a product message image
{' '} {' '}
Limited time offer
SAVE % on your upgrade

Page 1


Iwona i Lech Cieœlakowie

Konkurs z jêzyka polskiego dla gimnazjalistów Wiadomoœci i zadania

Autorzy: Iwona Cieœlak, absolwentka Uniwersytetu Miko³aja Kopernika w Toruniu; nauczycielka jêzyka polskiego w Zespole Szkó³ nr 7 w Toruniu; autorka Nowego szkolnego s³ownika ortograficznego. Jest egzaminatorem Okrêgowej Komisji Egzaminacyjnej w Gdañsku z zakresu czêœci humanistycznej egzaminu gimnazjalnego i egzaminu maturalnego z jêzyka polskiego. W latach 2006–2011 prowadzi³a kursy dla gimnazjalistów przygotowuj¹ce do egzaminu z czêœci humanistycznej, organizowane przez Studium Oœwiatowe „Tutor”. Jej uczniowie zajmowali wysokie lokaty w konkursach kuratoryjnych w etapie wojewódzkim. Lech Cieœlak, absolwent Uniwersytetu Miko³aja Kopernika w Toruniu; nauczyciel jêzyka polskiego i sztuki w Gimnazjum w Cierpicach k. Torunia. Jest autorem programów w³asnych w zakresie rozwijania zdolnoœci artystycznych uczniów oraz przygotowania do egzaminu gimnazjalnego z czêœci humanistycznej. W pracy zawodowej jest animatorem wielu dzia³añ kulturalnych, wspó³pracuje z grupami uczniów w zakresie rozwijania zdolnoœci teatralnych, literackich, muzycznych i plastycznych. Autorzy wspólnie wydali cztery ksi¹¿ki: Egzamin gimnazjalny. Jak to napisaæ?, Sprawdzian szóstoklasisty. Jak to napisaæ?, Egzamin gimnazjalny. Jak to zrozumieæ?, Egzamin gimnazjalny. Jak to odczytaæ? Lektury obowi¹zkowe w gimnazjum.

Redaktor wydania:

Zdzis³aw G³owacki Redakcja techniczna:

Robert Ciechanowski Projekt ok³adki:

Miros³aw G³odkowski, Zdzis³aw G³owacki

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Tutor” Wydanie I. Toruñ 2011 r. Oficyna Wydawnicza „Tutor” 87-100 Toruñ, ul. Warszawska 14/2, tel./fax 56 65-999-55 Wysy³kowa Ksiêgarnia Internetowa: www.tutor.edu.pl Druk i oprawa: Toruñskie Zak³ady Graficzne „Zapolex” Sp. z o.o.

ISBN 978-83-89563-55-2


Spis treœci

Wstêp

7

Wiadomoœci Fleksja

9

Temat i koñcówka Czêœci mowy Odmienne czêœci mowy Samodzielne i niesamodzielne czêœci mowy Nieodmienne czêœci mowy Czasownik Rzeczownik Przymiotnik Liczebnik Zaimek Odmiana zaimków Przys³ówek Przyimek Spójnik Wykrzyknik Partyku³a

Æwiczenia Fleksja

9 9 9 9 10 10 11 16 21 23 25 26 26 27 27 28 28 29 29

Zadania z konkursów

29

Zadania dodatkowe

34

Wiadomoœci Sk³adnia

37 37

Wypowiedzenie

37

Zdanie

38 38 43 45

Zdanie pojedyncze Zdanie z³o¿one Wypowiedzenia wielokrotnie z³o¿one

Równowa¿niki zdañ

46

Rodzaje zwi¹zków sk³adniowych

47 47 47 48 48

Zwi¹zek zgody Zwi¹zek rz¹du Zwi¹zek przynale¿noœci Wyrazy poza zwi¹zkami zdania

Mowa zale¿na i niezale¿na

49

Mowa pozornie zale¿na

49

Æwiczenia Sk³adnia

50 50

Zadania z konkursów

50

Zadania dodatkowe

59


Wiadomoœci Fonetyka

63 63

Narz¹dy mowy

63

G³oski

63 64

Podzia³ spó³g³osek

Litery

65

Sylaby

66

Upodobnienia spó³g³osek

66 66 67

Upodobnienie pod wzglêdem dŸwiêcznoœci Upodobnienie pod wzglêdem miejsca artykulacji

Uproszczenia grup spó³g³oskowych

67

Akcent wyrazowy

68

Akcent zdaniowy

69

Intonacja

69

Æwiczenia Fonetyka

70 70

Zadania z konkursów

70

Zadania dodatkowe

74

Wiadomoœci S³ownictwo i stylistyka

76 76

TreϾ i zakres znaczeniowy wyrazu

76

Synonimy

77

Antonimy

77

Wyrazy wieloznaczne (wyrazy polisemiczne)

77

Homonimy

77

Neologizmy

78

Archaizmy

78

Eufemizmy

79

Kolokwializmy

79

Wulgaryzmy

79

Zwi¹zki frazeologiczne

79 79

Pochodzenie zwi¹zków frazeologicznych

Styl Styl urzêdowy Styl potoczny Styl artystyczny Styl retoryczny Styl naukowy Styl publicystyczno-dziennikarski

Stylizacje Stylizacja archaiczna (archaizacja) Stylizacja gwarowa (dialektyzacja) Stylizacja œrodowiskowa Stylizacja biblijna Parodia

S³owniki i encyklopedie S³ownik jêzyka polskiego S³ownik ortograficzny S³ownik wyrazów bliskoznacznych S³ownik frazeologiczny S³ownik poprawnej polszczyzny S³ownik wyrazów obcych S³ownik etymologiczny Encyklopedia Inne s³owniki

85 85 85 86 87 88 89 89 89 90 91 92 93 93 94 94 94 95 95 95 95 96 96


Æwiczenia S³ownictwo i stylistyka Zadania z konkursów Zadania dodatkowe

Wiadomoœci S³owotwórstwo

97 97 97 106 108 108

Budowa wyrazu pochodnego

108

Wyrazy z³o¿one

111

Skróty i skrótowce

111

Æwiczenia S³owotwórstwo

114 114

Zadania z konkursów

114

Zadania dodatkowe

118

Wiadomoœci Nazwy w³asne

119 119

Nazwy miejscowe

119

Nazwiska i ich odmiana

121

Odmiana i pisownia nazwisk obcych

123

Æwiczenia Nazwy w³asne

125 125

Zadania z konkursów

125

Zadania dodatkowe

126

Wiadomoœci Wybrane zasady pisowni

128 128

Pisownia rz, ¿

128

Pisownia h, ch

129

Pisownia ó, u

129

Pisownia ¹, ê

130

Pisownia om, em, on, en

131

Pisownia w i s po literze spó³g³oskowej

131

Pisownia wybranych przyrostków

131

Pisownia wybranych przedrostków

132

Pisownia j, i

132

Pisownia ³¹czna i rozdzielna

133

Zasady u¿ycia wielkich liter

138

Zasady u¿ycia ma³ych liter

140

Dzielenie wyrazów

141

Æwiczenia Wybrane zasady pisowni

142 142

Zadania z konkursów

142

Zadania dodatkowe

145

Wiadomoœci Interpunkcja

147 147

Kropka

147

Œrednik

147


Przecinek

147

Wielokropek

151

Myœlnik (pauza)

151

Dwukropek

151

Pytajnik

152

Wykrzyknik

152

Nawias

153

Cudzys³ów

153

Æwiczenia Interpunkcja

154

154

Zadania z konkursów

154

Zadania dodatkowe

154

Wiadomoœci Poprawnoœæ jêzykowa

156

Æwiczenia Poprawnoœæ jêzykowa

162

156

162

Zadania z konkursów

162

Zadania dodatkowe

165

Odpowiedzi Fleksja Sk³adnia Fonetyka S³ownictwo i stylistyka S³owotwórstwo Nazwy w³asne Wybrane zasady pisowni Interpunkcja Poprawnoœæ jêzykowa Bibliografia

168 168 169 173 174 176 176 177 180 181 182


Wstêp

Ka¿dego roku kurator oœwiaty w poszczególnych województwach organizuje dla uczniów gimnazjum konkurs z jêzyka polskiego. W zarz¹dzeniach i regulaminach publikuje informacje o zasadach organizacji konkursu, podaje cele i wymagania stawiane ich uczestnikom. Adresatami konkursu z jêzyka polskiego s¹ uczniowie zdolni, wykazuj¹cy szczególne zainteresowanie przedmiotem, prezentuj¹cy rozleg³¹ wiedzê i umiejêtnoœci humanistyczne. Konkurs jednak nie tylko sprawdza poziom wiedzy i umiejêtnoœci. Obowi¹zuj¹ca literatura i zakres wymagañ — wed³ug za³o¿eñ organizatorów — ma wspieraæ rozwój uczniów, rozwijaæ ich zainteresowania poznawcze i uzdolnienia oraz wdra¿aæ do samokszta³cenia i przygotowania do nauki w szko³ach wy¿szego szczebla. Wiedza i umiejêtnoœci uczestników konkursu sprawdzane s¹ podczas eliminacji szkolnych, rejonowych i wojewódzkich. We wszystkich etapach konkurs ma formê pisemn¹, czasami dochodzi równie¿ czêœæ ustna. Konkurs przedmiotowy z jêzyka polskiego obejmuje treœci okreœlone w podstawie programowej oraz treœci wykraczaj¹ce poza podstawê, wskazane w regulaminie szczegó³owym konkursu. Uczniowie wykazuj¹ siê umiejêtnoœci¹ tworzenia w³asnego tekstu, znajomoœci¹ zagadnieñ z zakresu gramatyki, ortografii, analizy i interpretacji tekstu Ÿród³owego, wskazan¹ w regulaminie literatur¹, a czêsto równie¿ wiadomoœciami z wiedzy o kulturze. Ksi¹¿ka Konkurs z jêzyka polskiego dla gimnazjalistów to opracowanie, które ma pomóc uczniom w przygotowaniu siê do tego konkursu. Zawiera rozdzia³y poœwiêcone poszczególnym dzia³om gramatyki, jak: fleksja, sk³adnia, fonetyka, s³owotwórstwo, s³ownictwo i stylistyka. Ponadto zamieszczone s¹ w nim wybrane zasady pisowni i interpunkcji oraz dzia³ poœwiêcony nazwom w³asnym i poprawnoœci jêzykowej. Ka¿dy z rozdzia³ów zawiera czêœæ teoretyczn¹, ze szczególnym uwzglêdnieniem sytuacji problemowych, oraz zestawy zadañ konkursowych z odpowiedziami. Nale¿y zaznaczyæ, ¿e zadania zosta³y zaczerpniête z testów wojewódzkich konkursów z jêzyka polskiego organizowanych przez kuratoria oœwiaty w ostatnich latach. Uczeñ, korzystaj¹c z poradnika, nie tylko skutecznie powtórzy wiadomoœci, ale równie¿, wykonuj¹c zadania konkursowe, utrwali i zweryfikuje swoj¹ wiedzê dziêki zawartym w nim odpowiedziom. Ksi¹¿ka jest równie¿ doskona³¹ pomoc¹ dla polonisty — jako kompletne Ÿród³o wiedzy i zbiór trudnych zadañ konkursowych. Mo¿e byæ z powodzeniem wykorzystywana na zajêciach kó³ zainteresowañ, lekcjach jêzyka polskiego oraz podczas indywidualnej pracy ucznia. Warto zachêcaæ uczniów do udzia³u w konkursie. Najlepsi z nich mog¹ uzyskaæ tytu³ laureata lub finalisty. Laureatami zostaj¹ uczniowie, którzy przekroczyli okreœlony w regulaminie próg punktów. Zgodnie z obowi¹zuj¹cymi przepisami laureaci konkursu s¹ zwolnieni z odpowiedniej czêœci egzaminu gimnazjalnego na podstawie zaœwiadczenia stwierdzaj¹cego uzyskanie tytu³u laureata, co jest równoznaczne z uzy-


8

skaniem z tej czêœci najwy¿szego wyniku. Ponadto otrzymuj¹ celuj¹c¹ ocenê koñcow¹ z jêzyka polskiego. Najwa¿niejsze jest jednak to, ¿e s¹ przyjmowani do wybranej przez siebie szko³y ponadgimnazjalnej niezale¿nie od kryteriów zawartych w statucie danej szko³y. Korzyœci maj¹ równie¿ finaliœci konkursu, czyli uczniowie, którzy uzyskali ni¿szy procent punktów. Oprócz tytu³u finalisty, wpisywanego na œwiadectwie w czêœci dotycz¹cej szczególnych osi¹gniêæ ucznia, zdobywaj¹ okreœlon¹ liczbê punktów przy rekrutacji do szko³y ponadgimnazjalnej. Maj¹c na uwadze jak najlepsze przygotowanie uczniów do konkursu z jêzyka polskiego, polecamy równie¿ korzystanie z nastêpuj¹cych poradników naszego autorstwa: l

l

l

Jak to zrozumieæ? — zawiera wiadomoœci niezbêdne do analizy i interpretacji tekstów literackich oraz æwiczenia sprawdzaj¹ce; Jak to napisaæ? — zbiór wskazówek dotycz¹cych redagowania ró¿nych form wypowiedzi wraz z przyk³adami oraz kryteriami oceniania; Jak to odczytaæ? — powtórka lektur gimnazjalnych. Z ¿yczeniami sukcesów Autorzy


Wiadomoœci

Fleksja Fleksja to dzia³ gramatyki zajmuj¹cy siê odmian¹ wyrazów, ich klasyfikacj¹ i podzia³em na czêœci mowy.

Fleksja

Temat i koñcówka Wszystkie wyrazy odmienne sk³adaj¹ siê z dwóch czêœci: tematu — czêœci wyrazu powtarzaj¹cej siê we wszystkich formach odmiany wyrazu; z tematem zwi¹zane jest znaczenie wyrazu, np. brat, brat-a, brat-u; pol-e, pol-a, pol-u;

Temat

koñcówki — czêœci wyrazu, która wystêpuje po temacie i zmienia siê podczas odmiany, np. brat-¨ (brak koñcówki fleksyjnej), brat-a, brat-u, pol-e, pol-a, pol-u.

Koñcówka

W temacie mog¹ zachodziæ obocznoœci, czyli wymiana samog³osek lub spó³g³osek. Przyk³ady

Tematy oboczne

Obocznoœci tematu

dó³, do³-u, dol-e

dó³, do³-, dol-

ó:o, ³:l

las, las-u, lesi-e

las, lesi-

a:e, s:s’

dobr-y, dobrz-y, dobr-ych

dobrz-, dobr-

r:rz

wez-mê, weŸ, wzi-¹³

wez-, weŸ, wzi-

e:¨ (e ruchome), z:z’

Uwaga!

G

e ruchome to e znikaj¹ce w niektórych formach odmiany wyrazu. ¨ — oznacza brak koñcówki fleksyjnej.

Temat i koñcówkê wyodrêbniamy podczas odmiany rzeczowników, przymiotników, liczebników, zaimków i czasowników.

Czêœci mowy Odmienne czêœci mowy

Odmienne czêœci mowy Czêœæ mowy

Podstawowe znaczenie

Podstawowe pytania

Czasownik

Oznacza czynnoœci i stany, np. czytaæ, spaæ.

co robi? co siê z nim dzieje? w jakim stanie jest?

Rzeczownik

Oznacza rzeczy, np. dom, piórnik; • osoby, np. cz³owiek, kucharz; • zwierzêta, np. pies, ¿yrafa; • roœliny, np. drzewo, ró¿a; • zjawiska przyrody, np. burza, ulewa; • czynnoœci i stany, np. czytanie, sen; • cechy, np. zielonoœæ, m¹droœæ.

kto? co?


10

Fleksja — Wiadomoœci

Czêœæ mowy

Podstawowe znaczenie

Podstawowe pytania

Przymiotnik

Oznacza cechy, jakie posiadaj¹ rzeczy, osoby, zwierzêta, roœliny, zjawiska przyrody, czynnoœci i stany, np. dobry, czarny, niskie, nag³a, niewyraŸne, spokojny.

jaki? jaka? jakie? który? która? które? czyj? czyja? czyje?

Liczebnik

Oznacza liczbê, np. piêæ, szeœcioro; kolejnoœæ, np. pierwszy, dwudziesty.

ile? który z kolei?

Zaimek: • rzeczowny • przymiotny • liczebny

Oznaczaj¹ osoby lub przedmioty, np. ja, on, coœ; zastêpuj¹ inne czêœci mowy, np. swój, jakiœ, ileœ, tyle.

Odpowiadaj¹ na pytania czêœci mowy, które zastêpuj¹.

Nieodmienne czêœci mowy

Nieodmienne czêœci mowy

Czêœæ mowy

Podstawowe znaczenie

Podstawowe pytania

Przys³ówek

Oznacza w³aœciwoœci czynnoœci, np. szybko bieg³; stanów, np. smacznie spa³.

jak? gdzie? kiedy?

Zaimek przys³owny

Oznacza sposób, miejsce, czas wykonywanej czynnoœci lub stan, np. tak, jakoœ, tam, gdzieœ, wtedy, kiedyœ.

Odpowiada na pytania przys³ówka.

Przyimek

Oznacza relacje miedzy czêœciami zdania pojedynczego: • przestrzenne, np. nad rzek¹, pod sto³em, za gór¹, przy stole; • czasowe, np. od rana, do wieczora, przed tygodniem; • celowe, np. po zakupy, na ryby; • przyczynowe, np. ze strachu.

Spójnik

Wskazuje na stosunki wspó³rzêdne miêdzy czêœciami wypowiedzenia pojedynczego oraz na stosunki wspó³rzêdne i nadrzêdno-podrzêdne miêdzy wypowiedzeniami np. i, oraz, ale, wiêc, bo.

Partyku³a

Wyra¿a lub uwydatnia rozkaz, pytanie, przypuszczenie, zaprzeczenie, ¿yczenie, np. ChodŸ no.

Samodzielne i niesamodzielne czêœci mowy Samodzielne czêœci mowy

Samodzielne czêœci mowy maj¹ w³asne znaczenie i s¹ odrêbnymi czêœciami zdania, np. Moi koledzy wyjechali (trzy wyrazy i trzy czêœci zdania).

Niesamodzielne czêœci mowy

Niesamodzielne czêœci mowy znaczenie zyskuj¹ w po³¹czeniu z innymi (samodzielnymi) czêœciami mowy, np. Jacek i Ola nie napisali listów do rodziców (osiem wyrazów i cztery czêœci zdania; wyrazy niesamodzielne: i, nie, do — zyskuj¹ znaczenie w po³¹czeniu z innymi wyrazami).


Fleksja — Wiadomoœci

11

Czêœci mowy

samodzielne

niesamodzielne

rzeczownik czasownik przymiotnik liczebnik zaimek przys³ówek wykrzyknik

spójnik przyimek partyku³a

Czasownik

Czasownik

Odmiana i formy gramatyczne Czasowniki: l

odmieniaj¹ siê przez osoby, liczby;

l

wystêpuj¹ w trzech czasach: przesz³ym, teraŸniejszym i przysz³ym;

l

wystêpuj¹ w trzech trybach: orzekaj¹cym, rozkazuj¹cym, przypuszczaj¹cym;

l

mog¹ wystêpowaæ w trzech stronach: czynnej, biernej, zwrotnej;

l

mog¹ posiadaæ aspekt dokonany lub niedokonany;

l

mog¹ wystêpowaæ w okreœlonej formie rodzaju;

l

wystêpuj¹ w formie osobowej i formach nieosobowych.

Odmianê czasowników przez osoby, czasy i tryby nazywamy koniugacj¹. Koniugacja to równie¿ model odmiany czasownika, czyli zbiór jego form fleksyjnych.

Tryby czasownika

Tryby czasownika Tryb orzekaj¹cy (oznajmuj¹cy) Czasownik w trybie orzekaj¹cym mo¿e wystêpowaæ w trzech czasach. Czas teraŸniejszy Aspekt

Liczba pojedyncza Niedokonany

Osoba

Liczba mnoga

Dokonany

Aspekt

Niedokonany

Osoba

1. ja

widzê

1. my

widzimy

2. ty

widzisz

2. wy

widzicie

3. on ona ono

widzi widzi widzi

3. oni one

widz¹ widz¹

Dokonany


12

Fleksja — Wiadomoœci

Czas przesz³y Aspekt

Liczba pojedyncza Niedokonany

Liczba mnoga

Dokonany

Aspekt

Osoba

Niedokonany

Dokonany

Osoba

1. ja

widzia³em

zobaczy³em

1. my

widzieliœmy

zobaczyliœmy

2. ty

widzia³eœ

zobaczysz

2. wy

widzieliœcie

zobaczyliœcie

3. on ona ono

widzia³ widzia³a widzia³o

zobaczy³ zobaczy³a zobaczy³o

3. oni one

widzieli widzia³y

zobaczyli zobaczy³y

Czas przysz³y Aspekt

Liczba pojedyncza Niedokonany

Liczba mnoga

Dokonany

Aspekt

Osoba

Niedokonany

Dokonany

Osoba Forma z³o¿ona

Forma prosta

1. ja

bêdê widzia³ bêdê widzieæ

zobaczê

2. ty

bêdziesz widzia³ bêdziesz widzieæ

3. on

bêdzie widzia³ bêdzie widzieæ bêdzie widzia³a bêdzie widzieæ bêdzie widzia³o bêdzie widzieæ

ona ono

Forma z³o¿ona

Forma prosta

1. my

bêdziemy widzieli bêdziemy widzieæ

zobaczymy

zobaczysz

2. wy

bêdziecie widzieli bêdziecie widzieæ

zobaczycie

zobaczy

3. oni

bêd¹ widzieli bêd¹ widzieæ bêd¹ widzia³y bêd¹ widzieæ

zobacz¹

one

Tryb rozkazuj¹cy Uwaga!

G

Czasownik w trybie rozkazuj¹cym l

nie ma form czasu ani rodzaju,

l

nie ma 1. osoby liczby pojedynczej, w 3. osobie trzeba dodaæ s³owo niech lub niechaj.

Liczba pojedyncza Aspekt

Niedokonany

Liczba mnoga

Dokonany

Aspekt

Niedokonany

Dokonany

Osoba

Osoba

1. ja

1. my

piszmy

napiszmy

2. wy

piszcie

napiszcie

2. ty 3. on ona ono

pisz ü ý niech pisze þ

napisz ü ý niech napisz¹ þ

3. oni one

ü ý niech pisz¹ þ

ü ý niech napisz¹ þ


Fleksja — Wiadomoœci

13

Tryb przypuszczaj¹cy Uwaga!

G

Czasownik w trybie przypuszczaj¹cym nie ma form czasu.

Liczba pojedyncza Aspekt

Niedokonany

Liczba mnoga

Dokonany

Osoba

Aspekt

Niedokonany

Dokonany

Osoba

1. ja

pisa³bym

napisa³bym

1. my

piszmy

napiszmy

2. ty

pisa³byœ

napisa³byœ

2. wy

piszcie

napiszcie

3. on ona ono

pisa³by pisa³aby pisa³oby

napisa³by napisa³by napisa³oby

3. oni one

pisaliby pisa³yby

napisaliby napisa³yby

Strony czasownika Nazwa strony czasownika Czynna

Konstrukcja formy • osobowa forma

czasownika

Bierna

• po³¹czenie oso-

Zwrotna

• po³¹czenie oso-

Strony czasownika

Przyk³ad 1.

Przyk³ad 2.

czasownik przechodni

czasownik nieprzechodni

czesze ubra³a

jest czesany bowej formy czasownika byæ, zo- zosta³a ubrana staæ i przymiotnikowej formy czasownika (imies³owu przymiotnikowego) bowej formy czasownika i zaimka zwrotnego siê

czesze siê ubra³ siê

le¿y

U¿ycie w zdaniu

Relacja miêdzy podmiotem i czynnoœci¹.

Mama czesze córkê. Ø Dziewczynka ubra³a choinkê. Ø Ksi¹¿ka le¿y na pó³ce.

Wykonawca czynnoœci jest podmiotem zdania (mama, ch³opiec, ksi¹¿ka).

Córka jest czesana przez mamê. Ø Choinka zosta³a ubrana przez dziewczynkê.

Podmiotem jest rzecz lub osoba, wzglêdem której jest wykonywana jakaœ czynnoœæ.

Ø

Ø

Ø Ø

Córka siê czesze. Podmiotem jest Ch³opiec ubra³ jednoczeœnie siê sam. wykonawca i przedmiot czynnoœci (czynnoœæ wykonywana przez podmiot wzglêdem samego siebie).

Uwaga!

Istniej¹ czasowniki, które nie maj¹ form strony biernej. Nazywamy je nieprzechodnimi. Np. biegaæ, krzyczeæ, spaæ. Czasowniki, które maj¹ formy strony biernej, nazywamy przechodnimi, np. napisaæ — zosta³ napisany, malowaæ — jest malowany.

G


14

Fleksja — Wiadomoœci

Aspekt czasownika

Aspekt czasownika Czasowniki mog¹ posiadaæ aspekt niedokonany lub aspekt dokonany. Niedokonane czasowniki oznaczaj¹ trwanie czynnoœci lub stanu w przesz³oœci, teraŸniejszoœci lub przysz³oœci (czynnoœæ nie zosta³a zakoñczona), np. czyta³em, czytam, bêdê czyta³, wraca³em, wracam, bêdê wraca³. Dokonane czasowniki oznaczaj¹ zakoñczenie czynnoœci lub stanu w przesz³oœci lub w przysz³oœci i nie posiadaj¹ formy czasu teraŸniejszego, np. przeczyta³em, przeczytam, wróci³em, wrócê.

Forma osobowa i nieosobowa Osobowe formy czasownika to formy, które powstaj¹ podczas odmiany przez osoby, czasy, tryby (patrz: tabela). Nieosobowe formy czasownika

Nieosobowe formy czasownika

Bezokolicznik

1. Bezokolicznik — nieodmienna forma czasownika o zakoñczeniu -æ lub c, np. graæ, wzi¹æ, biec, móc.

Formy zakoñczone na -no, -to

2. Formy zakoñczone na -no, -to, np. wykryto, uszyto, schowano, narysowano.

Imies³ów przymiotnikowy

3. Imies³ów przymiotnikowy — forma czasownika o odmianie przymiotnikowej (posiada w³aœciwoœci zarówno czasowników, jak i przymiotników), odmieniaj¹ca siê przez przypadki, liczby, rodzaje. Rozró¿niamy dwa typy imies³owów przymiotnikowych: czynne — temat 3. osoby liczby mnogiej czasu teraŸniejszego czasowników niedokonanych + przyrostek -¹c + koñcówki przymiotnikowe: -y, -a, -e, -ego,-ej itd. myœl¹ — myœl¹cy, myœl¹ca, myœl¹ce bierne — temat czasu przesz³ego lub teraŸniejszego czasowników przechodnich + przyrostki: -n, -on, -t + koñcówki przymiotnikowe: -y, -a, -e, -ego,-ej itd. czytam — czytany, czytana, czytane wybi³ — wybity, wybita, wybite

Imies³ów przys³ówkowy

4. Imies³ów przys³ówkowy — forma czasownika oznaczaj¹ca czynnoœæ lub stan, ale podobnie jak przys³ówek pozostaje nieodmienna. Rozró¿niamy imies³owy przys³ówkowe: wspó³czesne — temat 3. osoby liczby mnogiej czasu teraŸniejszego czasowników niedokonanych + przyrostek -¹c, np. myœl¹ — myœl¹c

G

Uwaga!

Imies³ów wspó³czesny oznacza czynnoœæ wykonywan¹ równoczeœnie z czynnoœci¹ wyra¿on¹ przez czasownik w formie osobowej wystêpuj¹cy w tym samym wypowiedzeniu, np. Id¹c ulic¹, podziwia³em kamienice. Czytaj¹c lekturê, bêdê robi³ notatki.

uprzednie — temat czasu przesz³ego czasowników dokonanych + przyrostki: -wszy (po temacie zakoñczonym na samog³oskê), -³szy (po temacie zakoñczonym na spó³g³oskê), np. przeczyta³ — przeczytawszy usiad³ — usiad³szy

Profile for TUTOR

Konkurs z języka polskiego dla gimnazjalistów  

Jest to opracowanie, które ma pomóc uczniom w przygotowaniu się do tego konkursu. Zawiera rozdziały poświęcone poszczególnym działom gramaty...

Konkurs z języka polskiego dla gimnazjalistów  

Jest to opracowanie, które ma pomóc uczniom w przygotowaniu się do tego konkursu. Zawiera rozdziały poświęcone poszczególnym działom gramaty...

Advertisement