erfgoed als meer
ons gesprek is Miriam van der Waart
dan ‘bijvangst’: “De toenemende
van de Stichting Groninger Kerken, een
verstening in steden leidt tot hitte-
organisatie die zich in haar provincie
9
magazine
Kloostertuinen Theodorakapel Zwolle
H. Blasiuskerk, Beckum
H. Hart van Jezuskerk, Lemelerveld
inspant voor een duurzame toekomst
bij, verduidelijkt hij. ”Kerken nemen
in toeristische informatie. Zou het
van 91 kerken en 58 kerkhoven.
vaak een flinke grondpositie in, op
niet mooi zijn als het park, net als in
Van der Waart prijst de opstelling
beeldbepalende locaties.”
Groningen, deel uitmaakt van een
van de gemeente Dalfsen, die inziet
doorgaande wandelroute?”
dat behoud van de pastorietuin niet
Aan het idyllische pastoriepark valt
uitsluitend een vraagstuk is van
nog best een en ander te verbeteren,
Heerink ziet veel mogelijkheden
de kerkelijke organisatie, maar in
zegt Henk Heerink, woordvoerder van
rondom de kerk voor het betrekken
Lemelerveld het hele dorp ten goede
de locatieraad. “Kerk en tuin liggen
van de school. Het ongebruikte deel
komt. “Dat is weleens anders”, aldus
met de rug naar het dorp. Het terrein
van het kerkhof zou dan bijvoorbeeld
Van der Waart.
met de haag aan de straatzijde nodigt
ten dienste kunnen staan van
niet uit. De tuin maakt zo geen deel uit
educatieve en natuurdoeleinden.
van een dorpsommetje.”
Er zou een collectief onderhouden
“De meerwaarde van samenwerking met onze kerken wordt door Dalfsen
pluk- en moestuin kunnen worden
gezien”, beaamt Wietze van der
Dat kan anders, vindt ook Van der
aangelegd voor inwoners die het
Ploeg, projectleider Ruimtelijke
Waart. “Bijvoorbeeld door plaatsing
minder breed hebben. Een logisch
Ordening en Gebiedsontwikkeling
van duidelijke bebording, en door de
verlengstuk van de diaconale
van de gemeente Dalfsen. De
toegankelijkheid en bijzonderheden
doelstellingen van de kerk.
gemeente heeft daar zelf ook belang
van kerk en tuin te benadrukken
10
Groen rondje om de kerk
TIPS & TRICKS Van Ingrid van Herel, landschapsarchitect
Kerkhof Borneostraat, Hengelo
1
Maak kerk en groene ruimte onderdeel van het stedelijk landschap.
2
Beschouw groen als duurzaam kapitaal voor de toekomst.
3
Betrek als eigenaar van religieus erfgoed in een vroeg stadium de gemeente als partner.
4
Vorm een betrokken groep inwoners, breder dan de schil van de geloofsgemeenschap.
5
Vertel het verhaal van de plek en nodig de burgers uit de plek op een nieuwe wijze te benutten.
6
Activeer inwoners in het groenonderhoud.
7
Monitor als gemeente de effecten van de klimaatverandering op de groene ruimte, bomen en bodem.
8
Onderzoek of bedrijven bij het (her)inrichten een boom of plantvak willen sponsoren.
9
Kijk of samenwerking met het onderwijs mogelijk is.
Kerkhof Borneostraat, Hengelo
Een van de buren is een bakker,
ouderenzorgcomplex, op de plaats
gevestigd in de voormalige
waar ooit oudere vrouwen en
parochieschool. De ondernemer wil
mannen verzorgd werden door de
ook wel meewerken aan eventuele
Liefdezusters van Carolus Borromeus.
nieuwe ontwikkelingen om de ‘kerkenhoek’ te verfraaien.
Sinds de renovatie is de kapel een gemeentelijk monument.
De laatste etappeplaats van
Aan weerszijden van de kapel zijn
ons dagje kerkbezoek is de
twee nieuwe tuinen aangelegd. De
gerenoveerde Theodorakapel in
tegenover liggende ‘kloostermuur’
Zwolle. Het kloostercomplex dat
is voorzien van betonnen bankjes.
hier ooit stond, is weg. De kapel
Parallel daaraan een breed
bleef en ligt tegenwoordig goed
flaneerpad: “Hier is een plek
verscholen achter hoogbouw.
ontstaan waar ouderen en jongeren
Sinds kort geflankeerd door recent
elkaar als vanzelfsprekend kunnen
opgeleverde appartementen
ontmoeten. Zorg voor elkaar, net
en eengezinswoningen.
als vroeger”, constateert Van Herel
Sociale woningbouw naast een
met genoegen. n
11
KUNST DAAGT JE UIT OM ANDERS TE KIJKEN Metrolijn Havenkwartier Willem de Haan
Natural Stages Stan Wannet
Everybody Happy Willum Geerts
advertentie
Kunstenlab organiseert tentoonstellingen waar experiment en onderzoek centraal staan. We hebben een podium waar je spannende kunst kan zien en ervaren. Het Kunstenlab staat midden in het Havenkwartier in Deventer, een 100 jaar oud industrieterrein waar ook volop geĂŤxperimenteerd wordt: met de openbare ruimte. Zo is er een spannende plek ontstaan waar erfgoed, architectuur, wonen, werken, kunst, cultuur en horeca samenkomen.
Havenplein 20 7411 ME Deventer 0570 611848 www.kunstenlab.nl
“
ARTICIPEREN IS MOOI, P KRITISCH PARTICIPEREN NOG BETER!
”
VAN KINDERBOERDERIJ NAAR NATUURBOERDERIJ FOCUS EN VOORTGANG IN PROCES DANKZIJ WERKPLAATS OMGEVINGSKWALITEIT Petra Versluis
VERSCHUIVENDE ROLLEN
De Omgevingswet brengt veel verande-
“Als ik het heel formeel zeg”, legt Rik
ringen maar ook meer dan ooit kansen
Onderdelinden, programmamanager
om ideeën te realiseren. De praktijk is
Omgevingskwaliteit van Het Oversticht
Op het moment dat de hulp van de
echter weerbarstig en ruimtelijke ontwik-
uit, “maakt de Werkplaats Omgevings-
Werkplaats Omgevingskwaliteit werd
kelingen zijn complex. Initiatiefnemers
kwaliteit complexe processen van initia-
ingeroepen, was de initiatiefgroep al
en gemeenten die nu al anticiperen op
tief tot resultaat eenvoudiger. Vanuit de
een paar jaar bezig met het maken van
de Omgevingswet ervaren dat aan den
Werkplaats ben je in feite een onafhan-
plannen en het overleggen met gemeen-
lijve. Om een plan echt tot wasdom en
kelijke intermediair en sta je ‘boven de
te en omwonenden. Zij waren niet alle-
dus uitvoering te brengen, is procesbe-
partijen’. Hier kun je gebruik van maken
maal enthousiast over het idee dat hun
geleiding nodig. In die ondersteuning
door een goede afweging te maken
vrije uitzicht in de toekomst mogelijk
voorziet de Werkplaats Omgevingskwa-
van alle belangen. Werken volgens de
belemmerd zou worden door hekwerk,
liteit van Het Oversticht.
Omgevingswet betekent dat de gemeen-
gebouwen en wie weet, geparkeerde
te faciliterend is en de initiatiefnemer
auto’s. Onderdelinden: “Alhoewel alle
Een groep initiatiefnemers van de na-
aan zet is. In Nieuwleusen wilde een
mensen uit de initiatiefgroep voor de
tuurboerderij Nieuwleusen ging met
groep actieve inwoners een agrarisch
overheid werkzaam zijn, wist niemand
deze methode aan de slag. En met re-
perceel omvormen tot kinderboerderij.
hoe het ruimtelijk ordeningsproces
sultaat: na een jarenlange zoektocht ligt
De gemeente wilde hieraan meewerken.
precies in elkaar zit. Het is niet meer
er nu een duidelijk plan met draagvlak
Als dan een bewoner ook nog graag zijn
zo dat mensen een idee neerleggen
van diverse belanghebbenden. Met het
perceel hiervoor beschikbaar wil stellen,
bij de gemeente, waarop verschillende
principeakkoord van het College, kan nu
lijkt het op papier appeltje-eitje. Niets
afdelingen zich erover gaan buigen en
een bestemmingsplan-wijzigingsproce-
is minder waar.”
er brieven heen en weer gaan met aan-
dure ingezet worden.
dachtspunten – nee! Werken volgens de
13
magazine
Omgevingswet betekent dat alle rollen
Synergie valt. De gebouwen worden
anders zijn en nog erg nieuw.
allemaal duurzaam gebouwd. Oost 5 Architectuur werkt kosteloos aan het
De Werkplaats heeft als taak om de ini-
ontwerp, zij willen hiermee het project in
tiatiefnemers verder te helpen door hen
hun dorp steunen. De natuurboerderij zal
kritisch te bevragen: ‘Wie hebben er be-
voor ouders en kinderen in het dorp een
langen?’, ‘Wie gaan erover?’ Je merkt dat mensen niet gewend zijn om fundamenteel over deze dingen na te denken. En de crux bij participatie is: je kunt iedereen meevragen, maar dan krijg je stroop. Je moet keuzes durven maken: niet iedereen is voor zo’n proces even belangrijk.”
“Je moet keuzes durven maken. Niet iedereen is voor zo’n proces even belangrijk.”
Het plan voor een kinderboerderij bleek aanscherping nodig te hebben. “Bij de een ging het om dieren, bij de ander vooral om
prachtige aanwinst zijn. De Omgevings-
educatie over de natuur, een derde zag
wet biedt in de toekomst zeker ruimte
het meer als duurzaam voorbeeldproject.
aan dergelijke bewonersinitiatieven.
De financiering en exploitatie was ook
Onderdelinden: “Door zo’n proces door
niet duidelijk. Bij ons startoverleg met
een onafhankelijke partij te laten bege-
de initiatiefgroep en de gemeente werd
leiden, help je alle belanghebbenden.” n
het idee aangescherpt. We zijn gestart vanuit de ambitie. Aan alle deelnemers aan het overleg werd gevraagd deze te schetsen op het gebied van economie, ruimte, sociaal, verkeer, milieu & energie. Wij hebben duidelijk gemaakt dat het hier om een erf gaat. En we zijn ingegaan op de omgevingskarakteristiek. Hoe zit dit gebied in elkaar? Wat past er wel en niet bij? Je mag niet zomaar iets bouwen in het buitengebied. We investeerden in het voortraject en konden daarin ook alle individuele belangen, verschillen en overeenkomsten helder krijgen. Daarna konden we grotere stappen zetten. Dankzij de Werkplaats ontstond een duidelijk plan dat tijdens een bewonersavond besproken is met de belanghebbenden. Er ligt nu een duidelijk omlijnd plan. De nieuwe natuurboerderij komt op het weiland van Evert en Frieda Schuurman. Zij schenken het weiland aan de Nieuwleusense gemeenschap, door het onder te brengen in een stichting die onder de paraplu van de coöperatie Nieuwleusen
14
Impressies: Oost 5 architectuur
ERFGOED STERREN Erfgoed is Leefgoed Sonja Paauw
IN SEPTEMBER VOND IN DEVENTER DE KICK OFF VAN ERFGOEDSTERREN PLAATS. EEN WEDSTRIJD DIE IEDEREEN IN OVERIJSSEL DIE MAATSCHAPPELIJKE DOELEN MET BEHULP VAN ERFGOED WIL BEREIKEN, DE KANS GEEFT OP 10.000 EURO. ERFGOED STERREN START IN 2020 VOOR HET GROTE PUBLIEK. PROVINCIE EN GEMEENTEN SPELEN EEN BELANGRIJKE ROL BIJ HET VINDEN VAN DE NIEUWE ERFGOED STERREN. GEDEPUTEERDE CULTUUR VAN DE PROVINCIE OVERIJSSEL ROY DE WITTE, WAS EEN VAN DE SPREKERS EN LIET ZIJN VISIE OVER ERFGOED STERREN HOREN.
SHO00090
SHO00090
Fotografie Yvonne Pieters
magazine
“Alles gaat in dit tijdperk zo snel, momenten van rust zijn er bijna niet meer en door erfgoed heb ik het gevoel van thuiskomen en van rust. Daar wil ik zuinig op zijn.”
Door erfgoed de drive om dingen in gang te zetten
Verbinding maakt Erfgoed Sterren bijzonder
“In het geval van Erfgoed Sterren is dat
De provincie, oftewel het provincie-
Wat maakt deze campagne bijzonder vol-
waar! Laten we ons culturele erfgoed
bestuur waar Roy de Witte deel van
gens Roy? “Het gaat niet om het effect van
inzetten en combineren met de maat-
uitmaakt, kun je ook zien als cultureel
de transities op ons erfgoed, het speelt
schappelijke uitdagingen waar we geza-
erfgoed. Maar dan immaterieel. “Het is
juist in op de kracht van ons erfgoed.
menlijk voor staan.”
binnen het erfgoed mijn drive om dingen
Door te verbinden en door ons culturele
Roy de Witte: “Mensen zeggen vaak dat we moeten leren van het verleden, dat we schatten moeten koesteren en dat iedereen de dooddoener 1 + 1 = 3 kent.
in gang te zetten, in beweging te krijgen.
erfgoed te benutten en te betrekken bij
Overijssel is volgens de gedeputeerde
Door de cross-over te maken van politiek
al die ontwikkelingen. Zet het in als on-
een prachtige provincie met statige,
naar samenleving, door gewoon de mou-
derdeel van de som en gebruik het om
monumentale gebouwen, spannende
wen op te stropen. Met actief noaber-
de oplossing van actuele maatschappe-
archeologische vindplaatsen en fan-
schap gaan we de grote opgaven te lijf!”
lijke vraagstukken een stapje dichterbij
tastische landschappen. “Ons cultureel
te brengen. Want vanuit denkkracht,
erfgoed wordt door velen gekoesterd
De uitdaging van Erfgoed Sterren is om
innovatief handelen en sociale omgang
en gewaardeerd.
het cultureel erfgoed te verbinden aan
ontstaan verrassend goede dingen! Ons
actuele vraagstukken en opgaven. Veel
culturele erfgoed inspireert en geeft rich-
mensen geven om ons erfgoed en maken
ting daarbij. En wie weet brengt het ons
zich tegelijkertijd druk om de grote ver-
inderdaad bij 1 + 1 = 3!”
anderingen die op ons af komen. De energievoorziening, de vergrijzing, kli-
In 2019 was Panorama Nederland met
maatverandering of het omschakelen
een prachtige tentoonstelling in Zwolle
naar een circulaire economie raken de
en Almelo te bewonderen. Deze reizende
samenleving, beïnvloeden ons landschap,
tentoonstelling schetst een toekomst-
de ruimte die we met elkaar delen, en
beeld van de ruimtelijke inrichting van Ne-
daarmee ook ons erfgoed.
derland en plaatst onder meer de huidige vraagstukken in een historische context.
Meer informatie op Facebook: @ErfgoedSterren
Gezocht: betrokken mensen
Anno nu is er steeds meer behoefte aan
Oude gebouwen en historische
gemeenschappelijke waarden, een eigen
plekken bieden vaak unieke
Een podium voor plannenmakers
identiteit en nieuwe verbindingen. Erf-
kansen voor nieuwe initiatieven.
goed maakt deze waarden helder en
Ze maken onze omgeving
brengt ze dichtbij mensen. Erfgoed Ster-
prettig, mooi en zitten vol
Met ‘Erfgoed Sterren’ geeft Het Oversticht
ren laat het maatschappelijk belang van
verhalen uit het verleden. Door
de prachtige voorbeelden een podium
erfgoed op inspirerende wijze zien en
deze gebouwen en plekken te
zodat ze ook anderen kunnen inspireren.
versterkt zo het bewustzijn dat erfgoed
verbinden aan plannen van nu
Er zijn vijf categorieën waarbinnen initia-
belangrijk is voor de samenleving. n
ervaar je nog krachtiger wat de
Het laat zien dat we in het verleden ook voor grote, soortgelijke opgaven stonden en deze met elkaar tot een goed einde
uit Overijssel
hebben weten te brengen. “Dat kunnen wij nu ook”, zegt Roy.
tiefnemers Erfgoed Ster kunnen worden:
waarde van ons Overijsselse
sociale kwaliteit, agro & food, human
erfgoed is. Om dat te laten zien
capital, duurzaamheid en vrijetijdseco-
is er de campagne Erfgoed
nomie. Voor elk van deze categorieën
Sterren, een wedstrijd voor
organiseert Het Oversticht inspiratie-
iedereen die de verbinding legt
sessies die in het najaar van 2019 en in
tussen maatschappelijke doelen
het voorjaar van 2020 plaatsvinden. De
en erfgoed.
bekendmaking van de winnaars vindt plaats in het najaar van 2020.
advertentie
Heeft u een heart voor de IJsseldelta? Voelt u zich gedeeld eigenaar en wilt u samen met bewoners en ondernemers investeren in de kwaliteiten van het gebied? Hecht u waarde aan een samenwerking met gebiedspartijen, rekening houdend met elkaars belangen en wensen? Sluit u dan aan bij de Gebiedscoöperatie IJsseldelta en werk samen met ons aan de vitaliteit en kwaliteit van het gebied.
De Gebiedscoöperatie IJsseldelta is een samenwerking van bewoners, ondernemers en belangenorganisaties onder andere op het gebied van landschap, natuur, landbouw, leefbaarheid, toerisme & recreatie en energie & duurzaamheid. Wij zijn de gebiedsontwikkelings- en samenwerkingspartner voor overheden, financiers, investeerders, gebiedspartijen én particuliere initiatiefnemers. De coöperatie heeft geen winstoogmerk en streeft efficiency en meerwaarde voor haar leden na. De coöperatie is van en voor haar leden. Bezoek onze website www.gcijsseldelta.nl tumblr-square @gcijsseldelta FACEBOOK-SQUARE @gebiedscooperatieijsseldelta Postbus 23 8060 AA, Hasselt paper-plane info@gcijsseldelta.nl phone 088-7844300
#OMZUINIGOPTEZIJN
Grijze reuzen in het polderlandschap Het moet een enorme operatie zijn geweest, zo vlak na de oorlog: het fabriceren van al die prefab-elementen voor de grote schokbetonschuren in de Noordoostpolder. Maar wat destijds gold als groot formaat, geschikt voor kisten met uien en aardappels die in de polder geteeld werden, voldoet niet meer aan de eisen van nu. De schuren zijn anno 2019 te klein voor de benodigde opslagruimte; het aantal agrarische bedrijven loopt terug. Wat zijn de kansen om dit erfgoed uit die tijd te behouden? Gelukkig is de waardering voor het erfgoed van de wederopbouw gekanteld. We worden zuiniger op het gedachtengoed en de bouwproductie uit de jaren vijftig en zestig. Een aantal schuren is inmiddels beschermd door een rijks- of gemeentelijke monumentenstatus. Je hoopt voor de overige schuren op een invulling voor de lange termijn. Want karakteristiek zijn ze, die grijze reuzen in het polderlandschap. Hebt u een suggestie voor onze rubriek ‘Om zuinig op te zijn’, mail deze dan naar redactie@hetoversticht.nl
19
  magazine
20
“UITEINDELIJK GAAT HET OM LEVENSGELUK” Kosten gaan vaak voor de baten uit bij erfgoed Yvonne Jansen TEGENOVER IEDERE LAST STAAT EEN BAAT.
De ontmoeting tussen beide dames vindt plaats in
HET IS DE VRAAG OF DE BAAT OPWEEGT
een expositieruimte in het Deventer Havenkwartier.
TEGEN DE KOSTEN. IN FINANCIEEL OPZICHT
Dit is een spannend stadsdeel met veel industrieel erfgoed en nu ook creatieve bedrijvigheid, bijzondere
IS DAT LANG NIET ALTIJD ZO, MAAR IN
horeca, woningen en een nog werkzame binnen
MAATSCHAPPELIJK OPZICHT VAAK JUIST
haven. Het gebied is illustratief voor het gesprek dat
WEL. HOEWEL DE MAATSCHAPPELIJKE BAAT STUKKEN MOEILIJKER INZICHTELIJK IS TE
we willen voeren. Want wat was er verloren gegaan als de gemeente Deventer aan het begin van deze eeuw niet het lef had gehad met een nieuw, ambi-
MAKEN, IS HET VERSTANDIG DAAR WEL NAAR
tieus masterplan voor de herontwikkeling van dit
TE STREVEN EN ER EEN ‘PRIJSKAARTJE’ AAN
afgedankte industrieterrein voor de dag te komen?
TE HANGEN. DAT WORDT WEL DUIDELIJK TIJDENS EEN GESPREK TUSSEN ELISABETH
Met andere woorden: als Deventer naast de lasten van het opknappen niet de baten had gezien waar de huidige gebruikers van kunnen genieten?
RUIJGROK, OMGEVINGSECONOOM BIJ HET INGENIEURSBUREAU WITTEVEEN + BOS EN MIREILLE DOSKER, PROGRAMMALEIDER ERFGOED BIJ HET OVERSTICHT. Fotografie Yvonne Pieters
21
magazine
Loont investeren in behoud en ontwikkeling van cultureel erfgoed? Om deze vraag te kunnen beantwoorden, dient de maatschappelijke waarde van erfgoed uitgedrukt te worden in harde euro’s. Omgevingseconome Elisabeth Ruijgrok pionierde daarmee en geldt als belangrijke Nederlandse deskundige op dit gebied. Vaak maakt zij een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) om zo overheidsuitgaven te verantwoorden. Zo’n analyse geeft antwoord op de vraag in hoeverre een project of maatregel, zoals bijvoorbeeld de instandhouding van erfgoed, bijdraagt aan vergroting van de maatschappelijke welvaart. Een MKBA brengt zowel de financiële als de sociaaleconomische baten in kaart, in geld uitgedrukt en afgezet tegen de kosten. In het eerste geval bijvoorbeeld door opbrengsten uit horeca of entreekaartjes mee te nemen en in het tweede geval door bijvoorbeeld recreatieve beleving of genot.
Zo’n rekensom maken is precies het werkterrein van
te helpen. Neem bijvoorbeeld herbestemming van
Elisabeth. Investeringskeuzes tegen het licht hou-
een dorpsschool als werkplaats voor creatieve be-
den ten aanzien van verschillende kwaliteiten van
drijven, of hergebruik van een oude tramlijn als
de leefomgeving, uiteenlopend van natuur, water,
snelfietsroute. Zorg dat het erfgoed meerwaarde
lucht en ook erfgoed. “Wat ik graag wil laten zien,
blijft geven aan de samenleving.”
is dat economie niet het vakgebied van de euro is. Die euro is niks anders dan een ruilmiddel. Econo-
Als ander voorbeeld noemt zij de Grijze Silo verder-
mie gaat over kiezen, en omgevingseconomie over
op in het Havenkwartier. Het Oversticht hield daar
keuzes voor de kwaliteit van onze leefomgeving.”
eerder op de dag een bijeenkomst voor bestuurders en erfgoedprofessionals. Het twaalf etages hoge
Erfgoed draagt bij aan betekenisvolle ruimte Omgevingseconomie sluit goed aan op de activiteiten van Het Oversticht, vindt Mireille. Wij houden ons als onafhankelijke maatschappelijke organisatie bezig met vraagstukken rondom erfgoed, ruimtelijke kwaliteit en duurzaamheid. In bijvoorbeeld herbestemmingsadviezen, waardebepalingen of energiebesparingsscans die Het Oversticht opstelt, geldt een aansprekende leefomgeving als een belangrijke te behouden of ontwikkelen waarde. Het raakt direct aan de drijfveren van Mireille: “Mijn persoonlijke interesse is de vraag wat kwaliteit van ruimte oplevert voor mensen. Hoe fysiek kan het effect van ruimte zijn, en hoe rijk aan betekenis? Erfgoed draagt bij aan betekenisvolle ruimte. Zorgvuldig erfgoedbeheer kan werken als katalysator of troef om sociaal-maatschappelijke of economische ontwikkelingen v erder
22
gebouw heeft een woonbestemming gekregen en er wordt ook in gewerkt. “Die silo had je kunnen bestempelen als sta-in-de-weg, maar is herkend en erkend als een karakteristiek gebouw. De mensen
die daar nu een privéwoning hebben, maakten van
leren, onderzoeken, agenderen en inspireren. En we
de nood een deugd, omdat ze zich realiseerden hoe
brengen daarmee de potentie van een plek in beeld.
geweldig het uitzicht over het IJssellandschap en de
Die kan iemand anders dan daarna verzilveren.”
stad is. Een enorm karwei haalden ze zich daarmee op de hals. Het gebouw heeft een fantastisch nieuwe bestemming gekregen. Niet alleen voor henzelf,
Underdogs in beeld brengen
want door de herbestemming is die silo voor ons
Elisabeth brengt graag moeilijk zichtbaar te maken
allemaal blijven bestaan.”
maatschappelijke baten in beeld. ‘De underdogs’ noemt ze die. Hoe dat gaat? “Je meet de effecten
“Zoals ruimte emoties oproept, doen getallen dat
die een maatregel heeft op de omgevingskwaliteit
ook”, reageert Elisabeth op de opmerking van Mi-
en vervolgens meet je wat welvaarts- en welzijns
reille. “Het valt mij altijd op dat veel mensen er een
effecten voor de mensen, de baten dus, van die
hekel aan hebben. Jammer, want getallen kunnen
kwaliteitsverbeteringen zijn. Die baten zet je af
bijdragen aan een betere en mooiere omgeving.”
tegen de kosten. Kom je boven nul uit, dan heb je het netto welzijn vergroot. Je doet iets, er treedt een
“Ik reken vaak voor overheden en semi-overheden
kwaliteitsverbetering op en dan krijg je een baat.
de keuzes door die zij op het punt staan om te gaan
Met erfgoed is dat eigenlijk niet anders dan met
maken. Die berekeningen laten zien wat het beste is.
natuur, waar het voor mij mee begon.”
Met sommige onderwerpen is dat niet zo moeilijk. Bij woningbouw bijvoorbeeld staan de maatschappe-
Het blijft een taai gevecht, vertelt ze. “Er gaat meer
lijke baten buiten kijf. Iedereen wil wonen en snapt
geld naar asfalt dan naar cultuurhistorie. Veel men-
welke voordelen dat met zich meebrengt. Maar zodra
sen willen graag in auto’s rijden, dus asfalt heeft te
het gaat om onderwerpen als waterkwaliteit versus
maken met een basisbehoefte. Maar iedereen wil
wegverbreding, natuur versus gezondheidszorg,
ook graag door een mooi landschap rijden. Wie in
cultuurhistorie versus industrieterrein, dan zijn de
staat is zijn baat of belang goed voor het voetlicht
keuzes stukken lastiger. Ik vind het mooi als keuzes
te brengen, bijvoorbeeld door de hogere vastgoed-
worden gemaakt waar we met z’n allen op de lange
waarde uit te drukken, heeft het gemakkelijker. Puur
termijn de meeste welvaart en welzijn aan ontlenen.”
genot van een mooi landschap is moeilijker uit te drukken. Ik vind het belangrijk dat er een eerlijke
Dat past goed bij de ‘why’ van Het Oversticht, merkt
afweging wordt gemaakt. Dus dat ‘underdogs’ die
Mireille op. “Wij stellen mensen in staat met goede
hun baten niet zo goed aan kunnen tonen, serieus
argumenten – en bij ons zijn dat vaak ruimtelijke ar-
worden genomen.”
gumenten in plaats van economische argumenten – toekomstbestendige keuzes te maken. We signa-
23
advertentie
www.tsbouwvastgoed.nl
DE UNIEKE IDENTITEIT VAN INDIË ALMELO
Op een steenworp afstand van het centrum van Almelo ontstaat een nieuw stuk binnenstad. Geen nette straatjes maar divers en verrassend. In Indië leef je in een inspirerende omgeving, waar wonen, water en groen op een bijzondere manier verweven zijn. Indië inspireert, met de unieke combinatie van historische fabrieksgebouwen, monumentale eiken, water, cultuur en horeca. Geschiedenis Het voormalige terrein van Koninklijke Ten Cate is al honderden jaren bekend onder de naam Indië. De naam dateert uit de tijd dat het in Almelo geproduceerde textiel geëxporteerd werd naar Indonesië om daar te laten batikken. Een van de kwaliteiten van het plan voor Indië is het hergebruik van een flink deel van de oude fabrieksgebouwen. De keuze om het vernieuwingsplan Indië te blijven noemen was een logisch gevolg, passend bij het rijke verleden van deze bijzondere plek. Het rijke textielverleden van het uitgestrekte fabriekscomplex van Koninklijke Ten Cate is één van de inspiratiebronnen bij de vernieuwing van deze bijzondere plek en bepaalt de identiteit van de locatie. Het behoud van het historisch gebouwen is een belangrijk uitgangspunt voor Indië, evenals het behoud van bestaand groen en het historisch wegenpatroon. Er blijven vier karakteristieke gebouwen staan. Dat zijn de Watertoren, de Weverij, Spoelerij en de Sterkerij. Verder blijven de gevels aan de zogenaamd Kalverstraat intact. In totaal komen er ruim 600 koop- en huurwoningen.
Spoelerij In 2016 werd de Spoelerij al getransformeerd naar 18 energie neutrale huurwoningen. Bij de transformatie werd zo veel mogelijk van de oorspronkelijke gebouwen in tact gehouden. De woningen hebben dus nog hun authentieke gevels en betonconstructie. Door de noord-zuid oriëntatie lukte het om maximaal gebruik te maken van zonne-energie. Ondertussen worden deze woningen al ruim 3 jaar bewoond. Transformatie van de Sterkerij De Sterkerij is door de ligging aan de Laan van Indië centraal gelegen, het kloppende hart van Indië en een plek vol levendigheid. Een paar jaar geleden floreerde hier nog de stadsmusical van Katoen en Nu. Nu wordt dit unieke gebouw getransformeerd naar een gebouw met nieuwe kantoren, praktijkruimtes en horeca. De identiteit en het karakter van het gebouw blijft bewaard, maar wel met een moderne twist. Het complete gebouw is energie neutraal en de negen units zijn vrij in deelbaar. Ook dit belooft een van de eyecatchers van Indië te worden! Meer info? Kijk op www.sterkerij.nl
Onderdeel van Ter Steege Groep
De omgevingseconome beschrijft de essentie van
Elisabeth komt enthousiast met een eigen voorbeeld:
een maatschappelijke baat: “Dat je niet alleen naar
houtwallen ter afbakening van bezit. “Die hebben
je eigen voordeel kijkt, maar ook wat het voor een
een rijk insectenleven en helpen bij biologische
ander betekent. Dat je álle uiteindelijke welvaarts
plaagonderdrukking. Met ecologisch bermbeheer is
effecten meeweegt. Ook de welzijnseffecten voor
het niet anders. Je hebt daar wel historische kennis
mijzelf en anderen. En dán maak ik de keus.”
voor nodig van flora en fauna: waarom deden we dat vroeger ook al weer zo? Hetzelfde erfgoed krijgt
Erfgoed en de behoeften van nu
andere baten. Wij noemen dat in de civiele techniek flexibel ontwerpen. Je ontwerpt een dijk vanwege de
Mireille vindt het belangrijk dat een brug wordt ge-
waterveiligheid, maar in de toekomst worden mis-
slagen tussen erfgoed en actuele maatschappelijke
schien recreatie of de biodiversiteit de belangrijkste
en ruimtelijke ontwikkelingen. Ze noemt als voor-
functies. Erfgoed kan flexibel ontwerpen inspireren,
beeld de veenweiden, die met hun kenmerkende
vooral in de vrijetijdseconomie. Het monumentale
langgerekte verkavelingsstructuur al eeuwen net
erfgoed heeft een bijzondere aantrekkingskracht,
zo horen bij het Nederlandse erfgoed als kaas en
voor recreatie en toerisme.”
Hollandse meesters. “De weiden werden met sloten ontwaterd om ze te kunnen gebruiken voor akker-
Aanvullend wijst Mireille op de sociale impact van
bouw, of om er koeien op te laten grazen. Datzelfde
erfgoed en op de verbindingskracht die het in zich
watersysteem inclusief de verkaveling zou je nu
draagt. “Als ik zie hoeveel mensen enthousiast bezig
omgekeerd in kunnen zetten voor andere vormen
zijn met de herbestemming van een fabrieksgebouw
van landgebruik. Je kunt er met nieuwe technieken
of kerk, om er een muziekzaal van te maken of een
een hoofdstuk aan toevoegen. Bijvoorbeeld door
buurthuis. Dan denk ik: “Mooi hoe mensen in be-
er als ‘gemengd bedrijf 2.0’ met een hoger water-
weging komen; op die plekken slaan vonken over;
peil extensieve veehouderij te combineren met het
er komt energie uit voort.”
telen van eiwitrijke, als veevoer geschikte planten als azolla, lisdodde of veenmos. Intussen zorg je
Waar Mireille het energie noemt, heeft Elisabeth het
voor vermindering van CO2-uitstoot en versterking
over baten. Wat is het verschil? Elisabeth: “Ik denk
van klimaatadaptatie.”
dat het eigenlijk een andere benaming voor hetzelfde is. Een baat is iets waar je blij van wordt. Het is allebei geluk.” n
25
magazine
Vloei en bloei Bij het Overijssels dorp De Krim, voormalig centrum van turfwinning, vinden we een bijzonder stuk industrieel erfgoed, tevens nieuwe natuur: de zogeheten ‘vloeivelden’. Dit zijn spoelbassins van de voormalige aardappelmeelfabriek AVEBE. Nadat de fabriek sloot, werden de 65 hectare tellende bassins door de provincie Overijssel aangekocht en overgedaan aan Staatsbosbeheer. Een beslissing die leidde tot grote biodiversiteit. Vrijwilligers telden er tientallen soorten broedvogels, waaronder zeldzame en bedreigde soorten zoals geoorde fuut, visdief, zwartkopmeeuw, zomertaling en ransuil. Ook planten hebben het hier uitstekend naar de zin, vooral stikstofminnende pioniers als akkerdistel, brave hendrik, paardenbloem, zuring en weegbree. In de bloeitijd trekken die veel insecten. En mensen, niet te vergeten, van vogelspotters tot hardlopers!
26
Foto: Cloudshots
27
magazine
Tim Vredeveld
Verandering en kwaliteit gaan hand in hand bij het verduurzamen van de leefomgeving. In september was ik als spreker te gast op Springtij.
kortetermijnoplossing. De kwaliteitsslag wordt nog te vaak
Het grootste duurzaamheidsforum van ons land.
achterwege gelaten en dat is dom. Want als je toch al aan
Mijn verhaal begon ik met de zin: “Onze leefomgeving
het scheppen bent, doet die ene kruiwagen extra er ook
is een afspiegeling van de wensen en noden van onze
niet toe. Helaas is die gedachte nog geen gemeengoed.
samenleving en verandert daarom altijd met ons mee”.
Sla er het rapport ‘Zorg voor landschap’ van het Planbureau voor de Leefomgeving – afgelopen november
De titel van Springtij was ‘Morgen is allang begonnen’.
gepresenteerd – maar op na. Daarin concludeert het PBL
Een titel naar m’n hart. Want de tijd is voorbij van
dat het landschap in het huidige overheidsbeleid al te vaak
doorschuiven naar morgen, plannen blijven maken en
sluitpost is. Het is tijd voor maatregelen die én bijdragen
blijven onderzoeken. Ook op het moment dat ik dit schrijf
aan het tegengaan van klimaatverandering én die onze
gaat op allerlei plekken de schop in de grond. Om wegen te
leefomgeving kwalitatief een impuls geven.
verbreden, bruggen aan te leggen, zonneparken te bouwen, dijken op te hogen en nog veel meer. Stuk voor stuk zijn het
‘Mooie woorden, maar hoe dan?’ Accepteer ten eerste
fysieke maatregelen die onze leefomgeving van morgen
dat onze leefomgeving geen openluchtmuseum is. Het is
vormen en die kansen bieden om de kwaliteit van onze
een reflectie van de steeds veranderende noden en
leefomgeving een impuls te geven.
wensen van onze – en eerdere – generaties. Vaak gaat de verandering zo langzaam dat we er geleidelijk aan
Te vaak zie ik projecten van start gaan waarbij er wel
wennen. In onze leefomgeving – of het nou in landelijk
‘nagedacht’ is over allerlei duurzame thema’s, maar
gebied is of in een stedelijke kern – houden we het liefste
waarbij de kwaliteit steeds meer afvlakt, totdat er
alles zoals het is. Meestal komt dat door de betekenis die
uiteindelijk weinig meer overblijft. Het rendementsdenken
mensen aan plekken toekennen. Omdat ze er opgegroeid
waarbij het aantal kilowatturen overheerst, is een
zijn, omdat het de plek is waar je je eerste zoen kreeg of
28
Blog Tim Vredeveld
simpelweg omdat jij je er fijn voelt en dat het er ‘mooi’ is.
Hopelijk is het duidelijk dat ik een optimist ben. En dat
Een natuurlijke reactie op verandering is verzet. Ik heb zelf
verandering en kwaliteit hand in hand kunnen gaan als je er
ook herinneringen aan plekken waar ik als kind hutten
goed over nadenkt en doordacht handelt. Verduurzaming
bouwde, dagenlang naar roestige spijkers zocht met mijn
is voor mij daarom nooit een doel op zich. Ik wil me inzetten
metaaldetector – en niet onbelangrijk – waar mijn zoontje
voor verduurzaming van onze leefomgeving met kwaliteit.
nu hetzelfde doet bij zijn opa en oma.
Het gesprek over wat kwaliteit is, kan ons helpen om op de langere termijn terug te kijken met een voldaan gevoel.
Generaties groeien in verschillende tijdsgewrichten en met andere waarden op. Zo zegt mijn zoontje doodleuk ‘molen’
Om dit te bereiken, is het nodig met elkaar af te stemmen
tegen een windmolen van 200 meter hoog maar ook tegen
wat we belangrijk vinden in onze leefomgeving. Op die
de korenmolen in de stad uit 1776.
manier kunnen we het woord ‘kwaliteit’ blijven inkleuren en kunnen we binnenkort nieuwe lagen aan onze leefomgeving
Als het ons lukt om te accepteren dat plekken veranderen,
toevoegen. Over 50 jaar protesteren we dan zij-aan-zij als we
dan kunnen we het gesprek met elkaar voeren over
windmolens, zonneparken en andere installaties af moeten
kwaliteit. Wat betekent kwaliteit voor een specifieke
breken omdat er betere en nog duurzamere middelen
plek of gebied? Kunnen we die kwaliteit versterken door
voorhanden zijn. n
het toevoegen van een nieuwe functie? Lastige – maar noodzakelijke – vragen als we het bijvoorbeeld hebben over
Tim Vredeveld is programmaleider Verduurzaming
de impact van de energietransitie in onze leefomgeving.
bij Het Oversticht.
De publieke discussie over de plaatsing van zonneparken en windmolens is fel. Feit is echter dat onze leefomgeving altijd een component van energieopwekking in zich heeft gehad. Van veenafgravingen tot elektriciteitscentrales met grote verdeelstations. Die ontwikkeling is in de loop der tijd praktisch onzichtbaar geworden. We vinden het een vanzelfsprekendheid dat er stroom uit een stopcontact komt, maar de manier waarop die stroom opgewekt is, staat heel ver van ons af. Energiebronnen zullen de komende 10 jaar veel zichtbaarder worden in onze leefomgeving. De kunst is om dat op plekken te doen waar de leefomgeving direct – of indirect – aan kwaliteit wint door een toevoeging van de energiefunctie. Ik ben ervan overtuigd dat dat op veel plekken prima kan, maar alleen als je geen concessies doet en het rendementsdenken durft te verlaten. Dan krijg je waardevolle combinaties van hernieuwbare energie met nieuwe vormen van landbouw en natuurontwikkeling. Er zijn genoeg plekken waar men dat begrepen heeft. De zonneparken in Heeten en het Gelderse Hengelo zijn voorbeelden van plaatsen waar flink geïnvesteerd wordt in het herstellen of versterken van landschapsstructuren.
magazine
Duurzame wooninitiatieven in opmars Yvonne Jansen
Zelfvoorzienend wonen in hergebruikt materiaal Langs het spoor in Olst staat tegen een
jaartemperatuur en ondergrond.
aarden wal een kleine nederzetting,
Strobalen, leem, hout, autobanden
waarvan de huizen uitkijken over de
en ander ‘afval’ zijn samen met – waar
akkers. Het zijn zelfvoorzienende
mogelijk – lokale materialen gebruikt.
‘aardewoningen’, die tussen 2013
IJsselzand bijvoorbeeld, fungeert als
en 2015 zijn gebouwd op initiatief
warmtebuffer en is verwerkt in de
van Aardehuis Oost-Nederland.
fundering. Grote glaswanden op het
Deze bewonersvereniging liet zich
zuiden vangen veel zonnewarmte
inspireren door het Amerikaanse
op, in combinatie met zonnepanelen.
‘Earthship’ principe, gekenmerkt door
Gezuiverd grondwater wordt gebruikt
radicaal hergebruik van materialen.
als drinkwater. Iedere woning heeft
Architectenbureau Orio ‘vertaalde’ de
een composttoilet. Een helofytenfilter
principes naar de Nederlandse situatie,
bestaande uit zand met rietplanten,
daarbij rekening houdend met neerslag,
zuivert grijs afvalwater. n
Foto: Jan van Sandwijk
31
magazine
Nieuwe woningen
Gebouwd op oude idealen Zonnepanelen op het erf van een
Oud-militair en minister van Staat
de loop der tijd zijn afgebroken.
nieuwe koloniewoning.
Johannes van den Bosch bedacht een
Warmte en koelte worden
methode waarmee hij twee vliegen
heel efficiënt afgegeven via
in één klap sloeg. Hij bood armen
vloerverwarming. Zonnewarmte
onderdak en werk én het land werd
gaat via zonnecollectoren op het
tegelijkertijd ontgind voor landbouw.
dak naar een zonneboiler, om
Zijn gedachtegoed herleeft deels door
water te verwarmen. Stroom
de bouw van nieuwe koloniewoningen
voor de installaties komt van
in de voormalige landbouwkoloniën
een zonnecelinstallatie, die een
Wilhelminaoord en Frederiksoord.
gasaansluiting overbodig maakt.
Opdrachtgever is de stichting
De houtskelethuizen hebben een
Maatschappij van Weldadigheid,
kierdichte ‘schil’ om de energievraag
die landschap en karakteristieke
te beperken en zijn voorzien van
lintbebouwing wil behouden en
een ventilatiesysteem dat ’s winters
herstellen. Ditmaal zonder de
de inkomende lucht opwarmt door
stichtende bedoelingen van vroeger,
warmte die aan de uitgaande lucht
en mét modern comfort.
onttrokken is. ’s Zomers werkt dit precies andersom.”
Hilco Broekman van de stichting Maatschappij van Weldadigheid:
De koloniewoningen zijn allemaal
“De nieuwe woningen staan op de
koophuizen, waarbij de grond
‘footprint’ van voorgangers die in
in erfpacht wordt uitgegeven. Op dit moment wordt er een woning recreatief verhuurd aan mensen die geïnteresseerd zijn in een Koloniewoning van de Toekomst. Op deze manier kunnen ze ‘proefwonen’. n
Foto’s: Jaap Schuurman
32
Duurzame wooninitiatieven in opmars
Op een haar na
autarkisch Een mooi voorbeeld van ‘off grid’
zwembad. Balansventilatie met
wonen, ofwel een woning zonder
warmteterugwinning zorgt voor
verbinding met het elektriciteits- en
verse lucht en koeling, per ruimte
gasnetwerk, waternet en riolering,
CO2 gestuurd.”
staat in het Twentse De Lutte. Op de plek van een afgebroken boerderij
Het zelfvoorzienende karakter dat
mocht architect John Velthuis uit
door de eigenaar en de architect werd
Oldenzaal voor een particulier een
beoogd, is nagenoeg verwezenlijkt.
luxe paviljoen bouwen, voor gebruik
De praktijk bleek iets weerbarstiger
in de weekeinden en door gasten.
dan de plannen. “Om de woning op
Het paviljoen is perfect ingepast in
koude winterdagen te verwarmen,
het Twentse coulissenlandschap.
wordt elektriciteit aan het net
“De hoofdstructuur is gemaakt van
onttrokken. Teruglevering aan
eiken uit de buurt. Het eikenhout zorgt
het elektriciteitsnet vindt in de
voor zwaarte en plant het huis stevig
zomer plaats. Maar nog altijd wekt
in de grond. Als tegenhanger geeft het
deze woning meer stroom op
vele glas juist luchtigheid en rondom
dan zij verbruikt: 45.000 kilowatt
uitzicht”, zegt Velthuis. “Het huis is
tegenover een gebruik van 35.000”,
volledig bedekt met zonnepanelen
aldus Velthuis. n
die tevens dienen als dakbedekking, Zonnepanelen als dakbedekking
met accu’s voor opslag van de energie. Electrische glasverwarming en vloerverwarming brengen het huis op de juiste temperatuur en een warmtepomp met horizontale bodemcollectoren verwarmt het Foto’s: Jaap Schuurman
33
magazine
Duurzame wooninitiatieven in opmars
Klein wonen
rijk leven Vanuit de Verenigde Staten is de
Hengelo. Inmiddels staat er een
‘Tiny house movement’ overgewaaid,
tijdelijk wijkje met Tiny Houses op het
een rechtstreeks gevolg van de
Brouwerijterrein in Hengelo. De grond
Amerikaanse huizencrisis en
is voor vijf jaar beschikbaar gesteld
orkaan Katrina. Bewoners hebben
door bouw- en vastgoedbedrijf Ter
duurzaamheid hoog in het vaandel.
Steege uit Rijssen. n
Ze vormen een gemeenschap waarin zelfvoorziening vooropstaat en ‘samen delen’ de gewoonte is. Leerlingen van opleidingscentrum Bouwmensen bouwden de eerste ‘Tiny Tukker’, met alle gemakken van een gewoon huis. Studenten Bouwkunde van Saxion Hogeschool werkten daarna aan een versie 2.0, de Tiny Tukker 2. Deze verbeterde versie werd opnieuw uitgevoerd door leerlingen van Bouwmensen Twente Foto: Herman Honsbeek
Foto: Klusvrouw Hengelo
34
OOK naar Beleving MOOI OP OOG HOOGTE Je kent het wel, die nieuwe rondweg rond het dorp of die nieuwe provinciale weg parallel aan de oude
straatweg. Die nieuwe weg is een stuk sneller dan de
oude route. Het duurt dan ook niet lang of de route is onderdeel geworden van je dagelijks systeem. Ruben Rodenburg
GEVELFONDSEN GEVEN BINNENSTEDEN HERNIEUWD ELAN Yvonne Jansen
Foto’s: Lines are Everywhere en CycloMedia Technology B.V.
35
magazine
De binnenstad z’n
Niet overal gaat het goed met
Robin Veenink, werkzaam bij Het
binnensteden. De grootste
Oversticht, en stadsbouwmeester in
boosdoener is online verkoop met
onder meer de gemeente Hengelo.
teruglopende omzet in fysieke winkels
De achterliggende gedachte is
tot gevolg, leidend tot extra leegstand
dat pandeigenaren zich ervan
op ‘plinthoogte’, het straatniveau.
bewust zijn dat ondernemers
In veel steden kleuren lege etalages
zich graag vestigen in verfraaide
en ontruimde winkels als rotte kiezen
panden, waardoor leegstand
het straatbeeld. In groeiende mate
bestreden wordt. Een financieel
ook opnieuw in kernwinkelcentra die
zetje en deskundige begeleiding
niks te klagen hadden, zegt Gertjan
trekt ze vaak over de streep voor
Slob, directeur Onderzoek van
een verantwoorde opknapbeurt.
Dit is een lokale
retail-onderzoeksbureau Locatus.
Veenink: “Zo’n voorziening draagt
stimuleringsregeling
De ‘markt’ leek daar aanvankelijk zelf
bij aan de economische vitaliteit
de grootste leegstandsproblemen
van binnensteden. Winkelen is in
op te lossen, omdat veel vrijgekomen
toenemende mate een kwestie van
panden zijn omgebouwd naar
beleving. Consumenten kunnen via
woningen of ingevuld werden door
het internet overal hun spullen kopen,
horeca of niet-consumentgerichte
maar juist die beleving krijgen ze aan
functies. “Hoofdwinkelgebieden en
de deur niet meegeleverd.“
oorspronkelijke elan terug geven door de kwaliteit van puien te verhogen. Een zogeheten gevelfonds helpt ondernemers daar een handje bij.
die eigenaren en verhuurders met geld en expertise ondersteunt bij het opknappen van winkelpanden op straatniveau. #OVER sprak met betrokken partijen en keek links en rechts naar de resultaten.
binnenstedelijke winkelstraten krijgen opnieuw de hardste klappen”, zegt
Slob ziet gevel- of puienfondsen
hij. De leegstand stijgt nog niet met
eveneens als een nuttige
volle procenten, maar desondanks is
stimuleringsmaatregel. “Niet hét
het zorgwekkend: “Er zijn extra acties
middel, wel een nuttig instrument.
nodig om leegstand tegen te gaan.”
Het unique selling point van centrumsteden is hun historische
Zo’n actie zou, voor zover al niet
karakter – als ze daarover tenminste
gerealiseerd, de instelling van
beschikken. Met een gevelfonds kun
een gevelfonds kunnen zijn, vindt
je historische architectuur en erfgoed behouden en versterken.” Hij noemt Meppel, waar Het Oversticht een quick scan van gevels uitvoerde in opdracht van pandeigenaren en de gemeente en waar inmiddels een subsidieregeling is. “Daar werkt een gevelfonds prima, maar in Hoogeveen of Emmen moeten andere middelen worden gezocht.” Gevelfondsen bevorderen naar zijn idee niet alleen de winkelfunctie, maar versterken de toeristische functie als geheel. Deventer, met z’n gave middeleeuwse stadsstructuur en monumenten uit de tijd van het handelsverbond de Hanze, is daar volgens hem een mooi voorbeeld van. “Dat is echt een stad voor een weekeindje weg.”
Wemenstraat, Hengelo
36
Gevelfondsen
Hengelo kwam al in 2009 tot het inzicht dat een gevelfonds kan helpen om de attractiewaarde van de binnenstad te vergroten. Zoals in veel stadscentra zijn daar fraaie en karakteristieke gevels ‘weggedrukt’ achter soms ronduit lelijke luifels en winkelpuien. De gemeente riep een ‘puiencommissie’ in het leven, met een onafhankelijke voorzitter, een stedenbouwkundige van de gemeente, een monumentenspecialist en de stadsbouwmeester. Laatstgenoemde wijst erop dat de stimuleringsregeling zich niet alleen leent voor vooroorlogse panden. De talrijke panden uit de wederopbouwtijd in de Hengelose
Nieuwstraat, Hengelo
binnenstad zijn in zijn optiek net zo van waarde. “Bij zijn opmerking over de noodzaak van een historische stadskern heeft Slob een punt”, aldus
Acht keer per jaar heeft de commissie
Een misvatting onder betrokkenen
de Hengelose stadsbouwmeester.
een – meestal goed gevuld –
is volgens Veenink soms dat er
“Maar ik kijk daar anders naar. Vraag
‘spreekuur’. Met eigenaren en/
historiserend opgeknapt moet
je aan het winkelend publiek wat het
of huurders overlegt zij dan over
worden. Uit het archief worden wel
mooi vindt, dan zal het ongetwijfeld
eventuele bouwkundige aanpassingen
eerst oorspronkelijke aanzichten
een zeer oud pand aanwijzen als
van gevels en puien. “Na tien jaar is
opgediept, als houvast voor nieuwe
favoriet. Maar die alleen aanpakken
het nieuwtje er niet af. Er zitten nog
ontwerpen. “Maar het gaat er bij
zou in mijn ogen niet werken. Het gaat
veel verbeteringen in de pijplijn”,
historische panden om dat de
om het straatbeeld als geheel.”
aldus Veenink. Ondernemers en
samenhang tussen begane grond
vastgoedpartijen zijn doordrongen van
en de bouwlagen daarboven wordt
Van meet af aan was er in Hengelo veel
het belang van een vitale binnenstad.
hersteld en dat het totaalplaatje
interesse voor het puienfonds, aldus
Dat zorgt niet alleen voor een stabiele
klopt.” De Hengelose Drienerstraat is
Veenink. “Zowel vanuit de politiek als
huurwaarde, maar verhoogt ook
mede dankzij het enthousiasme van
van pandeigenaren. Tien jaar geleden
de waarde van het vastgoed. Met
genoemde pandeigenaar, gemeente
maakten we een flitsende start in
een zogenoemd multipliereffect:
en huurders nieuw leven ingeblazen.
de Drienerstraat, een aanloopstraat
“Voor elke euro gemeenschapsgeld
Inmiddels zijn om en nabij dertig
die tamelijk in verval was. Een van de
uit het puienfonds komt er gemiddeld
panden aangepakt en daar komen er
verhuurders besloot een rijtje van vier
€3 terug aan investeringen.”
in de toekomst nog bij. n
panden aan te pakken. Uiteindelijk zijn
Niet alleen de vastgoedeigenaren
dat er zelfs vijf geworden, omdat hij er
profiteren daarvan, maar ook
nog een bij kocht.”
inwoners, die erbij gebaat zijn dat het voorzieningenniveau in hun stad op peil blijft en verloedering uitblijft.
37
Landgoed Weldam, Markelo
advertentie
De kroonjuwelen van de provincie Overijssel in het zonnetje bestaat uit landgoederen: een evenwichtig geheel van natuur, landbouw en cultuurgeschiedenis. Ervaar de rust, de schoonheid en de historie. Kom meegenieten op: www.landgoedereninoverijssel.nl
Landgoed Warmelo, Diepenheim
Bijna 10% van de provincie Overijssel
Landgoederen in Overijssel is een initiatief van de Provincie Overijssel, uitgevoerd door Overijssels Particulier Grondbezit in samenwerking met Landschap Overijssel, Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, IJsselacademie en Marketing Oost. (foto's: Shera van den Wittenboer)
natuur inclusief
BOUWEN Berber Brand en Petra Versluis
Het meest duurzame stadhuis van Nederland Toen Almelo een nieuw stadhuis nodig had, stond één ding vast: het moest zo duurzaam worden als binnen het budget mogelijk was. Gekozen werd voor de BREEAM-methodiek, een internationale norm voor duurzaam bouwen. Daarbij is ook aandacht voor de natuur en biodiversiteit buiten het gebouw. Het stadhuis heeft nu boven het parkeerdek een groot sedumdak met grassen. Dit is niet alleen een buffer voor regenwater, maar zorgt er ook voor dat de dakbedekking langer meegaat. Insecten, vogels en vlinders doen er hun voordeel mee. De bijen in de bijenkasten op het dak halen hun voedsel uit de lindebomen en planten in de directe omgeving. In de topgevel van het gebouw zijn aan de noord-noordoostzijde acht zwaluwkasten ingebouwd. Verder zijn er vleermuiskasten en 24 nestkasten tussen de lamellen van het parkeerdek.
Stadhuis Almelo
39
magazine
Denk eens als een vogel DE NATUUR IN ONZE
Het is voor mens en dier belangrijk om
vinden? Misschien helpt een ‘groen’
DIRECTE OMGEVING
de biodiversiteit in stand te houden en
dak met sedum of ‘bruin’ dak op een
STAAT ONDER DRUK.
te verbeteren. Daar kunnen we allemaal
schuur. Of een rommel- of waterplek
aan bijdragen door natuurinclusief te
in de tuin. Verrassend hoe kleine aan-
MUSSEN, ZWALUWEN EN
bouwen en na te denken over de kansen
passingen veel meer leven dichtbij
VLEERMUIZEN ZIEN WE
voor dieren en planten in onze directe
kunnen brengen.
omgeving. Op die manier dragen we
BIJNA NIET MEER OMDAT ER MINDER VOEDSEL VOOR ZE IS EN WE ANDERS ZIJN GAAN BOUWEN. DOORDAT WE ONZE WONINGEN BETER ISOLEREN, ZIJN NESTPLEKKEN VERDWENEN.
niet alleen bij aan de biodiversiteit,
Steeds meer gemeenten willen graag dat
maar ook aan de klimaatadaptatie.
natuurinclusief bouwen de standaard
Natuurinclusief bouwen gaat niet al-
wordt. Het Oversticht ondersteunt dit
leen over kansen bij nieuwbouw, maar
samen met partners. Onder meer met
ook over – soms simpele – aanpassin-
expertsessies die mensen, betrokken bij
gen bij bestaande woningen, kantoren
de bouw, informeren over de mogelijk-
en wijken.
heden van natuurinclusief bouwen. Om mensen met bouwplannen te stimule-
Volgens Maike van Stiphout, landschaps
ren bij nieuwbouw rekening te houden
architect bij DS Landschapsarchitec-
met de biodiversiteit, werkt een toene-
ten, helpt het om eens te denken
mend aantal gemeenten daarom met
vanuit een vogel. Waar is een plek
een puntensysteem. Zo ook in Deventer
om te landen, te nestelen, voedsel te
voor het bouwproject De t uinen van
Checklist natuurinclusief bouwen Tuinen van Zandweerd, Deventer. Meer info: www.opjestek.nl
40
Zandweerd. Een team begeleidt de toe-
Geïntegreerde nestplaatsen
komstige bewoners bij het opstellen van
het eruit ziet, is ook belangrijk.” Zo is iets dat puur bouwkundig was, omge-
hun bouwplannen aan de hand van 3
Rob Moritz, architect bij architectenbu-
bouwd naar een geïntegreerd ontwerp
kernwaarden: ‘natuurlijk’, ‘ingetogen’
reau 19 Het Atelier, betoogt dat er twee
voor mens én dier. n
en ‘vakmanschap’. Van natuurinclusief
manieren van natuurinclusief bouwen
bouwen is sprake als minimaal 15 punten
zijn. Je kan rood bouwen in groen (zoals
Geïnspireerd geraakt?
worden behaald van het in het bestem-
bij de tuinen van Zandweerd) of groen
Ga naar www.hetoversticht.nl/
mingsplan opgenomen toetsingskader,
aanbrengen in rood. Dit laatste is ook
natuurinclusief-bouwen en bekijk daar
de checklist natuurinclusief bouwen.
gebeurd bij de transformatie van de
ook de filmpjes. Zie wat jij kan doen, ga
Deze bestaat uit maatregelen, variërend
watertoren naar woontoren in Zwolle.
voor groen!
van ‘insectenvoorzieningen inbouwen’
Vroeg in het transformatieproces wees
tot ‘groen dak intensief toepassen’. Elke
een ecoloog op de fantastische hoogte
Natuurinclusief bouwen is onderdeel van
kavel en woning is net even anders, dus
van de watertoren welke ideaal is voor
de natuurvisie van de provincie Overijssel,
je kiest wat bij jou en je woning past.
Natuur voor Elkaar.
Zo ontstaat geen stenen jungle, want
zwaluwen en vleermuizen. Idee was dan
dieren en planten zijn meegenomen
ook om nestplaatsen te integreren in het
vanaf het begin van woningontwerp
ontwerp. In plaats van kasten aan ‘de
en kavelinrichting. Deze maatregelen
gevel’ te hangen, zijn ze hier weggewerkt
kosten niet veel extra.
in de steunbalken. Zoals Rob zegt: “Hóe
Nestkasten voor zwaluwen en vleermuizen in steunbalken woontoren, Zwolle
41
  magazine
Wind en water Als de energietransitie ergens een vliegende vaart heeft genomen, dan is dat in Flevoland. Een groot deel van de windenergie die in Nederland op land wordt opgewekt, is afkomstig uit onze jongste provincie. In het moderne, vlakke landschap en aan het open water heeft de wind vrij spel. Flevoland is sinds lang vertrouwd met het beeld van de draaiende wieken en turbines. Dat geldt zeker voor het buitengebied van Dronten, Zeewolde en Lelystad en de dijken langs het IJsselmeer, zoals hier op de IJsselmeerdijk bij Lelystad.
42
Foto: Cloudshots
43
advertentie
Bezoek onze landerijen en landgoederen en geniet! 750 12672017
Oostermaat | Ossenwaard De Haere | Nieuw Rande Kranenkamp-Veldhuizen Wechelerveld | ‘t Schol Boxbergen-Lankhorst Gorsselse Heide
www.ijssellandschap.nl Haereweg 4 in Olst | T 0570 - 635 955
IJssellandschap beheert, ontwikkelt en beschermt 4000 hectare natuur- en cultuurgrond rond Deventer. Dit doen wij met hart voor het verleden, oor voor het heden en oog voor de toekomst. Zodat inwoners van stad en land er heerlijk kunnen blijven wonen, werken en recreëren.
Ruimte voor toegewijd en toekomstgericht IJssellandschap. Voor informatie over onze stichting, de landgoederen, excursie’s & recreatie www.ijssellandschap.nl en via social media.
LANDSCHAPS CRISIS Met lef op weg naar een trots verhaal Frank Stroeken
ONS LANDSCHAP IS IN CRISIS. KLIMAATVERANDERING, DE ENERGIETRANSITIE, HET STIKSTOFOVERSCHOT EN DE AFNAME VAN DE BIODIVERSITEIT VEROORZAKEN GROTE PROBLEMEN. DEZE HEBBEN ALLEMAAL TE MAKEN MET ONS LANDSCHAP WAARIN DE PROBLEMEN ZICHTBAAR WORDEN. IN HET LANDSCHAP MOETEN WE HARDE KEUZES MAKEN EN RUIMTE BIEDEN VOOR OPLOSSINGEN. DIT LEIDT TOT VERANDERINGEN DIE VELEN GAAN RAKEN. HET ONTKENNEN VAN DIE VERANDERING BELEMMERT HET BOUWEN AAN NIEUWE LANDSCHAPPEN WAARIN WE ONS THUIS KUNNEN VOELEN. WE MOETEN MET LEF TOEWERKEN NAAR EEN NIEUW VEELZIJDIG VERHAAL VOOR HET LANDSCHAP!
45
magazine
Veranderingen in het landschap gaan
ruilverkavelingen. Maar ook daarin
natuur, een nieuw verdienmodel en
gepaard met emoties. Het landschap
werd gezocht naar een balans
een nieuwe horizon.
is in toenemende mate een kijkobject
tussen de kwaliteiten van vroeger
geworden. Het platteland biedt meer
en de wensen van nu. Zo is het
en meer plaats aan mensen die
hooggewaardeerde landschap
buiten wonen of die buiten recreëren.
van Drenthe voor een groot deel
vraagt veel ruimte voor honderden
Zelfs jongeren blijken steeds meer
gevormd door ruilverkavelingen
windturbines die het landschap ter
te wandelen in de natuur. Daarnaast
en herinrichtingen die hand
plekke zullen domineren. Tot enkele
veranderen de verhoudingen op het
in hand, door cultuurtechnici,
jaren geleden ontstonden de meeste
platteland. Al decennia stopt elk jaar
landschapsontwerpers, boeren en
turbines in enkele gebieden zoals
2 à 3% van de boeren waarvan velen
bosbouwers werden uitgevoerd.
Flevoland. Dit gaat waarschijnlijk
hun boerderij te koop zetten. In 2000
In deze geest moet er nu weer
veranderen nu alle gemeenten van
waren er nog zo’n 100.000 boeren, nu
worden gewerkt.
Nederland een opgave hebben vanuit
Energietransitie
De productie van duurzame energie
het klimaatakkoord.
zijn dat er 53.000. Ook hierdoor wordt het landschap steeds meer door een
De opgaven waarmee dit artikel begon,
burgerblik bekeken.
vragen samen om fundamentele
De nieuwe turbines moeten we
denkkracht over economie, ecologie,
niet verspreiden en verkleinen
Nut en noodzaak
techniek en ethiek. Het landschap is
maar doelgericht ruimte geven in
Als professional zie ik in landschappen
er niet bij gediend als we overal de
specifieke gebieden. Andere gebieden
meer dan schoonheid. Al die fraaie
opgaven als kleine snippers oplossen.
kunnen daarna worden verschoond
landschappen zijn ooit gemaakt
Maak de opgaven in een gebied groter,
van nieuwe energieopwekking en
voor het nut en voor de noodzaak:
beschouw ze in samenhang en met
kunnen een historisch gegroeid beeld
dijken voor droge voeten, sloten
meer kennis. Durf sommige zaken
behouden. Om tot dergelijke nieuwe
voor afwatering, bouwvoren voor
los te laten, zoals een weidevogel of
energie-landschappen te komen is
gewassen. Vaak gingen veranderingen
een vlakke horizon als we daarmee
regionale sturing nodig.
geleidelijk en soms abrupt zoals in
oplossingen vinden met andere
46
Landschapscrisis
Nieuw verhaal nodig
Kortom
AtelierOverijssel signaleert en agendeert
Zet niet overal tegelijk alles op losse
ruimtelijke ontwikkelingen. Doel is
omvangrijker als we niet alleen kijken
schroeven maar experimenteer
om ruimtelijke consequenties van
naar energieopwekking. Combinaties
binnen herkenbare eenheden in het
(boven)regionale veranderingen en
met landbouw zijn nu al gewoon.
landschap die een nieuwe identiteit
beleidskeuzes in beeld te brengen.
Nieuw zijn combinaties tussen
kunnen aannemen. Toon lef en zet
Daarbij faciliteert AtelierOverijssel het
windturbines en bosontwikkeling,
stappen. De grootste uitdaging is om
gesprek tussen overheid en samenleving.
grootschalige waterberging en met
gemeenteraden en burgers hierin
Op www.atelieroverijssel.nl vindt u
natuur. Beplanting kan de visuele
mee te nemen die nooit eerder
actuele informatie en verkenningen.
dominantie van windturbines in
zo’n grote verandering van het
open landschappen verminderen.
landschap hebben doorgemaakt.
Bekijkt u bijvoorbeeld eens Situatie
Landschappen bieden verschillende
Neem ze serieus en werk samen aan
Gewijzigd, de verkenning naar het
aanleidingen voor combinaties. In
een overtuigend verhaal dat verder
landschap van Overijssel in 2050! Wilt u
veengebieden, waar het dalend veen
gaat dan enkelvoudige technische
ook meepraten, lezen, kijken, denken
zorgt voor veel CO2-uitstoot, zijn
toevoegingen op grote schaal. Neem
en dromen over deze verkenning?
combinaties denkbaar met natte
voldoende tijd. Haastige deadlines
Dat kan via het blog ‘Situatie Gewijzigd’.
teelten, moerasbos en drijvend
helpen niet. Breng ook duidelijk in
Wilt u deze publicatie graag thuis
toerisme tussen boerderijlinten.
beeld hoe onze landschappen er uit
ontvangen? Mail dan uw adresgegevens
Zelfs in deze polders, met hun
zullen gaan zien als we geen goed
naar info@atelieroverijssel.nl.
indrukwekkende historische
verhaal voor de ontwikkeling van die
verleden, kan een nieuw verhaal
landschappen hebben. Als we ons
een verademing zijn. In industriële
verschuilen achter kleine woorden en
gebieden zoals in Eemshaven, passen
continue consensus, lossen we onze
turbines naast zonnevelden en
problemen niet op. Bovendien zullen
industrieën die veel energie gebruiken
we niet trots worden op het landschap
De inrichtingsopgave wordt hier
dat daarvan het resultaat is. n
Frank Stroeken is ateliermeester bij AtelierOverijssel. Samen met Landschap Overijssel en Kunstenlab werkt Het Oversticht als partner van AtelierOverijssel aan ruimtelijke kwaliteit.
47
magazine
De Vondst van Overijssel STEM EN BESLIS MEE! Yvonne Jansen
Depotbeheerder Judith Jansen en provinciaal archeoloog Suzanne Wentink
48
Fotografie Jaap Schuurman
OVERIJSSEL WIL MEER INWONERS KENNIS LATEN MAKEN MET DE RIJKDOM VAN HAAR ARCHEOLOGISCHE COLLECTIE. DE MANIER OM DAT TE BEREIKEN: IEDEREEN KAN EN MAG VANAF VOORJAAR 2020 MEESTEMMEN OVER HET MOOISTE OF MEEST BETEKENISVOLLE VOORWERP UIT ZIJN EIGEN GEMEENTE, TIJDENS ‘DE VONDST’.
In Overijssel wordt een groot deel van
Vaak zijn de vondsten keurig opgeborgen
die rijkdom bewaard in het Provinciaal
in doos of lade, of uitgestald op schap-
Archeologisch Depot in Deventer. Geves-
pen. Maar soms ook staan ze te pronk
tigd in een voormalige veevoedersilo en
in een van de musea in de provincie of
vernoemd naar voormalig provinciaal
elders, of zijn ze geleend door historische
archeoloog dr. Ad Verlinde. Vol (bodem)
verenigingen of oudheidkamers. Instel-
vondsten; voorwerpen met een uitzon-
lingen die een archeologische expositie
derlijk verhaal, of gevonden op een bij-
willen organiseren of een voorwerp nodig
zondere plek.
hebben, kunnen terecht bij het depot voor ideeën, informatie en een bruikleen.
De collectie weerspiegelt de resultaten van ruim 100 jaar archeologisch onder-
Maar omdat onbekend vaak onbemind
zoek in alle windrichtingen van de pro-
maakt, mag best de schijnwerper eens
vincie. Op Kampen en Zwolle na, want
gezet worden op de verscheidenheid
die gemeenten hebben een eigen depot.
aan voorwerpen uit verschillende plaat-
Behalve voorwerpen worden in het depot
sen en is vanaf voorjaar 2020 De Vondst
ook de documentatie en tekeningen van
online (www.archeologieoverijssel.nl).
alle opgravingen bewaard.
75 items worden hier uitgelicht, drie uit elke gemeente. Niet per se ‘mooie’
De collectie groeit met het jaar, want
vondsten, maar allemaal voorwerpen
telkens als opgravingen en bodemwerk-
met een bijzonder verhaal, zeldzaam of
zaamheden interessante ‘nieuwe’ voor-
juist representatief voor een bepaalde
werpen opleveren, gaan die door naar
tijd, gevonden op een voor de desbetref-
het depot, waar ze onder goede omstan-
fende gemeente bijzondere locatie. Per
digheden bewaard worden.
gemeente kunnen stemmers zien wat er in hun eigen woonplaats gevonden is. De meeste stemmen gelden en bepalen wat uiteindelijk dé vondst is van pak ‘m beet Dalfsen of van Oldenzaal. En het voorwerp met de allermeeste streepjes achter de naam wordt Dé Vondst van Overijssel. n
Stem vanaf het voorjaar van 2020 op het meest bijzondere voorwerp uit jouw gemeente.
archeologieoverijssel.nl
49
magazine
Jodenbergje ‘Het Jeudenbarchien’ (Jodenbergje) heet deze plek in het dal van de Overijsselse Vecht, ten noorden van Hardenberg. Joden mochten volgens hun eigen regels niet in de stad of de bebouwde kom van hun dorp begraven worden, omdat hun ontzielde lichamen als onrein werden beschouwd. Op de begraafplaats bevinden zich 64 staande grafstenen. De heuvel is een opvallend en zeldzaam element in het open Vechtdal. Het ‘bergje’ had oorspronkelijk ook een andere functie. Bij hoog water brachten boeren uit de directe omgeving er zichzelf en hun vee in veiligheid, om er soms langere tijd te blijven. Met een boot en een lange vaarstok bevoorraadden ze zich en gingen ze ter kerke. Na het verleggen van de bedding van de Vecht kwam de terp, nu een Rijksmonument, direct aan de noordoever van de rivier te liggen.
50
Foto: Ben Vulkers
51
advertentie
Volg de app Waterwerk! Download de app Waterwerk en blijf op de hoogte van de projecten in uw buurt! De app Waterwerk is te vinden in de Google Play Store en de App Store.
Down hem n load u!
GEVELRECLAME
Mascha van Damme Vroeger brachten middenstanders winkelopschriften op muren
Bewegend beeld
Kunst of reclame
Tegenwoordig lijkt de openbare ruimte
Met de mix van cultuur en reclame be-
aan om aandacht op hun
het domein van reclamemakers. Nu bijna
geven we ons in een grijs gebied tussen
inmiddels verdwenen zaak te
iedereen permanent beschikt over smart
kunst en commercie. De nieuwe Netflix
phone en communicatie via beeld dé ma-
serie The Umbrella Academy werd in
nier is om reclame te maken, zou je ver-
Nederland gelanceerd met een guerrilla
wachten dat de openbare ruimte wel met
actie in zes steden, waaronder D eventer.
vinden. Een grote groep mensen
wat minder toe kan. Maar het tegendeel
Verschillende professionele street art
waardeert deze opschriften om
is het geval. Nieuwe digitale technieken
artists maakten een wandvullende muur-
zorgen niet voor minder, maar juist voor
schildering. Het ging om mooie, krachtige
meer reclame. Zo zijn ledschermen dui-
beelden, maar toch was het onverbloem-
het historische stadsbeeld. Af
delijk aan een opmars bezig. Kenden we
de reclame. Daar was niet in alle gevallen
en toe komt er bij een gemeente
opvallende lichtreclame eerst alleen van
een vergunning voor aangevraagd.
vestigen. Op veel plekken zijn deze muurschilderingen nog te
hun waardevolle bijdrage aan
de vraag binnen of er een
Times Square in New York of Piccadilly Circus in Londen, onlangs i ntroduceerde
In Deventer riep een vergunningaan-
de NS abri’s met bewegende beelden op
vraag voor een grote muurschildering
historisch uiterlijk mag worden
perrons, onder meer op station Zwolle.
met geometrische patronen en enkele
aangebracht. Dit is tegenwoordig
Hiervoor werd keurig een vergunning
dichtregels van Etty Hillesum veel discus-
aangevraagd met de melding dat het
sie op. De schildering moest een smalle en
nieuwe muurreclame met een
een stuk lastiger. Want als het
om mededelingborden gaat, waarop
donkere steeg naar de Brink opluisteren.
reclame betreft voor een product
ook kunst wordt getoond. Uiteindelijk
Omdat de steeg toevallig ook de toegang
dat nog wordt verkocht of een
blijkt het toch om reclamezuilen te gaan,
vormt naar het Etty Hillesum-museum
waarop men ook tentoonstellingen en
even verderop, viel erover te twisten of
andere evenementen aankondigt.
het hier nu om reclame voor het museum
winkel die nog bestaat, dan valt het ineens onder het stringente
ging of dat het een kunstuiting betrof.
reclamebeleid. En dat is in zekere zin maar goed ook.
Fotografie Jaap Schuurman
53
magazine
Nu de afbeelding recentelijk is overge-
De aanpak om schilderingen in te zetten
schilderd, is die discussie hier gesmoord.
om blinde gevels op te luisteren of min-
Een bijzondere muurschildering op de
der aangename plekken op te fleuren
blinde gevel van het Stedelijk M useum
roept ook vragen op: lenen muren van
in Kampen is echter nog volop te be-
monumentale panden zich wel voor
wonderen. Ook hier zijn reclame en
dergelijke muurschilderingen? Wat zijn
kunst verenigd.
de grenzen aan het inzetten van kunst en reclame? Waar die grens ook ligt, in
De Deventer brouwerij Davo huist in een
onderstaand voorbeeld is deze in ieder
prachtig industrieel pand met een ver-
geval nog niet bereikt.
vallen blinde muur, die al van ver langs de IJssel zichtbaar is. De muur is voorzien
In de Celestraat in Assendorp, vlakbij
van een krachtig kunstwerk. Hiermee
het Zwolse Dominicanenklooster, kom je
loopt de brouwerij behoorlijk in de kijker,
een opvallende muur tegen. Zittend op
zonder dat er reclame wordt gemaakt.
het elektriciteitshuisje – althans, zo lijkt het – focust een mysterieuze man zich
Vorig jaar is een prijsvraag uitgeschreven
geconcentreerd op het schrijfwerk op zijn
in opdracht van de gemeente Deventer.
schoot. Wie hij is? Het is de Zwollenaar
Graffiti-kunstenaars konden een ont-
Johannes Cele, onderwijsvernieuwer. n
Brouwerij Davo Deventer
werp inzenden voor de louche trap van de spoorbrug naar de uiterwaarden. Het winnende ontwerp is inmiddels uitgevoerd met een sprekend en opvallend resultaat.
Oudestraat Kampen
Spoorbrug Deventer
Celestraat Zwolle
Winkelopschrift Kampen
54
Post 65
IN OOST-NEDERLAND Mascha van Damme
Erfgoed wordt steeds jonger. Het kon natuurlijk niet uitblijven; nu het onderzoek naar en de inventarisatie van naoorlogs erfgoed (1945-1965) op hoofdlijnen is afgerond en een top 100 van rijksmonumenten is aangewezen, zijn de ogen gericht op de periode erna. Onder de noemer Post 65 maakt de erfgoedwereld zich op voor een inventarisatie van onze jongste geschiedenis, de periode na 1965. Daarmee komt het verleden opeens verrassend dichtbij.
55
magazine
Wensenlijstje
op waardevolle gebouwen uit de pe-
Erfgoedvereniging Heemschut, een
riode na 1965. Op het wensenlijstje
Nederlandse vereniging voor het be-
staat bijvoorbeeld het provinciehuis
houd van cultuurmonumenten, wees
uit 1967. Het gebouw heeft een opzet
er onlangs terecht op dat Nederland
met een functiescheiding die typisch is
nog niet één rijksmonument telt uit
voor de late jaren zestig; de kantoren
de periode na 1965. Dat wil natuurlijk
voor administratie zijn ondergebracht
niet zeggen dat er niets gebeurt. In
in de hoogbouw, de representatieve
Overijssel zijn verschillende Post 65
ruimtes van het bestuur in de laag-
monumenten aangewezen en een
bouw ernaast. De twee bouwdelen
aantal gemeenten heeft potentiële
zijn verbonden door een loopbrug,
kanshebbers in het vizier. Zo heeft de
waaronder een doorkijkje wordt ge-
gemeente Zwolle met het opstellen
boden op het achterliggende park.
van een top 25 uit de wederopbouw
De tuin in het park is ontworpen en
ook alvast een voorschot genomen
aangelegd door Mien Ruys.
Provinciehuis Overijssel, Zwolle
56
Post65
Burgerparticipatie
is Onder de Bogen een aangenaam
Ook het Zwolse stadhuis van a rchitect
voorbeeld van.
Konijnenburg prijkt op het lijstje. Kenmerkend voor het opkomende
De Krekenbuurt in de Aa-landen is
burgerverzet en de groeiende burger-
intussen aangewezen als gemeente-
participatie, werd na veel gemor van
lijk monument. Net als bij de realisatie
de Zwolse bevolking in 1972 een aan-
van de buurt, was ook bij de aanwijzing
gepast ontwerp gebouwd. Ook met
de inspraak van bewoners belangrijk.
stip genoteerd op de Zwolse lijst is het
Het onderhoud van het semi-openbare
woningcomplex Onder de Bogen van
en gemeenschappelijke groen valt onder
Aldo van Eyck en Theo Bosch uit 1974-75.
hun verantwoordelijkheid, evenals
Na de grootschalige sloop om de stad
het onderhoud van de geschakelde
verkeerstoegankelijker te maken, kwam
koepelwoningen.
er in de jaren zestig meer aandacht voor de menselijke maat en de leefbaarheid van historische binnensteden en daar
Stadhuis, Zwolle
57
magazine
Teesinkbos, Boekelo
Experimentele woningbouw
Dit programma zorgde voor ver-
In Flevoland zijn jonge monumenten
Elders in de provincie zijn eveneens
nieuwing in de volkshuisvesting en
te vinden die al bescherming genie-
typerende voorbeelden uit deze pe-
stadsvernieuwing in reactie op de
ten, zoals het Agora-gebouw van Van
riode te vinden, waar over bescher-
grootschalige, monotone woonwijken
Klingeren in Dronten. Dit gebouw,
ming wordt nagedacht of die zelfs al
uit de jaren zestig.
beter bekend als de Meerpaal, moest
beschermd zijn. De Kasbah in Hengelo
dienst doen als gemeenschapscentrum.
is een complex paalwoningen naar ont-
Een aantal ontwerpen van de in Twente
In feite betrof het een ultieme doos
werp van Piet Blom uit 1973, die later
actieve en destijds uiterst moderne
van een staal-en-glas constructie over
bekend werd met zijn kubuswoningen
ontwerpen van architect Nico Zantin-
een openluchttheater en een plein.
in Rotterdam. In 2013 is De Kasbah aan-
ge uit de jaren zeventig is aangewezen
Onverenigbaar geachte functies wer-
gewezen als gemeentelijk monument.
als gemeentelijk monument. Zijn eigen
den in De Meerpaal samengebracht,
Het opvallende complex is een van
woonhuis valt hier ook onder. Het naar
van de wekelijkse markt tot theater,
de 64 projecten die onderdeel waren
Deens voorbeeld door Zantinge ontwor-
van sportfaciliteiten voor scholen tot
van het unieke landelijke programma
pen complex Teesinkbos bij Boekelo met
caféterras en tv-studio.
Experimentele Woningbouw.
ingetogen patiowoningen in het groen, staat op de nominatie om beschermd te worden.
Kasbah, Hengelo
58
Post65
Meerpaal, Dronten
Jong, jonger, jongst Het jongste monument van Overijssel staat in de bossen van de Holterberg, ten noorden van Holten. Het is een villa die in 1992 is ontworpen door de ver-
Foto's: Het Flevolands Archief en Beeldbank RCE
maarde architecten Rem Koolhaas en Gro Bonesmo van het bureau Office Metropolian Architecture (OMA). De villa is bijzonder, omdat Rem Koolhaas nauwelijks woonhuizen heeft ontworpen. De vormentaal past precies in zijn oeuvre door de toepassing van kenmerkende dunne betonvloeren met hellingbanen
Krekenbuurt, Zwolle
en glazen gevels.
Bloemkoolwijken Het gaat met het onderzoek van de bouwproductie van Post 65 natuurlijk niet alleen om het beschermen van de ‘toppers’, de individuele projecten of speciale bouwprojecten die eruit springen. Net zo kenmerkend voor die tijd zijn de overvloedig gebouwde bloemkoolwijken, geprezen om het fijne wonen, verguisd om het hoge verdwaalgehalte van de kronkelstraten en de doorlopende woonerven.
Meer waardering De waardering voor het erfgoed uit periode na 1965 is gering, zowel bij de deskundigen als bij het brede publiek. De (potentiële) jonge monumenten liggen te vers in het geheugen. Daarnaast is er nog nauwelijks erfgoedbreed-onderzoek gedaan naar de betekenis op nationaal niveau. Welke thema’s vinden mensen, die de Post 65 periode hebben meegemaakt van belang, en hoe gaan we die straks waarderen? De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is hard bezig om de kennis én waardering te vergroten. Een landelijke werkgroep van erfgoedprofessionals, waar Het Oversticht ook aan deelneemt, is in gesprek over een mogelijke waardering. Of en welke bescherming daaruit volgt moet nog blijken.
59
magazine
“De meeste ruimtes en gebouwen zijn niet ontworpen met het doel dat ze memorabel moeten zijn of dat ze mensen emotioneel moeten raken.”
60
Fotografie Martine Sprangers
Meer visie op beleving?
Ja graag! Joren van Dijk
ALS OMGEVINGSPSYCHOLOOG BENADERT MEN MIJ REGELMATIG MET DE VRAAG HOE EEN ‘RUIMTE MET BELEVING’ GECREËERD KAN WORDEN. DAT, TERWIJL IK ME VEEL VAKER BEZIGHOUD MET ANDERE ONDERWERPEN. BIJVOORBEELD HOE JE PRIVACY VAN BEZOEKERS VAN EEN ZORGCENTRUM GOED REGELT. OF HOE JE ERVOOR ZORGT DAT MEDEWERKERS ZICH BETER OP HUN WERK KUNNEN CONCENTREREN OF REIZIGERS ZICH VEILIG VOELEN OP EEN STATION. VAN DEZE MEER BASALE ERVARINGEN VERWACHTEN WE DAT ZE GEWOON
Niet alleen bestaat er in de praktijk spraakverwarring tussen de concepten ‘beleving’ en ‘ervaring’ – er is denk ik meer aan de hand. Basale ervaringen worden ondergewaardeerd ten opzichte van beleving, terwijl deze een grotere bijdrage leveren aan het welzijn van mensen. Hierdoor laten we kansen liggen om fijne, humane ruimtes te creëren; ruimtes die mensen uitnodigen om in te wonen, te werken en om er hun vrije tijd in te besteden. Uit onderzoek weten we dat consumenten bereid zijn te betalen voor een beleving. We praten ook wel over experience economy. Een beleving is memorabel en raakt mensen emotioneel. Gebruikerservaring is een meer alledaagse ervaring in het hier en nu: ‘wat ervaar je?’ Uitzonderingen als iconische gebouwen daargelaten, zijn de meeste ruimtes en gebouwen niet ontworpen met het doel dat ze memorabel moeten zijn of dat ze mensen emotioneel moeten raken. Bezoekers in de wachtkamer willen privacy, medewerkers willen zich weer kunnen concentreren en reizigers willen zich veilig voelen.
GOED GEREGELD ZIJN. WE BESTEMPELEN ZE MEESTAL NIET ALS EEN BELEVING.
Het is mijn doel om ruimtes af te stemmen op de gewenste gebruikerservaring en een balans te vinden tussen de ruimte, de gebruiker en de activiteiten die in de ruimte gaan plaatsvinden. Doe je dit goed, dan kan een ruimte bijdragen aan ervaringen en gedragingen als ontspanning, psychische gezondheid of het vormen van sociale relaties.
61
advertentie
Actueler dan ooit! Op 5 maart 2020 organiseert de Federatie Ruimtelijke Kwaliteit samen met Kunsten ‘92 de Nationale Dialoog Bouwcultuur. EEN WAARDEVOLLE LEEFOMGEVING? SUPER BELANGRIJK, NATUURLIJK! MAAR KWALITEIT ONTSTAAT NIET VANZELF. ZE ONTKIEMT IN DE HARTEN VAN MENSEN EN WORDT WERKELIJKHEID WAAR VISIE, CREATIVITEIT, VAKMANSCHAP EN DAADKRACHT ZICH VERBINDEN MET
Lokatie: Vliegbasis Soesterberg. Omdat kwaliteit altijd begint met een ontmoeting. Met een dialoog.
DE OMGEVING. Alerter dan ooit zet de Federatie zich met haar leden in voor de kwaliteit van onze toekomstige leefruimte. Ieder project moet Nederland een stukje beter maken. Mooier, rijker, aantrekkelijker en socialer. Voor dit doel verheft de Federatie haar stem in politiek Den Haag.
62
Meer informatie over de Federatie Ruimtelijke Kwaliteit en over de Nationale Dialoog Bouwcultuur: www.ruimtelijkekwaliteit.nl info@ruimtelijkekwaliteit.nl TWITTER-SQUARE @mooiwaarts
column Joren van Dijk
“We laten kansen liggen om fijne, humane ruimtes te creëren; ruimtes die mensen uitnodigen om in te wonen, te werken en om er hun vrije tijd in te besteden.”
Een visie op ervaring helpt bij het realiseren van ruimtes die
idealiter? De visie beschrijft kortom het programma
gebruikerservaring ondersteunen. Het biedt handvatten
van eisen. Dat programma kan op gebruikerservaring
bij het maken van ontwerpkeuzes en het beoordelen
afgestemd worden.
van ontwerpen. Visies zijn mooi. Nog mooier is het als de visie wordt Een visie op ervaring beschrijft de ruimtelijke
uitgevoerd. Stel daarom de visie op beleving samen op
behoeften van eindgebruikers. Wil iemand bijvoorbeeld
met eindgebruikers van een ruimte. De visie gaat namelijk
zelfstandig door een ruimte kunnen bewegen? Wat
over ruimtelijke behoeften en scenario’s. En wie kan je daar
zijn wenselijke scenario’s? En hoe verlopen interacties
beter over informeren dan de eindgebruiker zelf? n
63
  magazine
Kerk in Vilsteren Op landgoed Vilsteren, tussen Ommen en Zwolle, staat in het dorp de St. Willibrorduskerk, een rijksmonument. De neogotische kerk werd door de architect J.W. Boerbooms gebouwd in 1896/97 en werd mogelijk gemaakt door de eigenaren van het landgoed: de familie Cremers. De familie zorgde er zo voor dat de katholieke gemeenschap van het dorp een gebedshuis behield, nadat de oude parochiekerk met een strodak, niet langer veilig bleek.
64
Foto: Erwin Zijlstra
65
advertentie
Bij Landschap Overijssel zetten we ons in voor de bescherming van het landschap, het streekeigen erfgoed én de beleving daarvan. Dat doen we graag samen met jou. Als we samen in actie komen bereiken we meer.
Foto: Hilligen Huesken, Enschede Fotograaf: Nico Kloek
Ben je benieuwd wat jij kunt doen? Kijk op:
WWW.LANDSCHAPOVERIJSSEL.NL/DOEN
DE GROENSTE STRATEN VAN OVERIJSSEL Yvonne Jansen
67
Fotografie Jaap Schuurman
67
magazine
Bewoners projectgroep Stationsstraat, Raalte
Trommel je buren en kinderen op en bedenk samen hoe je je straat kunt vergroenen en verbeteren. Stuur
Drie straten werden op grond van hun plannen uitgekozen. Zij krijgen uiteindelijk elk 20.000 euro om hun plan uit te
Alle puzzelstukjes op hun plek in Raalte
voeren. #OVER sprak met de winnaars en
Een straat die veiliger en autoluwer is en
daarna je plan in naar de wedstrijd
andere betrokkenen over de initiatieven.
minder gedomineerd wordt door gepar-
Groenste Straat van Overijssel. Een
Hendrike Ensink, beleidsuitvoerder bij
ners van de Stationsstraat in Raalte, een
oproep die veel weerklank vond: in
de provincie Overijssel op het gebied
belangrijke verbindingsweg tussen het
van vergroening van steden en dorpen:
centrum, Raalte-Noord en omliggende
“Ik ben blij verrast door het enthousias-
dorpen. “Tijdens de jaarlijkse straatbar-
me, de creativiteit en de ambitie van de
becue kwam het onderwerp weer eens
deelnemers aan de prijsvraag. Interessant
ter sprake”, vertelt Raaltenaar Sander
ook om te zien dat de motivatie van de
Booijink, woordvoerder van de bewo-
deelnemers heel divers was: knelpunten
nersgroep. Niet lang daarna werd de wed-
met wateroverlast, verkeershinder in de
strijd ‘De Groenste Straat’ uitgeschreven.
straat, wens voor meer leefbaarheid en zo
Die greep de Stationsstraat met beide
meer. Dit laat goed zien dat meer groen in
handen aan.
tientallen gemeenten staken buren de koppen bij elkaar. Het bruiste van de plannen om straten en buurten groener, kindervriendelijker en klimaatbestendiger te maken.
keerd blik. Die wens leefde bij de bewo-
de straat op allerlei fronten een positieve bijdrage kan leveren aan woongenot.”
Sander: “Aanvankelijk hadden we onze zinnen gezet op meer boompjes en maatregelen om het verkeer in te tomen vanwege onze kinderen. Met de wedstrijd vielen opeens alle puzzelstukjes op hun
Meer groen in de straat kan op allerlei fronten een positieve bijdrage leveren aan woongenot. 68
De groenste straten van Overijssel
Bewoners projectgroep Oude Haaksbergerweg/Mulderskamp, Goor
plek. Omdat onze inschatting was dat
daken.” De participatie van aanwonenden
tot op de dag van vandaag; niks is meer
veel andere initiatieven zouden inzet-
noemt zij opvallend groot. “Niets wordt
in balans.”
ten op kindvriendelijkheid, besloten wij
opgelegd; aanwonenden kunnen er net
ons plan breder te trekken en te koer-
zoveel energie in steken als ze zelf willen”,
sen op een klimaatbestendiger straat.
benadrukt Sander.
Daarbij konden we andere elementen meteen meenemen.”
Een warm welkom in de wijk Het veldje op de hoek Oude Haaksber-
Nieuw begin voor wijkbewoners in Goor
gerweg – Mulderskamp dat tijdens de
de prijs in de categorie ‘klimaatbestendig’
In Goor, gemeente Hof van Twente, moet
diende voor zwaar materieel, is nu in
en kreeg er nog eens de bonusprijs van
de Groenste Straat een nieuw begin mar-
samenspraak met de gemeente uitver-
5000 euro. Het idee: de Stationsstraat
keren. In het stadje staat de fabriek van
koren voor uitvoering van het Groenste
moet van een asfaltstraat transformeren
Eternit, waar vroeger asbest werd gepro-
Straat-initiatief in de categorie ‘kindvrien-
naar een echte bomenlaan. “Een echte
duceerd. “Het bedrijf stelde afgekeurd
delijk’. Het plan: het perceel inrichten als
natuurlijke speelplek, met bruggetjes
materiaal gratis beschikbaar voor het
groene, natuurlijke speel- en ontmoe-
en fijn om met je laarzen in te stampen”,
ophogen van grond, als verharding, voor
tingsplek voor buurtbewoners van alle
zegt Sylvia Neutel, landschapsarchitect
erfafscheidingen of om sloten te dempen.
leeftijden, met picknickplekken en speel-
en procesbegeleider namens het Insti-
Op speciale dagen mochten werknemers
toestellen. Alberta: “We waren al bezig
tuut voor Natuureducatie (IVN). Het plan,
en anderen dat gratis ophalen”, vertelt
met plannen voor vergroening toen die
waarin drie verschillende zones zijn uit-
Alberta Groteboer, behalve wijkbewo-
prijsvraag voorbij kwam. Na een brain-
gewerkt, noemt zij “van A tot Z veelbelo-
ner één van de initiatiefnemers van de
storm op locatie hebben we het plan
vend.” Vooral ook omdat het heel SMART
Groenste Straat-deelname. De hele wijk
verder uitgewerkt en een schetsontwerp
is geformuleerd.
’t Gijmink raakte vergeven van asbest.
gemaakt. Dat hebben we voorgelegd aan
Opgeteld moesten wel 1000 woningen
een hovenier.”
En niet zonder succes, want Raalte won
saneringsoperatie in gebruik was voor opslag van materialen en als parkeerplek
Opvallende participatie
gesaneerd worden, variërend van een grote schoonmaak tot afbreken. Alberta:
Niet alle wijkbewoners trappelden om mee
Sterk volgens Sylvia is dat niet alleen de
“Ik had van tevoren nooit kunnen be-
te doen aan de wedstrijd. “Enkelen vrees-
openbare ruimte maar ook privétuinen
denken dat de sanering zo’n impact zou
den vertraging en allerlei opgelegde voor-
worden betrokken bij de herinrichting.
hebben.” Met lede ogen zag ze bomen
waarden. Dat viel mee. Een deskundige
“Met geveltuinen, nestkasten en/of insec-
en ander groen sneuvelen. En daarmee
buitenstaander begeleidde ons. Dat was
tenhotels en een regentonnenactie. Ook
ook insecten en vogels. “Dat merken we
landschapsarchitect A nneke Coops van
bevat het initiatief plannen voor groene
Het Oversticht. Zij had nuttige tips over
69
magazine
Bewoners projectgroep Westerhof, Dalfsen
het bevorderen van de biodiversiteit, en
bloemkoolwijken. Deze voornamelijk in
afkoppelen van het riool en naar een wadi
benadrukte mogelijkheden om er zoveel
de jaren 1965 – 1985 gebouwde wijken,
laten vloeien. We willen verspringende
mogelijk mensen bij te betrekken.”
zijn ooit opgezet met veel aandacht voor
beplantingsvakken, insectenvriendelijke
‘het gemeenschappelijke’. In de in de 70-er
beplanting en fruitbomen. Verder is het
Na de asbestsanering is op het veldje
jaren gebouwde Westerhof in Dalfsen
de bedoeling boomspiegels te beplanten
schone en vruchtbare grond aangebracht.
ervaren de aanwonenden die gezamen-
en bewoners geveltuintjes te laten aan-
Het bodemleven moet hier nog op gang
lijkheid nog steeds zo, aldus Miranda
leggen. De verlichting is verouderd en
komen. Bewoners hebben toegezegd de
Kamphuis. Ze woont er zelf dertig jaar.
tussendoor zijn er onverlichte steegjes.
handen uit de mouwen te steken tijdens
“De mensen zijn tamelijk honkvast, al is
Die vervangt de gemeente door duurzame
onderhoudsdagen. Ook de basisschool
de buurt in de loop van de tijd wel ver-
LED-verlichting. Bij de ingang van de hof
in de wijk doet mee. Reliëf laat overtollig
jongd. Allerlei leeftijden door elkaar, dat
willen we graag fruitbomen.”
regenwater naar een wadi vloeien. Om-
maakt het fijn.” Maar hoe prettig het er ook
liggende parkeerplaatsen krijgen water-
wonen is, de bestrating en het groen zijn
De gemeente is in alle opzichten zeer
doorlatende verharding. Een belangrijke
wel zo’n beetje ‘op’. “Speelruimte vinden
welwillend, volgens Miranda, net zoals
voorwaarde: de herinrichting mag het
wordt steeds moeilijker”, licht Miranda toe.
het waterschap. “Onze ideeën sluiten zo
zicht op de molen niet wegnemen.
precies aan op hun beleid.” Voor herinrichting van de straat spoorde
Het heringerichte veld zal straks hope-
de verantwoordelijke wethouder buurt-
De Westerhof kreeg hulp van land-
lijk iets van het trauma in het dorp ver-
bewoners aan de koppen bij elkaar te
schapsarchitect Ingrid van Herel van Het
zachten. Alberta: “Sommigen zijn wel
steken en zelf te komen met een plan.
Oversticht. “Zij is meermaals op haar fiets
een beetje klaar met alles en dat begrijp
“Dat hebben we met zeven aanwonenden
naar ons gekomen om ons te helpen”,
ik goed.” Als het groen terug is, willen de
gedaan”, zegt Miranda. Tussentijds kregen
vertelt Miranda. “Ingrid wees ons de weg
initiatiefnemers bij de landelijk buren-
de initiatiefnemers lucht van de Groenste
naar mogelijke subsidies en drukte ons op
dag aanhaken. We vertrouwen erop dat
Straat’-wedstrijd. Deelname daaraan re-
het hart om praktisch te zijn en te letten
mensen zien dat er beweging is en dat
sulteerde erin dat de Westerhof winnaar
op haalbaarheid. Je kunt wel helemaal
het enthousiasme dan wel komt.”
werd in de categorie ‘Biodiversiteit’.
losgaan met je ideeën, maar dat verkleint
Prettig wonen in bloemkoolwijk
De buurtbewoners dachten actief mee.
Verfoeid door sommige architecten, maar
Miranda: “Bij hevige regenbuien staat de
geliefd bij bewoners, zijn de zogeheten
straat blank. Het regenwater willen we
de kans dat die gerealiseerd worden.
70
Als de boel dan toch op de schop gaat, dan graag meteen goed, vonden bewoners.
En 20.000 euro is zo besteed.” n
DE NIEUWE KAART VAN NEDERLAND DAAR MOETEN WE HET SAMEN OVER HEBBEN Petra Versluis
71
magazine
Bolwerk Buitenwacht. Foto: Freddy Schinken
“Wat mij zo aanstaat in Panorama Nederland, een toekomstperspectief
Kwaliteit toevoegen aan een gebied
uitgedragen door het College van Rijksad-
te treffen om dit op te lossen. Er is dan meer draagvlak voor. Zo kunnen erfgoed en geschiedenis een verbinding
viseurs”, zegt adviseur erfgoed Marieke
Het is de hoogste tijd om na te den-
aangaan met hedendaagse uitdagingen.
van Z anten, “is dat de grote thema’s waar
ken over de toekomst van ons erfgoed
Wat zeg ik? Een kans bieden voor kwaliteit
we voor staan, aangevlogen worden als
in relatie tot die veranderingen, vindt
en draagvlak!”
kans om gezamenlijk te werken aan een
Marieke. En daarbij is het belangrijk niet
schoner, hechter en rijker Nederland.
in de weerstand te schieten. “Laten we
Positief dus. En we bij het verminde-
ons realiseren dat ons landschap gevormd
ren van CO2-uitstoot, droge voeten, de
is door veranderingen. Die zijn van alle
Marieke van Zanten pleit ervoor ook eens
klimaatadaptatie, kringlooplandbouw om
tijden. En als we uitgaan van een grond-
op een andere manier naar ons erfgoed
er maar een paar te noemen, niet praten
houding waarbij verandering kansen
te kijken. “We staan voor nieuwe proble-
vanuit ‘moeten’, maar vanuit ‘kunnen’.”
biedt, kunnen we kijken hoe we kwali-
men, dus moeten we ook zoeken naar
Leren van elders
teit kunnen toevoegen aan een gebied.
nieuwe oplossingen. Met creativiteit en
Precies die houding van ‘kunnen en posi-
Ruimte voor de Rivier, vind ik zo’n voor-
verbeeldingskracht, zoals ook het College
tief’ biedt naar mijn idee toekomst voor
beeld. Of kijk eens naar Kampen. Hier in
van Rijksadviseurs bepleit bij Panorama
ons erfgoed. Dit staat onder druk door
de wijk aan de kant van het station heeft
Nederland. En door samen te werken
de klimaatveranderingen. Al hoor je daar,
men wateroverlast. De voorstellen om
met andere disciplines. Bij de verande-
gek genoeg nog niet veel over. Maar denk
hier wat aan te doen, kwamen niet verder
ringen van ons klimaat doen we er goed
maar aan de houten fundering of vloer-
omdat afspraken met bewoners en de
aan om vanuit erfgoed samen te werken
balken van veel monumenten. Bijna heel
bedrijven in de wijk dat bemoeilijkten.
met waterexperts en creatieve denkers,
Amsterdam – met daarbij veel monu-
kunstenaars en vormgevers. En laten we
menten - staat op palen. Als de stand
Wij werkten vanuit Het Oversticht samen
ervoor zorgen dat we binnen dat plat-
van het grondwater wisselt, gaan deze
met andere partijen aan een oplossing
form ook beheerders van gebouwen
sneller achteruit. Heftige regenbuien
en haalden het historische verhaal van
en andere objecten zoals watererfgoed
veroorzaken erosie van materialen, bij-
de omgeving naar boven: het verhaal
betrekken. Laten we proberen te kijken
voorbeeld bij natuursteen of baksteen.
over de schans die er ooit lag en werkte
met de ogen van een ander. En onze blik
Bruggen, sluizen en gemalen zijn ge-
als een soort afvoerroute van water dat
ook op het buitenland richten. Leren
bouwd om een bepaalde hoeveelheid
vanaf de IJsselbrug de wijk in liep; de
van wat er elders gebeurt en hoe daar
water te v erwerken. En landschappen –
slootjes en vijvers die ooit in het gebied
in oplossingen gedacht wordt. In Athene
zeker ook landgoederen - hebben te lijden
waren en drooggelegd werden; de plek
hebben de tempels last van erosie door
onder een veranderend grondwaterpeil.”
van de wijk, ooit een voormalige arm van
heftige regenbuien. Hoe gaat men daar-
de IJssel. Door het verhaal naar boven te
mee om? We hoeven niet allemaal zelf
halen, begrepen de betrokkenen in de
het wiel uit te vinden. En laten we vooral
wijk waarom het waterprobleem juist
onze eigen ervaring en kennis niet over
hier speelde en waarom het zin heeft
het hoofd zien. In Nederland hebben we
om op bepaalde plekken voorzieningen
al eeuwenlang ervaring met het werken
72
Erfgoed & klimaat
met water. Drooglegging van polders, ombuigen van rivieren. Die kennis kunnen we goed gebruiken! Mede door onze insteek bij de problematiek in Kampen legden de TU Delft en Hanze Hogeschool contact met ons. We zijn het erover eens: samen kunnen we elkaar versterken bij het denken in oplossingen. Er is aandacht voor klimaatadaptatie. Gaat het om erfgoed, dan zijn er vragen: welke keuzes maak je als het om erfgoed gaat? En in hoeverre kan erfgoed bijdragen aan oplossingen?
Kennis van het verleden draagt bij aan oplossing waterproblematiek Kampen
Daar moeten we het met elkaar over
De gemeente Kampen werkt al jaren
Aan de ene kant van de IJssel ligt het
hebben en wel snel. Er zal een nieuwe
aan een plan voor de herinrichting
oude centrum van Kampen, over de
kaart van Nederland komen. We zullen
van het gebied Bolwerk Buitenwacht.
brug aan de andere kant het Stations-
wat erfgoed betreft misschien niet alles
Hier ervaren inwoners en gebruikers
gebied. In de 16e en 17e eeuw stond
kunnen behouden in de huidige staat. Er
veel wateroverlast. Ook is er behoefte
hier het bolwerk: een strategisch punt
zal een nieuw beeld ontstaan. Is dat erg?
aan groen en goed aangelegde parkeer-
waar Kampen zijn vijanden tegenhield.
Of biedt dat nieuwe kansen en voegen
plaatsen. De gemeente zocht al een tijd
Het was een moerassig gebied met een
we met kwaliteit een nieuwe laag toe
samen met bewoners, ondernemers
problematische waterhuishouding en
aan onze omgeving?
en het Waterschap Drents Overijsselse
dat is het vandaag de dag nog steeds.
Delta (WDO) naar een oplossing. Die is Laten we niet ingehaald worden door
er nu gekomen met een ontwerp dat
Het Oversticht dook in de geschiedenis
de ontwikkelingen, maar hierop voor
stoelt op kennis van het verleden en
om te kijken wat de mogelijke oorzaak
sorteren. Vanuit een verlangen naar
gedragen wordt door de bewoners.
zou kunnen zijn van de wateroverlast.
een mooie nieuwe toekomst met daarin
Tijdens bewonersbijeenkomsten en
erfgoed als kansrijke factor om signatuur
Met het toevoegen van de denkkracht en
werkateliers is samen met alle betrok-
te bieden aan die nieuwe laag die we
kennis van erfgoed van Het O versticht
ken partijen gewerkt aan een ontwerp
gaan creëren.” n
en de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed
waarin met kennis en ervaring uit het
(RCE) aan het proces, kwam zicht op de
verleden alle belangen zijn verwerkt.
historische ontwikkeling van het gebied.
De cultuurhistorische kennis heeft nu
Wat is er al op deze plek gebeurd en
mede het ontwerp bepaald, zoals de
hoe is men hier met water omgegaan?
vorm van de inrichting en de plekken van de wateropvang. Bewoners zijn enthousiast. Het proces is versneld. Zo kan
Kaart Braun en Hogenberg 1581
cultuurhistorische kennis een meerwaarde vormen bij de opgaven van nu. Onze ervaring vertaalden we in de brochure: 8 sleutels om cultuurhistorie toe te passen bij klimaatadaptatie. U kunt deze downloaden op www.hetoversticht.nl. Daar staat ook de film die we maakten over het project.
73
advertentie
Boek over prachtige landschapsparken in Overijssel
GROENE PARELS IN OVERIJSSEL Wandelen door lommerrijke landschapsparken 1780-1830 Door Willemieke Ottens, Els van der Laan en Karin Bevaart Groene Parels in Overijssel brengt de rijke collectie in beeld van landschapsparken die in de periode 1780 tot 1830 in Overijssel werden aangelegd. In deze collectie schuilen bijzondere verhalen van prachtige locaties in een gevarieerd landschap, van toonaangevende tuinarchitecten en bijzondere opdrachtgevers, van stadsparken en buitenplaatsen en van diverse ontwerptekeningen en gedetailleerde oude kaarten. Het boek biedt een breed overzicht van de verrassende groene rijkdom die Overijssel al omstreeks 1830 bezat. Deze romantische wereld wordt rijk geïllustreerd aan de hand van oude en nieuwe beelden, waaronder vele nieuwe kaarten waarin de historische situatie gecombineerd wordt met het reliëf van het huidige landschap. € 24,95 - ISBN 978 94 6262 225 8 Een uitgave van Uitgeverij Waanders & de Kunst (www.waandersdekunst.nl)
Colofon
#OVER is een uitgave van Het Oversticht bestemd voor iedereen die geeft om een sprekende leefomgeving. #OVER geeft inspiratie en informatie om nieuwsgierig te worden of betrokken te raken bij de toekomst, het heden en verleden van onze leefomgeving. UITGEVER Het Oversticht adviseert en begeleidt bij ontwikkelingen in de leefomgeving. Dat doen wij sinds 1925: onafhankelijk, toekomstgericht en creatief. Daarbij zetten wij het maatschappelijk belang op de eerste plaats. Samen met erfgoeddeskundigen, stedenbouwkundigen en (landschaps-)architecten werken wij aan thema’s zoals de energietransitie, vitaal platteland en de Omgevingswet. REDACTIE Berber Brand Bart Buijs (hoofdredactie) Mascha van Damme Petra Versluis Yvonne Jansen / Sepia Tekst & Communicatie Renée Nieuwenstein / Bureau Vice Versa (eindredactie)
PRODUCTIE Ontwerp en Opmaak: Remmelt Brink Illustratie: Jochem Coenen Druk: Drukkerij Coenradi INFORMATIE Heb je vragen over deze uitgave of wil je een opmerking plaatsen? Neem dan contact met ons op. Ook indien je dit of een volgend nummer thuisgestuurd wilt krijgen. Het Oversticht Aan de Stadsmuur 79 8011 VD Zwolle 038 4213257 info@hetoversticht.nl www.hetoversticht.nl
© 2020 Het Oversticht Niet stelen, wel delen.
75
www.hetoversticht.nl