Numer 204 (UW) (listopad 2022)

Niezależny Miesięcznik Studentów Numer 204 Listopad 2022 ISSN 1505-1714

www.magiel.org.pl

s.11/ Temat numeru

Typowy nie oznacza lepszy Neuroróżnorodność wokół nas

spis treści / Czy wysłał się mój zapis na legitymację, bo byłem nietrzeźwy przy wypełnianiu?

16

31

Chiński rząd dusz

0 6 „Pre/teksty” w BUW-ie

5 Polityka i Gospodarka Eksplozje na Bałtyku Siła anglosasów C h i ń s k i r z ą d d us z

8 Temat Numeru 11

Jak nie pozbyć się Kataru w tydzień?

Śpiew syren

f Książka

a Uczelnia

07 09 16

36

Ty p o w y n i e o z n a c z a l e p s z y

18 19 20

36 38 42

e Film 21 22 24 25 26

Brendan Fraser wychodzi z jaskini, już nie jako zagubiony neandertalczyk W trójkącie rozczarowań Bo przecież chodzi o piękno Dziennik Snydera, 3 listopada 2017 r.

Tr z y n a d z i e s i ę ć

d Muzyka

Katarski rif f Jak nie pozbyć się Kataru w tydzień?

Katarskie czarne konie

t Technologia i Społeczeństwo 44 46

Dlaczego samochód?

O symbolicznym znaczeniu aut Gdzie są kobiety

t Człowiek z Pasją 47

P a sja k we s t i ą p r z y p a d k u?

27 R e c e n z j e 2 8 Sz wedzki p o[to]p 30 Re cenzje

Magpress

Prezes Zarządu:

Natalia Młodzianowska natalia.mlodzianowska@magiel.waw.pl Redaktor Naczelna:

Julia Jurkowska Jacek Wnorowski, Patryk Kukla, Michał Wrzosek Adres Redakcji i Wydawcy:

al. Niepodległości 162, pok. 64 02-554 Warszawa magiel.redakcja@gmail.com

52

Zmienione zmysł y

p Czarno na Białym 55

Fotonotatnik

k Gry

6 0 R e c e n z je 62 Co łączy granie i naukę do późna?

Dieta cud

c Kto jest kim?

65 Maciej Małachowski/ Alicja Utrata

Korekta:

Piotr Holeniewski oraz Kacper Rzeńca, Alek-

Gigol, Julianna Sęk, Kacper Badura, Kacper Maria Jakubiec,

Grodzki, Piotr Niewiadomski, Piotr Szumski, Piotr Prusik, Rafał

Patronaty: Natalia Młodzianowska

sandra Sowa, Piotr Szumski, Lena Kossobudzka, Arka-

Kacper Rzeńca, Kajetan Korszeń, Kamil Węgliński, Kamila Fraid,

Michalski, Rafał Wyszyński, Roksana Guzik, Róża Francheteau,

Uczelnia: Wiktoria Pietruszyńska

diusz Paweł Bujak, Agnieszka Traczyk, Anna Sośnicka

Karol Jurasz, Karol Truś, Karolina Chojnacka, Karolina Kołodziej,

Sabina Doroszczyk, Sara Lament, Simon Fongang, Stanisław

Karolina Owczarek, Karolina Przygodzka, Karolina Tymińska,

Marczuk, Szymon Kubica, Szymon Podemski, Teresa Franc, To-

Agata Ciara, Agata Cybulska, Agata Zapora,

Kasia Jaśkiewicz, Katarzyna Gawryluk-Zawadzka, Katarzyna

masz Dwojak, Urszula Grabarska, Weronika Kopacz, Weronika

Agnieszka Chilimoniuk, Agnieszka Traczyk, Aleksanda

Kowalewska, Katarzyna Orchowska, Katarzyna Stępień, Ka-

Rzońca, Weronika Zych, Wiktoria Domańska, Wiktoria Jaku-

Pałęga, Aleksander Jura, Aleksandra Bańka, Aleksandra

tarzyna Lesiak, Kinga Boćkowska, Kinga Nitka, Kinga Nowak,

bowska, Wiktoria Kolinko, Wiktoria Konarska, Wiktoria Latar-

Gawlik, Aleksandra Golecka, Aleksandra Grodzka, Alek-

Kinga Włodarczyk, Kinga Zwolska, Klaudia Kiersznicka, Klaudia

ska, Wiktoria Musiał, Wiktoria Nastałek, Wojciech Godlewski,

Muzyka: Jacek Wnorowski

sandra Gątarczyk, Aleksandra Hyrycz, Aleksandra Jarosz,

Waruszewska, Klaudia Łęczycka, Krystyna Citak, Krzysztof

Zofia Zygier, Zuzanna Dwojak, Zuzanna Karlicka, Zuzanna

Książka: Julia Jurkowska

Aleksandra Kalicińska, Aleksandra Orzeszek, Aleksandra

Król, Krzysztof Zegar, Krzysztof Zybura, Kuba Kołodziej, Laura

Kowalska, Zuzanna Witczak, Zuzia Łubińska, Łukasz Kryska

Sztuka: Katarzyna Gawryluk-Zawadzka

Panasiuk, Aleksandra Pytel, Aleksandra Sojka, Aleksandra

Królewska, Laura Starzomska, Maciej Bystroń-Kwiatkowski,

Sowa, Aleksandra Trendak, Aleksandra Wilczak, Aleksandra

Maciej Cierniak, Magdalena Cebo, Magdalena Oskiera, Maja

Redakcja zastrzega sobie prawo do przeredagowania

Bieniek, Aleksandra Ślubowska, Alicja Paszkiewicz, Alicja

Kamińska, Mania Rytlewska, Marcin Gzylewski, Marek Wrzos,

i

Utrata, Amelia Łeszyk, Aneta Sawicka, Angelika Grabowska,

Maria Król, Maria Nowociel, Maria Opiłowska, Maria Stefaniak,

niezamówiony na

Felieton: Szymon Podemski Film: Rafał Michalski

Warszawa: Mateusz Tobiasz Wolny Sport: Mateusz Kozdrak Technologia i Społeczeństwo: Aleksandra Sojka

Współpraca:

skracania

niezamówionych może

nie

tekstów.

zostać

Tekst

opublikowany

Angelika Kuch, Aniela Markowska, Anna Dobieszewska, Anna

Mariusz Celmer, Marta Kołodziejczyk, Marta Myszko, Marta So-

Czarno na Białym: Jakub Boryk

Dziubany, Anna Halewska, Anna Raczyk, Anna Rutkiewicz,

biechowska, Martyna Borodziuk, Martyna Krzysztoń, Mateusz

odpowiedzialności za treści zamieszczonych reklam

Reportaż: Julia Zapiórkowska

Antek Trybus, Arkadiusz Bujak, Arkadiusz Klej, Bartosz Mar-

Fornowski, Mateusz Klipo, Mateusz Kozdrak, Mateusz Mar-

Gry: Michał Goszczyński

szał, Bartłomiej Pacho, Basia Iwanicka, Basia Przychodzeń,

ciniewicz, Mateusz Nita, Mateusz Tobiasz Wolny, Maximilian

i artykułów sponsorowanych.

Dawid Dybuk, Dorian Dymek, Dorota Dyra, Emilia Kubicz, Emilia

Seifert, Małgorzata Bocian, Małgorzata Kobyszewska, Micha-

Matrejek, Ewa Jędrszczyk, Filip Wieczorek, Gabriela Fernan-

lina Czerwińska, Michalina Kobus, Michał Flis, Michał Hryciuk,

dez, Gabriela Libudzka, Gabriela Mościszko, Hanna Sokolska,

Michał Orzołek, Michał Wrzosek, Mikołaj Łebkowski, Milena

Hanna Żukowska, Helena Wnorowska, Hubert Pauliński, Iga

Kowalczyk, Miłosz Borkowski, Monika Pasicka, Natalia Czapla,

Kowalska, Igor Osiński, Iwona Oskiera, Iza Pawlik, Iza Zięba,

Natalia Jakubowska, Natalia Korzonek, Natalia Machnacka,

Wiceprezes ds. Finansów: Urszula Grabarska

Jacek Wnorowski, Jagoda Brzozowska, Jagoda Koperska,

Natalia Morawska, Natalia Młodzianowska, Natalia Olchowska,

Okładka: Karolina Gos

Wiceprezes ds. Partnerów: Joanna Góraj

Jakub Białas, Jakub Boryk, Jakub Krajewski, Jakub Kulak,

Natalia Sawala, Natalia Sobotka, Natalia Zalewska, Natalia Ło-

Makieta pisma: Maciej Simm, Olga Świątecka

Pełnomocnik ds. Projektów: Emilia Matrejek

Jan Kroszka, Jan Ogonowski, Jan Stusio, Janina Stefaniak,

puszyńska, Natalia Gańko, Nicola Kulesza, Ola Marszałek, Ola

Joanna Chołołowicz, Joanna Góraj, Joanna Jas, Julia Błaziak,

Łukaszewicz, Oliwia Witkowska, Patrycja Świętonowska, Pa-

Julia Białowąs, Julia Gapys, Julia Jurkowska, Julia Kieczka, Julia

trycja Ciupak, Patryk Kukla, Paulina Bartczuk, Paulina Borczak,

Krasuska, Julia Mosińska, Julia Pierścionek, Julia Ratus, Julia

Paulina Jasionowska, Paulina Mańko, Paulina Wojtal, Paulina Li-

Wilemska, Julia Wiśniewska, Julia Zapiórkowska, Julianna

niewicz, Paweł Mironiak, Paweł Pawłucki, Paweł Pinkosz, Piotr

Kto Jest Kim: Alicja Utrata Dział Foto: Nicola Kulesza

Zastępcy Redaktor Naczelnej:

q Reportaż

Redaktor Prowadzący: Michał Orzołek

Człowiek z Pasją: Alicja Utrata

Stowarzyszenie Akademickie

Marzenia o metrze Korona Warszawy

64

Śpiew syren Ł u k a s z o wc y, c z y l i p o w r ó t h i s t o r i i w siedmiu aktach

Polityka i Gospodarka: Michał Orzołek

Wydawca:

50 51

q Felieton

g Sztuka 31 32

Fotonotatnik

j Warszawa

o Sport

Św i ę t o o g n i a Recenzje Mleko i zawód

55

Dział Grafika: Anna Balcerak Dyrektor Artystyczna: Karolina Gos

Pełnomocnik ds. UW: Maria Król Dział IT: Paweł Pawłucki Dział PR: Julia Białowąs

łamach

NMS

Magiel.

Redakcja

nie

ponosi

Artykuły, ogłoszenia i inne materiały do wydania majowego prosimy przesyłać e-mailem lub dostarczyć do siedziby redakcji do 20 listopada.

październik 2022

SŁOWO OD NACZELNEJ

/ wstępniak

w niedzielne popołudnia zbieram chrust na druk magla

Wyjątkowość J U L I A J U R KOW S K A R E DA K TO R N A C Z E L N A yć może niektórzy z Was zauważyli, że tegoroczny rok akademicki rozpoczął się bez fizycznego wydania Magla. Tym razem nasz miesięcznik nie przywitał nowych studentów, leżąc gdzieś na stoliku czy parapecie lub dumnie spoczywając na jednym z dedykowanych stojaków. Niestety – inf lacja dosięgnęła również nas. Ceny papieru, podobnie jak wszystkiego, bez przerwy szybują w górę. Na usta cisną się słowa żalu, bo choć – jak co miesiąc – Magla można było przeczytać również w internecie, to brak papierowego numeru październikowego dotkliwie pokazał Redakcji, jaka rzeczywistość nas otacza.

Jesienią szczególnie potrzeba optymizmu, dlatego lubię myśleć o tym wydaniu jako o numerze specjalnym. Cieszę się, że dane nam było wrócić na papier, ale to co napawa mnie największą dumą, to teksty moich koleżanek i kolegów – jak zwykle najwyższej klasy. Choć ciemność za oknami i mokre liście przyklejające się do butów mogą skłaniać do układania w głowie negatywnego domina, redaktorzy Magla znaleźli sposób na przemycenie pozytywnych wibracji. Piszemy – oczywiście – o mundialu (dział Sport, s. 36–43), który raz na cztery lata rozpala serca kibiców i maicznie przywraca wiarę w reprezentację narodową. Zdajemy relację z festiwali filmowych ( W trójkącie rozczarowań, s. 22), rozważamy symboliczne podejście do środków transportu

(Dlaczego samochód?, s. 44), a nawet zaglądamy do telefonu jednego z wielu uzdolnionych maglowych fotografów (Foto notatnik, s. 55).

Picząc ten tekst, gdy całe wydanie jest już złożone, nie mogę przestać zachwycać się nad tym, jakim jest ono wspaniałym owocem pracy kilunastu osób. Chciałabym powiedzieć, że jest to numer wyjątkowy – w końcu wszystko na to wskazuje. A jednak, choć piękny, a w moim zakochanym w papierze umyśle nawet specjalny, jest tak samo udany jak wszystkie poprzednie.

Czy bardzo? Oczywiście, ale jednocześnie wyjątkowość jest przez to wykluczana.

Nad podobnymi dywagacjami nad językiem i nazewnictwem można pochylić się po przeczytaniu tekstu okładkowego Typowy nie oznacza lepszy (s. 11). Poruszono w nim kwestię osób z zaburzeniami neurorozwojowymi, do których należą m.in. autyzm, ADHD oraz dysleksja. Grono to powszechnie nazywamy neuroróżnorodnym, w przeciwieństwie do osób neurotypowych, które nie wykazują określonych różnic neurologicznych. Zachęcam wszystkich do poświęcenia kilku minut w celu zapoznania się z tym tekstem. Być może dzięki niemu część osób zacznie stosować poprawne określenia na ten rodzaj zaburzeń (bo nie są to zaburzenia psychiczne!), co z kolei – miejmy nadzieję – sprawi, że neuroróżnorodość stanie się mniej „inna”, a bardziej „typowa”. Nie zmienia to jednak faktu, że wszyscy jesteśmy jak kolejne numery Magla – wyjątkowi. 0

Strona internetowa Magla

Magiel na Instagramie

B

To, co napawa mnie największą dumą, to teksty moich koleżanek i kolegów – jak zwykle najwyższej klasy.

Magiel na Facebooku

04–05

Polecamy: 6 UCZELNIA „Pre/teksty” w BUW-ie

Cykl spotkań o charakterze biblioterapeutycznym

11 TEMAT NUMERU Typowy nie oznacza lepszy Neuroróżnorodność wśród nas

fot. Kamil Węgliński

16 PIG Chiński rząd dusz Trzecia kadencja Xi Jinpinga

listopad 2022

UCZELNIA

/ spotkania biblioterapeutyczne w BUW-ie

mam nadzieję, że zupa dyniowa w tym sezonie już zjedzona

„Pre/teksty” w BUW-ie 10 października miał miejsce Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego. Z tej okazji Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie podjęła się organizacji cyklu spotkań o charakterze biblioterapeutycznym.

T E K S T:

W I K T O R I A P I E T R U S Z Y Ń S K A

iblioteka Uniwersytecka w Warszawie wyszła z inicjatywą organizacji spotkań o charakterze biblioterapeutycznym, które będą odbywać się z udziałem autorów książek oraz ekspertów UW. Osoby te zajmują się dziedzinami takimi jak socjologia i psychologia. Całe przedsięwzięcie nosi nazwę Pre/teksty. Spotkania i dyskusje w trakcie projektu będą balansować na granicy literatury i nauki, a uczestnicy będą poruszać tematy z zakresu socjologii, psychologii – w tym psychoterapii – oraz biblioterapii. Nawiążą oni także do zagadnień istotnych dla zdrowia psychicznego w środowisku akademickim oraz szeroko pojętego obszaru uzależnień i wykluczenia społecznego.

Eksperci opowiedzą też dokładnie o wszystkich możliwych formach pomocy, które oferuje studentom Uniwersytet Warszawski.

B

Tematyka spotkań Cykl „Pre/tekstów” zyskał miano spotkań biblioterapeutycznych, ponieważ uczestnicy rozmów będą dyskutować o tematach takich jak: depresja, neuroróżnorodność, uzależnienia (od alkoholu, narkotyków, seksu czy mediów społecznościowych), zaburzenia odżywiania czy transpłciowość w oparciu o konkretne przykłady w literaturze. Wydarzenie kierowane jest do całej społeczności akademickiej UW: studentów, pracowników, doktorantów, ale również dla wszystkich za-

06–07

GRAFIKA:

U N I W E R S Y T E T WA R S Z AW S K I

interesowanych spoza tej uczelni. Całe dyskusje będą nagrywane, a następnie udostępniane do obejrzenia na kanale Biblioteki Uniwersyteckiej na YouTubie.

Eksperci opowiedzą też dokładnie o wszystkich możliwych formach pomocy, które oferuje studentom Uniwersytet Warszawski.

Spotkania z cyklu będą odbywać się raz w miesiącu. Pierwsze z nich miało miejsce 19 października w gmachu BUW przy ul. Dobrej 55/56 i nosiło tytuł: O biblioterapii i dlaczego nie wszystko będzie dobrze . Wydarzenie koncentrowało się na dyskusji wokół książki Justyny Sucheckiej pt. Nie powiem ci, że wszystko będzie dobrze . Spotkanie poprowadziła Anna Karczewska – promotorka kultury i czytania oraz prowadząca autorskiej audycji o książkach Albo poczytam w Radiu Kampus. W rozmowie uczestniczyła także dr hab.

Agnieszka Chamera-Nowak z Polskiego Towarzystwa Biblioterapeutycznego, która jest adiunktem w Katedrze Książki i Historii Mediów na Wydziale Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii oraz dr Anna Cybulko – rzecznik akademicki UW, absolwentka Wydziału

Prawa i Administracji oraz Wydziału Psychologii, a także doktorantka nauk społecznych na Wydziale Nauk Społecznych i Resocjalizacji. Od 2006 r. dr Cybulko związana jest również z Centrum Rozwiązywania Sporów i Konf liktów przy WPiA. Ostatnimi rozmówczyniami podczas tego spotkania były dr Dorota Parnowska z Centrum Pomocy Psychologicznej, pracująca jako psycholożka kliniczna oraz Justyna Suchecka – dziennikarka edukacyjna, przez 11 lat związana z „Gazetą Wyborczą”, a od 2019 r. pracująca w TVN24.pl oraz autorka książek Young Power.

Kolejne spotkania zaplanowane są na 21 listopada oraz 19 grudnia. Na pierwszym z nich Biblioteka Uniwersytecka gościć będzie autorkę książki Cukry – Dorotę Kotas (Wydawnictwo Cyranka, Warszawa 2021). Następna rozmowa odbędzie się z Jakubem Zającem, autorem książki Halt. Zapiski z domu trzeźwienia (Wydawnictwo Wielka Litera, Warszawa 2022).

Dbajcie o swoje zdrowie! Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego ma za zadanie przypomnieć społeczeństwu, że zdrowie psychiczne człowieka jest tak samo ważne jak zdrowie fizyczne i należy o nie równie mocno dbać. Obecne dane WHO wskazują, że zaburzenia psychiczne dotyczą już co piątej osoby na świecie. Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego pierwszy raz obchodzono w 1992 r. Inicjatywa ta zainicjowana została przez World Federation for Mental Health – globalną organizację zajmującą się zdrowiem psychicznym. Pomysłodawcą święta był jej sekretarz Richard Hunter. Do 1994 r. obchody Dnia Zdrowia Psychicznego nie były poświęcone żadnemu konkretnemu tematowi, dopiero później zaczęły im towarzyszyć konkretne motywy. W ostatnich latach były to inicjatywy takie jak: Młodzi ludzie i zdrowie psychiczne w zmieniającym się świecie, Promocja zdrowia psychicznego i zapobieganie samobójstwom, Krok w kierunku zdrowia psychicznego: zwiększone inwestycje w zdrowie psychiczne. W niektórych krajach dzień ten przeradza się w tygodniowe obchody oraz szereg tworzonych w tym okresie kampanii społecznych. 0

sabotaż Nord Stream /

POLITYKA I GOSPODARKA w tym numerze belka nie ukaże się ze względu na wysokie ceny papieru

Eksplozje na Bałtyku Wojna w Ukrainie nabiera nowego tempa. Postępująca ukraińska ofensywa napawa optymizmem, jednak Rosjanie nie powiedzieli jeszcze ostatniego słowa. Jak w kontekście wydarzeń na wschodzie rozumieć zniszczenie gazociągów Nord Stream?

T E K S T:

M I C H A Ł O R ZO Ł E K

a początek garść informacji. Obecnie na dnie Bałtyku znajdują się dwa gazociągi łączące Niemcy z Rosją – Nord Stream 1 oraz Nord Stream 2, każdy z nich składający się z dwóch niezależnych nitek. Początek NS1 znajduje się w Wyborgu, a NS2 w Ust-Łudze. Oba gazociągi leżą względnie blisko siebie, mijają wyspę Bornholm od południowej strony i krzyżują się z gazociągiem Baltic Pipe, by zakończyć swój bieg w Greifswaldzie, pięćdziesięciotysięcznym mieście na Pomorzu Przednim.

W dniu eksplozji żaden z gazociągów nie pracował – NS1 został czasowo zamknięty w sierpniu, rzekomo w celach konserwacyjnych, a NS2 nigdy nie rozpoczął działalności ze względu na odmowę odbioru gazu przez Niemców. Jednak przed wojną znaczenie tej infrastruktury dla niemieckiej (i rosyjskiej) gospodarki było ogromne. Według danych spółki zarządzającej bliźniaczymi gazociągami, maksymalna przepustowość każdego z nich to ok. 55 mld metrów sześciennych gazu rocznie. Gdyby NS2 udało się uruchomić, każdego roku po dnie Bałtyku płynąłby ekwiwalent sześciokrotnego rocznego zużycia gazu przez Polskę – 110 mld metrów sześciennych. W świetle tych liczb nasz Baltic Pipe prezentuje się dość słabo, bo jego maksymalna przepustowość wynosi zaledwie 10 mld metrów sześciennych, czyli nie więcej niż połowa naszego zapotrzebowania na gaz.

Na domiar złego, polsko-duński gazociąg wykorzystywany jest jedynie w 30 proc., ale przynajmniej wciąż jest cały.

Zdrowy rozsądek podpowiada, że struktura o kluczowym znaczeniu dla bezpieczeństwa energetycznego państwa powinna być bardzo wytrzymała, zarówno ze względu na potencjalne ataki terrorystyczne, jak i po to, by zabezpieczyć się przed czysto losowymi zdarzeniami. I faktycznie, konstrukcja Nord Stream jest bardzo solidna, rurociąg składa się bowiem z wielu warstw stali zwieńczonych kilkoma centymetrami betonu. W założeniu miało to wystarczyć, by drogocenny gaz mógł płynąć bez żadnych komplikacji, nawet w przypadku detonacji niewielkiego ładunku wybuchowego w bezpośredniej bliskości.

N

GRAFIKA:

A N N A B A LC E R A K

Z tego względu, gdy 26 września doszło do eksplozji na wszystkich czterech nitkach, nikt nie miał złudzeń, że było to celowe działanie sił specjalnych któregoś z państw – tylko aparat państwowy dysponuje odpowiednimi zasobami, aby móc dokonać sabotażu Nord Stream. Politycy zachodnich państw skierowali wzrok na Rosję, ale czy słusznie?

Winny jest lokaj Wszystkie dowody wskazują, że tak.

Na pierwszy rzut oka Rosjanom powinno zależeć na czerpaniu zysków z przesyłania gazu do Europy i zdobywaniu niezbędnej dla utrzymania stabilności swojej gospodarki walutę, jednak w polityce na wschodzie nic nie jest oczywiste. Po pierwsze, problemy z przesyłem gazu przez NS1 zaczęły się już wcześniej, rzekomo z powodu niedziałającej turbiny, która została wysłana do Kanady w celu dokonania niezbędnych napraw. Rosjanie mnożyli jednak problemy, na przykład przy odprawie celnej, aby jak najbardziej spowolnić całą operację.

Do dnia eksplozji przesył gazu w pierwszym gazociągu nie został wznowiony.

Dla unijnych dyplomatów największą trudnością jest to, jak poprawnie zareagować na tak daleko posunięty szantaż energetyczny.

Po wielce błyskotliwym twitterowym wpisie Radosława Sikorskiego przez moment głównymi podejrzanymi zostali Amerykanie. Wersja o bezpośrednim zaangażowaniu naszych sojuszników zza oceanu w sabotaż gazociągów była też intensywnie forsowana przez rosyjskich dyplomatów na forum międzynarodowym. Dowodem przemawiającym za hipotezą zbrojnej interwencji Jankesów miała być wypowiedź Joego Bidena jeszcze sprzed wybuchu wojny, który groził Rosji wyłączeniem Nord Stream w przypadku jej inwazji na Ukrainę. Na pytanie dziennikarza, jak dokładnie USA planuje tego dokonać, odpowiedział tyl-

ko zwięzłym: zaufaj mi, jesteśmy w stanie to zrobić . Brzmi to cokolwiek podejrzanie, jednak taka narracja pomija istotny szczegół – odcięcie gazu nie opłaca się ani Europie, ani Ameryce, a przynajmniej nie w tym momencie. Bezpieczeństwo energetyczne Starego Kontynentu jest obecnie kluczowe dla całego Sojuszu Północnoatlantyckiego, bo niedobór surowców energetycznych powoduje ryzyko znacznego spadku europejskiej aktywności gospodarczej, a to rykoszetem uderza także w gospodarkę światową. Z perspektywy zachodu wysadzenie Nord Stream miałoby sens, ale tylko po całkowitym uniezależnieniu się Europejczyków od rosyjskiego gazu. Historię o amerykańskiej łodzi podwodnej dokonującej sabotażu można włożyć między bajki – również dlatego, że żadnej aktywności wojskowej w okolicy Nord Stream w dniu eksplozji nie zarejestrowano. Nie było to bynajmniej przeoczenie, gdyż Bałtyk, jako najpłytsze morze świata (średnia głębokość wynosi nieco ponad 50 metrów), jest jednym z najlepiej monitorowanych akwenów. Niektórzy eksperci uważają, że ładunki wybuchowe zostały podłożone jeszcze na etapie budowy gazociągów. Gdyby udało się potwierdzić tę hipotezę, wina Rosjan byłaby bezsprzeczna. Istnieje jednak inny powód, dla którego większość polityków jest przekonanych, że to rosyjska dłoń nacisnęła guzik detonatora. Rosjanie, blokując dostawy gazu, mogą zwyczajnie wiele ugrać – jest więc motyw. Atak ten można interpretować jako ostrzeżenie z ich strony, albo, paradoksalnie, zaproszenie do rozmów.

Najpierw strzelamy, potem rozmawiamy Rozważmy najpierw koncepcję sabotażu jako ostrzeżenia. Nord Stream krzyżuje się z gazociągiem Baltic Pipe w okolicach Bornholmu, a to właśnie tam miały miejsce eksplozje. Teoretycznie nic nie stoi na przeszkodzie, by Rosjanie w następnym kroku swojej politycznej gry posunęli się jeszcze dalej, dokonując sabotażu naszego gazociągu lub innego kluczowego elementu infrastruktury energetycznej któregoś z zachodnich państw. Niszcząc Nord Stream, wysyłają jasny komunikat: Nie cofniemy się przed niczym. Jesteśmy w stanie zlikwidować nawet własną inwestycję. 1

listopad 2022

POLITYKA I GOSPODARKA Z drugiej jednak strony, taki atak może być okazaniem gotowości do rozmów o warunkach zakończenia wojny w Ukrainie. Zachód ma nad Rosją zasadniczą przewagę – czas. Wprowadzone przez kraje Europy sankcje są dla rosyjskiej gospodarki, wbrew powszechnemu mitowi, bardzo dotkliwe, a wraz z upływem czasu przybierają one na sile. Co więcej, ewentualny koniec wojny niekoniecznie oznacza zniesienie tych sankcji, a przynajmniej obecny klimat polityczny na to nie wskazuje. W przypadku skutecznej obrony Ukrainy, Rosjanie, słabnąc z każdym dniem, będą zmuszeni do wycofania się ze swoich pozycji i zakończenia konf liktu, nie otrzymując nic w zamian. Taki rezultat napaści jest dla Kremla nie do zaakceptowania. Nic więc dziwnego, że Rosja zaczyna panikować i starać się znaleźć wyjście z tej sytuacji za wszelką cenę. Decyzja o wysadzeniu Nord Stream musiała zapaść szybko, bo z każdym dniem Europa coraz bardziej uniezależnia się od rosyjskich surowców energetycznych, ustanawiając alternatywne łańcuchy dostaw z Ameryki czy Bliskiego Wschodu. Niszcząc jedno z kluczowych dla Europy źródeł gazu, Rosjanie liczą na postawienie Starego Kontynentu pod ścianą w krótkim okresie, by przeforsować chociażby zniesienie sankcji po wycofaniu się rosyjskich wojsk z Ukrainy, lub zaakceptowania części rosyjskich roszczeń terytorialnych. To z kolei może oznaczać szybki powrót do business as usual na europejskim rynku surowcowym. Ale w co tak naprawdę grają Rosjanie, wiedzą tylko ci, którzy prowadzą z nimi kuluarowe rozmowy.

Katastrofa ekologiczna Fakt wycieku gazu rodzi wiele pytań w kontekście znaczenia tego zdarzenia dla środowiska. Mimo że żaden z gazociągów nie działał w momencie eksplozji, to obie rury były pod ciśnieniem, ponieważ NS1 jeszcze do niedawna pracował, a NS2 został napełniony kilka miesięcy temu w celu przetestowania szczelności i uzyskania niezbędnych certyfikatów

08–09

/ sabotaż Nord Stream

efektów dla środowiska wciąż jest niezerowe. Na łamach czasopisma „Nature” ukazał się artykuł, w którym eksperci argumentują, że nie mamy jeszcze pełnego obrazu następstw eksplozji Nord Stream. Zwracają uwagę przede wszystkim na osady z dna, które zostały wzburzone poprzez ogromną siłę eksplozji, a które mogą być zanieczyszczone, co potencjalnie stwarza zagrożenie dla życia w Bałtyku. Miejsca wybuchów wybrane były nieprzypadkowo – ewidentnie jest to próba szantażu i międzynarodowej gry w tchórza. Jak na ten fakt powinna odpowiedzieć Europa?

Wszystko na jedną kartę

bezpieczeństwa. Całe szczęście wielkość tego wycieku nie jest duża, więc ślad węglowy tej katastrofy jest marginalny, a gaz nie stanowi bezpośredniego zagrożenia dla środowiska ani dla ludności zamieszkałej w pobliżu wybrzeża Morza Bałtyckiego. Morska fauna i f lora może więc spać spokojnie.

Istnieje jednak inne ryzyko związane z eksplozjami. Na dnie Bałtyku znajdują się pozostałości po niemieckim arsenale broni chemicznej jeszcze z czasów II wojny światowej.

Są to różnej maści bomby, zabójcze środki chemiczne takie jak iperyt czy tabun – w sumie ponad 32 tys. ton toksycznych odpadów. Broń ta, porzucona przez Rosjan, zalega w najgłębszych częściach Morza Bałtyckiego, między innymi w Głębi Bornholmskiej, czyli w pobliżu miejsc eksplozji gazociągu Nord Stream. Gdyby taka eksplozja naruszyła to, co znajduje się w tej głębinie, konsekwencje dla środowiska byłyby opłakane. Rozszczelnienie jednej bomby z tabunem spowodowałoby całkowitą zagładę życia morskiego na powierzchni 100 kilometrów kwadratowych. Na szczęście dla nas, nic takiego się nie wydarzyło, jednak ryzyko negatywnych

Rosjanie postanowili wykorzystać jeden z mocniejszych instrumentów w ich arsenale, jakim jest gazociąg Nord Stream, niejako stawiając wszystko na jedną kartę.

Jeżeli Europa przeszła już fazę bezwzględnej zależności od rosyjskiego gazu, eksplozja ta nie osiągnie nic poza wywołaniem oburzenia zachodnich polityków i pogorszeniem relacji z Europą (które już teraz są w opłakanym stanie). Ostatnie spadki cen gazu na rynkach międzynarodowych sugerują, że zachód faktycznie znajduje się lepszym położeniu niż przewidywano jeszcze tego lata. Mało prawdopodobne jest, że permanentne wyłączenie Nord Stream poprawi pozycję negocjacyjną Rosji. Obecnie największą trudnością dla unijnych dyplomatów jest to, jak poprawnie zareagować na tak daleko posunięty szantaż energetyczny. Jedyna sensowna odpowiedź Europy musi być stanowcza, aby Rosjanie nie bagatelizowali naszej siły, ale również wyważona, aby pozwolić Rosji wyjść z twarzą. Znoszenie sankcji, jeżeli w ogóle jest rozważane, powinno być stopniowe i proporcjonalne do ustępstw, na jakie zdecydują się Rosjanie. Ich pokłady surowców energetycznych prawdopodobnie jeszcze wiele lat będą zasilać europejskie elektrownie, choć z polskiej perspektywy wydawać się to może karygodne. Ważne jest to, aby Zachód wyciągnął wnioski na przyszłość i nie oddawał całej niezależności energetycznej w ręce nieprzewidywalnych partnerów biznesowych. 0

anglosasi/

POLITYKA I GOSPODARKA

Siła anglosasów W obliczu radykalnej eskalacji wojny ukraińsko-rosyjskiej w 2022 r., dr Nassim Nicholas Taleb w wywiadzie dla francuskiego l’Express dokonał syntezy tego, co stanowi główną siłę Zachodu.

T E K S T:

DAV I D B E D N ARC Z Y K

ntifragility czyli „antykruchość” Okcydentu bierze się przede wszystkim z decentralizacji oraz handlowej natury społeczeństw Zachodu, oryginalnie zaczerpniętej z modus vivendi fenickich kolonii, kontynuowanego i rozwijanego później przede wszystkim przez Anglosasów. Doprecyzowując myśli wybitnego autora koncepcji czarnych łabędzi, Zachód, a szczególnie Anglosasi (wystarczy spytać Brytyjczyka o jego percepcje na temat Francji, widzianej jako byt bardziej top-down niż Polacy patrzą na Rosję), wygrywał jak dotąd w historii dzięki zdecentralizowanej oraz rywalizującej ze sobą nawzajem klasie zarządczej, nie skupiającej się w biurokracjach państwowych a w firmach usprawniających procesy gospodarowania.

Ford może i mógł dominować w USA przez parędziesiąt lat jako jedna z największych sił w całym systemie ekonomicznym, lecz po jakimś czasie IBM, a później Microsoft i Amazon potrafiły wykazać się lepszą zdolnością produkowania i zaspokajania potrzeb gospodarki. To zaś, powiązane z faktem, że polityka amerykańska jest wysoce zależna od kapitału a nie odwrotnie jak w systemach wschodnich (Chiny, Rosja i inne dyktatury byłego ZSRS), powoduje zwiększenie się efektywności decyzji, o które zabiega władza względem decyzji podejmowanych tylko przez tyranów, którzy selekcjonują swoją kadrę zarządczą przede wszystkim podług jej lojalności wobec władzy. Gdy zaś w systemie top-down, takim jak w Rosji, selekcja nie jest dokonywana po wcześniej zadanych wartościach, dochodzi do przejęć władzy przez graczy, którzy trzymają się pryncypiów dyktatu jednostki – dlatego relatywnie liberalnego Jelcyna zastąpił zgodny z systemem rosyjskim tyran Władimir Putin a po zdecentralizowanym, jak na Chiny, systemie zbiorowego cesarza Denga Xiaopinga (którego ostatnim przedstawicielem był Hu Jintao) przyszedł Xi.

A

Dyktat po angielsku W kontraście do najbardziej dosadnych przykładów ze wschodu warto postawić system anglosaski i polski. Dlaczego historycznie Anglicy i Amerykanie byli w stanie przejmować elity obcych państw, ustawicznie rozsze-

GRAFIKA:

M A R T Y N A B O R O DZ I U K

rzając swoją wspólną strefę wpływów, zaś polski model kontroli wyczerpał swoje zdolności przyciągania obcych na asymilacji elit ruskich w XVIII w.? Po odpowiedź musimy sięgnąć do Księcia Machiavellego. Według rozumowania autora, aby rządzić arystokracją jako autokrata, potrzebne jest zdobycie wsparcia klasy bezpośrednio poniżej niej – dlatego też w celu obalania kapitalistów Lenin zabiegał o względy klasy pracującej a do obalania kułaków potrzebował zazdrosnych o ich powodzenie, biedniejszych chłopów. System Polski, prócz zdecentralizowania i zdolności przepływu władzy z jednego stronnictwa magnackiego do drugiego, upadł z racji braku przepływności elit – nieefektywny i mało inteligentny szlachcic zawsze miał praw więcej niż zdolny reprezentant stanu chłopskiego.

Przez to alokacja kapitału ludzkiego w Polsce była podatna na rozgrywanie największych graczy polskiej polityki graczami niższymi (liberum veto). Dlaczego w takim razie w Ameryce takie sytuacje z zasady nie zachodzą? Rozegranie nawet amerykańskich robotników na niekorzyść systemu amerykańskiego jest, a przynajmniej w przeszłości była, niemożliwa. Każdy mały sklepikarz w USA, wierzący w amerykański sen, jest przekonany, że w przyszłości założy sieć pięciu sklepów, a jego dzieci będą baronami handlowymi posiadającymi nowego Walmarta.

Mimo że mobilność socjoekonomiczna w USA nie jest zbyt duża, to 73 proc. Amerykanów spędza przynajmniej rok w górnych 20 proc. zarabiających, a 56 proc. ludności przez przynajmniej rok swojego życia w górnych 10 proc. zarabiających. To wystarcza do podtrzymania iluzji o wymienialności elit, gwarantując znaczący poziom stabilności procesowi politycznemu w USA. Stale postępujące procesy emancypacyjne w świecie anglosaskim wtłaczają do swojej gospodarki rosnące proporcje mas ludzkich.

Na początku istnienia państwa w decyzjach podejmowanych chociażby w USA, wszystko zależało tylko od bogatych, protestanckich, białych mężczyzn pochodzenia angielskiego. Z czasem jednak emancypowano różne mniejszości – czy to katolików w 1829 r. w Zjednoczonym Królestwie, kobiety na po-

czątku XX w., czy też czarnoskórych w USA na przełomie 1963 i 1964 r. Oczywiście możność utraty statusu z racji przepływu elit ekonomicznych i emancypacji (właściciele niewolników, amerykańscy producenci przenoszący się do Chin w latach 90. XX w.), stanowią stały element odśrodkowy. Zasadniczo, organami decydującymi o tym jak długoterminowo rozwiązywać spory w stronę korzystną dla Anglosasów, są bezimienni reprezentanci tzw. old money – starego bogactwa oraz członkowie przemysłu medialno-uniwersyteckiego. Old money, zgrabnie kryjący swoje wpływy – nikt z rodziny Rockefellerów od pokoleń nie przyznaje się do tego jaką sumarycznie posiadają oni fortunę, ani tego jak dokładnie jest ona rozdystrybuowana – poinformowane przez światowej klasy akademię anglosaską może przesuwać swój kapitał na najbardziej rozwiniętych na świecie rynkach finansowych tak, aby móc stale utrzymywać swoje wpływy. Wbrew pozorom, to właśnie brak odgórnych instytucji państwowych, zazdrosnych o majątki old money zapewnia lojalność tych drugich wobec systemu który dobrze znają i w którym umieją funkcjonować od pokoleń – o ile część przemysłu amerykańskiego może czuć się wygodniej w Chinach, to realni możnowładcy kontrolujący USA, UK itd. będą zawsze lojalni wobec swojej, de facto, własności.

Soft power Jedną z podstawowych przyczyn, dla których język angielski może szerzyć się jako lingua franca, jest fakt że, podobnie jak kapitał, język ten jest poddawany selekcji przez procesy rynkowe, będąc modyfikowanym lokalnie. Świadczyć o tym może chociażby mnogość dialektów (w samym Londynie aktywnie używanych jest przynajmniej pięć) oraz akcentów angielskiego, których według badań może być nawet 160 na świecie.

Dzięki niskiemu poziomowi regulacji, język angielski organicznie staje się adaptowany przez ludzi na całym świecie, który przejmuje słownictwo angielskie niekiedy etapowo. Trudno mówić zresztą o jego czystości językowej, bo ta de facto nie występuje. Awersji do zapożyczeń z zasady nie ma – co najwyżej występuje ona w kwestii kierunku pochodzenia słów, jako że klasy wyż-

listopad 2022

POLITYKA I GOSPODARKA

/ anglosasi

sze z zasady częściej pożyczają słowa z Europy a klasy niższe, z wyższą zawartością populacji obcego pochodzenia, biorą swoje zapożyczenia między innymi z byłych kolonii brytyjskich.

Oprócz tego między krajami używającymi języka angielskiego różni się jego ortografia, co pozwala na większy poziom autonomii w decydowaniu o tym, która forma jest lepsza – więcej

malnie językiem narodowym w Stanach Zjednoczonych. Wygrywa konkurencję na równych zasadach i to nadaje mu siłę – siłę tworzenia wpływów kulturowych napędzających siebie swą atrakcyjnością a nie przmusem, jak w przypadku chociażby Francji. O ile Francuzi mają większą kontrolę nad swoimi regionami dzięki temu, że Akademia Francuska może

poprawnych opcji, to mniejsza liczba błędów możliwych do popełnienia. W rozbieżności wobec systemu angielskiego stoją systemy kontynentalne, bowiem akademie państw europejskich regularnie regulują to, jak powinno się ich narodowych języków używać, określając jednocześnie, z jaką częstotliwością używa się języków obcych w mediach. Mimo że w ostatnich latach w kampaniach wyborczych w USA politycy często używają języka hiszpańskiego w celach politycznych, to nie występują żadne oskarżenia o brak patriotyzmu z tego powodu – co ciekawe, język angielski nie jest nawet for-

narzucać ujednolicone normy językowe (wpływając bezpośrednio na oświatę swoich byłych kolonii), to ich wpływy muszą być podtrzymywane siłą wojsk francuskich, interweniujących w zastępach państw afrykańskich.

10–11

Działania ukryte Dlaczego Amerykanie nie tworzą własnych, finansowanych przez Waszyngton organizacji, równoległych takim tworom jak Instytuty Konfucjusza (oskarżane o szpiegostwo na rzecz Komunistycznej Partii Chin), służących w jasny i klarowny sposób na rzecz własnych interesów?

Poprzez całkowite podporządkowanie swojego kraju wolności słowa, system amerykański jest największym parkietem dla dysput ideologicznych i światopoglądowych, tak od strony intersekcjonalnego feminizmu, libertarianizmu, jak i etnonacjonalizmu. Wolność i aktywność dyskusji umożliwia przyjmowanie amerykańskiego punktu widzenia w całej debacie publicznej. Wyżej wymieniony kompleks uniwersytecko-medialny, moderowany w kwestiach strategicznych przez służby, stale uzasadnia niechęć do wszelkich systemów państw wrogich wobec USA, chociażby w kwestii muzułmanów w Chinach, których traktowanie przez Chińską Republikę Ludową nie przeszkadzało nikomu na Zachodzie aż do strategicznej decyzji o wrogości ChRL – wówczas wyszło na jaw, że Ujgurowie są represjonowani. Obecnie Chiny są traktowane przez konserwatystów w dużej części świata jako znienawidzeni, parszywi niszczyciele tradycyjnej kultury, zaś przez liberałów i lewicowców są uważani za faszystów, totalitarnych nacjonalistów, a libertarianie traktują ich jako przede wszystkim wrogich przedsiębiorczości komunistów. Z tego też powodu, Ameryka tworzy opinie, szerzone w większości nieświadomie przez ideologie. Te zaś, jako bezosobowe nośniki, finalnie infiltrują w sposób niewyobrażalnie sprawny wszystkie społeczeństwa podpięte pod międzynarodowy system amerykański. Trump jest autorytetem dla wielu reprezentantów skrajnej prawicy w Europie a najważniejsze dla różowych kapitalistów na całym świecie są prawa mniejszości uznawanych za represjonowane przez USA. Jak śpiewał niemiecki zespół metalowy Rammstein w swoim hicie Amerika: Przy tańcu ja chcę prowadzić/ nawet gdy tańczycie sami/ dajcie się troszeczkę kontrolować/ pokażę wam, jak to się poprawnie robi (...) Wolność gra na wszystkich skrzypcach/ zaś muzyka pochodzi z Białego Domu (...) Przyjeżdża Santa do Afryki/ I przed Paryżem stoi Myszka Miki (...) We’re all living in Amerika/ Coca-Cola, sometimes war!

Ameryka dominuje właśnie dlatego, że używa siły tylko tam gdzie autentycznie chce siać chaos, bowiem realnie destabilizacja Azji Środkowej to szerzenie radykalizmu zaraz przy granicy rosyjskiej.

Gdyby w Afganistanie nie doszło do przejęcia władzy przez Talibów, to Rosja byłaby obecnie mniej zagrożona. Lecz tam, gdzie Ameryka chce porządku, wprowadza go poprzez swój soft power oraz idee, którym nadaje swoje narodowe barwy. Pamiętajmy o tym, że każda idea, której używamy do interpretacji świata, mogła przybrać jej obecną treść, lub też formę ekspresji po to, aby służyć pewnemu mocarstwu. Znam kroki, które się wam przydadzą/ będę was chronił przed tymi niepoprawnym/ kto nie chce tańczyć, ostatecznie i tak nie musi/ nie wie jeszcze, że się tańczyć zmusi! 0

neuroróżnorodność wokół nas /

TEMAT NUMERU przepraszam mojego pracodawce za to, ile czasu poświęcam tej *azetce

Typowy nie oznacza lepszy Szacuje się, że 1 proc. społeczeństwa jest w spektrum autyzmu. Według Światowej Organizacji Zdrowia w 2013 r. na całym świecie żyło 39 mln osób dotkniętych ADHD. Średnio w każdej polskiej klasie znajduje się 3–4 dzieci z dysleksją.

Osoby z zaburzeniami neurorozwojowymi spotykamy na każdym kroku – ale co o nich wiemy?

T E K S T:

J U L I A J U R KOW S K A

Z DJ Ę C I A :

ak sama nazwa wskazuje, zaburzenia neurorozwojowe zaczynają się objawiać zazwyczaj na samym początku życia. Zgodnie z najnowszymi wytycznymi pochodzącymi z klasyfikacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego DSM-V, obejmują one szerokie spektrum przypadłości, jednak do najczęściej wymienianych należą: zaburzenia ze spektrum autyzmu, zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) oraz specyficzne zaburzenia uczenia się (w tym dysleksja rozwojowa, dysortografia, dysgrafia, dyskalkulia). Pojęcie o tych zaburzeniach w Polsce jest wciąż niewystarczająco duże – rzadko słyszymy o akcjach uświadamiających, na czym one polegają. Ciągnie to za sobą szereg konsekwencji: począwszy od mylnego postrzegania osób zmagających się

J

z nimi, poprzez niedopasowane metody nauczania, kończąc na braku przygotowania rodziców, że może to spotkać także ich dziecko.

Jak cię widzą, tak cię piszą Zaburzenia neurorozwojowe zazwyczaj objawiają się w wieku przedszkolnym bądź wczesnoszkolnym. Wydawać by się mogło, że są one proste do zdiagnozowania – przede wszystkim przez rodziców, którzy spędzają z dzieckiem najwięcej czasu, ale również przez nauczycieli obserwujących jego rozwój. Choć trudno nie zgodzić się, że kształcenie pedagogów w tym kierunku jest niezbędne do poprawienia sytuacji osób z zaburzeniami neurorozwojowymi, zadanie rozgryzienia specyficznego zachowania swojej pociechy dla osób niezwiązanych z psychologią może być problematyczne. Wbrew stereotypowym przekonaniom nie każde dziecko

KAROLINA GOS

w spektrum autyzmu siedzi w kącie i nie odzywa się do nikogo, układając klocki w specyficznej, jemu tylko zrozumiałej, konfiguracji.

Podobnie nie zawsze ADHD objawia się uwagami przynoszonymi ze szkoły i trudnościami z usiedzeniem w jednym miejscu, a dysleksja nie oznacza, że dziecko nigdy nie nauczy się dobrze czytać. Jednak prawdą jest też, że rodzice są mistrzami w tłumaczeniu objawów, które powinny budzić choć cień niepokoju. Autystyczne dziecko wydaje się po prostu nieśmiałe, rozproszony i ruchliwy malec z ADHD ma zbyt dużo energii, a niechcący czytać dyslektyk jest leniwy i brak mu ambicji. Niestety zaburzenia neurorozwojowe często są diagnozowane dopiero, gdy na pierwszy plan wychodzą ich skutki – lęk, trudności w nawiązywaniu relacji społecznych, szkolne niepowodzenia czy nawet pierwsze epizody depresyjne. Rodzice, 1

listopad 2022

TEMAT NUMERU

/ neuroróżnrodność wokół nas

którzy tego nie zbagatelizują, obarczając winą chociażby okres dojrzewania czy zmianę środowiska, zaczynają szukać pomocy i, jeśli trafią na wykwalifikowanego specjalistę, odkrywają prawdziwą przyczynę problemu. Niektórym otwierają się oczy, a inni stają twarzą w twarz ze wszystkimi usłyszanymi stereotypami.

Co myślimy o autyzmie Według badania Społeczny obraz autyzmu przeprowadzonego w 2021 r. przez Fundację CBOS dla Fundacji JiM, 96 proc. dorosłych Polaków słyszało wcześniej o autyzmie, przy czym czynnikiem relatywnie najsilniej wpływającym na deklarację jest wykształcenie. Na przestrzeni czterecgh lat, które upłynęły od poprzedniego badania, wynik ten wzrósł o cztery punkty

procentowe. Najczęstszym źródłem informacji na temat tego zaburzenia nie jest jednak bezpośredni kontakt z osobą ze spektrum autyzmu – co deklaruje 37 proc. ankietowanych – a programy telewizyjne, filmy i seriale, z których wstępną świadomość czerpie 60 proc. dorosłych Polaków. Prawie połowa z nich nie zna ani nie widuje osób z autyzmem, co być może wpływa na społeczny obraz tego zaburzenia. Chociaż ponad 90 proc. ankietowanych poproszonych o wybranie określeń, które kojarzą im się z autystami, wskazało neutralne, a przynajmniej nie negatywne pod względem podejścia do innej osoby cechy typu nietypowość i powtarzalność zachowań, trudności w nawiązywaniu kontaktu oraz problemy z komunikacją, niepokojący jest fakt, że ponad połowa zaznaczyła również

agresywne zachowania (59 proc.) oraz upośledzenie umysłowe (58 proc.). W obu przypadkach odsetek osób skłaniających się w stronę tych określeń wzrósł w ciągu ostatnich czterech lat o ponad połowę. Badania te – a właściwie odpowiedzi Polaków – są pełne sprzeczności.

Z jednej strony wskazują na zwiększenie obycia z zagadnieniem autyzmu, co więcej – dorośli obywatele przychylnie wypowiadają się o osobach ze spektrum. Postrzegają je jako przyjazne osoby o ponadprzeciętnych zdolnościach, które są w stanie znaleźć pracę i założyć rodzinę. Jednocześnie zupełnie inaczej kreuje się obraz dzieci z tym zaburzeniem, które według ankietowanych nie są w stanie poradzić sobie w szkole.

Usiądź spokojnie Choć w odniesieniu do przytoczonych wyników zabrzmi to dość nieprawdopodobnie, to właśnie autyzm jest najbardziej „spopularyzowanym” zaburzeniem neurorozwojowym. W spektrum byli Wolfgang Amadeusz Mozart i Isaac Newton, Alfred Hitchcock i Andy Warhol, a z postaci znanych młodszym pokoleniom – Lionel Messi. Wszystkich z nich postrzega się jako geniuszy w swoich dziedzinach. Bez trudu można znaleźć także sławne osobistości mające ADHD – wśród nich jest wielokrotny mistrz olimpijski Michael Phelps, gwiazda popu Justin Timberlake oraz filmowa Hermiona – Emma Watson. Jednak powszechniejszym obrazem, który widzi się w głowie po pomyśleniu o osobie z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi jest nieposłuszne i niegrzeczne dziecko z przysłowiowymi „owsikami w tyłku”. W rzeczywistości lepszym określeniem byłoby „roztargnione”, ponieważ faktycznie osobom z ADHD trudniej jest skupić myśli na czymś dla nich nieciekawym – a takich bodźców w otoczeniu mamy mnóstwo. Pozorną rekompensatą tego zachowania jest zjawisko określane w literaturze jako hyperfocus, niemające na razie polskiego odpowiednika. Opisuje ono stan wyjątkowego skupienia na danej czynności bądź tematyce, często skutkujące utratą poczucia czasu i zapominaniem o podstawowych potrzebach, np. o konieczności spożycia posiłku. Osoby, które tego doświadczają, czasem opisują hyperfocus jako coś pozytywnego – szczególnie w porównaniu do najczęściej towarzyszącego im rozproszenia. W rzeczywistości jednak ma on swoje wady i nie jest dobrym dostosowaniem do życia w czasach tak szybkiego życia wymagającego wielozadaniowości.

Literacką alegorią dziecka z ADHD jest Pawełek Wiercipięta – jeden z bohaterów zbioru wierszy Heinricha Hoffmanna Złota różdżka: czytajcie dzieci, uczcie się jak to niegrzecznym bywa źle. Trzeba przyznać, że już sam tytuł tego

12–13

neuroróżnorodność wokół nas /

XIX-wiecznego tomiku z rymowankami napawa niepokojem. Problemem Pawełka Wiercipięty jest to, że nie potrafi spokojnie siedzieć przy stole podczas obiadu. Chłopiec macha nogami i wierci się na krześle, a swojego zachowania nie zmienia nawet po surowych reprymendach ojca, ze słów którego można wywnioskować, że nie jest to pierwszy raz, gdy syn denerwuje go swoim postępowaniem i nie spodziewał się po nim żadnej zmiany (Czy ci się chodź raz powiedzie / siedzieć grzecznie przy obiedzie?). Pawełek rodzinny obiad kończy przerażony pod stołem, przykryty obrusem i otoczony kawałkami tego, co było kiedyś obiadem. Ostatnie linijki wiersza nakreślają obraz surowej kary wymierzonej chłopcu: I ukarał ojciec syna / aż trzeszczała dyscyplina / a mamunia w strachu cała / tylko z boku na Pawełka / spoglądała przez dwa szkiełka. Zachowanie chłopca wpisuje się w dzisiejsze kryteria diagnostyczne ADHD: ma często nerwowe ruchy rąk lub stóp bądź nie jest w stanie usiedzieć w miejscu (DSM-V). Przykładem obrazującym inny objaw brany pod uwagę podczas orzekania zaburzenia – często łatwo rozprasza się pod wpływem zewnętrznych bodźców – jest zachowanie bohatera innego wierszyka pod tytułem Jędruś Gap, znajdującego się w tym samym zbiorze. Chłopiec chodzi zapatrzony w niebo – liczy gwiazdy, ptaki, ogląda dachy, a przy tym nie zwraca uwagi na znajdującą się przed nim drogę. Jędruś swoją wycieczkę kończy w rzece, gdzie z jego gapiostwa śmieją się rybki, którym rację przyznaje osoba opowiadająca tę historię.

Oczywiście zespołu nadpobudliwości psychoruchowej nie określa się po obecności jednego objawu. Zalecenia z Kryterium diagnostycznych zaburzeń psychicznych DSM-V wspominają o obecności co najmniej sześciu objawów utrzymujących się przez pół roku. To, czy Heinrich Hoffmann opisywał niegrzeczne dzieci, czy ich niepokojące zachowania pozostanie prawdopodobnie tajemnicą. Warto jednak wspomnieć, że autor – z zawodu psychiatra – siedem lat po napisaniu Złotej różdżki został dyrektorem miejskiego szpitala psychiatrycznego we Frankfurcie i jest uważany za pioniera psychiatrii dzieci i młodzieży.

Specyficzne zaburzenia w uczeniu się Za specyficznymi zaburzeniami w uczeniu się również stoi niechlubna wizja społeczeństwa obwiniająca dziecko za bycie zbyt leniwym i mało ambitnym, by się dobrze uczyć. Nie pomagają też głośne dyskusje na temat istnienia dysleksji, która jest najbardziej znaną ich podkategorią. Dla przykładu, w 2009 r. jeden z członków brytyjskiego parlamentu nazwał ją „czystą fikcją”, za ogół trudności obwiniając system edu-

kacji. Wszystkie naukowe dowody zręcznie ominął również prof. Bronisław Rocławski – autor Klocków LEGO do nauki czytania, pisania, ortografii i matematyki, a także publikacji Badanie tempa i techniki czytania. Teoria i praktyka – który na początku 2013 r. na swoim blogu opublikował wpis Dyslektyczna zaraza, w którym krytykuje nieuctwo dziennikarzy posługujących się terminem dysleksja, po czym z całą odpowiedzialnością stwierdza, że przyczyna niepowodzeń dzieci w czytaniu i pisaniu tkwi w braku elementarnej wiedzy nauczycieli.

We wszystkim kryje się ziarenko prawdy i faktem jest, że dla niedowiarków siłą napędową ich kontrargumentów są długie kolejki w poradniach orzekających specyficzne zaburzenia uczenia się w okresie zgłaszania dostosowań w przeprowadzaniu egzaminów. Sami pedagodzy, wypowiadając się na temat tego zjawiska, wspominają, że częstym pytaniem w gabinetach jest: dlaczego dopiero teraz? To trafne pytanie zamyka błędne koło pisane przez lekceważenie często bardzo widocznych objawów, ze względu na przekonanie o niewystarczającym zaangażowaniu dziecka w naukę czytania czy pisania.

Dowody na to zdecydowanie łatwiej jest zauważyć, pomijając przy tym ich możliwe drugie dno.

Dzieci mają tendencję do niechętnego wykonywania czynności, które im nie wychodzą. Mały dyslektyk szybko znudzi się próbą składania głosek w wyrazy, a zmuszony do tego będzie próbował zgadywać je na podstawie pierwszych kilku znaków, z różnym efektem. Zdając sobie sprawę ze swoich nieumiejętności, może próbować obrócić to w żart. Najgorszym, a jednocześnie bardzo często wykonywanym krokiem jest zaakceptowanie, że dziecko nigdy się tego nie na-

TEMAT NUMERU

uczy i odgórne zakładanie, że po kolejnej próbie nie będzie postępów. Nic tak nie podcina skrzydeł jak negatywne oczekiwania i brak zachęty. W bardzo przystępny sposób mówi o tym na swoim youtube’owym kanale Pedagog Michalina – pedagog, diagnosta i terapeuta pedagogiczny – która w swojej codziennej pracy próbuje wykorzystywać nowe technologie, takie jak rozszerzona i wirtualna rzeczywistość.

Co na to biologia?

Ucięciem dyskusji na temat istnienia zaburzeń neurorozwojowych byłyby badania naukowe pokazujące ich biologiczne czynniki. Na razie ich diagnoza opiera się na badaniu behawioralnym, które może być podatne na czynniki indywidualne zarówno ze strony osoby badanej, jak i badającej. O wiele łatwiej jest podważyć zdanie jednej osoby niż wyniki badań naukowych potwierdzające jej słowa. Między innymi dlatego naukowcy zajmują się poszukiwaniem biologicznych podstaw zaburzeń neurorozwojowych. Dzięki postępującej technice pojawia się coraz więcej możliwości, które jeszcze kilkanaście lat temu były nie do pomyślenia. Biomarkerów – czyli obiektywnych i mierzalnych wskaźników biologicznych – poszukuje się najczęściej w działalności mózgu, wykorzystując do tego metody neuroobrazowania takie jak funkcjonalny rezonans magnetyczny (f MRI) lub elektroencefalografia (EEG).

Jednym z naukowców zajmujących się poszukiwaniem biomarkerów autyzmu jest prof. James C. McPartland z Yale School of Medicine, którego zainteresowanie tą tematyką wywodzi się z czasów jego stażu jako zastępcy nauczycie- 1

listopad 2022

TEMAT NUMERU

/ neuroróżnorodność wokół nas

la wspomagającego. Jak sam mówi, jego zespół znalazł wielu kandydatów na oczekiwany wskaźnik biologiczny, jednak brak im jeszcze dogłębnego ich zrozumienia. Dotychczas największym osiągnięciem jest znalezienie opóźnienia odpowiedzi elektrofizjologicznej u osób ze spektrum autyzmu w obszarze mózgu odpowiadającym za przetwarzanie w porównaniu z grupą neurotypową. W swoich badaniach zespół prof. McPartlanda wykorzystuje nieinwazyjne metody EEG (rejestrowanie czynnościowych prądów mózgu) oraz okulografię (śledzenie punktu skupienia wzroku, ruchów gałki ocznej i rozmiaru źrenic).

Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku badań nad ADHD. Opublikowany w 2012 r. artykuł, według którego potencjalny biomarker powinien cechować się czułością oraz swoistością na poziomie ponad 80 proc., nie wyróżnił żadnego wskaźnika biologicznego, zaznaczając przy tym, że istnieją kandydaci dający nadzieję na uzyskanie takiego miana. Przez ostatnie 10 lat trwały badania próbujące opisać podstawy tego zaburzenia czy zjawisk z nim współwystępujących. Biomarkery ADHD poszukiwane są w zachowaniu kory słuchowej, a także na po-

14–15

ziomie neuroprzekaźników, głównie dopaminy.

Popularne hipotezy wiążą się również z uwarunkowaniami genetycznymi. Przykładem może być tutaj teoria genu dysleksji, będąca jedną z najpopularniejszych hipotez dotyczących specyficznych zaburzeń uczenia się. Uzasadnionym powodem do prowadzenia badań w tym kierunku są wyniki dotyczące dziedziczności poszczególnych zaburzeń neurorozwojowych.

Współczynnik dziedziczenia ADHD wynosi 0,7 (badania z 1997 r.), dysleksji – 0,6 (2006 r.), natomiast cech autystycznych 0,57 (2007 r.).

Co tam w Polsce?

Wyjaśnienia pochodzenia zaburzeń neurorozwojowych nie szukał natomiast Jacek Hołub, autor reportażu Niegrzeczne. Historie dzieci z ADHD, autyzmem i zespołem Aspergera, opisującym rzeczywistość rodzin, dla których są one codziennością. Skupienie na przedstawieniu historii tych osób zaowocowało przejmującym tekstem o problemach, postrzeganiu przez społeczeństwo oraz trudnościach rodzicielstwa, ale również jego radościach. Reportaż zwraca uwagę na krzywdzące ocenianie i przy-

klejanie łatek zarówno dzieciom (niegrzeczne, agresywne, dziwne), jak i ich rodzicom (zła matka/ zły ojciec, którzy nie potrafią wychować potomka). Reportaż opisuje momenty zderzenia się ze ścianą w postaci instytucji publicznych czy nieprzychylnych osób – nawet członków rodziny, jak w przypadku dziadków chcących zajmować się jedynie dwójką neurotypowych dzieci, trzeciego wnuczka pozostawiając bez opieki. Wreszcie przedstawia sytuację dzieci, które nie wiedzą, jak to jest żyć inaczej, oraz, a wręcz przede wszystkim, zagubionych rodziców niewiedzących co robić, nieprzygotowanych i nieprzypuszczających, że coś takiego mogło się przytrafić właśnie im. I wbrew pozorom nie jest to wina ich ignorancji, ale istnienia tematu tabu – zwłaszcza wśród osób, które mają realny wpływ na wprowadzanie zmian.

Według przytoczonych wcześniej badań Społeczny obraz autyzmu przeprowadzonych przez CBOS, 34 proc. dorosłych Polaków uważa, że dzieci z autyzmem mogą liczyć na dużą pomoc ze strony państwa, co jest wynikiem niższym o pięć punktów procentowych w porównaniu do 2017 r. Z tego grona jedynie co

neuroróżnorodność wokół nas /

czwarty ankietowany określiłby swoją odpowiedź jako zdecydowaną. Jeszcze mniej, bo zaledwie 24 proc., osób stwierdziło, że na taką pomoc mogą liczyć osoby dorosłe z autyzmem (w tym 5 proc., które wybrało odpowiedź „zdecydowanie tak”). Z badania wynika również, że ponad połowa dorosłych Polaków uważa, że rodziny dzieci z autyzmem napotykają w codziennym funkcjonowaniu na duży problem z: brakiem profesjonalnej pomocy w opiece nad dzieckiem z autyzmem (72 proc.), dyskryminacją i wykluczeniem społecznym (67 proc.), brakiem wsparcia emocjonalnego (66 proc.), brakiem informacji i wiedzy na temat autyzmu (65 proc.) oraz brakiem środków na życie (60 proc.). Wszystkie z tych zagadnień można bez problemu odnaleźć w reportażu Jacka Hołuba, który opisał historie pisane przez życie.

Pomoc? Mile widziana Omawiając sytuację dzieci z zaburzeniami neurorozwojowymi oraz ich rodzin, trzeba wspomnieć o zaangażowaniu państwa w niesienie pomocy. Pierwszym niepokojącym objawem są przytoczone w poprzednim akapicie liczby, jednoznacznie wyrażające opinię większości dorosłych Polaków na ten temat. Potwierdzają to również wypowiedzi rodziców przytaczane przez Jacka Hołuba w reportażu Niegrzeczne . Autor podczas pracy nad książką rozmawiał również z tzw. nauczycielami wspomagającymi, których rola została zdefiniowana w rozporządzeniu dotyczącym organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym. Zgodne z artykułem 7. tego dokumentu w szkołach powinno zatrudniać się nauczycieli z wykształceniem w zakresie pedagogiki specjalnej.

Takiej osobie posiadającej kwalifikacje odpowiednie do niepełnosprawności ucznia (niezdefiniowane przez rozporządzenie, ocenia je dyrektor placówki) zostaje powierzone prowadzenie zajęć rewalidacyjnych dostosowanych do aktualnych potrzeb. W jakim wymiarze godzin? Odpowiedzi na to pytanie również nie znajdziemy w rozporządzeniu. Decyzja, po raz kolejny, zostaje przeniesiona na dysponujących ograniczonymi środkami pieniężnymi dyrektorów szkół. Inną kwestią finansową jest poziom zarobków nauczycieli wspomagających, który doskonale wpasowuje się w polskie, bardzo niskie realia – według badań przeprowadzonych przez portal Jobted.pl ci z większym doświadczeniem mogą liczyć na 4 tys. zł netto miesięcznie, natomiast początkujący jedynie na 2,5 tys. zł netto miesięcznie. Przy okazji warto wspomnieć,

że takie uprawnienia nie przysługują każdemu dziecku ze zdiagnozowanym zaburzeniem neurorozwojowym. Wytyczne z rozporządzenia dotyczą jedynie dzieci niepełnosprawnych intelektualnie (co według najnowszych kryteriów również jest zaliczane do grupy zaburzeń neurorozwojowych) oraz tych z objawami autyzmu lub zespołu Aspergera.

Zgodnie z obecnym stanem prawnym dzieci z ADHD nie otrzymują orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego, a jedynie opinię poradni psychologiczno-pedagogicznej. Podobnie jak uczniowie ze specyficznymi zaburzeniami uczenia się są oni włożeni do woreczka osób „ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi”, co oznacza, że mają one trudności ze spełnieniem wymagań programowych, ale ze względu na specyfikację swojego zachowania, nie natomiast z powodu niepełnosprawności.

Co ciekawe, w tej samej kategorii znajdują się dzieci emigrantów czy pochodzące z rodzin niewydolnych wychowawczo, a także wybitnie zdolne. W teorii szkoły publiczne są zobowiązane do udzielania pomocy takim osobom. Wśród propozycji form wspomagania pojawiają się dodatkowe zajęcia kompensujące dostosowane do potrzeb ucznia, a nawet specjalne traktowanie podczas normalnych lekcji – specjalne miejsce w klasie, kontrolowanie notatek lub pilnowanie, by ważne informacje były zapisane w zeszycie. Już na tym etapie realizacja tych założeń w polskiej szkole – z przepełnionymi klasami, niewystarczającą liczbą sal lekcyjnych i zatrważająco niską pensją nauczyciela – jest trudna do wyobrażenia. Później już tylko absurd goni absurd.

Nauczyciel ma starać się zwracać szczególną uwagę na rzeczy ważne (czego normalnie przecież nie robi) i prowadzić lekcje w sposób ciekawy – tak jakby na co dzień celowo prowadził je nudnie, a wszyscy uczniowie za interesujące uważali te same zagadnienia.

Zaszufladkowanie do konkretnej kategorii przez polskie prawo oświatowe ma też swoje konsekwencje na testach kończących poszczególne etapy edukacyjne. Dzieci w spektrum autyzmu mają prawo do wydłużenia czasu zarówno na egzaminie ósmoklasisty, jak i na maturze. Wiele kontrowersji i oburzenia, zwłaszcza wśród pedagogów, budzi sytuacja uczniów ze specyficznymi zaburzeniami uczenia się, którzy na dostosowania mogą liczyć jedynie na końcu szkoły podstawowej, tak jakby ich trudności wyparowywały wraz z dojrzewaniem. W najgorszej sytuacji są dzieci i młodzież z ADHD – oni podczas weryfikacji wiedzy są traktowani na równi z uczniami neurotypowymi. Chciałoby się powiedzieć, że na szczęście zespołowi nadpobudliwości psy-

TEMAT NUMERU

choruchowej z deficytem uwagi często towarzyszy dysleksja, ale sami zainteresowani raczej z tego faktu zadowoleni nie są.

Opinia społeczna Niech pierwszy rzuci kamieniem ten, kto nigdy nie nazwał osoby zachowującej się w specyficzny sposób dziwną czy inną. Ze świecą szukać tych, którzy zmęczeni codziennym życiem i obowiązkami nie spojrzeli krzywo na rodziców dziecka buntującego się w przestrzeni publicznej. Aż prosi się o przywołanie tumblerowego obrazka z początków drugiej dekady XXI w. – nie oceniaj mnie, znasz moje imię, a nie moją historię. Chociaż przez wielu zapewne przeszedł teraz dreszcz zniesmaczenia czy też wstydu za swoje postępowanie w tym czasie, cytat ten bardzo dobrze opisuje sytuację społeczną osób z zaburzeniami neurorozwojowymi. Ich zachowanie faktycznie może być nietypowe (częściej bądź rzadziej), co nie oznacza jednak, że są oni osobami nie funkcjonującymi poprawnie w społeczeństwie. Spora część osób zmagająca się z tymi trudnościami nie potrzebuje zbyt wiele dodatkowej pomocy, ponieważ ich zachowania – być może wypracowywane przez lata – w pełni wpasowują się w „kanon normalnego społeczeństwa”. Na najważniejsze konieczne zmiany nie mamy wpływu, potrzebna jest reforma edukacji w lepszym stopniu odpowiadająca na potrzeby różnych mniejszości. Kolejnym rozległym problemem, nieporuszonym w tym artykule, jest sytuacja dorosłych z zaburzeniami neurorozwojowymi – często diagnozowanymi już po osiągnięciu pełnoletności, kiedy to na pomoc szkolną jest zdecydowanie za późno. Tym osobom niejednokrotnie pozostaje jedynie połączenie kropek i zrozumienie swoich zachowań z dzieciństwa, często krytykowanych przez rodziców i nauczycieli. W życiu dorosłym mało kto zwraca uwagę na orzeczenia inne niż to o niepełnosprawności, które gwarantuje pracodawcom dodatkowe zyski. Czy słusznie? Osobie ze złamaną nogą nikt nie każe na niej stawać.

To, co może zrobić każdy z nas, to poszerzenie swojej wiedzy na temat tego rodzaju zaburzeń. Niepoprawne jest nazywanie ich chorobami psychicznymi, głupotą, niedorozwinięciem (określenie częściowo słuszne jedynie w przypadku niepełnosprawności intelektualnej objawiającej się znacznym obniżeniem IQ, co jest kryterium wykluczającym w przypadku diagnozowania dysleksji rozwojowej) czy nawet lenistwem. Posiadanie orzeczenia z poradni psychologiczno-pedagogicznej nie jest ani wymysłem, ani powodem do wstydu.

Większość społeczeństwa, jako osoby neurotypowe, powinna to co najmniej tolerować i akceptować, a najlepiej – wspierać. 0

listopad 2022

POLITYKA I GOSPODARKA

/ dziedzictwo Xi Jinpinga

Chiński rząd dusz Po 10 latach przywództwa Xi Jinping buduje jednolite, nacjonalistycznie nastawione Chiny. Stawia monolit złożony z miliarda ludzi o oficjalnie tym samym pochodzeniu. gyby ktoś dzisiaj spytał – jak Czepiec w Weselu Wyspiańskiego – Cóz tam, panie, w polityce? Chińcyki trzymają się mocno!?, należałoby stwierdzić, że jest jeden obywatel Chińskiej Republiki Ludowej, który trzyma się szczególnie mocno. I jednocześnie jeszcze mocniej, mocniej niż kiedykolwiek, trzyma w garści grubo ponad miliard mieszkańców kraju. W dniach 16–22 października odbył się 20. Zjazd Krajowy Komunistycznej Partii Chin, podczas którego na trzecią z rzędu kadencję na stanowisku Sekretarza Generalnego Komitetu Centralnego został wybrany Xi Jinping. Tym samym przerwano dotychczasową tradycję, zgodnie z którą jego poprzednicy utrzymywali się na tej pozycji przez maksymalnie 10 lat, czyli przez dwie kadencje.

G

Jedyna wspólna historia W nie tak odległej historii ludzkość spotkała się już z przywódcami patrzącymi daleko w przód, chcących budowy np. tysiącletniego państwa. Xi Jinping natomiast patrzy w tył i podkreśla doniosłość 5 tys. lat dziejów państwa chińskiego – kreśli historię, nie mającą nic wspólnego z rzeczywistością. Ma ona za zadanie udowodnić wszystkim mieszkańcom Państwa Środka, że tworzą jednolitą grupę ze wspólnym dziedzictwem. Reprezentanci władzy z Pekinu niosą ten oficjalny przekaz w odległe zakątki kraju, by przekonać wszystkie mniejszości etniczne, że zasadniczo kulturowo nie różnią się one od dominującej tam populacji Chińczyków Han. Tym samym według Xi zaakceptowanie (oficjalnie dobrowolne) tej agendy przez m.in. Ujgurów czy Tybetańczyków ma ich uchronić przed wpływem niebezpiecznego Zachodu.

16–17

Przed samym propagowaniem spisanej przez Xi historii Chin członkowie mniejszości etnicznych mogliby się jeszcze uchronić. Działania komunistycznych władz nie ograniczają się jednak tylko do zwykłych działań edukacyjnych. W Tybecie nauczyciele mają coraz mniejsze możliwości nauczania dzieci języka tybetańskiego – najmłodsi uczniowie i uczennice są wysyłani do szkół odległych od domu, gdzie wszystkie przedmioty są prowadzone obowiązkowo w języku chińskim. Jeszcze większe represje spotykają Ujgurów – grupę liczącą 11 mln osób – zamieszkujących najbardziej wysunięty na zachód region Sinciang. Fakt, że posługują się oni językiem turkijskim i wyznają islam, uwydatnia ich odrębność od wizji społeczeństwa tworzonej w Pekinie, a przez to motywuje przedstawicieli władzy do najbardziej drastycznych metod.

Ujgurzy stawiający większy opór tym praktykom najczęściej umieszczani są w tzw. obozach edukacyjnych, będących niczym innym, jak obozami koncentracyjnymi. Dodając do tego m.in. ograniczanie możliwości praktykowania islamu czy przymusowe aborcje, Xi Jinping stworzył w tym regionie stuprocentowo autorytarny rygor.

Nowe szaty cesarza Przeglądając zdjęcia z otwarcia Igrzysk Olimpijskich w Pekinie w 2008 r., można zauważyć, że ówczesny przywódca Chin Hu Jintao ubrany był w garnitur nieodstający wizualnie od jego zachodnich odpowiedników. Wówczas Chiny coraz bardziej zdawały się zbliżać kulturowo do drogi szeroko pojętego Zachodu i niejako aspirować do roli równego partnera. 14 lat później, gdy Xi Jinping na wielu wydarzeniach publicznych pojawia się w stroju znanym po-

TEKST I GRAFIKA::

K A J E TA N KO R S Z E Ń

wszechnie jako Mundurek Mao, pokazuje on, że chińska historia zawsze szła i będzie szła oddzielną drogą. I że idee tej drogi stoją dużo wyżej niż te niesione przez zgniły Zachód.

Tak jak Władimir Putin widziany jest w roli nowego cara Rosji, tak i Xi Jinpingowi można przypisać przejęcie roli heroistycznych przywódców Chin. Nie mowa tu jednak o Mao Zedongu, jak mogłoby się wydawać, ale o Cesarzach Chin – z tzw. Żółtym Cesarzem (czyli Huangiem Di) na czele. W ostatnich latach w Chińskiej Republice Ludowej pod ideowym i, oczywiście, finansowym patronatem uruchomiona została wielka machina kultu legendarnego protoplasty Chińczyków. Pomimo oczywistej przewodniej roli idei marksistowskiej w rządach Komunistycznej Partii Chin, kult Żółtego Cesarza, zakazany wraz z innymi praktykami religijnymi w okresie maoistowskim, stał się środkiem budowy postawy nacjonalistycznej przez Xi Jinpinga. Wspólny przodek ma przekonać wszystkich mieszkańców Chin, jak i Tajwanu oraz tych, którzy uciekli spod buta komunistycznego reżimu, do idei posiadania wspólnej krwi, a tym samym legitymizować absolutną władzę jednego człowieka – Xi Jinpinga, nowego Cesarza wszystkich Chińczyków.

Ludności Han z łatwością wpajana jest nowa prawda o ostatnich 5 tys. lat. Wspomagają to blokady dostępu do zachodnich mediów czy stron internetowych (np. Google’a i Wikipedii). Wszechobecny nacjonalizm i strach przed zewnętrznym wpływem pozwolił władzy udowodnić słuszność nawet najbardziej autorytarnych działań, a dla Xi Jinpinga stał się ostatecznym środkiem pozyskania rządu dusz. 0

Trochę kultury

kultura /

Polecamy: 22 FILM W trójkącie rozczarowań

Szczera recenzja filmu Rubena Östlunda

28 MUZYKA Szwedzki po[to]p

Przemysł muzyczny prosto ze Skandynawii

31 SZTUKA Śpiew Syren

fot. Aleksander Jura

Magia opowieści Homera w Collegium Nobilium

Szampan i banknoty PAT R YC J A Ś W I Ę T O N O W S K A odziny 9.00–17.00 już przyjęły się jako standardowy czas pracy biurowej. Czas przepełniony korpomową.

W erze post-covidowej niektórzy wciąż mają luksus pracy zdalnej, która dla wielu zwiększa komfort życia poprzez możliwość łatwiejszego godzenia codziennych obowiązków z zadaniami służbowymi. Inni skazani są na codzienne poranne wstawanie i kierat jazdy do biura oraz (zwykle już) powrotny po ciemku zmęczonym do domu. Towarzyszami dojazdów są inne znużone twarze oraz tygiel dźwięków między kolejnymi przystankami pokonywanymi w żółto-czerwonym busiku przedzierającym się przez zakorkowane ulice. Zwykle człowiekowi towarzyszą wtedy pustka w głowie, niechęć do kolejnego dźwięku budzika o 7.00 rano i ciche odliczanie do kolejnego piątku. Jeśli akurat nie ma nadgodzin, zostaje coś z wieczora do własnej dyspozycji, jednak często i ten czas poświęca się na przygotowanie do kolejnego dnia przed biurkiem. I po co to wszystko?

Dla wielu celem pracy i zarobków jest kolejna impreza. Nie tylko w klasycznym rozumieniu: 50 zł za wstęp na Smolną lub do lokalu na Mazowieckiej czy też opłacone kartą zbliżeniową kolejki shotów zwieńczone powrotem Uberem do domu. Zarabiamy także by wyprawić wesele – imprezę świętującą zaślubiny małżonków. Musi być Finlandia na stole, DJ i wynajęte pole golfowe.​

G

Musi być Finlandia na stole, DJ i wynajęte pole golfowe.

Nie można przecież stworzyć wrażenia biednych, jako że ta impreza jest okazją do pokazania całej rodzinie, że organizatorom (i ich rodzicom) dobrze się wiedzie, dorobili się i są ludźmi sukcesu. Często właśnie tymi managerami średniego szczebla w korpo, czyli w zasadzie elementami średnio naoliwionej maszyny, choć zdarzają się także przedstawiciele kreatywnych zawodów, którzy jednak stworzyli coś wyróżniającego ich z grona bywalców szklanych biurowców. A jeśli pod uwagę weźmiemy jeszcze koszt pięknej sukni czy ręcznie szytego garnituru, cena tej jednej nocy, zwykle w mediach społecznościowych okraszonej mianem „najpiękniejszego dnia życia”, rośnie do horrendalnych kwot, wymagających długiego oszczędzania bądź zapożyczania się.

Pieniądze zarabia się, by móc wyprawić świetne urodziny, wynająć lokal na wyłączność, opłacić alkohol dla gości – 25. urodziny potrafią pochłonąć znaczny procent zarobków. Podobna sprawa ma się z galami i celebracjami – długie przygotowania, duże wydatki dla jednego wieczoru świętującego dane wydarzenie, będące zwieńczeniem całorocznej pracy i okazją do rozdania nagród.

Wydatek zarówno dla organizatorów, jak i dla uczestników, również cel przepracowanych godzin – by móc pozwolić sobie na oddanie się socjalizacji sponsorowanej przez pyszne koreczki z pesto i bąbelki od szampana. 0

listopad 2022

KSIĄŻKA

/ recenzja

tym razem dam wygrać komuś innemu

Święto ognia Jakub Małecki jest współcześnie jednym z najpoczytniejszych autorów. Jego książka pod tytułem Święto ognia po raz kolejny porusza serce i duszę.

K L AU D I A S M Ę T E K

siążka Jakuba Małeckiego Święto ognia opowiada o przekraczaniu swoich granic, przeszłości, która powraca jak bumerang, stracie i radzeniu sobie z nią każdego dnia, a także o pasji, która potrafi budować, ale też niszczyć. Wszystko to utrzymane jest w kameralnym klimacie oraz opisane z niezwykłą wrażliwością i uważnością.

K

Bohaterowie żyją razem, ale obok siebie Fabuła książki Święto ognia opiera się na historii trzyosobowej rodziny Łabendowiczów: Anastazji, Łucji i ich ojca – Poldka. Żyją oni jednak bardziej obok siebie niż ze sobą. Każdy radzi sobie na swój sposób z przeszłością, bólem i słabością.

Nastka jest najbardziej pogodną bohaterką Święta ognia. Urodziła się z porażeniem mózgowym. Obserwuje świat głównie przez okno w pokoju, a komunikuje się za pomocą oprogramowania komputerowego. Mimo niepełnosprawności nie opuszczają jej poczucie humoru i optymizm. Cieszy się z małych rzeczy, takich jak gorąca czekolada, ulubiony koc Stefan czy nowy komiks. Dzięki swojej wnikliwości potrafi dostrzec piękno codzienności lepiej niż większość społeczeństwa. Obdarzona jest szczególną wyobraźnią – zdarza jej się wcielać w innych ludzi. W życiu kolejnej członkini rodziny – Łucji – istotną rolę odgrywa taniec. Jest ona jedną z artystek w Polskim Balecie Narodowym. Stara się o rolę solistki w przedstawieniu Święto ognia.

W tym celu chodzi na salę prób, gdzie wylewa siódme poty, aby stawać się coraz lepszą i tym samym przekroczyć granicę własnych możliwości.

Mordercze treningi i nieustanne dążenie do perfekcji odbijają się na jej zdrowiu. Poldek, najstarszy członek rodziny, samotnie wychowuje obie córki, zmagając się z poczuciem winy ze względu na dopuszczenie do śmierci ojca w pożarze

18–19

i tęsknotą za zmarłą żoną. Każdego wieczoru wymyka się z domu do jedynego miejsca, które daje mu ukojenie i w którym czuje, że żyje naprawdę.

Bohaterowie zyskują sympatię czytelników, przede wszystkim dlatego, że są ludzcy. Każdy z nich toczy wewnętrzną walkę i jest pewnego rodzaju więźniem – swojego ciała, tańca bądź wspomnień. Narracja jest prowadzona przez każdego z osobna, dzięki czemu można lepiej zrozumieć ich emocje i zachowania oraz bardziej wniknąć w historię kryjącą się za postaciami.

Siostrzana więź godna pozazdroszczenia W książce pięknie opisana jest silna więź między siostrami. Ich relacja jest pełna bezwarunkowej miłości, zaufania i oparcia. Spędzają one ze sobą dużo czasu. Są zupełnie różne, a mimo to akceptują siebie w pełni i świetnie się dogadują – tylko Łucja potrafi zrozumieć Nastkę. To ona rozmawia z ojcem o maturze siostry, zawozi ją na egzamin i wspiera na miejscu. Od każdej z dziewczyn czytelnik może się czegoś nauczyć. Od Łucji – determinacji i wytrwałości w dążeniu do obranego sobie celu, natomiast od Nastki – uważności, radości z drobnostek codzienności i życia zgodnie z mottem jak marzyć, to na całego.

Uwrażliwia, porusza i wzrusza Klimat Święta ognia różni się od poprzednich książek Jakuba Małeckiego, takich jak Rdza czy Dygot. Nadal obecne są jednak wrażliwość i prostota, opisane w niezwykły sposób. Święto ognia to książka ciepła, a zarazem nostalgiczna i tajemnicza. Uczy uważnego słuchania i jeszcze uważniejszego patrzenia. Jest to opowieść o pasji, która potrafi budować, ale też niszczyć, o walce podczas dążenia do sukcesu, przezwyciężaniu swoich słabości, a także o stracie i życiu z nią każdego dnia. Pokazuje też, jak

słowa usłyszane w przeszłości potrafią powtarzać się w głowie jak refren, tym samym odciskając piętno na teraźniejszości.

Powieść na miarę nagrody literackiej O wyjątkowości powieści świadczy również fakt, że autor dostał za nią Nagrodę im. Cypriana Kamila Norwida. Na dodatek książka ma być zekranizowana. Prawa do niej zostały kupione w jeden dzień przez wytwórnię Opus Film, która ma na koncie dzieła takie jak Ida czy Zimna wojna . Reżyserką oraz autorką scenariusza jest Kinga Dębska. Zdjęcia do filmu rozpoczęły się na początku października. 0

źródło: materiały prasowe

T E K S T:

Święto ognia Jakub Małecki Wydawnictwo SQN Kraków, 2021 ocena:

88888

retro-recenzje /

KSIĄŻKA

źródło: materiały prasowe

Czy można wyrwać się rozpaczy?

Wydana w 2019 r. Serotonina to przedostatnia

Serotonina to powieść dwuwątkowa. Pierwszymi omawianymi tematami są losy fran-

powieść francuskiego pisarza Michela Houellebecqa.

cuskich rolników w latach 2018–2019, walczących o przetrwanie w obliczu globalizacji,

Historia umiejscowiona jest we Francji w czasach

agrobiznesu i polityki Unii Europejskiej, ruch żółtych kamizelek oraz współczesne nastroje

współczesnych – autor podaje bardzo konkretne

społeczno-polityczne we Francji. Druga tematyka to życie i przemyślenia pogrążającego

miejsca i daty, przywołuje faktyczne wydarzenia z hi-

się w depresji Florenta. Książka przesycona jest czarnym humorem i lubieżnymi, porno-

storii najnowszej i z dużą dokładnością opisuje na-

graficznymi opisami. Porusza temat pedofilii i zoofilii, a także przedstawia cyniczne, bezli-

stroje społeczno-polityczne w państwie.

tosne, pozbawione nadziei i złudzeń spojrzenie na otaczający świat.

Narratorem, a zarazem głównym bohaterem po-

Houllebecq opowiada o moralnym upadku człowieka i społeczeństwa Zachodu. Autor

wieści, jest Florent-Claude Labrouste, 46-letni agro-

przedstawia nasz współczesny świat jako siedlisko zła i bezwstydu, a głównego boha-

nom zatrudniony w Ministerstwie Rolnictwa. Jego

tera jako jednoczesnego kreatora i ofiarę tego świata. Książka jest zarazem subtelnym

głównym obszarem działalności jest mleczarstwo,

studium depresji, powolnego pogrążania się w rozpaczy i bezsensie istnienia. Próbuje od-

w szczególności tradycyjna produkcja francuskiego

powiedzieć na pytanie, na ile ta choroba jest kwestią wyboru człowieka, a na ile jest to siła

sera. Widząc, że nie jest w stanie uratować przemysłu mleczarskiego przed upadkiem spo-

narzucona mu z zewnątrz? A jeżeli pochodzi nie z ludzkiego wnętrza, ale ze świata, to czy

wodowanym masowym importem, popada w coraz większą depresję. Pod wpływem obej-

można się z niej uleczyć? Czy można wyrwać się rozpaczy? Przeczytajcie.

rzanego programu telewizyjnego o ludziach, którzy postanawiają zniknąć ze swojego życia,

ROKSANA GUZIK

z dnia na dzień porzuca swoją dziewczynę, pracę i dom, by wyruszyć w tułaczkę po Francji.

Depresja Florenta pogłębia się, co skłania go do wizyty u psychiatry. Ten przepisuje

Serotonina

mu captorix, lek przeciwdepresyjny zwiększający stężenie serotoniny w mózgu i po-

MIchel Houllebeq

siadający trzy działania niepożądane: mdłości, utratę libido i impotencję. Skutki ubocz-

Wydawnictwo W.A.B.

ne leku dają się głównemu bohaterowi mocno we znaki, jako że seksualność jest naj-

Warszawa, 2019

ważniejszą częścią jego tożsamości i życia. Mimo tego, a może właśnie dlatego, Florent powraca wspomnieniami do swoich dawnych kochanek i wyrusza do miejsc, w których

ocena:

88887

rozgrywały się ich romanse. Odwiedza także swojego starego przyjaciela arystokratę, który dobrowolnie przyjął na siebie los zwykłego rolnika i, tak jak inni francuscy mleczarze, cierpi z powodu kryzysu w przemyśle tradycyjnego wyrobu sera.

źródło: materiały prasowe

Wprawdzie ludzie to nie drzewa, można ich przesadzać, ale nie w każdej ziemi rozkwitną tak samo.

Jak wynika z raportu Polskiej Akademii Nauk,

W rezultacie otrzymujemy zbiór reportaży, które bardzo szczegółowo opisują realia ży-

prawie połowie spośród 255 średnich miast w Pol-

cia małomiasteczkowej Polski. Mimo że książka została wydana zaledwie rok temu, można

sce grozi społeczno-ekonomiczna zapaść. Na pod-

zauważyć, że niektóre poruszane w niej kwestie częściowo się zdezaktualizowały. W wy-

stawie tego opracowania Marek Szymaniak napisał

niku bieżących wydarzeń znacząco ograniczyła się np. skala przemytu na granicy polsko-

zbiór reportaży, których motywem przewodnim

-rosyjskiej. Poza tym jednak wydaje się ona aktualna i skutecznie wskazująca kluczowe

jest właśnie to zjawisko w miastach liczących po-

problemy trawiące (bardzo często nie tylko w przenośni) małe miasta.

wyżej 15 tys. mieszkańców. Aby unaocznić skalę

Warto zwrócić uwagę na rzetelność, z jaką przygotowany został ten zbiór reportaży. Z każdej

problemu autor odwiedził blisko 30 miejscowości,

ze stron bije dokładność, którą autor przykładał do zbadania tematu. Każdy z tekstów poparty

gdzie rozmawiał z mieszkańcami o problemach,

jest dużą ilością danych statystycznych i wyczerpującą bibliografią pochodzącą z różnych źródeł.

z którymi muszą borykać się na co dzień.

Co więcej, przeprowadzony z mieszkańcami wywiad środowiskowy został sporządzony bardzo

W swojej poprzedniej książce Urobieni Szymaniak poruszał już temat nierówności

dogłębnie, przez co historie bohaterów są przedstawione w sposób niezwykle wiarygodny.

polskiego rynku pracy. Także w Zapaści stara się pokazać, jak trudny bywa dostęp

Niestety, czytając książkę, można odnieść wrażenie nierówności wyrażonej tym, że

do źródła godziwego zarobku, w szczególności dla mieszkańców mniejszych miast.

niektóre tematy zostały potraktowane dużo bardziej powierzchownie niż inne. Ponad-

Ustami bohaterów udaje mu się w pełni przedstawić skalę problemu. Pisze o ludziach,

to, mimo opisania wielu miast, badanej próbie brakuje reprezentatywności – nie znaj-

którzy utracili pracę w wyniku upadku wielkich zakładów przemysłowych, a w nowej

dziemy tu chociażby historii mieszkańców województwa lubuskiego czy zachodniopo-

kapitalistycznej rzeczywistości nie potrafili znaleźć własnego miejsca. O tych, którzy

morskiego. Niestety, w całym morzu negatywów podkreślanych przez autora zabrakło

za chlebem wyemigrowali za granicę czy do większych ośrodków miejskich. Przede

chociaż jednego przykładu miasta, które – w odróżnieniu do przywoływanych – roz-

wszystkim skupia się jednak na tych, którzy, z różnym skutkiem, próbowali dostoso-

winęło się. Niemniej jednak zbiór reportaży Marka Szymaniaka jest bardzo aktualnym

wać się do warunków lokalnego rynku pracy. Autor nie unika przy tym tematów kon-

i szczegółowym obrazem tego, jak wygląda życie codzienne w tzw. Polsce B.

trowersyjnych, jak choćby funkcjonowanie szarej strefy bądź przedstawianie historii

P I O T R G R O DZ K I

ludzi, którzy przez wiele lat trudnili się przemytem.

Mimo że spora część książki poświęcona jest zagadnieniom oscylującym wokół sy-

Zapaść

tuacji materialnej bohaterów, autor poruszył także inne kwestie mające niebagatelny

Marek Szymaniak

wpływ na życie ludności małych miast. Niedobory na rynku mieszkaniowym, utrudniony

Wydawnictwo Czarne

dostęp do ochrony zdrowia, wyludnienie, zanieczyszczenie powietrza, kontrowersyjne

Wołowiec, 2021

decyzje planistyczne, ograniczony dostęp do kultury czy uwikłana w układy administracja samorządowa to tylko niektóre problemy opisane w książce.

ocena:

88887 listopad 2022

KSIĄŻKA

/ recenzja

Mleko i zawód Zaburzenia odżywiania, religijność, mommy issues i homoseksualność – wszystkie z tych tematów uwzględnione zostały w powieści Mleko i głód. Czasem jednak co za dużo, to nie zdrowo.

J U L I A J U R KOW S K A

ydawnictwo Czarne – znane raczej z publikowania reportaży – w ostatnim czasie do swojej kolekcji dość często dokłada powieści, zarówno polskie, jak i zagraniczne. Widać przy tym staranność wyboru pozycji, ponieważ czytelnikom często ofiarowane są książki zdobywające znane nagrody.

W czerwcu swoją polską premierę miała powieść Obietnica (Nagroda Bookera 2021), a we wrześniu Dolina Kwiatów (Nagroda Rady Nordyckiej 2021). W międzyczasie ukazała się odważna pozycja autorstwa laureatki Nagrody Pushcart, Melissy Broder – Mleko i głód.

W

Nadmuchany do granic możliwości balonik...

Stworzona przez autorkę bohaterka – Rachel – to młoda homoseksualna kobieta zmagająca się z anoreksją. Dziewczyna jest niewierzącą w Boga Żydówką i chociaż ma mieszkanie oraz pracę, nie może oderwać się od wpływu mamy, która wychowywała ją po odejściu ojca. Relacja z rodzicielką jest dla niej męcząca, można powiedzieć, że nawet toksyczna. Dzięki opisom spotkań z terapeutką, w której umiejętności Rachel raczej powątpiewa, czytelnik odkrywa tło choroby dziewczyny z będącą na pierwszym planie wiecznie niezadowoloną matką. Historia opisana w powieści ma miejsce podczas 90 dni detoksu od jakiegokolwiek kontaktu z rodzicielką, co w przypadku bohaterki jest zdarzeniem porównywalnym z odstawieniem niemowląt od piersi czy też wyjazdem z rodzinnego domu na studia i usamodzielnianiu się.

Rachel ma dokładnie zaplanowany każdy dzień. Trudno powiedzieć, czy generalnie jest osobą zorganizowaną, z pewnością jednak jej życie kręci się wokół liczenia kalorii. Bohaterka dokładnie wie, co i o której godzinie powinna zjeść, aby nie przekroczyć swojego – oczywiście zaniżonego – zapotrzebowania.

Przerwa lunchowa codziennie wygląda tak samo: najpierw sałatka (bez sosu) w jedynym miejscu znajdującym się w pobliżu biura, które udostępnia kaloryczność swoich dań, a następnie mała porcja mrożonego jogurtu (do granic opakowania) bez dodatków. Jej motonne życie przerywa pojawienie się w lokalu nowej sprzedawczyni, która nie stosuje się do próśb Rachel i do przepełnionego jogurtem pudełka dodaje posypki i polewy – słowem wszystko, przed czym anorektyczka ucieka.

20–21

...pękł

Nic nie jest czarno-białe

Melissa Broder w swojej powieści porusza bardzo wiele budzących emocje wątków, ale, niestety, w 335 stronach powieści nie zagłębia się w żaden z nich. Historia będącej narratorem opowieści Rachel niosła ze sobą ogromny potencjał. Bohaterka, którą czytelnik poznaje na samym początku powieści, jest niezwykle skomplikowaną osobistością. Jej przeszłość, pochodzenie, ale również obecne poczyniania czy zaburzenia otwierały wiele drzwi do pouczających i wartościowych opowieści. Można jednak odnieść wrażenie, że autorka, stojąc na rozdrożu, nie wiedziała, którą z nich wybrać, więc próbowała każdej po trochu. W efekcie trzymamy w rękach dość typową opowieść o ukrywanej wielkiej, momentami nieszczęśliwej, miłości, będącej rozwiązaniem wszelkiego zła, a jednocześniej raniącej tych, którzy są w nią najbardziej zaangażowani.

Zapewne wiele zachowań Rachel jest skutkiem toksycznej relacji z matką, do której jest ściśle przywiązana, pomimo krzywd przez nią wyrządzonych.

Bohaterka z jednej strony poszukuje opieki i szacunku starszych kobiet (jednocześnie snując o nich fantazje seksualne, co może generować uzasadniony niesmak czytelników), a z drugiej powiela egoistyczne zachowania rodzicielki. Jest to zjawisko ciekawe pod kątem psychologicznym, ale w żaden sposób nierozwinięte w powieści. Podobnie nierozwiązana pozostaje kwestia religijności pochodzącej z ortodoksyjnej rodziny Miriam, która, pod wpływem apodyktycznej Rachel, stopniowo łamie swoje zasady.

Książce Mleko i głód nie można odjąć cierpkiego humoru, który jest jedną z przyczyn powodujących, że czyta się ją po prostu przyjemnie. Mimo tematyki, z początku wydającej się skomplikowaną, nie jest to powieść wpływająca negatywnie na samopoczucie. Czytelnik chcący się odprężyć z pewnością doceni styl pisania Melissy Broder i pochłonie książkę w ciągu kilku dni. Osoba szukająca przemyśleń i zagłębiania się w umysł osoby reprezentującej tak wiele mniejszości prawdopodobnie pozostanie z uzasadnionym uczuciem zawodu, ale mimo to przeczyta ją w podobnym tempie. Chociaż Mleko i głód ma wiele poważnych niedociągnięć, to jest w niej coś, co sprawia, że nie chce się jej odłożyć na półkę przed przeczytaniem ostatniej strony. 0

Niesmak pozostał Najbardziej zawodzi rozwinięcie tematu zaburzeń odżywiania. Po poznaniu Miriam, która niemal zmusza główną bohaterkę do pochłaniania ogromnych porcji jogurtu, dziewczyna wpada w drugą skrajność, czyli obżarstwo. Rachel zakochana w dokładnym przeciwieństwie siebie – otyłej ortodoksyjnej Żydówce z kochającą się rodziną – po prostu zaczyna jeść. Posiłki, które kiedyś budziły w niej lęk i obrzydzenie, nagle stają się pysznym obiadem czy przekąską na owianej tajemnicą randce. Klimat romantycznej komedii, w której jeden z zakochanych całkowicie zmienia swoje życie w wyniku zalewającej go miłości, psuje fakt, że czytelnikowi trudno stwierdzić, że uczucie między Rachel i Miriam jest prawdziwe – zwłaszcza ze strony głównej bohaterki.

Powieść Mleko i głód jest przepełniona erotyzmem.

Fascynacja Rachel ekspedientką lokalu z mrożonym jogurtem zaczyna się od uwielbienia jej wyglądu pod względem czysto seksualnym. Czytając powieść, czytelnik nie dowiaduje się, jakie uczucia towarzyszą dziewczynom podczas ich skomplikowanej relacji ukrywanej przed rodzicami i wypełnionej wątpliwościami o podłożu religijnym. Otrzymuje za to bardzo dokładne opisy aktów seksualnych, które, mimo że opisywane przez autorkę w sposób mogący dorastać oczekiwaniom, przytłaczają swoją częstotliwością.

W pewnym momencie skutkuje to pewnym obrzydzeniem, a główna bohaterka, inicjująca zdecydowaną większość zbliżeń, w gwałtowny sposób traci w oczach, tworząc swoim zachowaniem obraz osoby nie szanującej granic innych i po prostu egoistycznej.

źródło: materiały prasowe

T E K S T:

Mleko i głód Melissa Broder Wydawnictwo Czarne Wołowiec, 2022 ocena:

88877

Brendan Fraser /

FILM

a wiedzieliście, że MAGIEL od tyłu to LEIGAM?

Brendan Fraser wychodzi z jaskini, już nie jako zagubiony neandertalczyk Mogłoby się wydawać, że w latach 90. Brendan Fraser odkrył przed nami już wszystkie twarze. Na ekranie bawił, wzruszał widzów, ale też rozczulał i szokował. Po pierwszej dekadzie XXI wieku zniknął z ekranów, a w 2022 r. jego nazwisko zaczęło podbijać internet dzięki Wielorybowi Darrena Aronofsky’ego. Okazuje się, że wciąż kochamy Frasera, nawet pod tytułową postacią. oczątki kariery Brendana Frasera były równie chaotyczne jak jego dzieciństwo. Po wielu przeprowadzkach i ukończeniu Cornish College of the Arts zatrzymał się w Hollywood z nadzieją na rozwój kariery aktorskiej. Nie musiał długo czekać na pierwsze sukcesy. Encino Man z 1992 r. był pierwszym filmem, w którym zagrał główną rolę i solidnym zastrzykiem motywacji dla młodego aktora. Mówi się, że milczenie jest złotem – i właśnie rola milczącego jaskiniowca, który potrafił rozbawić publiczność, przyniosła Fraserowi pierwsze złoto (chodzi tu dosłownie o gotówkę, bo film został określony jako kasowy sukces, zarabiając w sumie 41 mln. dolarów). W tym samym roku mogliśmy się przekonać, że człowiek wykuty z lodu potrafi jednak mówić i robi to bardzo dobrze. School Ties był drugim filmem z Fraserem w roli głównej. Tym razem jednak nie było nam do śmiechu, ponieważ z żalem oglądaliśmy, jak główny bohater mierzy się z wszechobecnym antysemityzmem w katolickiej szkole i ukrywa swoje żydowskie pochodzenie.

Mimo skrywanej tajemnicy, grany przez niego David Greene udowodnił im, że jest najuczciwszym i najczystszym uczniem, za co i tak spotyka go kara. W 1994 r. ukazuje się Airheads, w którym podziwialiśmy natomiast śpiewającego jaskiniowca. Fraser zapewnił nam solidną mieszankę swoich dwóch twarzy – śmiesznego i głupiego młodzieńca, który jednak uparcie dąży do swojego celu (podobnie jak w School Ties, kiedy chciał uciec od obłudy) i jest przy tym zdeterminowany, a nawet agresywny. Stosunkowo młody aktor doskonale odnalazł się na ekranie w towarzystwie Steve’a Buscemiego i Adama Sandlera, których początki kariery również przypadły na lata 90.

P

Wejście do lasu i piramid Aromatyczną miksturę radości, smutku i współczucia mogliśmy sączyć do końca zeszłego wieku. Do 1999 r. Brendan Fraser karmił nas tym

samym. Mroczne The Passion of Darkly Noon jest zbliżone fabularnie do School Ties – chociaż tym razem główny bohater nie kryje się na ekranie z religią i wyrzuca z siebie całą smołę, po czym miesza to z ascetyczną krwią. Wciąż jest przy tym jak prymitywny Encino Man, tylko tym razem wychodzi z lasu, a nie z bryły lodu. W Still Breathing natomiast ezoteryczny Fraser przypomina z wyglądu siebie z początku kariery, ale pokazuje empatyczną i pełną miłości stronę. Podobną rolę widzimy w Mrs. Winterbourne z 1996 r., chociaż aktor w końcu zakłada tam cywilizowany strój.

Może właśnie przez podobny wachlarz ról Fraser nie mógł się wybić w Hollywood? Rozpoznawany zaczął być dopiero za sprawą kultowej komedii George of the Jungle, a uznawany – za The Mummy z 1999 r., którego kadry bardzo często stają się dziś tłem memów. Zapytany niedawno o porażkę remake’u kultowej serii z Tomem Cruisem (The Mummy z 2017 r.), powiedział, że zabrakło w niej zabawy, która powinna być niezbędnym elementem tego filmu przygodowego. Z jego wypowiedzi można wywnioskować, że rola „śmieszka” po prostu była Fraserowi bardzo po drodze. Czuł się w niej dobrze, a jednak nie przyniosła mu wielu sukcesów. Przyniosła natomiast wielu fanów, miłość widzów i… depresję.

ra do depresji, przez co był zmuszony zniknąć z wielkich ekranów. Po kilku latach stęsknieni fani mają jednak w końcu okazję do tworzenia nowych, pełnych szacunku i empatii memów.

Brendan Fraser powraca na ekrany, Brendan Fraser chce znowu zagrać w Mumii, Kim jest Brendan Fraser? – internet zahuczał po premierze najnowszego filmu The Whale, w którym widzimy aktora w roli zupełnie innej niż dotychczasowe. Ważący prawie 300 kg tytułowy Wieloryb wraca do nas w wielkim stylu.

Po wrześniowym pokazie na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji otrzymał 6-minutową owację na stojąco, co wywołało wzruszenie nie tylko u niego. Każdy, kto zobaczy nagranie z Palazzo del Cinema, będzie niecierpliwie czekać na polską premierę filmu.

Nie tylko po to, żeby ocenić transformację aktora. Gwarantuję, że nawet w tej roli wzbudzi on sympatię i poruszy tak samo, jak chwytał nas za serca w latach 90. jako nieogarnięty, ale uroczy student. Znów zobaczymy młodego Frasera wychodzącego z jaskini, tylko tym razem jako dojrzałego i świadomego swoich umiejętności mężczyznę. 0 T E K S T:

WIKTORIA KOLINKO

Powrót do jaskini i zmartwychwstanie Pierwsza dekada XXI w. była dla Brendana Frasera początkiem końca. Egipskie plagi bezlitośnie nawiedziły jego życie prywatne. Śmierć matki, rozwód i molestowanie przez byłego szefa (ówczesnego prezesa HFPA, największego stowarzyszenia dziennikarzy filmowych w US) doprowadziły akto-

Wieloryb (Reż: Darren Aronofsky) listopad 2022

FILM

/ W Trójkącie

W trójkącie (rozczarowań) W maju tego roku canneńskie jury nagrodziło Złotą Palmą po raz drugi Rubena Östlunda. Zwróciło to naszą uwagę szczególnie i nie będziemy ukrywać – pełni nadziei czekaliśmy na jego najnowszą projekcję. Pierwszy tytuł Szweda nagrodzony główną nagrodą, The Square, zostawił nas ze sporym apetytem, który mieliśmy zaspokoić podczas tegorocznej edycji Festiwalu Nowe Horyzonty. W końcu Östlund to uważny obserwator rzeczywistości. Jest szczery, potrafi bez problemu wytykać wady współczesnego Zachodu, przy tym nie przekraczając ani razu granicy dobrego smaku. Jego filmy absorbują uwagę widza, w niewygodny sposób trzymając za uprzywilejowane sumienie.

Jednym słowem – właściwy autor na właściwe czasy. iestety, wróciliśmy do Warszawy głodni, rozczarowani, a momentami wręcz oburzeni. Wśród burzy oklasków na dużej sali każdy z nas siedział z niedowierzaniem, które można podsumować jednym zdaniem – co tu się stało? Wiwat publiczności potęgował tą dziwną konsternację, zupełnie jakbyśmy oglądali co innego. Film zawiódł, reżyser zawiódł, aktorów trudno winić, wykonali swoją pracę prawidłowo.

Wobec naszych skrajnych uczuć, postanowiliśmy podzielić się z Wami spostrzeżeniami co do W trójkącie. W tym tekście pochylamy się nad istotą problemu, podzieloną na trzy punkty. Każdy z nich jest indywidualną reprezentacją poglądów jednego autora co do zagadnienia. Pod wstępem tym natomiast podpisujemy się wszyscy, których ten film rozczarował, czyli Igor Osiński, Ignacy Michalak i Rafał Michalski.

Serdecznie zapraszamy też na przyszłoroczne Nowe Horyzonty, które ponownie odbędą się we Wrocławiu w dniach 20–30 lipca.

N

Część I (Tekst: Igor Osiński) Początek nie zwiastował co prawda katastrofy i warto o nim wspomnieć. Cała pierwsza część W trójkącie, w którym jedyne co się dzieje to kłótnia ładnych ludzi, jest na swój sposób zabawna. Szwed poprowadził tę konwersację w bardzo trafiony sposób. Zaczynając od jednej głupiej rzeczy, wyciąga na wierzch konkretne traumy dwójki bohaterów, a z małego płomienia tworzy się pożar. Dodając wysoki status majątkowy Östlund tylko potęguje tę komedię.

Nie musi sięgać po stereotypy, bo majętność nie jest tu główną dźwignią humoru, a dodatkiem.

Ważnym, ale dalej – dodatkiem.

Rozbawiony, przeszedłem do części drugiej i trzeciej. I tutaj kończą się moje dobre słowa na ten temat, a zaczyna krytyka. Jednym słowem,

22–23

humor jest denny. Przykro wręcz patrzyło się na to wszystko, mając z tyłu głowy udany początek. Niesamowitym jest fakt, że wyszedł efekt dokładnie odwrotny niż w części pierwszej. Zamiast posiłkować się stereotypami, reżyser rzuca je jako główną oś napędową tego, z czego śmieje się widownia. I to dosłownie – wyciąga wszystko, co można typowego wymyślić o bajecznie bogatych tego świata i kładzie niby na rozgrzaną patelnię. A że nie ma na czym smażyć, spala się to na węgiel i zaczyna śmierdzieć. Nie miałbym najmniejszego problemu z przesadą – sam zresztą lubię, gdy film męczy i wciąga naraz. Brakuje jednak w tym wszystkim kluczowego składnika – poczucia dobrego smaku. Dzieła Östlunda wyróżniają się inteligencją, polotem i dokładnym zrozumieniem poruszanego problemu. Jak oliwa do smażenia, dobrze współgrała z naturalną odwagą reżysera. Tutaj tego po prostu brak.

Co razi szczególnie, to… kupa. W pewnym momencie zaczyna się jazda bez trzymanki, wydzieliny ludzkie przelewają się, a nietykalni sprowadzeni są do zwykłych ludzi. Oczywiście, że żarty o kupie i wymiocinach bawią, tylko od filmu na miarę Złotej Palmy powinno wymagać się wyższego poziomu niż prymitywny. Dalej mamy powrót do typowych stereotypów, już nie tylko o bogaczach, a o ludziach w ogóle – być może ten brak odkrywczości powoduje, że nie jest za śmiesznie. W pewnym momencie film porzuca swoją nieprzyjemnie wulgarną dzikość, stając się smętnym dramatem o mikrospołeczeństwie, a warstwa humorystyczna blaknie.

Film próbuje się podnieść, ale te próby są za rzadkie i za małe. Przypominają w pewien sposób coś, czym W trójkącie mogło być, ale przez pychę zostało stracone. Zupełnie jakby reżyser myślał, że może na tym etapie pokazać cokolwiek, a ludzie i tak będą się dobrze bawić. Nie

kupuję zamysłu, że tak ma być. Że chamstwo przejmuje wszelką błyskotliwość i jest sobą. Da się zrobić kino prymitywnie zabawne, a przy tym nie rażące swoją prymitywnością.

Część II (Tekst: Ignacy Michalak) To czego nie mogę odmówić Östlundowi, to stworzenia naprawdę angażującego widowiska.

Szwed nie pozwala nam oderwać oczu od ekranu, nieustannie bombardując nas kolejnymi gagami. Niestety, gdy na ekranie pojawiają się napisy końcowe, a my wystawiamy nasze głowy z okopów, to u podstaw W trójkącie okazuje się powierzchowną i nieudolną satyrą naszego społeczeństwa. Satyrą mającą ambicje do bycia współczesną adaptacją Moby Dicka Melvielle’a. Nie dziwi mnie jednak ciepłe przyjęcie filmu przez publikę – na moim seansie został on nagrodzony kilkuminutową owacją ze strony publiczności. Jest on łatwostrawną (między innymi dzięki gagom o niestrawności) i prostą w odbiorze komedią. Pisząc o nim nie sposób uniknąć jednak porównań do zeszłorocznego Nie patrz w górę Adama McKaya. Oba dzieła to dobrze pod względem technicznym nakręcone satyry naszego społeczeństwa. To dzieła wręcz skrojone pod pasywną konsumpcje (traktując je jako czystą rozrywkę na obu bawiłem się dobrze), po której wyjdziemy z sali śmiejąc się z paradoksów panujących norm społecznych czy hipokryzji i bezmyślności polityków.

Problem w tym, że pod warstwą komedii znajduje się tu jedynie lista wypisanych w punktach idei, reafirmujacych poglądy widza. Brakuje w tym jakiejkolwiek, zmuszającej do przemyśleń, głębi. U Östlunda próby dekonstrukcji mikroświata okazują się jednowymiarowe. Kiedy za pomocą kolejnego gagu pokazuje kolejną patologię, my, śmiejąc się, przytakujemy. Przez

W Trójkącie /

FILM

chwile pozwala to nam poczuć się mądrymi, by po seansie szybko zapomnieć o tym i wrócić do naszej codziennej rutyny.

Przez fabularną powierzchowność i napompowaną realizację, Östlund nieświadomie zdradza idee za którymi stoi. Film okazuje się być eleganckim towarem udającym rewolucyjne arcydzieło, czymś, z czym w założeniu reżyser kręcąc ten film, próbował walczyć. Paradoksalnie satyra, która miała oświecać, ostatecznie jedynie otumania.

W trójkącie sprawdza się jako kino rozrywkowe. Niestety mimo swojego rozmachu i ambicji, nie spełnia oczekiwań jako satyra społeczna, okazując się jedynie ładną wydmuszką

Część III (Tekst: Rafał Michalski) W trójkącie ma naprawdę wiele wspólnego z Jokerem i Parasite. Wszystkie trzy za cel stawiają sobie diagnozę otaczającej nas rzeczywistości.

Każdy z nich korzysta z narzędzi typowych dla kina gatunkowego. A łączy je bardzo katastroficzna wymowa – rany zadane społeczeństwu są zbyt głębokie i czeka nas nieuchronna rewolucja. A fakt, że mówimy o filmach nagrodzonych na najważniejszych festiwalach świadczy tylko o tym, że podobne przekonanie dzieli środowisko filmowe. I gdy Parasite to post-marksistowska baśń, Joker: eksploatacja, tak Östlund postawił sobie najambitniejszy cel: farsę społeczną, w której dekonstruuje mity kapitalizmu i marksizmu.

Problem z jego produkcją jest podstawowy i tyczy się samych założeń: on zupełnie nic nie wie na temat każdego pojęcia, które postanawia w toku fabuły przywołać. Koncept fabularny ekskluzywnego rejsu zbierających najbogatszych i wpływowych ludzi tegoż świata nie jest rewolucyjny (echa klasyki Swept Away z 1974 r.). Ostrze satyry wymierzone jest w oczywistym kierunku: elita, oderwana od rzeczywistości. Tutaj już rodzi się jednak pierwsza kłopotliwa kwestia: sposób portretowania pracowników znajdujących się na wspomnianym obiekcie.

W prawdopodobnie jednej z najbardziej obraźliwych scen tego roku, załoga zbiera się na pokładzie by omówić plan działania na najbliższe dni.

A sposobem motywacji do dalszej wytężonej pracy ma być wykrzykiwane hasło: Money! Money!

Money! Östlund nigdy nie zadaje pytania, na ile ludzie ci zasługują na całkowite obśmianie. W czasach niedostępności mieszkań, łamania praw pracowniczych i związkowych, rosnących cen utrzymania – pieniądze nie są celem haniebnym czy egoistycznym. To sposób na utrzymanie swoje i rodziny. Reżyser jednak postanowił zrównać wszystkich płynących statkiem. Szczególnie wyraźne wydaje się być to w akcie trzecim (którego przebiegu zdradzać nie chcę), który zobrazować ma (w krzywym zwierciadle?) dyktaturę prole-

W trójkącie (Reż: Ruben Östlund) tariatu. Moment odwrócenia się pozycji społecznej. Koncepcję władzy robotniczej (opisanej przez Marksa w tekście Walki Klasowe we Francji 18481850) opartej na terrorze twórca zobrazował poprzez ustanowienie niewolnictwa seksualnego.

Robotnicy, którzy w momencie uzyskania pełnej władzy skłaniają się ku swym najniższym akcentom. Historia zatoczyła koło? I jest coś wybitnie niepokojącego w wizji, w której widownia pod krawatami na festiwalu w Cannes nagradza film, który swą satyryczną myśl puentuje: jeżeli robicie coś źle, to tamci zrobiliby na waszym miejscu to samo.

Szczególnie, gdy wrócimy do podstaw: myśli marksistowskiej. Wyróżnienie w człowieku części stałych i zmiennych. Świadomość jest tym, co wynosi go ponad przyrodę, a praca wprowadza go do życia społecznego. Walki klasowe we Francji opisują klasę społeczną, jako kombinację czynników obiektywnych i subiektywnych. Kolejno: wspólny stosunek do środków produkcji; i świadomość klasowa (czyli tożsame zainteresowania i wspólny interes). Społeczeństwo porewolucyjne, bezklasowe, charakteryzuje się, i tu cytat z Manifestu Komunistycznego: swobodnym rozwojem każdego, co jest warunkiem swobodnego rozwoju wszystkich. Istotą konfliktu klasowego jest fakt, że elita, po akumulacji swego bogactwa, może kształtować rzeczywistość otaczającą wszystkich. Wpisywanie tutaj wątku wykorzystywania seksualnego jest absurdalne, nie odnosi się do czegokolwiek związanego z myślą marksizmu: tak skonstruowana władza jest wszakże bliższa ich rozumieniu kapitalizmu.

Symboliczna jest scena wymiany zdań pomiędzy amerykańskim komunistą i rosyjskim kapitalistą (szczyt błyskotliwości Östlunda) – w której obaj wymieniają się nawzajem (popijając znaczne ilości trunków) losowymi cytatami, czy to z Marksa, czy Friedmana. W teorii, płytkość tej rozmowy miała pokazywać miałkość debaty politycznej, w praktyce – puentuje cały film. Tak W trójkącie

wygląda – gdy satyra odnosić się musi do danej kwestii, a nie jej powierzchownego wyobrażenia.

Jak z tym terrorem – gdy marksizm nie zakładał obowiązkowego udziału przemocy. Rewolucja mogła dokonać się wszakże bezkrwawo. Z tym, że Östlund potrzebował antagonisty.

Na statku płynie małżeństwo, które swój majątek zyskuje na sprzedaży broni na Bliski Wschód. Rozumiemy – biznes robiony na wojnie. Ale czy reżyser rozwija temat? Zastanawia się nad wpływem ich działalności na społeczeństwo? Nie – to powtarzany kilkukrotnie żart.

Podobnie jest z kwestią pieniędzy. Atak na elity opiera się na samym fakcie posiadania przez nich dużego majątku. Stan majątku ma być rekompensatą na polu niepowodzeń na innych polach. Kate Pickett i Richard Wilkinson w książce Duch równości wskazują jednak, że problemem jest oderwanie bogactwa. Nie sam fakt jego istnienia. Że ludzie ci nie wydają na rzeczy, które mogłyby ożywić gospodarkę, a w efekcie wspomóc niższe klasy społeczne. W tym filmie głównym zarzutem wobec wszystkich systemów jest pogoń za awansem i wygodą przez człowieka. Tylko wracając do przykładu Money! Money!

Money!, sytuacja jest bardziej skomplikowana.

Max Weber pisał, że klasa społeczna tworzy się na podstawie wspólnego statusu społecznego. Zwycięzca Cannes 2022 nie przejmuje się tymi niuansami. On nie zajmuje stanowiska. To film, który strzela dookoła siebie i na oślep. Nie ma żadnej interesującej obserwacji, a na każdą wątpliwość odpowiada litrem fekaliów. Nie byłem szczególnym fanem tego reżysera wcześniej, uważając że humor w The Square także wycelowany jest w kierunku błędnym, acz tutaj stworzył on najgorszego, pod względem treści i morału, laureata Złotej Palmy tej dekady. 0

listopad 2022

FILM

/ felieton

Bo przecież chodzi o piękno T E K S T:

A DA M PA N TA K

rzysztof Kieślowski pytany przez dziennikarzy w programie 100 pytań do… z 1989 r. o cel swoich filmów, opowiadał, że nie ma żadnego: nie wierzę w mobilizującą moc filmu (…) filmem nic nie można zmienić.

Dziennikarze oczywiście nie wierzyli jednemu z najwybitniejszych przedstawicieli kina moralnego niepokoju i zarzucali mu kokieterię: Pan się z nami tylko droczy. Napisałem oczywiście, choć przecież zdumienie dziennikarzy samo w sobie powinno stawiać pod znakiem zapytania ich wrażliwość i kompetencje filmoznawcze. Od kiedy celem sztuki, także kinematograficznej, jest dydaktyka? Zbigniew Herbert w wierszu dedykowanym profesor Izydorze Dąmbskiej pisze, że w gruncie rzeczy wszystko było sprawą smaku.

W sztuce nie chodzi o przesłanie, ale o piękno.

W tym miejscu przebiega najjaskrawsza granica między wytworem pracy naukowca i artysty.

kalokagathia, które wskazywało na związek dobra z pięknem. O ile Arystotelesowi chodziło o klasycznie rozumiane piękno, o tyle współcześnie można by rozciągnąć znaczenie tego terminu na połączenie formy (estetyki) z etyką. Trudno przecież filmom społecznie potrzebnym i odpowiadającym na potrzebę chwili na stałe wejść do kanonu arcydzieł, jeśli pozostaną toporne i odporne na dotyk piękna.

Czy nie pobrzmiewają w tym echa głoszonego przez Stanisława Przybyszewskiego i poetów Młodej Polski hasła sztuka dla sztuki? Być może.

Czy podobne intencje nie przyświecały Felliniemu przy produkcji uznawanej za arcydzieło historii zagubionego w nieskrystalizowanych fantazjach, mglistych wspomnieniach i skrawkach dusznej od napięcia rzeczywistości reżysera w 8 i ½?

Nagrodzone Oscarem Wielkie piękno albo bijący rekordy popularności Młody papież innego włoskiego reżysera – Paola Sorrentino, fascynują przede wszystkim formą, dopiero później treścią. Nie znaczy to bynajmniej tego, że piękna wydmuszka nie kryje w sobie wartościowego jajka, albo, że chochoł jest w środku pusty (by pozostać wiernym młodopolskiej symbolice). Nawet poświęcone nierównościom społecznym i nagrodzone Złota Palmą na Festiwalu w Cannes Parasite zachwyca szerokimi kadrami, pokazującymi luksusowy dom i przepełniony spokojem ogród rodziny Parków. Podobnie zresztą jak uhonorowane w Cannes dwa lata wcześniej The Square, w którym sztuka i prezentowany przed galerią tytułowy kwadrat odgrywają niebagatelną rolę.

Litości! Błagam, przestańmy traktować literaturę jak podręcznik życia, a pisarzy jak jego nauczycieli. To samo tyczy się filmu czy szerzej sztuki. To nie o to w tym chodzi. Artysta pokazuje świat, nie to jak należy go zmienić. To odróżnia go od polityka, aktywisty, demagoga

K

Czy oznacza to, że w kinie poszukujemy przede wszystkim wartości estetycznych, nie etycznych i społecznych? Nie do końca. Warto przypomnieć sobie nieco już zapomniane greckie pojęcie

24–25

Na zajęciach z literatury francuskiej dowiedziałem się ostatnio, że XIX-wieczni czytelnicy powieści Chateaubrianda popełnili straszliwy błąd, chcąc naśladować chorującego na melancholię René, zamiast wsłuchać się w kończące ten krótki utwór przestrogi ojca Suela, zalecającego bohaterowi przebywanie z ludźmi i czerpanie przyjemności z kontaktów społecznych. To drugie miałoby odpowiadać zamiarom samego autora.

Młody Papież (reż: Paolo Sorrenrtino)

albo coacha. Nie spotkałem dotąd żadnego reżysera, a wysłuchałem dziesiątki wywiadów z twórcami filmowymi, który by za cel swojej działalności obierał wywołanie zmian na świecie. Do tego służą inne niż sztuka środki. Nie znaczy to, że rewolucje społeczne nie są nigdy pokłosiem oddziaływania sztuki, bardzo często bywają. Zawsze jest to jednak efekt uboczny, nigdy skutek zamierzonych działań.

W latach 40. XX w., gdy dopiero kiełkowała krytyka filmowa, francuski badacz André Bazin kadr po kadrze analizował klasyczne już dziś filmy, by za pomocą geometrycznych figur i szukania analogii z arcydziełami malarstwa znaleźć klucz do magnetyzującej siły ruchomych obrazów.

Pewna kuratorka muzeum sztuki nowoczesnej, która oprowadzała mnie i grupę kilku innych, niemających ciekawszego zajęcia, osób po rzadko udostępnianym odwiedzającym magazynie dzieł sztuki powiedziała: siłą sztuki jest jej zdolność do pokazywania tego, co nazwane i wypowiedziane brzmi banalnie, ale oglądane trafia w samo sedno. Podobna umiejętność jest właściwa wybitnemu kinu. 0

Zack Snyder /

FILM

Dziennik Snydera, 3 listopada 2017r: Ten film to przedłużenie rynsztoku, a rynsztoki są pełne łez fanów i kiedy portale pokryją się wreszcie złymi recenzjami, całe robactwo się potopi. Nagromadzony brud nonsensu i nieoryginalności spieni im się na wysokości pasa, a wszyscy udziałowcy i producenci spojrzą w górę i zakrzykną „ocal nas”. A ja spojrzę w dół i odszepnę:... ą parafrazą Strażników Alana Moore’a można by zastąpić dialog, jaki na przełomie lat 2019 i 2020 odbywał się pomiędzy wytwórnią Warner Brothers i reżyserem Zackiem Snyderem. Odpowiedź, której ten drugi udzielił (w tym wypadku brzmiąca: tak), dała początek jednej z najgłośniejszych premier ostatnich lat, wpłynęła na percepcję serwisów streamingowych, a wreszcie spełniła marzenie zdeterminowanych fanów. Mowa o Lidze Sprawiedliwości Zacka Snydera , która pojawiła się na HBO Max 18 marca 2021 r.. Tego dnia Snyder postawił sobie horacjański pomnik. Reżyser, którego dzieła do tej pory konsekwentnie unikały miana sukcesów (za wyjątkiem słynnych 300), dla swoich fanów stał się ikoną, a dla kina superbohaterskiego przebłyskiem nadziei, że wciąż może ono podążać ciekawą, bezkompromisową ścieżką. Jak tego dokonał?

Czy sukces był zasłużony? I jakie reperkusje przyniósł? Odpowiedzi leżą w historii Zacka Snydera, pełnej wzlotów, upadków i walki.

A więc takiej na miarę superbohatera.

T

Rozdział I: Amerykański Sen Był rok 1989, gdy Zack skończył studia artystyczne. Jego portfolio rozwijało się. W latach 90. wyreżyserował wiele spotów reklamowych i teledysków oraz kuriozalny dokument o Michaelu Jordanie – Playground. Chociaż bardziej odpowiednimi określeniami byłyby film motywacyjny albo... memoriał żyjącej osoby.

Być może gwiazda Zacka Snydera rozbłysła na hollywoodzkim firmamencie dlatego, że potrafił również przejawić nieszablonowe podejście. Jego pierwszym pełnometrażowym filmem był Świt żywych trupów z 2004 roku, remake klasyka George’a Romero o tym samym tytule. Horror zawierał większość chwytów stosowanych przez Snydera: dynamiczne sceny akcji, brawurowe slow motion, mieszanie barwnych scen i lokacji z szarością oraz mrokiem. Reżyser sygnował go też swoim przyszłym znakiem firmowym – ekspozycja zawierała się w krótkiej, ale treściwej sekwencji początkowej. Podczas samych napisów jest on w stanie pokazać apokalipsę zombie, dramat rodzinny, alternatywną historię

powojennej Ameryki czy narodziny Batmana.

Sceny te są hipnotyzujące i malują pełniejszy obraz, niż półgodzinne „rozkręcanie się” filmu. W Świcie te techniki wprowadzone zostały nieśmiało. Dopiero w kolejnych produkcjach rozwinął je i uczynił rozpoznawalnymi narzędziami swojego warsztatu.

Rozdział II: To szaleństwo?

Od tego momentu Snyder wyspecjalizował się w ekranizacjach komiksów. Zaadaptował 300 Franka Millera, oszałamiających warstwą wizualną, Strażników Alana Moore’a, gdzie wykazał się świetnym przedstawieniem bohaterów, aż w końcu Warner Bros, właściciel praw do bohaterów DC Universe, postawił na niego jako konia, który miał się ścigać z rozpędzonym rydwanem Marvela. Zanim do tego doszło, Zack tchnął życie w animację Legendy sowiego królestwa: Strażnicy Ga’Hoole oraz Sucker Punch – autorski projekt żeniący dramat psychologiczny z kinem akcji. Reżyserując szalone sceny walk, które rozgrywały się w wyobraźni bohaterki, popuścił hamulce i uwydatnił do przesady swój styl. Trochę wtedy przedobrzył. Film uwypuklił słabości jego warsztatu: bohaterowie działali nielogicznie, fabuła okazała się prosta, a dialogi niekiedy brzmiały sztucznie.

Krytycy i widzowie zgodnie wystawili mu żółtą kartkę. Jednak on dalej trzymał się swojego bezkompromisowego stylu.

Rozdział III: Era Bohaterów Do Warnera wszedł razem z żoną – producentką jego najbardziej udanych filmów, a potem większości dzieł DC. Snyder był szanowany za adaptacje komiksów, więc otrzymał zadanie bojowe – miał otworzyć uniwersum pierwszym filmem o Supermanie od 2006 r. Jego Człowiek ze stali (2014) to interesująca pozycja. Zack w jednym z wywiadów wyłożył swoją filozofię tworzenia produkcji superhero: polega ona na cyklu dekonstrukcji ich mitu, a potem zebrania fragmentów i złożenia ich w jeszcze bardziej podniosłą całość.

Wykorzystał fakt, że Strażnicy taranem rozbili etos nadludzi i poskładał go w Człowieku ze stali. Tym sposobem Superman, który

mimo bycia półbogiem, broni ludzkiej rasy, wypadł naprawdę heroicznie na tle zobojętniałego Dr. Manhattana ze Strażników.

Zack kontynuował cykl i ponownie chciał dekonstruować gatunek filmem Batman vs Superman: Świt sprawiedliwości, czym o mało nie zdekonstruował własnej kariery.

Starcie bohaterów rozczarowało. Filmowi zarzucano chaotyczny scenariusz, przerysowanego antagonistę, a nawet grubego Batmana.

Potwierdziły się obawy narosłe wokół twórcy – ambicja przewyższała jego umiejętności.

Dramaturgię BvS wystawiono na pośmiewisko, a WB zwątpiło w twórcę.

Cezurę w tej historii stanowi produkcja Liga Sprawiedliwości. Snyder snuł wielkie plany co do rozbudowy franczyzy DC według własnej wizji, lecz wytwórnia postawiła mu warunek – kolejny film miał nie przekraczać dwóch godzin. Prace nad Ligą przerwała śmierć jego córki. WB natychmiast zastąpiło go Jamesem Whedonem, reżyserem Avengersów, który spartaczył zlecone mu zadanie. Po premierze w 2017 r. pewien fan zrozumiał, że ogląda wypaczenie oryginalnej wizji reżysera i stworzył na Twitterze hasztag: #ReleaseTheSnyderCut.

Rozdział IV: Armia fanów Snyder nigdy nie gonił trendów. Miał swój styl, co pozwoliło mu zbudować silny i zżyty fandom. Społeczność ta po premierze Ligi obsiadła fora internetowe, broniąc dzieł swojego idola i cierpliwie tłumacząc, że uniwersum DC nie jest zgodne z wizją Zacka. Nawoływała do wypuszczenia oryginalnej wersji filmu, która, według pogłoski, istniała na laptopie Snydera w lepszej formie. Dzięki wzajemnemu nakręcaniu się i spamowaniu hasztagów grupa zmitologizowała wersję reżyserską filmu, a na krytykę odpowiadała agresją. Zagorzałych fanów Snydera zaczęto przedrzeźniać mianem snyderbotów. Przez dwa lata ta bojowa atmosfera nie opadła. Jej symbolem stała się zrzutka na przelot samolotu z banerem Release the Snyder’s Cut nad Comic Conem w 2019 r.

Tymczasem Warner Brothers pogubiło się.

Kolejne filmy o superbohaterach miały stanowić jedną sagę, lecz wypuszczano je bez ładu i składu. Nijak miały się do konkurencji, 1

listopad 2022

FILM

/ recenzje

która zamknęła Sagę Nieskończoności najbardziej kasowym tytułem w dziejach. Aby ratować wizerunek, wytwórnia zadzwoniła do Zacka Snydera z prośbą o udostępnienie niedokończonego oryginału.

Chciwa korporacja podeszła na kolanach do artysty z prośbą o ratunek – taką scenę mogli wyobrazić sobie fani reżysera. Nie tylko nie odmówił, ale zgodził się sfinalizować dzieło mimo braku honorarium. Zebrano starą gwardię aktorów i po dokrętkach film ujrzał światło dzienne. Wiele kin tkwiło w lockdownie, więc obraz ukazał się na HBO Max. Trwał 4 godziny, lecz bezdyskusyjnie poprawił wersję Whedona. Nie był jednak wolny od wad. Nie należy mu się miano arcydzieła, nie ma też startu do najlepszych filmów gatunku.

Otrzymał za to towarzyszącą w tym roku gali Oscarów nagrodę publiczności (nawet pomimo zaangażowania w podbijanie wyniku armii… botów). Wynagrodziła ona trud twórców i fanów.

Rozdział V: Epilog Jak Snyder’s Cut wpłynął na środowisko filmowe? Po pierwsze, rozpoczął modę na wersje reżyserskie. Do teraz fani filmów o superbohaterach próbują przekonywać do wypuszczenia oryginałów tych produkcji. Dzieje się tak z pierwszym Legionem samobójców, kolejnym ambitnym filmem, któremu WB podcięło skrzydła. Taikę Waititiego zachęcano do wypuszczenia oryginału najnowszego Thora , aż sam reżyser musiał twardo odciąć się od pomysłu. Po drugie: pokazał jak potężne medium stanowi streaming. Nie dość, że Ligę Sprawiedliwości Zacka Snydera obejrzały rzesze osób, to jeszcze było to możliwe w pandemii i w przypadku dzieła za długiego na kinowe standardy. Razem z Oscarem dla filmu CODA wydarzenie przeniosło środek ciężkości filmowej rozrywki do sieci. Po trzecie, udowodnił, że zmobilizowana grupa fanów to potęga. Fandom Zacka poczuł siłę i wciąż bije

w bramę Warner Bros z prośbą o zatrudnienie swojego idola. Wytwórnia zrobiła w ich stronę ukłon, przywracając pelerynę Supermana Henry’emu Cavillowi, czyli gwiazdorowi filmów Snydera. Czy jest to zmyłka i chwyt marketingowy, czy rzeczywista oznaka wskrzeszania Snyderverse? Czas pokaże.

Pytanie, czy Snyder planuje surfować na fali wywołanej przez Ligę. Ostatnio nakręcił dla Netf lixa film o zombie Armia umarłych, a teraz realizuje widowisko sci-fi Rebel Moon . Jego kariera nabiera rozpędu, fandom przypomina kult, a nazwisko zapisało się w historii kina. Co ciekawe, trudno uczciwie powiedzieć, że jest dobrym reżyserem. Wciąż powiela swoje błędy, zarzuca się mu też prawicowe sympatie. Nie przekreśla to jednak jego potencjału, bo niewykluczone, że najważniejsze rozdziały własnej historii jeszcze napisze. 0 T E K S T:

B A R T Ł O M I E J PA C H O

Trzy na dziesięć Na tegorocznej edycji Festiwalu Nowe Horyzonty premierę miał pełnometrażowy debiut Kamila Krawczyckiego Słoń . Dwa miesiące później zwyciężył w Konkursie Filmów Mikrobudżetowych na Festiwalu w Gdyni. Ogólna recepcja widzów zapowiada dzieło udane, stworzone z pełnią czułości drzemiącej w twórcy i debiutujących w głównych rolach aktorach. Tymczasem zderzenie z rzeczywistością jest bolesne i co najmniej rozczarowujące.

Historia nie jest przesadnie odkrywcza. Kolejne love story rozgrywające się w trudnej dla tej miłości, konserwatywnej okolicy. Pochwalić można wybór miejsca akcji, bo ujęcia jesiennego Podhala wyszły na najwyższym poziomie. Wszystko zaczyna się od przyjazdu Dawida (w tej roli Paweł Tomaszewski), byłego mieszkańca wioski, na pogrzeb ojca, z którym nie utrzymywał kontaktu. Poznaje tam Bartka (Jan Hrynkiewicz) – prowadzącego gospodarstwo pasjonata koni, marzącego

Słoń (reż: Kamil Krawczycki)

o własnej stadninie. Zaczyna rodzić się między nimi uczucie, które staje się coraz bardziej problematyczne. Presja środowiska, własne ambicje i wątpliwości trzęsą

tyzowania z bohaterami. Jednym słowem, zamiast zagubionych, ale prawdziwych

relacją, a oni sami poddani są próbie. I to by było na tyle. Trudno wymagać od tak

kochanków, ogląda się irytujące figury pozbawione głębszej myśli, tępo realizujące

prostego konceptu innowacji, jednak nie to jest problemem tej historii. Mówiąc

przypisane im kwestie. Odbiera to autentyczności i męczy widza.

wprost, scenariusz jest napisany byle jak. Niektóre tematy potraktowane są zbyt

Wypada wspomnieć o małym budżecie filmu, który nie stanowił przeszkody w realizacji.

pobieżnie, a, co szokujące, film trwa niespełna półtorej godziny. Dialogi również

Wizualnie jest bardzo dobrze, dźwiękowo przyzwoicie. Nie rekompensuje to jednak mierności

zostały źle napisane – a to na nich reżyser powinien oprzeć dynamikę relacji. Tam,

w pozostałych aspektach. Pozostaje liczyć, że Krawczycki wyciągnie wnioski przy reżyse-

gdzie powinny wyniośle wybrzmiewać, bawiły absurdem. Skutkiem tego domniema-

rii następnych filmów. I proszę nie spodziewać się głębokiej puenty związanej z tytułowym

ny koncept został poważnie zredukowany, zahaczając o niechciany komizm.

Słoniem.

T E K S T: I G O R O S I Ń S K I

Dziury scenariuszowe postanowiono załatać emocjami, które miały pomóc za-

Słoń (reż. Kamil Krawczycki) Premiera: 18.11.2022

nurzyć się widzowi w świat przedstawiony i kierującą nim dynamikę między bohaterami. Tu pojawia się kolejny problem – domniemana szczerość wyparta jest koślawą grą aktorską. Zrozumieć można, że dla obu panów jest to pierwsza główna rola (a dla Jana Hrynkiewicza pierwsza w ogóle), jednak trudno usprawiedliwić tę toporność. Jest to problem do tego stopnia, że zniechęca do zrozumienia i sympa-

26–27

ocena:

89777

recenzje /

x x x yz

ocena:

zazdro Matt, ja nie jestem śmieszny nawet we własnym języku

Ofelia miała nieszczęście zadebiutować w najgorszym

historii. Miranda aż kipi od charakteru, artystka nie boi się

możliwym momencie. Jej pierwszy album, zatytułowany

używać wokalu na różne sposoby (wyraziste frazy w zwrot-

po prostu Ofelia, ukazał się pod koniec 2019 roku, nie da-

kach, zwiewne refreny). Popisuje się również producent pły-

jąc artystce szans na jego promocję na żywo. Niestety, bo

ty, Kuba Karaś, który wciela w życie ejtisowy styl, wzboga-

na tak dobrze przemyślany i świetnie zaaranżowany indie-

cony harcującym w tle saksofonem. Muzyk, znany z zespołu

-ambient-pop zawsze jest dobra pora. Jako podsumowa-

The Dumplings, na przestrzeni całego albumu udowadnia, że

nie tego etapu ukazał się album live, a Ofelia przeszła do

jeśli tylko chce, to potrafi bez problemu stawać w szranki

kolejnego rozdziału swojej kariery.

z najlepszymi polskimi producentami (czasem dodaje do

Ta rozwijała się jak dotąd bardzo nietypowo. Iga Aleksandra Krefft zadebiutowała bowiem w bardzo młodym

Ofelia 8

Warner Music

kompozycji trochę darkwave, innym razem disco, jeszcze kiedy indziej “pierożkowego” electropopu).

wieku, jako aktorka w serialu M jak miłość . Grała w kil-

Bolesne kości (Tymoteusz) wyróżnia się quasi-raper-

ku reklamach, później zanotowała też pomniejsze role

skim popisem w mostku, który doskonale wpasowuje się

w filmach. To jednak nie był jej cel – chciała rozwijać się

w utwór, a Słony kiss (Lisa) to balansowanie wokalem

muzycznie, co zaznaczyła już w dzieciństwie udziałem

na gibkim, wyrazistym podkładzie i okraszony chórkami

w Od przedszkola do Opola. W rozwinięciu kariery po-

refren o nienagannej popowej motoryce. W końcu Osiem

mógł jej program Twoja twarz brzmi znajomo, w którym

gwiazd (Iga) stanowi energiczny manifest o bardzo melo-

wzięła udział przed wydaniem debiutanckiej płyty. Od

dyjnej strukturze. Trudno w tych utworach znaleźć jakieś

tego momentu na dobre zaistniała na polskiej scenie,

większe wady, może poza zbyt częstymi naiwnymi ryma-

współpracowała m.in. z Tymkiem czy Klaudią Szafrańską

mi i niepotrzebnymi występami gościnnymi (Natalia Szro-

i rozruszała swoje media społecznościowe.

eder, Julia Wieniawa), które nie wnoszą do płyty niczego.

Nauczona niefortunnym momentem premiery pierwszej

Osiem, mimo że stanowi zbiór bardzo charakterystycz-

płyty, Ofelia obrała za drugim razem zupełnie inną promo-

nych historii, brzmieniowo nie jest wcale tak różnorodne,

cyjną strategię. Single promujące Osiem ukazywały się na

jak mogłoby się wydawać. Nie jest to jednak wada, w koń-

przestrzeni czternastu miesięcy, odkrywając coraz więcej

cu album potrzebuje spoiwa, żeby nie być tylko kolekcją

brzmienia i koncepcji albumu, a zarazem rozbudzając ape-

singli. A o najnowszym materiale Ofelii z pewnością można

tyt na więcej. Zakochana w bicie (Miranda), utwór wydany

mówić jako o godnym, pomysłowym i wyjątkowo dobrze

jeszcze w połowie ubiegłego roku, umiejętnie zarysował

zrealizowanym następcy debiutanckiej płyty.

ideę nadchodzącej płyty – zbiór ośmiu piosenek odpowia-

Jacek Wnorowski

Co o nowym albumie zespołu The 1975 powiedział jego

Cave & the Bad Seeds About You i przeuroczym When We

frontman, Matty Healy? Całkiem sporo i nie sposób wszyst-

Are Together. Healy wchodzi w introspekcję, autoironizuje,

kiego przytoczyć w tak krótkim tekście. Warto jednak

komentuje postmodernistyczną rzeczywistość i to, jak

wspomnieć m.in. to, że prezentuje on zespół w swoim

radzi sobie z nią współczesny człowiek, rozważa też nad

najmocniejszym dotychczas momencie. Po 20 latach ist-

swoim siusiakiem. Po raz pierwszy jednak mamy do czy-

nienia – również najdojrzalszym. Rzeczywiście, trudno tej

nienia z tak bezpośrednimi, wdzięcznymi i nieprzewrotny-

dojrzałości odmówić. Chłopaki wiekiem pomału zbliżają się

mi piosenkami miłosnymi w wykonaniu The 1975.

heroinę na dobre (i na lepsze) zastąpił siłownią.

Zespół po nagraniu Notes on a Conditional Form zmienił nieco podejście do swojej muzyki, a także swój styl (co

Trudno odmówić też jakości – ta ujawniała się w przy-

oprócz brzmień jest widoczne też w czarno-białej war-

padku Being Funny in a Foreign Language już od pierwsze-

stwie wizualnej oraz noszonych przez nich garniturach).

go, genialnego pod każdym względem, singla Part of the

Powołując się na anglojęzyczną Wikipedię – zechciał nam

Band. Każdy kolejny okazywał się trochę inny i również nie

podarować trochę polaroidów zamiast magnum opus. Al-

zawodził. Podobnie jest z pozostałymi piosenkami z płyty –

bum jest, zgodnie z intencją twórców, bardziej organiczny,

słabsze momenty można wyliczyć na palcach jednej ręki.

nagrany na żywo. W konsekwencji również bardziej kla-

Udane kompozycje idą ramię w ramię z udanymi tekstami.

syczny. Nie jest on w założeniu bardziej „retro” niż inne

Album zaczyna się od eponimicznego utworu, nieco „zrzy-

wydawnictwa The 1975, jednak brakuje mu niestety tego

nającego” z LCD Soundsystem, którego przesłanie można

innowatorskiego zacięcia, cechującego częściowo dotych-

streścić jako „przerąbane jest być młodym”. Następnie

czasową twórczość grupy. Czy Being Funny… to dobra

mamy m.in. taneczne Happiness, ejtisowe Oh Caroline, cu-

płyta? Jak najbardziej! Czy jest to jednak album na miarę

kierkowo radosne I’m in Love with You, następnie All I Need

2022 r.? Tego nie byłbym aż tak pewien. Czy podpisałbym

to Hear, należące do kategorii piosenek, które spodobają

się pod myślą wolę starsze The 1975, która przyszła mi

się twoim rodzicom (nota bene, widziałem ostatnio ten

do głowy po pierwszym odsłuchu? Nie, ale mimo wszystko

numer w poczekalni Listy Przebojów Radia 357), a po nieco

będę trochę tęsknił.

ocena:

do 35-tki, gitarzysta Adam Hann ma już dziecko, a Healy

xxxxz

dających osobowościom ośmiu osób, opowiadających osiem

The 1975

Being Funny in a Foreign Language Dirty Hits

mniej zapadającym w pamięć fragmencie, album kończy się klimatycznie zaaranżowanym przez Warrena Ellisa z Nick

Michał Wrzosek

listopad 2022

/ szwedzki pop

źródło: Ikea

Szwedzki po[to]p

Dancing Queen ABBY, Lovefool The Cardigans, Blank Space Taylor Swift, Bad Romance Lady Gagi, Axel F Crazy Froga. Na pierwszy rzut oka wymienione powyżej hity niewiele łączy, poza byciem absolutnymi popowymi bangerami. Okazuje się jednak, że wszystkie one są produktami przemysłu muzycznego jednego kraju, będąc jedną z jego najbardziej rozpoznawalnych marek eksportowych obok m.in. mebli, ubrań czy samochodów. Wiecie już, o jakim państwie mowa?

T E K S T:

Ka cpe r R ze ń c a

uzyka popularna w powszechnej opinii jest zdominowana przez dwa kraje: Stany Zjednoczone i Wielką Brytanię. Oczywiście nie jest trudne zauważenie pewnych trendów, w których dominują przedstawiciele innych kręgów kulturowych: zawsze mocno trzymała się piosenka francuska, światowe listy przebojów chętnie goszczą przedstawicieli muzyki latynoamerykańskiej, a jednym z dominujących obecnie zjawisk jest inwazja koreańska. Niemniej większość utworów wywodzących się z tych kręgów kulturowych odznacza się pewną własną specyfiką, mającą określoną grupę odbiorców – wydaje się jednak, że stery tzw. „międzynarodowego popu” twardo trzymają Anglosasi. Jednak obok wspomnianych na wstępie dwóch hegemonów za produkcję ogromnej liczby światowych hitów jest odpowiedzialny również pewien mały, ledwie kilkumilionowy, naród znad północnego Bałtyku, czyli Szwedzi.

M

Zsyłam na ziemię potop Nie można powiedzieć, że szwedzka scena popowa nie przynosi żadnych skojarzeń przeciętnemu zjadaczowi chleba. W pierwszej kolejności na myśl przychodzi oczywiście ABBA, która totalnie zdominowała muzycznie przełom lat 70. i 80., ustanawiając kilka rekordów i wydając zestaw evergreenów, z których każdy kojarzy przynajmniej kilka.

Fenomen tego skandynawskiego kraju nie ograniczył się jednak do kultowego kwartetu, a prawdziwy szwedzki potop nastąpił dekadę po ich pierwszym sukcesie. Najpierw mocną pozycję na scenie

28–29

popularnego w drugiej połowie lat 80. hair metalu zdobył zespół Europe (The Final Countdown, Carrie), zaś w następnych 15 latach mieliśmy do czynienia z szeregiem wykonawców muzyki pop, których przebojów słuchał cały świat: Roxette (The Look, It Must Have Been Love), Ace of Base (The Sign, All That She Wants), Rednex (Cotton Eye Joe), Neneh Cherry (Buffalo Stance, 7 Seconds), Dr. Alban (Sing Hallelujah!, It’s My Life) czy The Cardigans (Lovefool, My Favourite Game).

Po 2000 r. frekwencja wokalistów z tego kraju na światowych listach przebojów uległa pewnemu ograniczeniu, ale wciąż można było odnaleźć ich tam z częstotliwością, której mogłaby im pozazdrościć większość narodów kontynentalnej Europy. Należeli do nich m.in. September (Cry For You), Agnes (Release Me), Mando Diao (Dance With Somebody), Icona Pop (I Love It), Lykke Li (I Follow Rivers), Zara Larsson (Lush Life) oraz Loreen (Euphoria). Ta ostatnia artystka, podobnie jak pięciu innych reprezentantów Szwecji, ma na swoim koncie wygraną w Eurowizji, co czyni ten kraj drugim – po Irlandii – pod kątem liczby zwycięzców festiwalu. Okres największej świetności Irlandczyków przypadł jednak na lata 1992-1996, kiedy wygrali Eurowizję aż czterokrotnie, aby potem nigdy nie powtórzyć tego sukcesu – ważnym czynnikiem podtrzymującym ich dominację był zniesiony w 1999 r. przepis regulaminu Eurowizji mówiący, że piosenka musi być wykonywana w języku ojczystym, co w naturalny sposób faworyzowało kraje anglojęzyczne. Szwecja z kolei trzyma wysoki poziom

od dekad: od pierwszej wygranej ABBY w 1974 roku, przez poprzednie dziesięciolecie, naznaczone zwycięstwami wspomnianej Loreen i Månsa Zelmerlöwa, aż po tegoroczną edycję, w której wysokie, czwarte miejsce zajęła Cornelia Jakobs.

Inżynieria produkcji Według raportów szwedzkich instytucji publicznych z przełomu wieków, przychody gospodarki tego kraju pochodzące z tantiem muzycznych były trzecimi największymi na świecie, po USA i Wielkiej Brytanii, zaś pierwszymi per capita. Mimo imponującej listy wykonawców wymienionych powyżej, aby w pełni wyjaśnić ten fenomen, trzeba zajrzeć trochę głębiej – otóż prawda jest taka, że w największym stopniu za sukces szwedzkiego przemysłu muzycznego odpowiedzialni są tamtejsi producenci. Ogromną rolę odegrało w nim założone w 1992 roku przez Daga Kristera Volle (znanego jako Denniz PoP) Cheiron Studios. Zatrudnieni w nim producenci w pierwszych latach działalności pomogli wylansować dużą część ówczesnych szwedzkich szlagierów, co zwróciło na nich uwagę artystów z zagranicy i umożliwiło stopniowe budowanie marki największej na świecie fabryki muzycznych hitów. Do sukcesu studia w największym stopniu przyczynił się protegowany Denniza PoPa Karl Martin Sandberg, który przybrał przydomek Max Martin.

W ciągu trwającej do dzisiaj kariery Martin stworzył ogromną liczbę największych przebojów światowej muzyki, których próba wymienienia

szwedzki pop /

źródło: Hit Song Deconstructed

mogłaby wyczerpać łamy tego artykułu. Martin jest trzecim najbardziej utytułowanym twórcą w historii amerykańskiej listy Billboard Hot 100, po Paulu McCartneyu i Johnie Lennonie, oraz zdobywcą pięciu nagród Grammy (do których łącznie uzyskał aż 22 nominacje)., a w W jego portfolio znajdują się największe hity takich artystów, jak Backstreet Boys (m.in. I Want It That Way, Everybody (Backstreet’s Back)), Britney Spears (…Baby One More Time, Lucky), Katy Perry (I Kissed A Girl, większość albumu Teenage Dream), Taylor Swift (płyta 1989, z Shake It Off i Blank Space), Ariana Grande (Problem, Into You) czy The Weeknd (Can’t Feel My Face, Blinding Lights). Z wybitnych szwedzkich producentów popowych wymienić należy jeszcze chociażby jego wieloletniego współpracownika Karla Johana „Schellbacka” Schustera czy Nadira „RedOne” Khayata, współtwórcę m.in. największych płytowych sukcesów Lady Gagi, czyli albumów The Fame Monster i Born This Way. Bardzo silną reprezentację szwedzką odnajdziemy również wśród twórców EDM. Już w latach 90. kraj ten zaczął słynąć z muzyki dyskotekowej, mocno przyczyniając się do inwazji eurodance’u na światowe listy przebojów. Ze Szwecji wywodzą się takie hity, jak It’s My Life Dr. Albana, Cotton Eye Joe Rednex (oba projekty zresztą ze stajni Cheiron Studios), Crucified Army of Lovers czy Crying at the Discoteque Alcazar. Szczytowym dokonaniem szwedzkiej myśli producenckiej (jak i, nie oszukujmy się, całej światowej muzyki w ogóle) jest jednak oczywiście projekt Crazy Frog, za którym stali Daniel Malmedahl (od strony muzycznej) i Erik Wernquist (twórca animowanej postaci Szalonej Żaby).

W 2003 roku zrzucili na świat bombę zatytułowaną Axel F, czyli cover tematu z filmu Gliniarz z Beverly Hills, który zrobił na świecie absolutną furorę – początkowo dzięki udostępnianiu P2P, a potem rozpowszechnianiu jako dzwonek telefoniczny. Crazy Frog rozpoczął kolejną, post-eurodance’ową erę w historii szwedzkiej muzyki klubowej, w której forpoczcie byli również Eric Prydz (Call on Me, Pjanoo) oraz kultowy w wielu kręgach Basshunter (Botten Anna/Now You’re Gone, DotA). Wielkie sukcesy szwedzcy DJe świętowali również w złotym dla EDMu okresie przełomu dekad lat 00. i 10., kiedy u szczytu popularności znaleźli się Swedish House Mafia (One, Don’t You Worry Child) oraz Avicii (Wake Me Up, Waiting for Love).

Prostota i funkcjonalność Na pierwszy rzut oka próba opisania źródeł fenomenu szwedzkiego popu może wydawać się dość karkołomnym zadaniem. W przeciwień-

stawia na pierwszym miejscu typowe dla Skandynawów wartości, jakimi są minimalistyczny design i wysoka funkcjonalność. Można przecież w ten sposób scharakteryzować również inne tak rozpoznawalne szwedzkie marki, jak meble IKEA, ubrania H&M czy samochody Volvo.

Szwedzki pragmatyzm w podejściu do biznesu muzycznego podkreśla też to, że to w tym kraju narodziło się – w postaci Spotify – współczesne podejście do rozpowszechniania muzyki w streamingu. Badacze popkultury wskazują również na szereg innych czynników socjoekonomicznych, składających się na sukces Siatka powiązań Maxa Martina szwedzkiego przemysłu muzycznego. stwie do wymienionych na wstępie kręgów kultuPo pierwsze jest to edukacja, w której bardzo ważrowych, ciężko jest wyodrębnić specyficzne cechy, ne role odgrywają dotowane przez państwo, poktóre pomogłyby stworzyć pełną charakterystykę. zaszkolne zajęcia muzyczne oraz lektoraty języka W odróżnieniu od twórczości Latynosów, szwedzangielskiego, którego powszechna znajomość znosi ka muzyka nie jest oparta na odrębnych gatunbarierę językową. Duże znaczenie mają również kokach muzycznych, takich jak reggaeton czy salsa; smopolityzm społeczeństwa szwedzkiego, kultura od francuskiej odróżnia ją to, że dominującym języinnowacji i postępu technologicznego oraz publiczkiem tekstów jest angielski; nie ma też wyróżniająne dotacje dla artystów mających potencjał sukcesu cych elementów strukturalnych i kompozycyjnych międzynarodowego. Nie bez znaczenia pozostaje sooraz pewnej egzotyki, jakie ma k-pop. Okazuje cjaldemokratyczny ustrój państwa, którego bogate się, że siła i geniusz szwedzkiej szkoły songwriterzaplecze socjalne umożliwia obywatelom wybór ścieskiej tkwią właśnie w jej prostocie, uniwersalności żek zawodowych, które w mniejszym stopniu dają i kosmopolityzmie. Jako pierwsi ten kaganek niegwarancję pewnej posady. Istotny jest wreszcie mały śli oczywiście muzycy z ABBY, których muzyka nirynek lokalny o dużej konkurencji, motywujący do gdy nie miała większych artystycznych pretensji: szukania odbiorców poza nim. ich piosenki miały być miłe dla ucha, łatwo zapaMożna jednak postawić tezę, że o ile tak pragdać w pamięć i nie nastręczać trudności dla słuchamatyczne podejście do muzyki pozwala na stwoczy chcących do nich potańczyć lub je pośpiewać. rzenie z niej doskonałego produktu eksportowego, Do perfekcji doprowadził tę filozofię Max Marto z drugiej strony brak osadzenia w specyficztin. Bardzo emblematyczną piosenką w tej kwestii nym kontekście kulturowym ogranicza możlijest I Want It That Way, w której duża część aspekwość budowania przez Szwecję na tym potencjatów artystycznych została poświęcona na rzecz rytle jej soft power, tak jak robią to chociażby Wielka mu i brzmienia: tekst czytany w oderwaniu od muBrytania czy Korea Południowa. A że taki potenzyki jest praktycznie pozbawiony sensu, zaś linia cjał istnieje, pokazują przykłady szwedzkich mumelodyczna ujawnia wykorzystanie najprostszych zyków wyłamujących się z opisanego schematu, akordów. Jednak to wszystko poskładane do kupy a również bardzo wpływowych w świecie muzybrzmi po prostu świetnie, tworząc niemalże doskoki popularnej. Tacy artyści jak The Knife (Heartnałą kompozycję popową, która do dzisiaj zajmubeats), Robyn (Dancing On My Own) czy Tove je specjalne miejsce w historii światowej popkultuLo (Habits (Stay High)) udowodnili, że możry. W świetle tych prostych, a jednocześnie zabójczo na zdobyć zarówno uznanie krytyków, jak i szeskutecznych zasad rządzących utworami Martina, roką rozpoznawalność nie tylko poprzez wpiłatwiej też zrozumieć jego gatunkową elastyczność, sywanie się w międzynarodowe standardy. której spektrum rozciąga się przez ballady BackZaoferowali oni specyficzne, osadzone w skanstreet Boys i Britney Spears, ocierające się o popdynawskiej kulturze muzycznej brzmienie elec-rock piosenki Katy Perry i Pink, epickie kompozytro-popu, które potrafiło inspirować zarówno cje Ariany Grande, po elektroniczne, synthwave’ove twórczość bardziej mainstreamową, jak i indie. przeboje The Weeknd.

Patrząc z tej czy innej strony, wpływ, jaki ten niePrzyjmując ten punkt widzenia, szwedzki pop wielki ludnościowo naród ma na masowe gusta można określić jako produkt typowy dla tamtejmuzyczne na świecie jest imponujący, a utwoszej gospodarki, której silną podstawą jest eksport ry szwedzkich twórców niewątpliwie wciąż będą dóbr przystępnych i niekontrowersyjnych, a która licznie trafiać do powszechnej świadomości. 0

listopad 2022

x x x yz

ocena:

/ recenzje

Birds in Row Gris Klein

Red Creek Recordings

Nikt tak pięknie jak Birds in Row nie potraf i wy-

nieprzystępnym gatunku, jakim jest screamo. Fran-

krzykiwać płuc na temat wrażliwości. W październi-

cuzi chętnie eksperymentują też z prowadzeniem

ku tercet Francuzów wrócił z trzecim albumem długo-

utworów i czerpią garściami z rozmaitych środków,

grającym, który jest jednocześnie najdłuższym w ich

takich jak niespodziewany breakdown w Trompe L’o-

dorobku. Po drodze zespół zdążył przesiąść się z la-

leil , uderzające ściany dźwięku w Noah czy gitary ryt-

belu Deathwish Inc. do stosunkowo nowej wytwórni

miczne zaciągające stylistyką Bloc Party na Confet-

Red Creek Recordings, u której oprócz BiR gości też

tis . Również zmiany tempa przychodzą tu naturalnie,

Cult of Luna. Nowy album jest logicznym przedłuże-

a chwile oddechu pozwalają na ponowne uderzenie

niem dotychczasowych ekscesów Francuzów, a jed-

z wezbraną mocą – tempo na Daltonians przyspiesza

nocześnie stanowi, jeszcze bardziej wyraźne niż do-

do setki w mgnieniu oka. Wokalista BiR jest oczywi-

tychczas, odcięcie od stricte hardcore’owej estetyki

ście estetą, stąd tytuły Grisaille oraz Trompe L’oeil

znanej z You, Me & The Violence poprzez dorzucenie

odnoszą się do technik malarskich, tytułowy Klein

do gara solidnej porcji „post”.

stanowi nawiązanie do odcienia błękitu stworzonego

Tak jak We Already Lost The World z 2018 r. sta-

przez Yves’a Kleina, a Rodin jest oczywiście Rodinem.

nowić miało romantyzujący manifest przeciw rosnącej

Okładka albumu również została namalowana przez

polaryzacji, tak powstające w czasie pandemii Gris Kle-

jednego z członków zespołu.

in na tapet wzięło zderzenie z zupełnie sypiącym się

Trzecia płyta Birds in Row jest niezwykle spójna i in-

porządkiem świata. Nie brakuje przy tym stricte per-

tertekstualna, tym niemniej ciężko się oprzeć wraże-

sonalnych wrzutek, tak jak w traktującym o internali-

niu, że przy pierwszym odsłuchu gdzieś po Nympheas

zowaniu cudzych marzeń Water Wings (którego echa

traci ona parę, a utwory z Gris Klein zapadają w pamięć

można się potem dopatrywać w Rodinie), czy też w ło-

o wiele wolniej niż te z poprzedniej płyty. Mimo to ani

patologicznym Grisaille . Jak na Francuzów przystało,

Rodin , ani Winter, Yet nie ustępują pola pierwszej po-

na samym początku posłuchać możemy też jaskrawie

łowie, a album zdecydowanie stanowi udany powrót.

antyelitarnego i zgryźliwego Confettis . Kręgosłupa

Mateusz Skóra

płycie nadaje natomiast eschatologiczny, sześciominutowy Noah , którego należy słuchać w koniunkcji z następującym natychmiast po nim Cathedrals .

Birds in Row posiadają przy tym niebywały talent

(czarnej) mszy. Post-God Nirvana w wyjątkowo dziki, pierwotny sposób wprowadza słuchacza w klimat,

Kropka. W tym momencie mógłbym zakończyć recen-

a Versus Christus jest świetnym, monumentalnym

zję. I to niestety z nienajlepszych powodów – w moim

zwieńczeniem albumu ze swoim mówionym wstępem

odczuciu ekipa po części spoczęła na laurach.

oraz częstymi zmianami tempa. Niestety jego środek

Behemoth to znany i lubiany zespół. Znany głów-

nie prezentuje się tak dobrze, jak początek i koniec.

nie z kontrowersyjnych wybryków wokalisty, Nerga-

Kilka utworów brzmi po prostu poprawnie, jakby mogły

la, oraz z zamiłowania do litery „V”, a lubiany przede

się znaleźć na stronie B poprzednich płyt Behemotha,

wszystkim za granicą. Ich dwa ostatnie krążki odbiły

reszta ma do zaoferowania parę ciekawych momentów.

się szerokim echem w metalowej społeczności i po-

Jednak żaden z kawałków nie został w mojej głowie na

zwoliły wypłynąć polskiej formacji na szerokie, mię-

dłużej, a szkoda, bo jak na metalowe standardy Opus

dzynarodowe wody. Wszystko za sprawą umiejęt-

Contra Natvram jest dobrym projektem. Po prostu ze-

nego połączenia death i black metalu w kreatywny,

spół zawiesił poprzeczkę na tyle wysoko, że nie umie

wysokobudżetowy sposób – co jak na gatunki z tak

jej teraz sam przeskoczyć. Nowemu albumowi brakuje

wysokim progiem wejścia, pozwoliło wielu ludziom

złowrogiej siły The Satanist oraz pomysłowości I Loved

się do nich przekonać.

You at Your Darkest , a powtarzająca się tematyka

Opus Contra Natvram w zasadzie powiela to, co wy-

nienawiści do religii i krzyczenie Hail Satan nie mają

biło deathmetalową formację ponad resztę zespołów

już tej mocy, co kiedyś. Niemniej, jest to wydawnictwo

i nie rozbudowuje starych, sprawdzonych schematów.

warte przesłuchania – raz czy dwa, a potem sięgnijcie

Elementy takie jak perkusyjne blast beats, dynamicz-

po wcześniejsze dokonania Behemotha.

ne, gitarowe riffy oraz mroczna atmosfera stanowią podstawę większości utworów. Na takiej bazie zespół od lat stawiał (i dalej to robi) potężne, 40-minutowe konstrukcje zwane albumami. Na szczęście spełniające normy BHP. Rockowe wstawki cieszą ucho, a patetyczne chórki w refrenach pozwalają poczuć się jak na

30–31

Jakub Kołodziej

xxxzz

Najlepszy produkt eksportowy polskiej branży metalurgicznej wydał swój dwunasty album studyjny.

ocena:

do pisania niemalże popowych hooków w wybitnie

Behemoth Opus Contra Natvram Nuclear Blast

recenzja spektaklu /

SZTUKA Śniąc o Olimpie

J.W. Waterhouse Ulisses i Syreny

Śpiew syren, magia opowieści Homera, czyli sen o Olimpie Trudno powiedzieć, że Odyseja jest lekką i przyjemną lekturą do poduszki (chyba że służy za środek usypiający).

Ale co jeśli da się przywrócić tej historii magię, taką jaką miała w ustach Homera? Słyszycie? – to śpiewają Muzy w Olimpie w Collegium Nobilium.

T E K S T:

ierwszym, co mnie zaskakuje, jest wycieczka szkolna – no tak, mitologia pewnie przydaje się przy pisaniu klasówek na polskim. Jednak, kiedy zauważam, że scena została przerobiona na wielki basen („BASEN OLIMPIJSKI”), a aktorzy (zwłaszcza Odyseusz) wyglądają jak grupa dzieci na balu przebierańców, zaczynam rozumieć, co znaczy „spojrzenie dziecka”, o którym była mowa w opisie sztuki. Ufam Kościelniakowi, odkąd zobaczyłam Przybysza, a w nastolęctwie uwielbiałam przecież serię Percy Jackson i bogowie olimpijscy, więc wraz z nutami pierwszej piosenki Muzą wyśpiewaj coraz bardziej poddaję się tej muzycznej opowieści.

P

Punkt patrzenia zależy od miejsca siedzenia – wielogłos Odysei Nie ma co się oszukiwać: wielkie dzieła kultury starożytnej rzadko oddają głos kobietom, a jeśli już tak się zdarza, to zazwyczaj są to postaci demoniczne i okrutne. Tym bardziej urzeka wie-

ANNA CYBULSKA

lość perspektyw w spektaklu Kościelniaka – każdy z bohaterów (Odys, Penelopa, Kirke, Kalipso, Skylla, Euryloch, Polifem, Ajol) ma swój solowy występ. Chociaż wszyscy czarują świetnym warsztatem muzycznym i grą aktorską, trudno oprzeć się wrażeniu, że to role kobiece są tymi najbardziej zapadającymi w pamięć. Urok księżniczki Disneya roztaczała Paulina Pytlak jako Kalipso, Katarzyna Garnecka w stroju baletnicy stworzyła niesamowitą i niepokojącą Skyllę, demoniczna, ale niepozbawiona uczuć Ewa Bukała pokazała skomplikowaną naturę pogromczyni mężczyzn, czyli Kirke, a cudowna Penelopa (Adrianna Hanslik) swoim mocnym głosem wyśpiewała rozpacz porzuconej żony, ale i siłę mądrej, niepozbawionej sprytu kobiety. Właściwie na tle tych niezależnych bohaterek Odys wydaje się bardzo delikatny, wręcz niepozorny – Maciej Marcin Tomaszewski jest bardzo subtelny i poetycki w roli wielkiego herosa. Gdy na końcu zabija adoratorów swojej żony, w jego oczach na równi ze wściekłością, czai się smutek. Czyż-

byśmy mieli do czynienia z Odysem na miarę XXI w., który nie musi być osiłkiem, by wzbudzać szacunek i miłość?

Syrena w sukni ślubnej, statek z gazety O nieoczywistych kostiumach podczas spektaklu pewnie można by sporo powiedzieć. Dziecięce stroje, krótkie spodenki, różowa sukienka z kokardą, Kirke w imprezowej, czerwonej, cekinowej kreacji, Helios (Mateusz Jakubiec) w sutannie i z błyszczącą stułą na szyi, syreny w sukniach ślubnych i owce w wełnianych swetrach…

Tak, już same przebrania to zbiorowisko symboli, mieszanina komentarzy społecznych, politycznych i odniesień do nowoczesnych bogiń z Instagrama. Na scenie pojawiają się też rekwizyty – najważniejsze dla całej opowieści wydają się zwłaszcza włóczka odsyłająca do opieki Penelopy nad losami jej męża oraz statek Odyseusza (ot, dziecięca zabawka, okręt złożony z gazety), pokonujący kolejne sztormy i śmiertelnie niebezpieczeństwa. Chociaż scenografia jest raczej 1

listopad 2022

SZTUKA

/ Łukaszowcy w Warszawiei

prosta, umowna, to nie brakuje jej siły oddziaływania, a w połączeniu ze świetną muzyką rodem z broadwayowskiego hitu i wyrazistą grą aktorów stwarza niesamowitą atmosferę, jaka musiała towarzyszyć słuchaczom pieśni Homera.

Mit – opowieść, która zawsze działa

J.W. Waterhouse Kirke

J.W. Waterhouse Penelope i Zalotnicy

Baśnie i mity od zawsze urzekają odbiorców i wszystko wskazuje na to, że także dzisiaj potrzebujemy opowieści, w których możemy się zatracić. Historie inicjacyjne, przemiany bohaterów – w gruncie rzeczy znamy to wszystko z netfliksowych seriali. Jednak gdy przychodzi do znajomości źródeł wielkich opowieścci, może się okazać, że nie dla każdego oczywiste jest, kim byli Kirke czy Ajol. Musicalowy Olimp wymaga zatem bazowej wiedzy z zakresu mitologii. Dopiero wtedy można wydobyć smaczki spektaklu i cieszyć się jego intertekstualnością (podobnie jest chociażby z popkulturowym Sandmanem

Neila Gaimana). Chociaż twórcy spektaklu, niczym wytrawni bardowie, splatają wiele wątków i uwodzą śpiewem, to przesłanie spektaklu może wielu odbiorcom umknąć… W tym zdaje się kryć magia teatru Kościelniaka – jedni zatoną w nurcie opowieści porwani przez syreny, a inni przykują się do masztu, próbując naprawdę usłyszeć i zrozumieć ich pieśń. 0

Łukaszowcy, czyli powrót historii w siedmiu aktach T E K S T:

W E R O N I K A K AM I E Ń S K A

Po 84 latach siedem obrazów Bractwa św. Łukasza powróciło na stałe do Polski. Przygotowane na wystawę światową w Nowym Jorku przeczekały zawieruchy II wojny światowej na ścianach Le Moyne College w Syracuse.

W

32–33

o międzynarodowej randze. Ich rozpoznawalność, warsztat oraz polityczne koneksje zagwarantowały im udział w nowojorskiej wystawie światowej, która miała odbyć się na krótko przed wybuchem II wojny światowej.

Futurystyczne marzenia Wystawę światową w Nowym Jorku zdominowały hasła pełne optymizmu i nadziei na lepszą przyszłość. W architekturze, technologii i handlu głoszono futurystyczne wartości. Organizatorów przepełniała szczera chęć przedstawienia świetlanej wizji przyszłości, stojącej w kontrze do szarych realiów dwudziestolecia międzywojennego. Ze wszystkich optymistycznych idei i dążeń narodziło się hasło przewodnie – „The World of Tomorrow”.

Do udziału w wystawie zaproszono 60 państw, w efekcie postawiono imponującą liczbę 370 budynków użytkowych, z których część sta-

źródło: Wikipedia

dwudziestoleciu międzywojennym, a dokładnie w 1925 r., grupa studentów Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie powołała do życia szczególne stowarzyszenie artystyczne. Dwunastu założycieli, w obliczu nieuchronnie zbliżającego się końca edukacji akademickiej oraz ze względu na niepokój dotyczący przyszłego rozwoju kariery, zrzeszyło się pod wspólną nazwą Bractwa św. Łukasza. Głównym założeniem łukaszowców były wzajemne wsparcie i pomoc studentom z kręgu pracowni Tadeusza Pruszkowskiego. Sam artysta przekazał swoim uczniom przede wszystkim zamiłowanie do sztuki dawnej, przybliżył techniki malarstwa realistycznego i zaznajomił z bogactwem środków formalnych, co w znacznym stopniu przyczyniło się do zdefiniowania ich późniejszej, dojrzałej sztuki. Dalsze artystyczne poszukiwania łukaszowców postawiły ich w roli reprezentantów polskiej sztuki na wystawach

recenzja spektaklu /

nęła na przekształconym w zielone tereny wystawowe wysypisku śmieci w Queens. Jednak w nowo wybudowanych pawilonach wystawiano nie tylko obiekty definiujące przyszłość i innowacyjne, futurystyczne projekty. Pilnowano również, aby wyraźnie podkreślić rozwój i postęp technologiczny teraźniejszości, przybliżający ludzkość do futurystycznych nadziei.

Po raz pierwszy zaprezentowano więc najnowsze amerykańskie osiągnięcia – między innymi kolorowe fotografie i trójwymiarowy film.

Polska w świecie jutra Polski pawilon został otwarty w nieprzypadkowym dniu, 3 maja – w rocznicę uchwalenia konstytucji. Wybór tej daty nie stanowił jedynie manifestacji świadomości narodowej, nawiązywał bowiem bezpośrednio do motywu przewodniego polskiej ekspozycji, skupiającego się na znaczącej roli Polski w dziejach Europy. Dzień otwarcia dodatkowo podkreślał demokratyczny wydźwięk założeń artystycznych pawilonu.

Głównym punktem wystawy była Sala Honorowa, w której umieszczono ekspozycję Przeszłość i przyszłość Polski. Podzielona na trzy części, opowiadała kolejno o przeszłości, teraźniejszości

i przyszłości naszego kraju. Tworząc koncepcję wystawy, starano się podkreślić ciągłość istnienia państwa w całym kontekście kulturowym z jednoczesnym uwzględnieniem roli tradycji narodowej. To właśnie w Sali Honorowej zawisło siedem historycznych obrazów łukaszowców.

Chrzest Litwy, Unia Lubelska czy Konstytucja 3 Maja to tylko niektóre z tematów podjętych przez artystów, którzy, zestawiając ze sobą konkretne, chwalebne momenty w historii Polski, wpisali cykl obrazów w założenia programowe ekspozycji. Dodatkowo, nad płótnami umieszczono dopełniające obraz makaty – dekoracyjne tkaniny o treściach religijnych.

Dalsze losy Wybuch wojny odmienił oblicze nowojorskiej wystawy. Hasło „Świat jutra” szybko zmieniono na „Pokój i wolność”. Z 60 uczestniczących w wydarzeniu krajów pozostało tylko 49, w tym Polska, która przejęła powierzchnię ekspozycyjną nieobecnej Rosji.

Zmieniona została również sama ekspozycja, która przybrała charakter propagandowy, potępiający bezprawną napaść na Polskę.

W obliczu zagrożenia dzieła łukaszowców nie

SZTUKA

mogły wrócić do kraju. Komisarz generalny Stefan Ropp podjął więc decyzję o przechowaniu – wypożyczonych specjalnie na wystawę – dzieł i sprzedaży pozostałych obiektów.

Obrazy łukaszowców wyceniono ostatecznie na 20 400 USD, jednak nie cieszyły się one dużym zainteresowaniem potencjalnych kupców. W 1958 r. wystosowano propozycję sprzedaży dzieł do marszandów z Brazylii, jednak i te próby okazały się chybione. Zmusiło to Stefana Roppa do zmiany pierwotnych planów. Chcąc uchronić dzieła przed niepewnym losem, który niewątpliwie czekał je w Polsce, postanowił przekazać je Le Moyne College w Syracuse, tym samym upewniając się co do tego, że będą bezpieczne.

Teraźniejszość Po 84 latach pobytu na ścianach Le Moyne College dzieła łukaszowców ponownie zawitały do Polski. Do 11 listopada można oglądać je w Muzeum Narodowym w Warszawie wraz z czterema makatami z pawilonu polskiego. Jeśli nie zdążycie na ekspozycję – nic straconego. Już niebawem kolekcja zawiśnie na stałe w Muzeum Historii Polski w warszawskiej Cytadeli. 0

październik 2022

ARTYKUŁ SPONSOROWANY

/ Sports Base Warsaw

Koniec wymówek Miejska legenda to pozornie prawdopodobna informacja, która często jest przekazywana pocztą pantoflową.

Ze względu na otoczkę tajemniczości budzi ona u odbiorców silne emocje. Poznajcie nową miejską legendę – Sports Base Warsaw.

T E K S T:

PAU L I N A H U B E R TOW I C Z

iemność za oknem o godzinie 16.00, melancholijne playlisty na Spotify, ponura pogoda i ogólna niechęć do robienia czegokolwiek – wszystko przypomina o tym, że mamy już listopad. Dla niektórych najgorszy miesiąc w roku, dla innych odgórne zezwolenie na słuchanie świątecznych hitów i szykowanie się do pieczenia pierniczków. Grudzień na horyzoncie oznacza również nieuchronny koniec roku, za którym raczej nikt specjalnie nie będzie tęsknił. Huczne rozpoczęcie roku 2023, ponownie przyniesie ze sobą zatracenie w noworocznych postanowieniach. Skończę ze śmieciowym jedzeniem. Będę wcześniej wstawać. Pójdę na siłownię. Brzmi znajomo?

C

Stary rok, stary ja?

Okazuje się, że wcale nie trzeba czekać do wystrzału fajerwerków, by zacząć budować fomę na lato. Od niedawna w sportowym środowisku krążą plotki o nowym miejscu na mapie Warszawy, które nie tylko dostarczy rozrywki zasiedzianym mięśniom pokolenia przyklejonego do ekranu komputera, lecz także pozwoli się odprężyć, a nawet wypić szybką kawkę ze znajomymi. Mowa o Sports Base Warsaw, znajdującego się na drugim piętrze sklepu adidas w Domach Towarowych Centrum. Co najważniejsze – zwłaszcza dla studenckiego portfela próbującego poradzić sobie z oszałamiającą inflacją – treningi, spotkania i warsztaty odbywają się tam bezpłatnie. Koniec z wymówkami – wszystko, co musisz zrobić to zapisać się na pierwszy trening i przyjechać pod adres ul. Marszałkowska 104/122. Nowicjusze mogą liczyć na „dziką kartę”, dzięki której miejsce na pierwszych zajęciach jest dla nich zagwarantowane.

Sports Base Warsaw ma bogatą ofertę, w której każdy może znaleźć coś dla siebie. Joga podczas lunchu? Bez problemu, przy okazji w trakcie rozciągania możesz pooglądać Pałac Kultury i Nauki. Atrakcyjne oferty znajdą również fani treningu siłowego, a nawet osoby poszukujące mniej intensywnych treningów, pomocnych podczas poprawiania swojej mobilności. Grafik zajęć prowadzonych przez team adidas Runners Warsaw obejmuje blisko 30 go-

38–39

dzin aktywności tygodniowo o różnych porach dnia. By korzystać z oferty, możesz być zarówno rannym ptaszkiem, jak i nocnym markiem.

Możliwe jest również wpadanie na treningi w porach lunchowych – w przerwie między zajęciami, podczas chwili odpoczynku od korpoświata albo dwie godziny po późnym śniadaniu. Każdy ma możliwość poprawy swojego stylu życia na zdrowszy i bardziej aktywny.

Biegam, bo lubię Sports Base Warsaw jest także domem adidas Runners Warsaw – globalnej społeczności zrzeszającej miłośników sportu, w tym przede wszystkim biegaczy. Największy wpływ na klimat miejsca mają ludzie, niezależnie od liczby kilometrów, które są w stanie przebiec.

Dlatego w oferie Sports Base Warsaw znajdziemy zarówno długie dystanse przeznaczone dla ludzi o mocnych płucach, zdolnych do wytrzymania dwóch godzin biegu po Wawrze, jak i coś dla krótkodystansowców. Wśród szerokiego grona trenerów są m.in. Dominika Stelmach, zwyciężczyni Wings For Life Global, oraz Artur Kuciapski, wielokrotny medalista Mistrzów Polski w biegach średniodystansowych. Dostępne są biegi poranne, popołudniowe, w tygodniu, ale

także w weekendy. Zespół Sports Base Warsaw przechytrzył wszystkie możliwe wymówki – teraz nadają się one tylko do śmieci.

Przyjemne z pożytecznym Nowego miejsca w Domach Towarowych Wars i Sawa z pewnością nie można nazwać zwykłą siłownią. W Sports Base Warsaw poza treningami odbywają się również ciekawe warsztaty i spotkania ze sportowcami. 0

Sports Base Warsaw Nowe miejsce na sportowej mapie Warszawy oferujące bezpłatne zajęcia sportowe na różnych poziomach zaawansowania, spotkania, warsztaty i pyszną kawę. Od 1 września zaprasza do swojej siedziby pod adresem ul.Marszałkowska 104/122, na drugim piętrze sklepu adidas. Podobno robi wrażenie.

lifestyle /

Styl życia Polecamy: 36 SPORT Katarski riff

Kontrowersyjny mundial

38 SPORT Jak nie pozbyć się Kataru w tydzień?

Szanse Polaków na sportowej imprezie roku

44 TECHNOLOGIA I SPOŁECZEŃSTWO SPOŁECZEŃSTWO Dlaczego samochód? fot. Aleksandra Jasińska

O symbolicznym znaczeniu aut

„Idealny” przepis na młodość?

J U L I A B I AŁOWĄ S

tudencka młodość... Teoretycznie beztroski i szczęśliwy czas, do którego za 10 lat każdy z nas będzie tęsknie powracał. Często przedstawiana jest jako barwna, szalona i przyjemna, ale czy na pewno tak wygląda rzeczywistość? Piszę tę opowieść, siedząc w kawiarence speciality. Mijają mnie liczne twarze, szczęśliwe i smutne. Każdą z nich łączy jedna rzecz – wiek. Mają od 20 do 24 lat, a mnie odrobinę przeraża, jak bardzo są zróżnicowani. Z drugiej strony, to przecież pozytyw, czyż nie? W innym wypadku nie miałabym czego porównywać.

Zastanawialiście się kiedyś nad tym, jak wygląda wasza młodość? Mogę się założyć, że tak. Pewnie nie raz leżeliście w łóżku i rozmyślaliście, czy nie robicie za dużo lub za mało, czy nie powinniście być teraz w pracy lub na imprezie i czy na pewno tryb życia, który aktualnie prowadzicie, to dobry wybór. Czym było to spowodowane? Najprawdopodobniej życiem otaczających was znajomych, bo jak to jest, że niby jesteśmy w tym samym wieku, a jednak wszystko co robimy tak bardzo się różni… Czy istnieje jedna, właściwa droga?

20s – typ pierwszy – beztroskie życie. Polega na studiowaniu, imprezowaniu i posiadaniu masy wolnego czasu. Osoby żyjące w tym trybie zazwyczaj nie przejmują się kwestiami finansowymi, korzystają ze studenckich lat i wychodzą z założenia, że na pracę będzie czas później.

Z jednej strony mają rację, dlaczego mielibyśmy tracić młodość na zdobywanie doświadczenia za-

S

Wyjedźcie na te wymarzone wakacje, zróbcie coś szalonego i podejmijcie to wyzwanie!

wodowego, przecież studia są od tego, żeby się wykształcić i pomóc dostać nam wymarzoną pracę. Kiedy jechać na Erasmusa, jeśli nie teraz?

A szalone romanse? Co z nimi?

20s – typ drugi – pracuś. Totalne przeciwieństwo powyższego opisu. Należą do niego osoby studiujące, pracujące (często w dwóch różnych firmach) i udzielające się w organizacjach. Wydaje mi się, że przyświeca im jakiś wymarzony scenariusz, niesamowita kariera, a towarzyszy ciągłe poczucie, że może jednak mogli zacząć jeszcze wcześniej. Oczywiście kręci ich część rzeczy, które robią i stale dostarcza im to poczucia satysfakcji, ale czy warto poświęcać swoją młodość i przedwcześnie wyskakiwać z tego beztroskiego okresu? Ciekawa kwestia. Z drugiej strony, jakim cudem mamy nie rekrutować się do korporacji, jeśli nasza koleżanka z ćwiczeń przeżyła już dwa awanse i zaszła wyżej niż ¾ osób w jej wieku. Kluczowe pytanie? Czy wspomniana koleżanka przegapiła swoją młodość.

Szczerze mówiąc, nie znam odpowiedzi…

Jednak jedno jest pewne – róbcie tak, jak czujecie, że powinniście i nie unikajcie szczęścia. Jeśli coś sprawia wam przyjemność, praktykujcie to.

Wyjedźcie na te wymarzone wakacje, zróbcie coś szalonego i podejmijcie to wyzwanie! A gdy dostaniecie szansę, to po prostu z niej skorzystajcie, niezależnie od tego, co wiecie, a czego nie wiecie – jeśli nie wiecie, to się dowiecie. Szanse mają to do siebie, że są wyjątkowe, a czasu nie da się cofnąć.

Stwórzcie swój unikatowy przepis na młodość. 0

listopad 2022

SPORT

/ Kontrowersyjny mundial

Jeżeli nie chcesz śmietnika w kanciapie to zostaw reakcję.

Katarski riff Zbliżające się piłkarskie mistrzostwa świata zawierają w sobie tyle niewiadomych, że niemożliwym jest przewidzieć ich przebieg, zarówno pod względem sportowym, jak i organizacyjnym. Ale czy nie jest to cechą wszelkich wydarzeń dziejących się obecnie na globie? Jedno jest pewne – miliardy ludzi na całym świecie będą śledzić tę improwizację.

T E K S T:

SEBASTIAN MURASZEWSKI

ak wyobrażaliście sobie rok 2022 dwanaście lat temu? Zdecydowana większość czytelników tego tekstu była wtedy dziećmi, zatem ich zmartwienia ograniczały się wyłącznie do przyziemnych kwestii, takich jak chociażby numeracja kolejnej części FIFY, a przyszłość wydawała się jakąś kompletną abstrakcją. Mimo kryzysu z 2008 r. społeczeństwo patrzyło na nią optymistycznie. Rzeczywistość uderzyła nas wszystkich obuchem jak hurtowe nadgodziny młodych stażystów pracujących w firmach Wielkiej Czwórki. Wciąż widoczne są następstwa trwającej pandemii, zarówno fizyczne, jak i psychiczne, za naszą wschodnią granicą trwa konflikt zbrojny, który może obrać nuklearny bieg, a do tego dochodzą niewidziane od lat turbulencje gospodarcze. A, dodajmy jeszcze anomalie klimatyczne.

Japończycy, którzy starali się o organizację mundialu w 2022 r., zapowiadali, że zapewnią holograficzne transmisje meczów na 400 stadionach na całym świecie. Cóż, nie wiemy, czy daliby radę zrealizować swoje wizje, rzeczywistość pokazuje, że taki typ nadawania to jeszcze odległa perspektywa, ale i tak mamy do czynienia

J

36–37

z możliwościami, które kilkanaście lat temu wydawały się nam nieosiągalne. Wszystkie mecze będą transmitowane w rozdzielczości 4K. Godziny rozgrywania spotkań zmuszą wielu kibiców do śledzenia mistrzostw na urządzeniach mobilnych. Nie ma nic lepszego od oglądania Maroko – Chorwacja w środę o 11.00 na wykładzie bądź w pracy, prawda?

Bliski sportowi Wschód W grudniu 2010 ogłoszono, że zaszczytu goszczenia piłkarskich Mistrzostw Świata w roku 2018 i 2022 dostąpią kolejno Rosja oraz Katar. Były to niespodziewane decyzje, bo za faworytów uważano angielską i amerykańską kandydaturę. Lata później okazało się, że wybory nie były do końca uczciwe, a w grę wchodziło wsparcie pieniężne głosujących podmiotów na różnych polach. FIFA oczywiście nie uczyniła w tej sprawie nic.

Milczenie zapadło również w sprawie infrastruktury. Katar obiecywał początkowo przeprowadzenie mistrzostw na 12 stadionach.

Areny miały być w pełni klimatyzowane, by zapewnić jak najlepsze warunki piłkarzom oraz kibicom podczas panujących w kraju

upałów. Gospodarz mistrzostw po trzech latach musiał poprosić FIFA o zmniejszenie liczby stadionów do ośmiu, a w 2015 r. oficjalnie ogłoszono, że mundial odbędzie się zimą, co oznaczało całkowite przemodelowanie piłkarskiego kalendarza w Europie.

Budowa obiektów wymagała ogromnych nakładów siły roboczej. Wykorzystano do tego migrantów, a według śledztw prowadzonych przez zachodnie gazety życie w wyniku przygotowań do mundialu straciło kilka tysięcy z nich. Katar odpiera zarzuty, twierdząc, że zapewnił pracownikom godne warunki pracy i płacy – przytaczane są rzekome zmiany w krajowym prawie.

Dziennikarze próbujący zbadać sprawę często byli zatrzymywani przez lokalną policję, a reporterzy w czasie mistrzostw będą mogli prowadzić przekaz wyłącznie z wyznaczonych miejsc.

Przewidywane są również problemy z siecią internetową, a przyjeżdżający muszą nabyć dostęp do jednej z usług VPN, by móc się połączyć z ulubionymi serwisami i komunikatorami.

Przyjazd do Kataru i nocleg w czasie mistrzostw wymagają od kibiców sporych zdolności adaptacyjnych oraz grubego portfela. Katar jest najmniejszym państwem w historii, które

Kontrowersyjny mundial /

gości piłkarski mundial. Odległości między arenami w porównaniu z poprzednimi turniejami w Brazylii oraz w Rosji są naprawdę minimalne – dwa najbardziej oddalone od siebie stadiony dzieli 55 kilometrów. Brzmi jak bajka z Tysiąca i jednej nocy, ale niesie to ze sobą spore problemy. Przewiduje się, że do kraju przyjedzie półtora miliona kibiców z zagranicy – istnieją obawy o wytrzymałość sieci komunikacyjnej, na którą składają się metro, autobusy oraz taksówki.

Trudno uwierzyć w to, że FIFA chciała jeszcze bardziej powiększyć turniej. Gianni Infantino trzy lata temu ogłosił pomysł organizacji zmagań z udziałem 48 zespołów. Byłoby to na rękę sąsiadom Kataru, w tym Arabii Saudyjskiej, która prowadziła wówczas izolację państwa – gdyby decyzja weszła w życie, Katar musiałby się podzielić turniejowymi zaszczytami z wrogimi mu krajami ościennymi. FIFA pod płaszczykiem pokoju chciała osiągnąć jeszcze większe zyski, jednak Katar nie wyraził na to zgody.

Mundial nie jest wydarzeniem wprowadzającym Katar na światową arenę sportowych imprez, lecz pierwszym aż takiej wagi. W poprzedniej dekadzie w tym kraju rywalizowali między innymi najlepsi światowi szczypiorniści, kolarze i lekkoatleci. Dużo emocji wzbudziły zmagania tych pierwszych. Reprezentacja Kataru składała się w dużej mierze z naturalizowanych zawodników, a jej mecze z Austrią, Niemcami i Polską nie obyły się bez kontrowersji sędziowskich. Gospodarze doszli do finału mistrzostw, a w późniejszych latach ich wyniki również były ponad stan.

W ubiegłym roku Katar zorganizował przedmundialowy turniej. Nie był to, jak zwykle przed mistrzostwami świata bywało, Puchar Konfederacji, a przeprowadzony pod szyldem FIFA Puchar Narodów Arabskich.

Inwestycje w sport są ważną częścią strategii Qatar National Vision 2030, która ma wzmocnić pozycję kraju na arenie międzynarodowej.

Podobne wizje i również na rok 2030 stawia sobie Arabia Saudyjska. Saudowie chcą się stać sportową potęgą na każdym możliwym polu, przeznaczając setki miliardów dolarów na organizację wyścigów Formuły 1, turniejów golfowych, kupno drużyn piłkarskich czy e-sport.

Przy ciągłej chińskiej polityce zero COVID i izolacji przed resztą świata oraz sankcjach nałożonych na Federację Rosyjską, to Bliski Wschód staje się sportowym centrum globu.

Mundial kontrowersji Jak świat reaguje na te mistrzostwa? Przeróżnie. To międzynarodowe konsorcja stoją za projektami wszelkiej mundialowej infrastruktury. Jednym z pozytywów jest fakt, że część stadionowych trybun po mundialu ma zostać

rozebrana i posłuży w regionach, gdzie zainteresowanie piłką jest znacznie większe. Przykładem jest Stadium 974, złożony z takiej liczby kontenerów transportowych. Dwukrotnie zagra na nim reprezentacja Polski, 22 listopada z Meksykiem i 30 listopada z Argentyną.

Sprzeciw wobec zawodów w Katarze najgłośniej słychać w krajach skandynawskich.

Nad bojkotem mundialu długo zastawiano się w Norwegii. Ostatecznie reprezentacja ograniczyła się do gestów na koszulkach – mocniejsze formy protestu zakończyłyby się wieloletnią dyskwalifikacją ze strony FIFA. Norwescy piłkarze nie przeszli ostatecznie przez eliminacje.

Na katarskich stadionach zobaczymy za to Duńczyków. Ich stroje nie będą miały widocznych emblematów, jak logo sponsora czy herb reprezentacji, a trzeci komplet koszulek, ze względu na żałobę po ofiarach przygotowań do turnieju, przybierze czarny kolor.

Chęci przyjazdu na imprezę nie przejawiają duńscy kibice. Wiele państw rezygnuje z organizacji stref kibica w geście protestu przeciwko okolicznościom rozgrywania turnieju.

Prym wiodą francuskie miasta.

Kibice na miejscu będą musieli zmienić swoje przyzwyczajenia. Zasady dotyczące spożywania alkoholu doczekają się pewnego poluzowania, jednak europejskim kibicom będą wydawać się surowe. Na co dzień spożywanie alkoholu w Katarze jest zakazane. W czasie mistrzostw uczyniony zostanie wyjątek i restrykcje dotyczące spożywania alkoholu zostaną obluzowane. Stoi za tym jeden ze sponsorów mistrzostw, firma Budweiser.

Niepewni swego bezpieczeństwa mogą być kibice o innej orientacji niż heteroseksualna.

Nie wierzą oni zbytnio w pozytywne zapewnienia organizatorów. Kapitanowie ośmiu reprezentacji zadeklarowali ubranie tęczowych opasek w ramach akcji OneLove. Na trzy tygodnie przed startem mistrzostw władze Kataru podjęły decyzje o złagodzeniu podejścia do publicznego okazywania sobie uczuć przez pary homo- i heteroseksualne.

Mistrzowskie dni Nietypowy termin wymusza wysokie natężenie spotkań. Piłkarze wyjadą z macierzystych klubów w połowie listopada, by wrócić do nich tuż przed świętami Bożego Narodzenia. Mundial ma trwać od 20 listopada do 18 grudnia. Zaledwie kilka miesięcy przed jego startem przesunięto mecz otwarcia o jeden dzień. Gospodarze dokonali zmian w terminarzu, by ich spotkanie z Ekwadorem było rzeczywistym otwarciem mistrzostw.

W fazie grupowej mecze będą rozgrywane o godzinie 11.00, 14.00, 17.00 i 20.00 polskiego czasu. Ostatnia kolejka i faza pucharowa wy-

SPORT

znaczone są na godziny 16.00 i 20.00. Wszystkie zmagania będą transmitowane przez Telewizję Polską. Te o 11.00 pokaże TVP2, a resztę TVP1.

Większość meczów zobaczymy też na antenach TVP Sport oraz TVP 4K, kanału w rozdzielczości Ultra HD i HDR uruchomionego specjalnie na mistrzostwa. Oczywiście posiadanie telewizora nie jest konieczne do oglądania mundialu.

Chętni znajdą transmisje i dodatkowe materiały na stronie TVP Sport oraz w aplikacji mobilnej.

Już teraz należy się przygotować na to, że mecze potrwają o kilka-kilkanaście minut dłużej niż normalnie. Wynika to z warunków atmosferycznych oraz dyrektyw dla sędziów, którzy mają być bardziej skrupulatni i szczodrzy w doliczaniu minut do podstawowego czasu gry. Mundial to również zmiany technologiczne. To na Mistrzostwach Świata po raz pierwszy wprowadzono żółte i czerwone kartki, systemy pozwalające na sprawdzenie, czy piłka przekroczyła linię bramkową bądź słynny VAR. Tym razem światło dzienne ujrzy testowany od kilkunastu miesięcy mechanizm automatycznie wykrywający spalone.

Kto wygra mistrzostwa? Odpowiedź na to pytanie jest trudniejsza niż kiedykolwiek wcześniej. Nietypowy termin sprawia, że cykl końcowych przygotowań do turnieju jest nadzwyczaj krótki, a futbol reprezentacyjny cechuje się dużą nieprzewidywalnością. Przykładem tego jest drużyna aktualnych mistrzów Europy. Włochów, którzy triumfowali rok temu na stadionie Wembley, nie ujrzymy w Katarze.

Na drodze stanęła im reprezentacja… Macedonii Północnej. Eksperci tradycyjnie stawiają na kadry już wcześniej odnoszące sukcesy, zatem na Brazylię, Argentynę, Francję, Hiszpanię, Anglię oraz Niemcy. Chociaż możemy być pewni, że pojawi się jakaś niespodzianka.

Są jednak elementy, które są nieodzowną częścią ostatnich edycji Mistrzostw Świata. Jednym z nich jest specjalna wersja gry FIFA. Jak to w ostatnich czasach bywa, nie jest to pełnoprawna produkcja zawierająca możliwość rozegrania eliminacji do turnieju, a bezpłatne DLC do FIFA 23. W dodatku, który ukaże się w listopadzie, znajdą się wszystkie mundialowe stadiony oraz reprezentacje, w tym kilkanaście najlepszych z tych, które na rzeczywistych arenach w Katarze się nie pojawią. Sednem gry jest oparty na rywalizacji online i mikropłatnościach tryb FIFA Ultimate Team, pozwalający na utworzenie drużyny marzeń składającej się z kart piłkarzy. Kart, które można uzyskać, kupując paczki za wirtualną walutę bądź prawdziwe pieniądze.

Mówiąc o zbieractwie, nie można zapominać o tradycyjnych albumach z naklejkami firmy Panini, które towarzyszą mistrzostwom od 1970 roku.

Saszetka z pięcioma naklejkami kosztuje czte-1

listopad 2022

SPORT

/ Kontrowersyjny mundial

ry złote bez jednego grosza. Kolekcja cieszyła się tak dużym zainteresowaniem w Argentynie, że liczba chętnych znacznie przewyższyła podaż.

Rząd poczuł się zmuszony do interwencji, co nie było pierwszą ingerencją organów państwa w piłkarski świat w historii Argentyny.

Przyszłość jest zawiła To będą ostatnie takie mistrzostwa. Od 2026 r. należy się spodziewać czempionatów organizowanych przez wiele państw. Wynika to ze zwiększenia liczby uczestniczących reprezentacji w mundialu z 32 do 48. Zmianie musi też ulec format rozgrywek. FIFA cały czas dywaguje nad jego ostateczną wersją, ale najprawdopodobniej czeka nas szesnaście trzyzespołowych grup, z których do fazy pucharowej awansują po dwie najlepsze drużyny. Budzi to obawy przed możliwością dogadywania się ekip w celu uzyskania korzyści – nie będzie już meczów rozgrywanych równolegle. Spotkań będzie aż osiemdziesiąt.

Za cztery lata mundialowa rywalizacja rozstrzygnie się na boiskach Kanady, USA i Meksyku.

Trwa już zacięta walka o to, kto zorganizuje mistrzostwa w roku 2030, równo sto lat po pierwszym turnieju o Puchar Świata. Faworytem wydawała się południowoamerykańska kandydatura złożona z Urugwaju (gdzie właśnie odbywał się pierwszy mundial), Argentyny, Chile i Paragwaju. Państwa te przygotowują się do ubiegania się o mistrzostwa już od początku XXI w. I przez pewien czas były faworytem do zwycięstwa wyścigu o mundial w 2030 r.

Wtedy pojawiła się kandydatura Arabii Saudyjskiej, Egiptu i Grecji. Jak wspomniano wyżej, Saudowie inwestują w sport gigantyczne kwoty.

Mundial byłby ukoronowaniem ich starań. Wybór państw z różnych kontynentów ma być sposobem na zdobycie jak najszerszego poparcia.

Nie mówiąc już o wpływach szejków. Mistrzostwa w przypadku wyboru tych państw po raz kolejny zostałyby przeprowadzone zimą.

Pozostaje jeszcze Półwysep Iberyjski. Mistrzostwa w Hiszpanii i Portugalii wydawałyby się najatrakcyjniejsze dla polskiego kibica. Według planu organizatorów kilka spotkań miałoby się odbyć na ukraińskich stadionach. Konkretnie w ramach jednej grupy. FIFA podejmie decyzję w sprawie mundialu w 2030 r. za dwa lata.

W czym tkwi magia mundialu? W prostocie rozgrywek? W tym, że jeden mecz może zadecydować o bohaterach bądź tych, którzy na wieczność okryją się wstydem? W tym, że transmisje są ogólnodostępne? W tym, że są to rozgrywki reprezentacyjne?

Niezależnie od powodu, pozostaje życzyć, byśmy zapamiętali listopadowe i grudniowe wydarzenia w Katarze wyłącznie dzięki sportowym względom. Nie można zapominać o tym, jak do tych mistrzostw doszło, ale należy życzyć, by na samym turnieju nie wydarzyło się nic nieprzyjemnego. Niezależnie od okoliczności, to jest piłkarski mundial.

Impreza, na którą czekamy cztery lata. 0

Jak nie pozbyć się Kataru w tydzień?

Zmagania piłkarskiej reprezentacji Polski na wielkich imprezach potrafią na 90 minut (lub nawet dwie godziny!) zjednoczyć jakże spolaryzowane na co dzień społeczeństwo. Bezsprzecznie są to chwile wyjątkowe, do których warto godnie się przygotować!

T E K S T:

M I C H A Ł J ÓŹ W I A K

iezależnie więc czy bacznie śledzicie poczynania Mateusza Wieteski we francuskim Clermont Foot, czy z futbolem styczność macie jedynie raz na cztery lata nakłonieni do obejrzenia meczu kadry podczas domówki u znajomego, poniższy artykuł powinien pomóc Wam lepiej zrozumieć to, co zobaczycie niebawem na ekranach telewizorów.

Zacznijmy od najważniejszego, czyli rozkładu jazdy (tu warto przywołać we własnej wyobraźni jeden z bardziej kultowych memów adaptowanych przez kibiców reprezentacji Polski przy okazji każdego występu kadry na imprezie rangi mistrzowskiej), a właściwie terminarza. Dobrą informacją jest bez wątpienia to, że wszystkie grupowe mecze biało-czerwonych rozgrywane są poza standardowymi godzinami pracy (8–16) lub w dni weekendowe co oznacza, że większość z Was nie będzie musiało nadmiernie się gimnastykować, aby wkomponować je do swojego grafiku (nawiasem mówiąc, jest to pierwszy Mundial w historii rozgrywany w terminie zimowym – ot tak, ciekawostka).

Naszą przygodę rozpoczynamy we wtorek, 22 listopada, o godzinie 17.00. Już na samym starcie podejmujemy głównego rywala w walce o awans z grupy, reprezentację Meksyku. cztery dni później, w sobotę, o godzinie 14.00, zmie-

N

38–39

rzymy się zaś ze skazywaną na ostatnie miejsce w pierwszym etapie rozgrywek kadrą Arabii Saudyjskiej. Domknięciem rozgrywek grupowych będzie pojedynek z Argentyną, umiejscawianą przez czołowe redakcje sportowe świata wśród ścisłego grona faworytów całych mistrzostw. Rywalizacja z południowoamerykańskimi zawodnikami zwieńczy Andrzejki, będzie bowiem miała miejsce 30 listopada (w środę), o godzinie 20.00.

Wszystko, co chcielibyście wiedzieć o polskiej reprezentacji, ale boicie się zapytać Obecnym trenerem naszej kadry jest Czesław Michniewicz. W przeszłości dwukrotnie wygrywał on rywalizację o Mistrzostwo Polski, prowadząc kolejno, Zagłębie Lubin oraz Legię Warszawa.

Stołeczną drużynę doprowadził także do rozgrywek Ligi Europy, gdzie z sukcesami mierzył się z ekipami Leicester czy Spartaka Moskwa. Zakwalifikował się również wraz z młodzieżową reprezentacją Polski (U-21) do turnieju finałowego Mistrzostw Europy – ów wyczyn należy uznać za o tyle spektakularny, że podobnego sukcesu nie udało się przez 25 lat osiągnąć żadnemu innemu polskiemu trenerowi.

Co więcej, odbył w przeszłości staże trenerskie w tak renomowanych drużynach jak Schalke, Bayer Leverkusen czy Tottenham.

Znacznie mniej chlubną kartę w życiorysie selekcjonera stanowią oskarżenia o czynny udział w procederze korupcyjnym. Mimo iż sprawa została przez prokuraturę umorzona z racji na niewystarczającą liczbę dowodów, to 711 połączeń trenera z „Fryzjerem”, głównodowodzącym polskiej mafii piłkarskiej, rodzi zarówno wśród kibiców, jak i dziennikarzy, duże wątpliwości odnośnie słuszności wybrania go na stanowisko.

Sam Michniewicz bardzo niechętnie odnosi się obecnie do stawianych oskarżeń, starając się temat, przynajmniej na czas mistrzostw, wyciszyć.

Ciekawostką, dzięki której (niewątpliwie) zabłyśniecie przed znajomymi jest fakt, że obecny szkoleniowiec reprezentacji wcale nie przyszedł na świat w Polsce. Urodził się w niewielkiej Brzozówce, która mimo iż znajdowała się w granicach Rzeczypospolitej w latach 1921–1939, to po napaści ZSRR została włączona do Białoruskiej SRR. Przechodząc jednak do meritum – Czesław Michniewicz, podobnie zresztą jak jego poprzednik, Paulo Sousa, najchętniej stosuje formację 3-4-2-1 (przechodzącą niekiedy płynnie w 4-4-2 lub 4-4-3). Dyskusja na temat najwłaściwszego ustawienia kadry to chleb powszedni dla każdego kibica. Wiele opinii dyktowanych jest nostalgią, której siły sprawczej

Polska i jej szanse na mundialu/

potrafimy niekiedy stanowczo nie docenić.

Osobiście jestem głęboko przekonany, że obrane przez Czesława Michniewicza ustawienie jest stanowczo najbardziej optymalne, o czym więcej nieco później.

Patrząc od tyłu – pozycja bramkarza od zamierzchłych już czasów jest jednym z najpewniejszych punktów polskiej kadry. Niegdyś Tomaszewski, Młynarczyk czy Boruc, obecnie Wojciech Szczęsny. Golkiper Juventusu uciszył wszelkie głosy krytyki występem w meczu przeciwko Walii, potwierdzając swój status zawodnika absolutnie najwyższej światowej klasy. Wobec Szczęsnego nie da się przejść obojętnie – charyzmatyczny, bezpośredni, ironiczny.

Potrafi wzbudzić skrajne uczucia. W przeszłości przyłapany został przez ówczesnego trenera Arsenalu, Arsene’a Wengera, na paleniu papierosa pod prysznicem, za co spotkał się z niemałym ostracyzmem. Lata później trafił jednak do włoskiego Juventusu Maurizia Sarriego, gdzie ze swoim zamiłowaniem do nikotyny nie musiał się kryć. Sam bowiem Sarri wypala od 60 do 80 papierosów dziennie.

Mimo że skład trzyosobowej linii obrony możemy wytypować z dużą dozą pewności już w październiku (dokładnie rzecz biorąc, w jego drugiej połowie), to ciężko mówić w tym przypadku o monolicie. Jedynym zawodnikiem grającym nie tyle regularnie, co na wysokim poziomie, jest bowiem Jakub Kiwior, występujący obecnie w Spezii (w której składzie znajdziemy także dwóch innych potencjalnych reprezentantów, Bartłomieja Drągowskiego oraz Arkadiusza Recę). Kariera świetnie prosperującego defensora nabrała rozpędu, co nie zdarza się w światowej piłce często, na Słowacji. Ostatnie juniorskie szlify zebrał zaś w Belgii, gdzie reprezentował barwy młodzieżowej drużyny stołecznego Anderlechtu. W reprezentacji pojawił się do tej pory zaledwie cztery razy – stwierdzenie, że będzie on najmniej doświadczonym na arenie międzynarodowej graczem naszego zespołu nie będzie więc przesadnie ryzykownym.

Towarzyszyć będą mu, jeżeli Czesław Michniewicz nie zaskoczy swoimi wyborami, doświadczeni Kamil Glik oraz Jan Bednarek.

Za odrębny byt należy uznać wahadła, które w ciągu ostatnich kilkunastu miesięcy przeszły niebywałą metamorfozę (wracając do punktu dotyczącego formacji – to właśnie ze względu na niebywały potencjał graczy na tych pozycjach, ustawienie obrane przez Czesława Michniewicza jest jednym z najbardziej efektywnych z możliwych). Nieudolne wrzutki Tymoteusza Puchacza oraz Kamila Jóźwiaka podczas Euro 2021 potrafiły doprowadzić widzów do szału, stanowiąc jeden z najpoważniejszych mankamentów drużyny prowadzonej przez Paulo Sousę. Żaden z ich

następców nie wychował się co prawda w Polsce (co widać po poziomie wyszkolenia technicznego), obaj zostali jednak przez sympatyków rodzimej kadry przywitani niezwykle ciepło. Występujący po prawej stronie boiska Matty Cash, urodzony w angielskim Slough, to obecnie, zaraz po Robercie Lewandowskim oraz Piotrze Zielińskim, najbardziej wartościowy (zdaniem renomowanego portalu Transfermarkt) zawodnik naszej reprezentacji (wyceniany na 25 mln euro). Nie można się takim estymacjom dziwić, Cash jest obecnie jednym z najlepszych bocznych obrońców nie tyle w angielskiej Premier League, co na całym świecie. Występujący po drugiej stronie Nicola Zalewski, wychowany we Włoszech, to zaś talent najczystszej wody, promowany w Romie przez samego Jose Mourinho; jedyny Polak znajdujący się w ścisłym gronie 30 graczy nominowanych do nagrody Golden Boy. Kiedy mówimy zaś o środku pola, jedynym pewniakiem wydaje się być Piotr Zieliński, który jest aktualnie w najlepszej formie swojej dotychczasowej kariery, brylując w barwach włoskiego Napoli. Zawodnikiem wartym wyróżnienia jest jednak Krystian Bielik, wychowanek Arsenalu, występujący obecnie na zapleczu angielskiej Premier League - sam trener Birmingham City uważa nawet, że jest to najlepszy pomocnik ligi.

Championship potrafi kształtować graczy z najwyższej półki, o czym najlepiej świadczą kariery Reece’a Jamesa czy Masona Mounta. Największym mankamentem Krystiana jest kontuzjogenność, która niejednokrotnie zatrzymała już dynamicznie rozwijającą się karierę młodego defensywnego pomocnika. Pozostaje liczenie na to, że w Katarze zamelduje się bez większych problemów zdrowotnych – dynamika jaką może nadać naszej grze jest bowiem jednym z kluczowych elementów determinujących styl gry kadry na zbliżającym się Mundialu.

Jeśli odważyliście się zerknąć do sekcji sportowej naszego magazynu i dobrnęliście aż do tego fragmentu artykułu, oznacza to, że sylwetka Roberta Lewandowskiego jest Wam najpewniej dobrze znana. Podobnie i Arkadiusz Milik, który stał się niechlubnym bohaterem licznych memów, cieszy się niemałą popularnością. Za znacznie mniej rozpoznawalnych należy uznać Karola Świderskiego oraz Sebastiana Szymańskiego, którzy z napastnikiem Juventusu będą rywalizować o miejsce w wyjściowej jedenastce. Kariera pierwszego z powyżej wymienionych dowodzi, że w reprezentacji można się zameldować omijając czołowe europejskie ligi szerokim łukiem. Po udanym pobycie w greckim PAOKu Saloniki, Karol otrzymał lukratywną propozycję od amerykańskiego Charlotte FC (na marginesie - jest to jeden z najmłodszych klubów świata – został założony w grudniu 2019 r.), gdzie gra po dziś dzień. W żadnej z pięciu topowych lig

SPORT

swoich meczów nie miał okazji rozgrywać również Sebastian Szymański, Wydaje się jednak, że jest to tylko i wyłącznie kwestia czasu. Zaledwie kilka miesięcy temu, wybiegając na murawę w barażowym meczu ze Szwecją, 23-letni zawodnik znajdował się w sytuacji znacznie mniej komfortowej. W obliczu zbrojnej napaści Rosji na Ukrainę, wciąż obowiązujący go kontrakt ze Spartakiem Moskwa pozostawiał w życiu gracza problemy znacznie pilniejsze niż piłka nożna. Oliwy do ognia dolewał Mariusz Piekarski, agent Szymańskiego, którego wypowiedzi (a także, jak się później okaże, czyny – doprowadził do wewnątrzrosyjskiego transferu Macieja Rybusa) należy uznać za co najmniej kontrowersyjne. Zbawieniem dla Sebastiana stało się wypożyczenie (z opcją wykupu, która niemal na pewno zostanie po sezonie aktywowana) do holenderskiego Feyenoordu Rotterdam, gdzie swoją grą potrafi porwać tłumy. Zgadzają się także liczby – Szymański z dużą regularnością notuje bramki oraz asysty (niektóre naprawdę niebanalnej urody, warto zerknąć na YouTubie).

Na miesiąc przed Mundialem możemy być pewni, że w kadrze zabraknie Jakuba Modera – jest to strata o tyle bolesna, że nie dysponujemy obecnie zawodnikiem środka pola potrafiącym zaoferować równie dużo zarówno w defensywie, jak i ofensywie. Jeśli obejdzie się jednak bez kolejnych urazów (co wydaje się, odpukać w niemalowane, skrajnie nieprawdopodobne), będziemy mogli jednak mówić o olbrzymim szczęściu.

Niezły (?) Meksyk Reprezentacja Meksyku, delikatnie rzecz ujmując, nie jest w najlepszej formie – porażki z Kolumbią, Paragwajem oraz Urugwajem i bezbramkowe remisy z Ekwadorem czy Gwatemalą, nie mogą napawać optymizmem. Mimo że jedynym pozytywnym rezultatem osiągniętym przez graczy z Ameryki Łacińskiej w ostatnich miesiącach jest jednobramkowe zwycięstwo z Peru, należy jednak pamiętać, że reprezentanci Meksyku, poczynając od Mundialu ‘94, za każdym razem kwalifikowali się do fazy pucharowej (i na tym etapie go również kończyli).

Problemów jest wiele. Za jeden z najpoważniejszych uznawany jest sam szkoleniowiec kadry – Gerardo Martino (były trener FC Barcelony), który nie zbiera wśród fanów latynoskiej drużyny najlepszych recenzji. Menedżer nieobecny był na ostatnim treningu przed towarzyskim meczem z Peru – powodem miało być, zdaniem Michała Matlaka (dziennikarza dobrze obeznanego z meksykańskim futbolem), spotkanie Argentyny, odbywające się w tym samym czasie, które Martino miał oglądać w hotelowym pokoju. Kolejnym kamyczkiem do ogródka selekcjonera jest waśń z Javierem Her-1

listopad 2022

SPORT

/ Polska i jej szanse na mundialu

Źródło: Getty Images

Arabski Merkantylizm

nandezem, znanym większości kibiców pod pseudonimem „Chicharito”. Najlepszy strzelec w historii kadry prawdopodobnie nie pojedzie na mundial, pomimo nie najgorszych występów w barwach LA Galaxy. Na katarskich boiskach nie zobaczymy także gwiazdora drugiej kalifornijskiej drużyny, LA FC – Carlosa Veli.

Taki obrót spraw wynika jednak z personalnych decyzji zawodnika, który zdecydował się zakończyć swoją przygodę z reprezentacją.

Dwóch spośród czterech najwyżej wycenianych przez Transfermarkt meksykańskich zawodników również może nie zameldować się na listopadowym zgrupowaniu kadry. Raul Jimenez, bezsprzecznie najbardziej renomowany napastnik reprezentacji oraz Jesus Manuel Corona (znany również jako Tecatito), mogący z powodzeniem odnajdywać się zarówno w formacji ofensywnej, jak i na boku obrony, mierzą się aktualnie z urazami, których może nie udać się wyleczyć do pierwszego gwizdka zbliżających się mistrzostw.

Nie rozpędzajmy się jednak przesadnie!

Meksyk to wciąż bardzo mocny zespół, plasujący się na 13. miejscu w rankingu FIFA (stan na 24 października). Trzeba pamiętać także, że ekipy grające piłkę dynamiczną, opartą na szybkości oraz umiejętnościach technicznych swoich zawodników, nigdy nie były najwygodniejszymi rywalami dla naszej kadry. A tak właśnie scharakteryzować można, bez większych wątpliwości, reprezentację Meksyku. W ofensywnym ustawieniu 4-3-3 na szczególną uwagę zasługują: Hirving Lozano, skrzydłowy, obdarzony umiejętnościami sprinterskimi których nie powstydziłby się niejeden biegacz, reprezentujący na co dzień barwy znanego nam dobrze, dzięki występom Piotra Zielińskiego, Napoli oraz niezwykle uniwersalny Edson Alvarez, gracz holenderskiego Ajaxu Amsterdam, mogący pełnić zarówno rolę środkowego obrońcy, jak i pomocnika o inklinacjach defensywnych.

40–41

Konfrontując preferowaną przez Gerardo Martino formację z ustawieniem stosowanym przeważnie przez Czesława Michniewicza, uwagę należy zwrócić na kilka elementów: 1. Ruchliwi skrzydłowi: Hirving Lozano oraz Alexis Vega (lub Tecatito, jeżeli zdąży wyleczyć kontuzję przed Mundialem) będą próbowali wykorzystać niewielką dynamikę oraz brak rytmu meczowego ustawianego na półprawej obronie Jana Bednarka, jak i skłonności do mocno ofensywnej gry lewego wahadłowego reprezentacji Polski, Nicoli Zalewskiego.

2. Ustawiani przeważnie w linii ataku Piotr Zieliński oraz (jeżeli Czesław Michniewicz zdecyduje się na jego wystawienie w pierwszym spotkaniu Mundialu) Sebastian Szymański odegrają kluczową rolę w zakresie dominacji obsadzonego aż trzema zawodnikami środka pola.

3. Przestrzenie powstające między bocznymi a środkowymi obrońcami, w wyniku ofensywnej gry naszych wahadłowych, powinny stać się polem rywalizacji Roberta Lewandowskiego z asekurującymi linię defensywną pomocnikami.

Reprezentacja Arabii Saudyjskiej, w odróżnieniu od przedstawionego powyżej Meksyku, poczynając od Mundialu ‘98, jeżeli w ogóle na mistrzostwa świata się kwalifikuje, to zbiera w ich trakcie niezły oklep. Pomijając debiutancki występ „Zielonych Sokołów” w 1994 r., kiedy zaskoczyli cały świat, odnosząc zwycięstwa z Belgią oraz Marokiem, ich bilans nie prezentuje się najlepiej. Na 12 spotkań, zwycięstwo odnieśli tylko w jednym (z Egiptem), remisując dwa spotkania, pozostałe dziewięć zaś przegrywając. Niekiedy dość spektakularnie – 0:8 w spotkaniu z reprezentacją Niemiec w 2006 r., to po dziś dzień najwyższa porażka odniesiona przez jakąkolwiek drużynę na Mundialu w XXI w.

Podobną kompromitacją było 0:5 z Rosją przed czterema latami. Selekcjoner Arabii Saudyjskiej, Hervé Renard, odnoszący w przeszłości niemałe sukcesy z Zambią oraz Marokiem (z obiema drużynami wygrał prestiżowy Puchar Narodów Afryki – odpowiednik naszego Euro), zapowiada jednak, że na katarskich boiskach jego ekipa nie będzie pełniła już roli outsidera.

Ostatnie rezultaty prowadzonej przez niego drużyny być może nie potwierdzają w stu procentach obranej przez szkoleniowca retoryki, nie można jednak powiedzieć, że stawiają drużynę z Półwyspu Arabskiego w najgorszym świetle.

Na uwagę zasługuje jednobramkowe zwycięstwo z Australią w ostatnim meczu Eliminacji Mistrzostw Świata (które Arabia Saudyjska zakończyła na pierwszym miejscu, wyprzedzając faworyzowanych Japończyków) oraz bezbramkowy remis z kadrą Stanów Zjednoczonych we wrześniowym, towarzyskim pojedynku. Za mniej chlubne należy uznać niedawne porażki z Kolumbią czy Wenezuelą (oba jednak tylko po 0:1).

To co wyróżnia drużynę Hervé Renarda od pozostałych uczestników zimowego mundialu, to ilość czasu, którą mogą, w pełnym składzie osobowym, poświęcić na przygotowania. Nie

Polska i jej szanse na mundialu /

Tango Argentino Dotrzymać kroku Albicelestes nie jest łatwo – w 2022 r. dokonał tego jedynie Ekwador, remisując w pojedynku z trzecią drużyną rankingu FIFA 1:1. Niepokonanymi Argentyńczycy są zaś aż od 34 spotkań (w lipcu 2019 roku ulegli Brazy-

lijczykom w półfinale Copa America). Do znakomitej formy wraca Leo Messi, który w wieku 35 lat stał się „10” z krwi i kości. Argentyńska kadra jest zaś na tyle szeroka, że problematyczna nie powinna być nawet nieobecność Paulo Dybali, który w wyjściowym składzie reprezentacji potentata pojawił się po raz ostatni w 2019 r. Trudno znaleźć w południowoamerykańskiej układance element, który byłby niespójny, nie współgrałby z idyllicznym obrazem drużyny typowanej jako jeden z faworytów całego turnieju. Łyżeczką dziegciu okazać się może jedynie zdezorganizowanie rozgrywek ligowych, które przez rodzimy związek piłki nożnej zarządza-

szywy pomocnik, którego najlepiej opisać można przy pomocy włoskiego terminu mezzala, drugi to rasowy skrzydłowy z wszelkimi inklinacjami do efektownej, ofensywnej gry. Z tego również powodu możemy oczekiwać, że w zależności od fazy meczu ustawienie płynnie przechodzić będzie w 4-3-3 – taka swoboda powinna pomóc uwypuklić wszelkie niedociągnięcia drużyny stającej z Argentyńczykami w szranki.

Najbardziej problematyczne mogą być dla reprezentacji Polski: 1. Zwięzłe ataki znakomicie dryblującego duetu Martinez–Messi, który będzie starał się wykorzystać brak dynamiki stających prze-

ne są w horrendalny sposób (co za tym idzie, w kadrze znajduje się tylko jeden reprezentant ojczystej ligi – 36-letni bramkarz, Franco Armani). To nie powinno jednak odegrać elementarnej roli w przebiegu katarskiego Mundialu (kłopotliwe może, lecz nie musi, być dopiero za parę lat, kiedy do głosu w kadrze zacznie dochodzić kolejne pokolenie zawodników).

Niepodważalną pozycję w zespole mają dwaj gracze – rzecz jasna, Leo Messi oraz, co już prawdopodobnie mniej oczywiste, Lautaro Martinez, napastnik Interu Mediolan. Mimo iż w klubie duet tworzy z graczem o charakterystyce całkowicie odmiennej (Romelu Lukaku lub Edin Dżeko), to stał się nieodzownym punktem argentyńskiej ofensywy, pełniąc rolę nieodłącznego partnera ikony światowej piłki.

Samo ustawienie Albicelestes również nie należy do typowych. Asymetryczne 4-2-2-2 pozwala Lionelowi Scaloniemu na dużą swobodę taktyczną oraz wykorzystanie w pełni dostępnych zasobów ludzkich. Poza opisanym już wyżej duetem napastników (żadnego nie powinniśmy jednak definiować jako typowej „9”), w formacji ofensywnej, po przeciwnych stronach boiska, znajdą się najpewniej Giovani Lo Celso oraz Angel Di Maria, obdarzeni dalece odmienną paletą umiejętności. Pierwszy z nich to fał-

ciw nim Kamila Glika oraz Jana Bednarka.

Odpowiedzią ze strony Czesława Michniewicza będzie zapewne bardzo nisko ustawiony blok obrony (która może momentami, po głębokim wycofaniu się zarówno wahadłowych, jak i pomocników o inklinacjach defensywnych, stanowić nawet siedem osób).

2. Duża połać przestrzeni na przedpolu, będąca skutkiem działania przedstawionego w powyższym podpunkcie. Jeżeli nie zostanie ona odpowiednio zabezpieczona przez tercet ofensywny, może być wykorzystywana przez dobrze strzelającego z dystansu Rodrigo de Paula czy cofającego się w głąb boiska Leo Messiego.

3. Pięć zmian do dyspozycji argentyńskiego szkoleniowca. W razie remisu, w decydujących momentach meczu zadecydować może liczba zawodników z najwyższej światowej półki, którą Scaloni będzie miał do swojej dyspozycji. Na równie odważną rotację nie będzie mógł pozwolić sobie selekcjoner reprezentacji Polski.

Wiecie już wystarczająco dużo, żeby móc wygodnie rozsiąść się w fotelu i z biało-czerwonym szalikiem zawieszonym na szyi, w przypływie emocji o wszystkim zapomnieć. Najlepiej w doborowym towarzystwie.

I trzymajcie mocno kciuki! Pozwólmy chwili trwać i niech trwa jak najdłużej. 0

Źródło: Twitter @seleccion

znajdziemy w zespole zawodnika spoza rodzimej ligi, terminarz rozgrywek został więc ułożony tak, aby długość owego okresu zmaksymalizować, dając szkoleniowcowi możliwość rozegrania aż sześć meczów kontrolnych (m.in. z Albanią, Islandią czy Chorwacją).

Z kadry wypadło do tej pory trzech istotnych zawodników – dwóch (Al-Shehri oraz Al-Malki) ze względu na kontuzje, jeden (Al-Muwallad) z powodu dwukrotnego nieprzejścia testu na obecność narkotyków w organizmie. Warto napomnieć, że Al-Muwallad pełnił w zespole rolę kluczową, będąc w przeszłości graczem hiszpańskiego Levante (gdzie wybiegł na murawę jedynie w dwóch meczach), asystując nawet w wygranym na ostatnim Mundialu meczu z Egiptem.

Ustawienie preferowane przez francuskiego szkoleniowca to 4-2-3-1 (przechodzące płynnie w 4-3-3 z dwoma defensywnymi pomocnikami).

Za kluczowego piłkarza uznać należy 31-letniego lewoskrzydłowego, Al-Dawsariego który, podobnie jak wspomniany wcześniej Al-Muwallad, zaliczył niegdyś epizod w europejskiej piłce. „Epizod” to zresztą słowo wyjątkowo trafne – na boisko w barwach Villarreal wyszedł jednokrotnie, rozgrywając 33 minuty w ostatnim meczu sezonu przeciwko Realowi Madryt (na marginesie, ciekawy wpis do CV). Aktualnie reprezentuje barwy Al-Hilal – warto nadmienić, że zawodnicy tego klubu stanowią trzon arabskiej reprezentacji. Środkowy pomocnik Al-Faraj oraz lewy obrońca Al-Shahrani również uważani są za kluczowe elementy układanki Renarda.

Podczas meczu z reprezentacją Polski o końcowym zwycięstwie mogą więc przeważyć: 1. Nie najlepsze warunki fizyczne arabskich środkowych obrońców, którzy w pojedynkach fizycznych czy główkowych z Robertem Lewandowskim mogą prezentować się nad wyraz nieprzekonująco.

2. Właściwa asekuracja prawej strony boiska przez Matty’ego Casha, pełniącego swoją rolę vis-a-vis gwiazdy arabskiego zespołu, jak i odpowiednia współpraca z półprawym obrońcą (którym najpewniej będzie wspomniany już uprzednio Jan Bednarek).

3. Dominacja środka pola przez polskich pomocników – rozbijanie głęboko ustawionego bloku defensywnego Arabii Saudyjskiej, szukanie półprzestrzeni między defensorami czy strzały z dystansu.

SPORT

listopad 2022

SPORT

/Potencjalne mundialowe zaskoczenia

Katarskie czarne konie Grupa pretendentów do zajęcia najwyższych miejsc na mundialu od dawna pozostaje praktycznie niezmienna.

Co cztery lata jako faworyci do zgarnięcia najwyższych laurów typowane jest wąskie grono tych samych drużyn, dysponujących najsilniejszymi kadrami i wyróżniających się równą, wysoką formą. Na szczęście prowadzące na szczyt drzwi, mimo że bardzo wąsko otwarte, nie są całkowicie zamknięte.

T E K S T:

F I L I P W I EC ZO R E K

ażde mistrzostwa świata, oprócz niezbyt trudnych do przewidzenia znakomitych wyników światowych gigantów, niosą za sobą również historie zespołów, które wdarły się do czołówki o wiele bardziej krętą drogą. Także na katarskich boiskach zagrają liczne mogące sprawić niespodziankę reprezentacje. Większość z nich, jak Chorwacja bądź Urugwaj, już przez długi czas stanowi solidne zaplecze elity, co jakiś czas przebijając się do niej. Zdarzają się jednak również przypadki drużyn osiągających szczyt swoich możliwości po latach posuchy. To właśnie takie zespoły, a nie silne reprezentacje, którym do czołówki brakuje naprawdę niewiele, można określić mianem prawdziwych czarnych koni.

K

Serbia

Źródło: Football Association of Serbia https://fss.rs/en/

Serbia to dziwna reprezentacja. Trudno wskazać w ciągu ostatnich kilkunastu lat moment, w którym wypadłaby z grona dziesięciu najsilniejszych kadrowo zespołów Europy. Potwierdzają to wyniki z eliminacji mistrzostw świata. Beli Orlovi dostali się na trzy z czterech ostatnich mundiali (w 2006 r. jeszcze jako Serbia i Czarnogóra), mając w kwalifikacjach na rozkładzie takie tuzy jak Francja i Hiszpania. Problem w tym, że kiedy gra toczy się o coś innego niż zakwalifikowanie się do światowego turnieju, Serbowie zdają się zapo-

42–43

minać, jak się gra w piłkę. W XXI w. udało im się wygrać zaledwie dwa mundialowe mecze, pozostałe siedem przegrywając. Mistrzostwa Europy? Ostatnio zagrali na nich w 2000 r., kiedy kraj nazywał się jeszcze Jugosławia a jego prezydentem był Slobodan Milošević.

Dlaczego tym razem miałoby być inaczej?

Przede wszystkim dlatego, że Serbowie od dłuższego czasu utrzymują dobrą formę. Po wyjściu z grupy eliminacyjnej z pierwszego miejsca (wyprzedzając przy tym Portugalię) udało się im wygrać trudną grupę w dywizji B Ligi Narodów, podczas ostatniej przerwy reprezentacyjnej, pewnie pokonując Szwecję i Norwegię. O siłę serbskiej kadry nie ma co się obawiać. Gwiazdami zespołu są Dušan Vlahović oraz Sergej Milinković-Savić, obaj od kilku sezonów będący jednymi z najlepszych zawodników w Serie A. Jest to istotna przewaga nad kluczowym rywalem Orlova w grupie, niezwykle solidną, ale nieposiadającą w swoim składzie wyróżniających się postaci, Szwajcarią. Co bardzo ważne, Serbowie nie mają wyraźnych słabych ogniw. Przez lata ich newralgicznym punktem była bramka, obsadzona przez marnego Vladimira Stojkovicia, który zagrał 84 razy w kadrze tylko dlatego, że nie było nikogo lepszego. Obecnie na jego pozycji gra dobry znajomy polskich kibiców Vanja Milinković-Savić, niegdysiejszy bramkarz Lechii, aktualnie broniący barw Torino. Nie jest

to może zawodnik światowej klasy, raczej solidny wyrobnik, niemniej jego postawa nie powinna spędzać snu z powiek selekcjonera Dragana Stojkovicia. To samo można powiedzieć o trójce środkowych obrońców, złożonej z graczy regularnie występujących w europejskich średniakach. To powinno wystarczyć do tego, aby nie popełniali rażących błędów. Reszta należy do ich kolegów z przednich formacji.

Senegal Afrykanie nie mają szczęścia do mundiali. Za każdym razem któryś z reprezentantów Czarnego Lądu jest typowany jako jeden z kandydatów do sprawienia niespodzianki. Niestety mają oni niesamowitego pecha do odpadania w dramatycznych okolicznościach. Na mistrzostwach w Rosji żadnemu z reprezentantów Afryki nie udało się wyjść z grupy po tym jak Nigeria straciła decydującą bramkę w 86. minucie meczu z Argentyną, a Senegal odpadł, przegrywając z Japonią w klasyfikacji fair play. Najbliżej strefy medalowej była Ghana w 2010 r., jednak przegrała z Urugwajem w ćwierćfinale po jednym z najbardziej emocjonujących meczów w historii mistrzostw świata.

Na katarskim mundialu Senegalczycy będą mieli dobrą okazję, aby przerwać afrykańską klątwę. W fazie grupowej jedynym poważnym zagrożeniem będzie dla nich Holandia, zaś w meczach z przeciętnym Ekwadorem i fatalnym Katarem zaskoczeniem będzie jakikolwiek inny wynik niż pewne zwycięstwo Lwów Terangi. Dalej może stać się już wszystko. Nie będzie przesadą stwierdzenie, że obecna senegalska generacja to jeden z najlepszych zespołów w historii kontynentu. To nie jest stereotypowa afrykańska drużyna naszpikowana gwiazdami z przodu, za to w defensywie rozstawiająca przed rywalami czerwony dywan a w bramce wywieszająca ręcznik. Wręcz przeciwnie, Aliou Cissé ma do dyspozycji niezwykle zbalansowany zespół. Jego najjaśniejsze punkty stanowią Sadio Mané (chociaż na dzień 10 listopada jego występ nie jest pewny) i Kalidou Koulibaly, kolejno drugi zawodnik w plebiscycie Złotej Piłki oraz podstawowy

Źródło: Alain Guy Suffo/Sports via CFP

Potencjalne mundialowe zaskoczenia /

obrońca Chelsea. Pozostałe pozycje również obsadzone są przez graczy co najmniej solidnych, regularnie występujących w czołowych europejskich ligach. Do pełni szczęścia brakuje tylko Edouarda Mendy’ego w dyspozycji sprzed roku. Bramkarz Chelsea w sezonie 2020/21 zapracował na miano jednego z najlepszych na swojej pozycji na świecie, jednak ostatnio bardziej niż z genialnych interwencji znany jest raczej z licznych wpadek. Mimo to wciąż mowa o piłkarzu, którego stać na zrobienie różnicy na boisku. W końcu to on został najlepszym bramkarzem wygranego przez Senegal tegorocznego Pucharu Narodów Afryki a w ostatniej fazie eliminacji do mundialu obronił decydujący rzut karny.

Stany Zjednoczone

Źródło: 2022 John Dorton/ISI Photos

Amerykańska piłka nożna zdaje się wracać na właściwe tory po koszmarnych eliminacjach do Mistrzostw Świata 2018. Brak kwalifikacji na rosyjski mundial był do tego stopnia szokujący, że wywołał w USA poważną dyskusję na temat przyszłości całej dyscypliny. Amerykańscy eksperci zwracali uwagę na niski poziom znacznie przepłaconej MLS, przestarzały system szkolenia,

a przede wszystkim fakt, że futbol nie jest nawet jednym z trzech najpopularniejszych sportów w kraju. Co gorsza, wiele wskazywało na to, że w najbliższej przyszłości mogło być jeszcze gorzej. Kadra starzała się w zastraszającym tempie, jej trzon stanowili zasłużeni, aczkolwiek znajdujący się już jedną nogą po drugiej stronie rzeki Tim Howard i Clint Dempsey oraz zweryfikowane przez europejską piłkę niespełnione talenty w postaci Jozy’ego Altidore’a oraz Michaela Bradleya. Światełkiem w tunelu był wprowadzany do reprezentacji Christian Pulisic, już wtedy objawiający swój wielki talent. Była to jednak tylko kropla w morzu potrzeb przechodzącego wymianę pokoleniową USMNT (United States Men’s National Soccer Team).

W przededniu mistrzostw świata w Katarze, sytuacja jest zgoła odwrotna. Amerykańska reprezentacja będzie jedną z najmłodszych na całym turnieju. Spośród zawodników powołanych na ostatnie zgrupowanie tylko jeden urodził się przed 1992 r., a średnia wieku całej kadry nie przekroczyła 24 lat. Po nazwiskach można stwierdzić że, Amerykanie dysponują lepszą drużyną niż kiedykolwiek.

To już nie te czasy, kiedy poza nielicznymi

SPORT

wyjątkami kluczowymi elementami zespołu byli zawodnicy anonimowi dla każdego, kto nie śledzi MLS. Dziś najlepsi zawodnicy USMNT występują w czołowych klubach Premier League i Serie A, będąc uznawanymi za jedne z największych talentów na świecie. Problemem może być to, że nie pełnią oni w swoich zespołach kluczowych ról. Gwiazda reprezentacji, Christian Pulisic, jest w Chelsea tylko zmiennikiem, podobnie Sergiño Dest w Milanie i Giovanni Reyna w Borussii Dortmund. Z drugiej strony, na regularne występy od pierwszej minuty liczyć może Weston McKennie, choć formie jego Juventusu daleko do ideału. Jeszcze większym problemem wydaje się środek obrony. Podstawowi centralni defensorzy mają duże problemy z wyprowadzeniem piłki a ich słaba gra uznawana była za jedną z głównych przyczyn słabej postawy Amerykanów w przedmundialowych sparingach. Nadzieją na poprawę tego stanu rzeczy może być świetna postawa Marka McKenziego, który urósł w tym sezonie do miana jednego z najlepszych obrońców ligi belgijskiej.

Jeżeli Stanom uda się rozwiązać problemy z obroną, mogą zdziałać na turnieju naprawdę wiele. Szczególnie, że ich rywalami grupowymi oprócz Anglii jest słabnąca z roku na rok Walia i niewyróżniający się kadrowo Iran.

Honorable mentions Maroko: afrykański odpowiednik reprezentacji Turcji. Ma całkiem silną kadrę, co turniej kwalifikowana jest do grona drużyn, które mogą zaskoczyć, lecz ani na mundialu, ani w Pucharze Narodów Afryki nie osiąga oczekiwanych rezultatów. Może tym razem będzie inaczej, patrząc na same personalia, Lwy Atlasu wcale nie wypadają o wiele gorzej od Senegalu.

Iran: kadrowo jedna z najsłabszych drużyn na mistrzostwach, oprócz Taremiego i Azmouna nie ma w składzie nikogo wyróżniającego się. Jednak to właśnie Irańczycy zdobyli w kwalifikacjach najwięcej punktów ze wszystkich azjatyckich zespołów, a na ostatnim turnieju napędzili wiele strachu Portugalii. Jeśli ktoś ma powtórzyć historię Kostaryki z mundialu w Brazylii, to mogą być właśnie oni.

Meksyk: wieczny czarny koń, od siedmiu mundiali wychodzi z grupy, za każdym razem odpadając już w 1/8 finału. Tym razem nawet o to może być trudno. Obecna meksykańska kadra jest najsłabsza od lat, kluczowi zawodnicy mało grają w klubach a fani nie wierzą w sukces. Chyba, że Ochoa w bramce znowu stanie się nadczłowiekiem a Álvarez i Lozano dadzą coś ekstra z przodu, wtedy znów może zapachnąć pozytywną niespodzianką. 0

listopad 2022

TECHNOLOGIA I SPOŁECZEŃSTWO

/ symboliczne znaczenie samochodów

i dont know how many hmm to pewnie ta pogoda i got left in me man

Dlaczego samochód?

O symbolicznym znaczeniu aut Wszelkie analizy dotyczące problematyki ograniczenia ruchu samochodowego skupione są wokół ich funkcjonalnych aspektów. W tym wartościowym dyskursie na dalszy plan zdaje się schodzić symboliczne znaczenie aut, które stanowi istotną część zagadnienia. Udowadniają to rozmaite perspektywy czasowe i geograficzne.

T E K S T:

PIOTR SZUMSKI

GRAFIKA:

K AC P E R K R Z Y S I E K

aryż, 7 października 1955 r. W ogólnonarodowym uniesieniu Francuzi podziwiają narodziny bogini. Na Międzynarodowym Salonie Samochodowym zaprezentowano właśnie przygotowywany przez kilkanaście lat model Citroën DS 19. Bogini, po francusku déesse (wyraz wymawia się tak samo jak litery DS), ma postać samochodu. Wzmianka o narodowym uniesieniu nie jest nadużyciem – już pierwszego dnia po prezentacji pojazdu sprzedano 12 tys. modeli, w ciągu ośmiu dni zamówiono następne 68 tys.. O tej niezwykłej premierze i towarzyszącym jej społecznym entuzjazmie rozpisywał się dwa lata później w Mitologiach francuski filozof Roland Barthes. W jego interpretacji nowy citroën był dla społeczeństwa obiektem ponadnaturalnym, pochodzącym z wyższej sfery, urzeczywistniającym ducha epoki niczym niegdyś gotyckie katedry.

P

Mitologie samochodów Barthes pośrednio ukazał w swoim tekście niebagatelny fakt: samochód ma potencjał, by być postrzegany w szerokim zakresie jako symbol lub mit, a nie tylko jako środek służący przemieszczaniu się z jednego miejsca do drugiego. To być może oczywiste spostrzeżenie ma bardzo istotne implikacje. Pozwala ono bowiem spojrzeć na problem niezwykle aktualny – kwestię ciągle rosnącej w skali świata produkcji samochodów (trend przerwała na dwa lata pandemia) w nieco innym świetle. W takim ujęciu można spróbować wytłumaczyć to zjawisko przez pryzmat oddziałujących na ludzi opowieści, nie zaś jedynie czynników czysto praktycznych. Taka próba może być jedynie uzupełnieniem szerszego obrazu, niemniej aspekty symboliczne samochodów z pewnością nie są bez znaczenia dla kształtowania popytu w branży motoryzacyjnej. W związku z tym jest to bardzo istotna kwestia, m.in. z perspektywy zmian klimatu. Tym bardziej, że co roku rejestruje się na świecie kilkanaście razy więcej pojazdów niż w czasach premiery słynnej „Déesse”.

44–45

Samochód erotyczny Rozważając w Mitologiach temat citroëna DS 19 Roland Barthes wydaje się daleki od postrzegania towarzyszącego jego premierze ferworu jako niewinnego. Dekonstruuje zachwyt i uważność osób przyglądających się pojazdowi na wystawie, interpretując je w kategoriach erotycznych. Pisze o „Bogini” jako o przedmiocie „sprostytuowanym, zawłaszczonym”. Auto może być więc przedmiotem pożądania, ale także – jak pisała później m.in. feministyczna autorka Lucy Komisar – symbolem statusu mężczyzny, który ma wywołać pożądanie kobiety, wpisując je w pewien schemat przedmiotowej symboliki. Samochód jako przynęta używana przez mężczyznę do zdobycia partnerki seksualnej istotnie jest figurą kulturową sięgającą niemal początków motoryzacji. Znaczącym tego przykładem jest jeden z pierwszych zachowanych filmów pornograficznych, A Free Ride datowany na ok. 1915 r. W takiej roli ukazany został w nim model Haynes 50-60 Touring Car. Ponad 100 lat później nietrudno będzie wskazać ogrom tego typu przedstawień w całej kulturze popularnej czy hip-hopowej.

Symbolika w reklamie Figurę niestroniącej od erotyzmu, romantycznej damsko-męskiej relacji i auta jako medium służącego jej stworzeniu odnajdujemy bezpośrednio w licznych współczesnych reklamach samochodowych – weźmy na warsztat choćby kampanię Zakochaj się na nowo z 2021 r., promującą model Toyota Corolla GR Sport. Rozpoczyna się ona od kadru przedstawiającego kobietę opuszczającą biuro w szarym, biznesowym stroju, następnie widać oczekującego na nią, ubranego w podobnym stylu mężczyznę opierającego się o bok białego sedana. Wszystko dzieje się błyskawicznie – kobieta podchodzi do pojazdu, wymienia z mężczyzną znaczące spojrzenie, przegląda się w lustrze i… dostrzega siebie w makijażu i rozpuszczonych włosach, ubraną

w niebieską sukienkę. Podnosi wzrok i zwinnie obracając się, zrzuca korporacyjny strój, pokazując się w widzianej przed momentem w lustrze eleganckiej sukni. To samo czyni po niej mężczyzna, ubrany odtąd w stylowy garnitur. Oboje wsiadają do samochodu i pędzą przez miasto w rytm hitu Don’t Stop Me Now grupy Queen, podczas przejażdżki obdarzając się zmysłowym dotykiem i spojrzeniami.

Praktycznie niepotrzebny W tym krótkim filmie panuje dość typowy dla omawianej figury podział ról: mężczyzna-kierowca jest sprawczy, szarmancki, pewnie panuje nad samochodem. Kobieta-pasażerka, jest kusząca i kokieteryjna. Samochód, jak widzimy na początku reklamy, należy raczej do niego i jak nietrudno zauważyć – stanowi przynętę.

Z kampanii wyłania się więcej interesujących spostrzeżeń. Po pierwsze, autor reklamy niejako przepisuje samochód jako receptę na szarą codzienność osób w średnim wieku (mężczyzna i kobieta na końcu reklamy okazują się rodzicami dwójki oczekujących na nich dzieci, są prawdopodobnie małżeństwem). Auto odmładza parę i wprowadza ją w barwną rzeczywistość pełną romantyczności i erotyzmu.

Na tym poziomie widać, że jest to nadużycie, oparta o pospolite fantazje manipulacja.

Po drugie, praktyczne i funkcjonalne aspekty użytkowania samochodu nie mają w reklamie najmniejszego znaczenia. Z filmu promocyjnego potencjalny klient nie dowiaduje się niczego na temat bezpieczeństwa, ekonomiczności, wszechstronności czy nawet mocy pojazdu. Nie jest to jednak zaskakujące – praktyczny punkt widzenia w ogóle nie jest tu potrzebny, jedyną funkcją samochodu ma być możliwość odbycia ekscytującej przejażdżki.

Reklamodawca składa jednak fałszywą obietnicę – ulice wielkiego miasta w godzinach zakończenia pracy, wbrew temu co widzimy na ekranie, nigdy nie są puste.

symboliczne znaczenie samochodów /

Samochód jako idea Spostrzeżenie o promowaniu samochodu jako obietnicy przeżycia danego doświadczenia bądź też odzwierciedlenia pewnej idei, nie zaś jako obiektu o wysokich walorach funkcjonalnych pokrywa się zresztą z wnioskami badaczy. Krzysztof Arcimowicz z Uniwersytetu w Białymstoku przeanalizował w pracy Znaczenia symboliczne oraz inne funkcje samochodu we współczesnej rodzinie 139 reklam SUV-ów dostępnych na polskim rynku w 2014 r. Jak się okazuje, najczęściej występującymi hasłami reklamowymi, przypisywanymi autom o teoretycznie rodzinnym charakterze były styl (21 razy), wolność (21), wszechstronność (19) oraz wyjątkowość (19). Łatwo dostrzec, że spośród powyższych pojęć jedynie wszechstronność wyraża pewną wartość funkcjonalną.

Styl, wolność i wyjątkowość, nawet gdyby rzeczywiście były obrazowane przez pojazd, nie dają się sprowadzić do żadnych użytkowych kryteriów.

Co więcej, jak pisze badacz, warstwa wizualna reklam oraz hasła promocyjne prawie w żadnym wypadku nie odnosiły się do rodziny. Czy naprawdę decydując się na zakup, nabywamy więc samochód?

Czy raczej decydujemy się na manifestację stylu, erotyczną przynętę, przedmiotową namiastkę wolności? A może atrybut, pozwalający wyeksponować nasze społeczne usytuowanie?

TECHNOLOGIA I SPOŁECZEŃSTWO

pujących. Jak słusznie konkluduje Arcimowicz, fenomen ten z całą pewnością występuje również dzisiaj. Co więcej, nabycie wysokiej klasy auta może być nie tylko wyrazem podkreślenia pozycji opartej na kapitale ekonomicznym, ale może też pełnić funkcję kostiumu społecznego, podkreślać styl życia i dobry smak zarówno właściciela pojazdu, jak i jego bliskich.

Post-socjalistyczne wahadło Problem ten wydaje się być szczególnie istotny w krajach byłego bloku socjalistycznego w Europie Środkowo-Wschodniej. Właśnie w tych pań-

Napiszmy nowe mity

Symbol statusu Prawdopodobnie najbardziej oczywistym, choć z pewnością zniuansowanym powodem zakupu samochodu z pobudek innych niż praktyczne, jest chęć ukazania wysokiego statusu ekonomicznego nabywcy. Auto znajduje się tu oczywiście wśród innych atrybutów, takich jak miejsce zamieszkania czy odzież, ale ze względu na mobilność (i przeważnie wielkość), a zarazem szerokie oddziaływanie wizualne na otoczenie, zdaje się zajmować wśród nich wyróżnioną pozycję. Według amerykańskiego socjologa Davida Gartmana zjawisko to sięga lat 20. XX w., kiedy spółka General Motors zaczęła corocznie produkować nowe, coraz bardziej stylowe modele samochodów. Firma zwiększyła tym ruchem popyt na nowocześnie wyglądające pojazdy, co było związane z faktem, że wyróżniały się one z otoczenia i w ten sposób podkreślały społeczny status ku-

doświadcza ogromnych problemów komunikacyjnych, takich jak olbrzymie korki, praktyczny zanik ruchu rowerowego i znaczne obniżenie bezpieczeństwa pieszych. I niewiele zapowiada zmiany – jak wynika z badania opublikowanego w 2018 r. przez Elonę Pojani, Dorinę Pojani oraz Veronique Van Acker, młodzi tirańczycy ze środowisk uniwersyteckich (w dużej większości kobiety, co jest charakterystyczne dla albańskich uczelni) planują w przyszłości posiadanie samochodu, nawet jeśli są do niego negatywnie nastawieni. Powód? Według badaczek odpowiedzią jest właśnie fakt, że auto stanowi symbol statusu.

Nie musiałoby wcale okazać się błędne przeniesienie tego wniosku na polski grunt.

stwach dynamika wzrostu liczby samochodów, a niekiedy ich ogólna liczba w przeliczeniu na mieszkańca (dobry, choć raczej niechlubny przykład stanowi Polska) jest wyższa niż w zachodniej części Starego Kontynentu. Gwałtowne okoliczności transformacji ustrojowej i towarzyszące im naśladowanie zachodniego (amerykańskiego) stylu konsumpcji pozwoliły na zbudowanie szczególnie silnej identyfikacji samochodu jako symbolu wolności i awansu społecznego. Państwem o pokrewnej do Polski historii transformacji ustrojowej jest Albania – w okresie socjalistycznym w jej stolicy, Tiranie, posiadanie auta było całkowicie zakazane. Od czasu odblokowania ruchu samochodowego, nieprzystosowane do niego miasto

Patrząc szeroko na problemy transportu, nie sposób lekceważyć praktycznych korzyści w y nik ając ych z posiadania prywatnego samochodu.

Choćby z powodu złego stanu komunikacji publicznej, bądź jej braku, w ogromnej części naszego kraju. Niemniej wiele wskazuje na to, że w powodującej ogromną presję środowiska przestrzeni zakorkowanych metropolii znaczna część odbywających się przejazdów samochodów jest zwyczajnie niewydajna. Mieszkańcom tych miast po prostu opłacałoby się zrezygnować z samochodu. Znów jednak oprócz sfery funkcjonalnej istotna jest tu warstwa symboliczna. Poszukując rozwiązań tej kwestii, niewystarczające może okazać się dalsze kreowanie czarnego PR-u samochodów.

Z powodu nawyków i symbolicznych przywiązań, ludzie wykazują tendencję do użytkowania aut w miastach, nawet jeśli są do nich negatywnie nastawieni. Rozwiązaniem tej kwestii może okazać się stworzenie nowej, pozytywnej mitologii zrównoważonego transportu, która sprawi, że ludzie odnajdą w przemieszczaniu się pieszo, jeździe rowerem, przejazdach tramwajami czy pociągami ten rodzaj symbolicznego spełnienia, który dziś towarzyszy użytkowaniu samochodów. Oprócz podkreślania praktycznych, zdrowotnych i środowiskowych korzyści alternatywnego transportu potrzebujemy przemawiającej do wyobraźni, dobrej, ekscytującej opowieści.

Przysłuży się ona i nam, i planecie. 0

listopad 2022

TECHNOLOGIA I SPOŁECZEŃSTWO

/ kobiety w polityce

Gdzie są kobiety?

Porównując badania opinii publicznej z 2009 i 2018 r. przeprowadzone w Unii Europejskiej, liczba osób, które zgadzają się, że kobiety nie powinny angażować się w politykę, bo to nie ich rola prawie się podwoiła. Również grupa respondentów twierdząca, że kobiety mają inne obowiązki obywatelskie niż mężczyźni, są mniej obeznane z polityką, która jest dla nich zbyt skomplikowana oraz że kobiety nie interesują się polityką znacznie się zwiększyła.

T E K S T:

M AG DA L E N A O S K I E R A

yniki badania podkreślają, że nadal istnieją bariery, z jakimi borykają się kobiety, które chciałyby się zaangażować politycznie. Należą do nich m.in.: nieprzejrzystość procesu tworzenia list wyborczych, ograniczony dostęp polityczek do procesu podejmowania kluczowych decyzji w partii oraz mniejsza widoczność w mediach. Z historycznego punktu widzenia, przyczyn niższego odsetka kobiet w polityce upatruje się w późniejszym uzyskaniu przez nie praw wyborczych, a także w funkcjonowaniu stereotypów dotyczących płci, które przekładają się na różne postrzeganie ról społecznych kobiet i mężczyzn.

stwa. Dyskutowano też o normach społecznych i stereotypach skierowanych przeciwko kobietom-przywódczyniom politycznym. Przykłady określonych przez uczestników stereotypów to: miejsce kobiety jest w kuchni, kobiety nie mają czasu na politykę, bo muszą zajmować się dziećmi, kobiety nie mają wystarczających kompetencji i zrozumienia polityki, aby móc się w nią aktywnie angażować, kobiety są zbyt wrażliwe i emocjonalne na politykę, polityczki muszą ładnie wyglądać, dbać o siebie i nosić odpowiednie ubrania.

W

Invest in women!

46–47

Wspólna sprawa

źródło: pixabay

Takie opinie Europejczyków zainspirowały Stowarzyszenie Youth Human Impact do zrealizowania projektu – kursu szkoleniowego dla młodych aktywistów politycznych i pracowników młodzieżowych pod nazwą Invest in women to make them leaders!, który odbył się w sierpniu w Olsztynie. Udział w nim wzięło 24 uczestników i uczestniczek z 8 państw – Bułgarii, Grecji, Polski, Gruzji, Estonii, Ukrainy, Białorusi i Armenii. Projekt koncentrował się na tematyce uczestnictwa kobiet w życiu politycznym, obywatelskim oraz w procesach decyzyjnych, a także na feminizmie i równości płci. Jego celem było wyposażenie uczestników w nowe kompetencje, narzędzia i metody w zakresie pracy z młodymi kobietami.

Uczestnicy i uczestniczki uczyli się, jak rozwijać się jako liderzy i liderki. Zgłębiali również nowe metody i techniki edukacji pozaformalnej oraz skuteczne strategie komunikacji. Poznali przykłady kobiet-liderek i działań feministycznych podejmowanych w ich krajach oraz uczyli się, jak sami mogą działać na rzecz wzmacniania pozycji kobiet i zwiększania ich widoczności w życiu politycznym i społecznym swoich krajów. Projekt miał na celu wyjaśnienie, dlaczego promowanie równości płci ma znaczenie dla demokratycznego, nowoczesnego społeczeń-

rych kobiety są dyskryminowane. Zaobserwowali, że w ich państwach kobietom trudno jest przebić się ze swoim programem, ponieważ scena polityczna i partie polityczne na wszelkich poziomach władzy są zdominowane przez mężczyzn. Często mają trudności w kontaktach z przywódcami partii, nie są wysłuchiwane, co nie sprzyja realizowaniu własnych priorytetów politycznych. Uczestnicy, śledząc przekazy medialne zauważyli, że kobietom w polityce często nie okazuje się także należytego szacunku, np. poprzez zwracanie uwagi na ich wygląd i ubiór zamiast na kompetencje, umniejszanie ich zaangażowaniu i wiedzy. Są one również rzadziej zapraszane do mediów jako ekspertki, co powoduje, że są mniej widoczne w przestrzeni medialnej – w Polsce potwierdza to m.in. raport Instytutu Zamenhofa z 2021 r.

Na dwa etaty Kobiety, jak się jednak okazuje, często wykonują podwójną pracę – są odpowiedzialne za niemal wszystkie obowiązki domowe i równolegle pracują zawodowo. Na drodze kobiet do stanowisk politycznych stoją oczekiwania i normy społeczno-kulturowe mówiące o tym, że powinny zajmować się one domem i wychowaniem dzieci. Odsetek kobiet wybranych w ostatnich wyborach parlamentarnych w niektórych krajach uczestniczących w projekcie wynosił mniej niż 30 proc. Ponadto, uczestnicy projektu definiowali kluczowe problemy i obszary, w któ-

Prawa kobiet i równość płci to nie tylko sprawa samych kobiet, lecz także całego społeczeństwa. Aby być bardziej widocznymi i aktywnymi w sferze publicznej i obywatelskiej, kobiety potrzebują wsparcia mężczyzn i ich działania. Osiągnięcie równości płci polega na kwestionowaniu patriarchalnych przekonań, praktyk, instytucji i struktur, które napędzają nierówności między mężczyznami i kobietami.

Wymaga to również od mężczyzn działania na rzecz zmian, obalania szkodliwych stereotypów oraz pomocy kobietom w obowiązkach domowych.

Konkluzją projektu było stwierdzenie, że skoro kobiety stanowią ok. 50 proc. społeczeństwa, to mają prawo do równej reprezentacji w strukturach władzy. Bez tego ich interesy, postulaty i korzystne dla nich rozwiązania prawne nie są należycie uwzględniane. Projekt był manifestem feminizmu, siostrzeństwa, aktywności społecznej i orędownictwa na rzecz zmiany. Tego typu działania są niezwykle ważne dla budowania lepszego społeczeństwa europejskiego opartego na wartościach demokratycznych i równości płci. Inicjatywa została sfinansowana przez Unię Europejską w ramach programu Erasmus+. 0

gdzie poniesie pasja /

CZŁOWIEK Z PASJĄ belka cwelka zjadłaby precelka

Pasja kwestią przypadku?

Otwarcie przyznaje, że kocha wykładać. Prowadzi zajęcia na kilku wydziałach. Na co dzień zajmuje się badaniem pamięci, psychologią uczenia się i węchu. Profesor Ewa Czerniawska opowiada nam o swoim barwnym dzieciństwie w Afryce, przyjaźni z Philipem Zimbardo i odpowiada na pytanie, dlaczego jej pasją jest psychologia.

R O Z M AW I A Ł :

A DA M PA N TA K

M agiel: Robiła pani w swoim życiu wiele różnych rzeczy (zdziwienie na twarzy pani profesor i śmiech): tłumaczyła pani książki z języka francuskiego i angielskiego, była pani Dziekanem Wydziału Psychologii, zajmuje się pani psychologią pamięci i uczenia się, jest pani autorką kilkudziesięciu publikacji.

EWA CZERNIAWSKA: Może zacznę od tego, że ponieważ szanuję lasy, obiecałam sobie, że więcej niż dziesięć książek nie napiszę. Jestem już blisko tej granicy. Mam plan, by jako zakończenie swojej pracy albo już na emeryturze napisać Współczesną psychologię węchu. Natomiast jeśli chodzi o artykuły naukowe i innego typu publikacje, to jest ich znacząco ponad sto.

Dodatkowo prowadzi pani zajęcia na kryminalistyce.

Tam mam wykłady ze wstępu do psychologii, tzw. klasyczny michałek, ale oczywiście staram się sprawić, by wykład był jak najbardziej przydatny. Na kryminalistyce są trzy ścieżki: ogólnokryminalistyczna, biologiczno-genetyczna i chemiczno-fizyczna. Przygotowanie psychologiczne u studiujących jest bardzo różne, całkiem duże grono ze ścieżki ogólnokryminalistycznej miało już do czynienia z psychologią. Początkowo bardzo mnie zaskakiwało, że część kursantów, którzy mieli zagwarantowane zaliczenie na podstawie analogicznego przedmiotu z innego wydziału, mimo to przychodziła na mój wykład. Student, który nie musi chodzić na zajęcia, a jednak na nie chodzi, to rzeczywiście ciekawostka. Od pewnego czasu jestem bardziej zaangażowana w niektóre zajęcia na Artes Liberales. Zaczęło się od współprowadzenia doktoratu jednej z moich studentek. Program doktorski nazywał się Natura i Kultura. Każdy doktorant pisał o czymś innym, wszystkie prace doktorskie były interdyscyplinarne, np. ktoś pisał o grupizmie w kinie japońskim, ktoś inny o wątku niepełnosprawności w literaturze południowo-amerykańskiej, inna osoba o kreowaniu przestrzeni i pomnikach stawianych przez człowieka oraz o pomnikach przyrody. Jak widać od Sasa do Lasa, ale zaznaczam, że było to bardzo rozwijające doświadczenie. Co miesiąc mieliśmy seminarium, przed którym trzeba było dużo czytać, wszyscy musieli, nie tylko doktoranci, lecz także promotorzy. W zeszłym roku zaczęłam także współprowadzić seminarium licencjackie na antropozoologii i muszę przyznać, że pierwszy rok był dla mnie trudny. Musiałam dużo czytać, bo na antropozoologii za bardzo się nie znałam, raczej odpowiadałam za metodologię.

Jeśli chodzi o same początki, kiedy rozpoczęło się pani zainteresowanie nauką?

Wiem, że pani tata był profesorem prawa, zapał do nauki wyniosła pani z domu?

Skąd wzięło się w pani zainteresowanie nauką, na dodatek tak szeroko rozumianą?

Nie, trzeba być przytomnym! Prawdziwych profesorów o szerokich umysłach jest coraz mniej, jest to ginący gatunek. Mam na myśli osoby o rozległej wiedzy z różnych dziedzin, nie tylko z własnej, choć jednocześnie będące ekspertami we własnej specjalności. Zdecydowanie częściej przychodzą mi do głowy przykłady profesorów nauk humanistycznych lub społecznych, ale można też znaleźć przykłady profesorów nauk ścisłych, którzy łączą swoje ścisłe zainteresowania z głęboką ref leksją nad metodologią, historią nauki albo innymi dziedzinami nauki. Nie będę podawać nazwisk, bo nie chciałabym

nikogo pominąć. Miałam szczęście, ponieważ gdy miałam trzy lata, mój ojciec dostał propozycję pracy jako ekspert ONZ w Indonezji. Najpierw poleciał tata, potem ja z mamą. Widocznie się sprawdził, bo dostał kolejne propozycje: trzy lata w Mali i trzy lata w Nigrze. W Mali tata został koordynatorem działań międzynarodowych na terytorium całego kraju, resident representative UNDP, kierował działaniami ONZ, FAO, UNESCO, UNICEF itd. Oczywiście dzięki temu poznałam różne kraje, różnych ludzi, często bardzo ciekawych. Jedna ze znajomości, która przychodzi mi do głowy, to Wacław Makowski – jedyny przedwojenny dyrektor LOT-u, wsławił się jako pionier pewnej trasy lotniczej. W czasie II wojny światowej trafił do Wielkiej Brytanii, do R AF-u, co nie zaskakuje w tej sytuacji.

Potem miał szczęście, bo trafił do Kanady, a nie został w Wielkiej Brytanii, gdzie pewnie byłoby gorzej. Po wojnie pracował w IATA, później bił się w piersi, ponieważ nadzorował budowę lotniska w Kabulu, które posłużyło do działań niekoniecznie pokojowych. Makowski był uroczym człowiekiem, gawędziarzem. W 1968 r. odwiedziłam go z rodzicami w Kanadzie. Panowała wtedy wyjątkowo mroźna zima w USA. Mieliśmy lecieć z Hot Springs do Waszyngtonu i dalej do Montrealu. Z powodu śnieżycy małe awionetki nie mogły wystartować, więc zostaliśmy przewiezieni ogromnymi limuzynami, co trwało niesamowicie długo. W Waszyngtonie musieliśmy czekać na jakikolwiek wolny samolot, bo w pierwszej kolejności wypuszczano samoloty z chłopcami do Wietnamu. Nigdy tego nie zapomnę – młodzi chłopcy, z których wielu nie wróciło, a ci, którzy wrócili – wiemy w jakim stanie. W końcu dotarliśmy do Montrealu. Był środek nocy; rodzice myśleli, że spędzimy noc na lotnisku. Wtedy pojawił się Wacław Makowski. Jestem lotnikiem, mam znajomości. Śledziłem waszą trasę, wiedziałem, kiedy będziecie . To oczywiście czasy, kiedy jeszcze nie było radaru lotnicznego. Poznałam naprawdę wielu ludzi o wyjątkowej historii, za co jestem wdzięczna.

A jeśli chodzi o obcokrajowców? Czyje wspomnienie pozostało w pani pamięci?

Bardzo dobrze wspominam nieliczne, ale jednak, kontakty z U Thantem, sekretarzem generalnym ONZ. W Nigrze sytuacja była bardzo specyficzna, Polska nie miała wtedy stosunków dyplomatycznych z Nigrem, mało który kraj miał. Było to bardzo biedne państwo, do dziś niestety niewiele się zmieniło. Jeśli chodzi o korpus dyplomatyczny to składał się on z trzech grup: przedstawicieli krajów afrykańskich z UJA, ambasadorów Francji i Belgii oraz całej reszty, czyli ambasadora RFN-u, ambasadora Formozy (czyli, jak mówi się obecnie: Tajwanu), ambasadora Izraela i mojego ojca jako przedstawiciela nie Polski, ale oczywiście ONZ. Nawet jak na tamte czasy było to dla mnie bardzo egzotyczne towarzystwo. Dodatkowo zastępcą mojego ojca był z pochodzenia Libańczyk, syn bogatego bankiera i playboy. Proszę sobie wyobrazić tę mieszankę! Ambasador Izraela i libański playboy. Kiedy wybuchła wojna sześciodniowa, zastępca mojego ojca powiedział: jutro już będzie po sprawie, z każdym dniem jego entuzjazm słabł. 1

listopad 2022

CZŁOWIEK Z PASJĄ

/ gdzie poniesie pasja

Po takim barwnym dzieciństwie i młodości wraca pani do Polski i…

Znowu kwestia przypadku?

Do Polski wracałam co wakacje.

Chyba tak! Jakby się nad tym zastanowić... (chwila przerwy) Gdybyśmy poszli tym tropem, który czasami ironicznie podejmuję, to skoro każdy z nas psychologów zajmuje się tym, z czym ma największy problem, to może ja miałam taki z uczeniem się (śmiech).

Do dziadków?

Nie. Babcia od strony mamy mieszkała w Wilnie, przeniosła się kiedyś do Polski na prawie rok, ale byłam za mała, by to pamiętać. Dziadek zmarł bardzo młodo. Natomiast co do rodziców mojego ojca: dziadek zmarł w wieku 92 lat, kiedy miałam dwa latka. Babcia zmarła, kiedy byliśmy w Mali. Przyjeżdżałam do Polski z mamą, bo rodzice chcieli, żebym zaliczała podwójnie szkołę. Zdradzę tajemnicę: w żadnym systemie szkolnictwa nie ukończyłam nigdy trzeciej klasy. Pozostałe klasy od pierwszej do siódmej mam za to zaliczone podwójnie! W Mali byłam przez rok w szkole dla dzieci ekspertów ONZ. Bardzo mi się tam podobało ze względu na małe klasy, w których nie było dwóch osób mówiących tym samym językiem. Zmuszano nas do mówienia po francusku. Po roku zmieniłam szkołę na normalną, od razu z wyższym rocznikiem, stąd brak trzeciej klasy w moim życiorysie. Jak to było, gdy wróciłam do Polski? Też ciekawie! (śmiech). Mogłam pójść do liceum ze starszym rocznikiem, ale moi rodzice uznali, że powinnam douczyć się polskiego i rosyjskiego oraz chemii. Wcześniej chodziłam już do drugiej klasy liceum do tzw. classic 1 – mieliśmy dużo francuskiego, łaciny, greki. Przedmiotów ścisłych albo nie było, albo były bardzo okrojone. Profil klasyczny także był kwestią przypadku.

Po roku mieszkania w Nigrze skończyłam szkołę podstawową i przystąpiłam do egzaminu państwowego. Co ciekawe, egzaminu nie przeprowadzano w szkołach, ale w kinach, halach i innych ogromnych jak na nigerskie warunki przestrzeniach. O dziwo – zajęłam miejsce w pierwszej 20 ogólnokrajowej rywalizacji. Było to chyba kwestią przypadku, bo kiedy przyjechałam do Nigru dostawałam same zera z dyktand, a tu proszę! Taki rewelacyjny wynik po roku. Na podstawie testu zostaliśmy podzieleni: 30 pierwszych miejsc – classic 1, 30 kolejnych – classic 2 , 30 kolejnych – modern 1, itd. Kolejne etapy edukacji to koledż i dalej na przykład szkoła pielęgniarska. Nikt nikogo nie pytał: kim chcesz być? – o wszystkim decydowały wyniki tego testu. Zupełnie bez sensu! W Polsce spotkało mnie wiele ciekawych rzeczy.

Wszytko może być interesujące i być okazją do nauki. W liceum zaczęłam łączyć przyszłość z chemią (moja mama co prawda skończyła farmację, ale pracowała jako chemik). Mama zajmowała się chemią organiczną, mnie kręciła bardziej chemia nieorganiczna. Potem myślałam, że pójdę na prawo.

Dlaczego jednak nie prawo?

Mój ojciec był profesorem prawa, trzykrotnie był dziekanem WPiA. Miał zostać nim po raz czwarty, ale wybrano go na stanowisko rektora uniwersytetu w Toruniu. Gdybym się nie dostała na prawo, to byłby wstyd dla mojego ojca. Gdybym się dostała, zawsze miałabym z tylu głowy, że nie zawdzięczam tego wyłącznie sobie. Zawsze uważałam, że lepiej nie zawdzięczać osiągnięć innym. Później przez chwilę miałam zupełnie inny plan na życie, chciałam pracować w peace corps w krajach takich jak Niger. Niestety dowiedziałam się wtedy kilku rzeczy. Po pierwsze: wybór tego typu organizacji oznaczał paszport w jedną stronę, co nie bardzo mi się podobało jako pomysł na życie. Po drugie, ktoś bardzo mądry powiedział mi wtedy: słuchaj, jesteś bardzo młoda, niczego jeszcze nie wiesz, najpierw naucz się czegoś, a później będziesz mogła zacząć coś robić . Prawo odpadło, najbliżej prawa była psychologia. Tak się złożyło, że się dostałam.

A psychologia pamięci dlaczego?

Właściwie nie wiem.

48–49

Skoro znała pani tyle języków, to chyba nie?

Nie, bez przesady. Powinnam znać ich więcej.

A propos znajomości języków: pomogło to pani jakoś w późniejszej pracy np. w badaniu dwujęzyczności?

Nie, ja nie zajmuję się dwujęzycznością. Natomiast jeden mój student zrobił bardzo ciekawe badania w ramach pracy empirycznej z udziałem osób dwujęzycznych. Mówiąc zupełnie poważnie, uważam, że warto znać języki. Znając język miejsca, do którego się jedzie, można zanurzyć się w normalnym ludzkim życiu, nie takim, jakim go widzimy na ekranie, czy zza szyby, tylko prawdziwym. Rzeczywiście ja bardzo dobrze znam francuski, dlatego, kiedy jadę do kraju frankofońskiego, nie mam żadnych problemów z porozumiewaniem się. Co najwyżej słyszę pytanie: z której jesteś prowincji?, nie: gdzie się nauczyłaś francuskiego? Chciałabym kiedyś jeszcze raz pojechać do tych miejsc w Afryce, w których byłam tak długo w młodości, ale, jak wiadomo, jest tam teraz bardzo niebezpiecznie. Poza tym nie wiem, czy chciałabym zobaczyć zdewastowane częściowo Timbuktu. Raz, dwa razy w roku jeżdżę z mężem do Tunezji albo do Maroka.

Oba państwa są francuskojęzyczne, w obu Sahara, każdy od dziecka uczy się francuskiego. Ostatnio, gdy przylecieliśmy w środku nocy do Tunezji wraz z grupą innych Polaków, recepcjonista hotelu, w którym byliśmy już trzy razy, od razu mnie poznał i ucieszył się, że będzie miał pomoc w komunikowaniu się z osobami, które nie znają francuskiego. Kolejnego dnia bardzo ciepło przywitała mnie szefowa recepcji. Takie drobne gesty życzliwości są bardzo miłe. Nawet jadąc do kraju, którego języka nie znam, staram się nauczyć podstawowych zwrotów: dziękuję, dzień dobry, do widzenia. Ludziom robi się chyba miło kiedy słyszą kiitos („dziękuję” po fińsku) albo zàijiàn („do widzenia” po chińsku).

Na koniec chciałbym zapytać panią o znajomość z Zimbardo.

Phil jest przeuroczym człowiekiem, bardzo ciepłym i serdecznym. Kiedyś wspominałam mu jakoś na marginesie, że kolekcjonuję magnesy. Gdy kolejny raz się spotkaliśmy, dostałam od niego magnes. Z resztą Phil, kiedy z kimś rozmawia, koncentruje się wyłącznie na tej osobie i zapamiętuje. Pewnego razu byliśmy razem w telewizji, ja jako tłumaczka symultaniczna jego wypowiedzi. Jeden z kamerzystów podszedł do niego i powiedział, że jego żona jest psychologiem i uczyła się z podręcznika Zimbardo. Phil zamienił z nim kilka słów. Po nagraniu podeszłam do kamerzysty i powiedziałam mu, że jeżeli spotkałby się z Philem za pięć lat, ten pamiętałby treść ich rozmowy.

Naprawdę?

Moim zdaniem tak. Powiedziałabym, że w postawie Phila nie ma miejsca na rozproszenie uwagi, ale występuje pełna koncentracja na osobie, nawet jeśli zamienia z nią raptem kilka zdań.

To rzeczywiście rzadka umiejętność. Dziękuję bardzo za rozmowę. 0

Ewa Czerniawska prof. dr hab. Ewa Czerniawska – w latach 2008–2016 Dziekan Wydziału Psychologii UW, jeden z czołowych polskich autorytetów w zakresie psychologii pamięci i uczenia się. Tłumaczka z języka francuskiego i angielskiego, w pracy naukowej zajmuje się także psychologią węchu.

varia /

Varia Polecamy: 50 WARSZAWA Marzenia o metrze

Historia warszawskiej kolei podziemnej

55 CZARNO NA BIAŁYM Foto notatnik Każdy ma aparat w kieszeni

fot. Aleksandra Jasińska

64 FELIETON Dieta cud

Czym karmimy swój organizm?

Percepcje: rola religii DAV I D B E D N A R C Z Y K ały nasz świat odbieramy za pośrednictwem ukutych niegdyś w kulturze stereotypów i przesądów. Jednak mało gdzie mają one taki wpływ na politykę i rozumienie otaczającej nas rzeczywistości jak w przypadku błędnych wyobrażeń na temat państw.

Na przestrzeni wieków państwa rosyjskie, w tym Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, zawsze posiadały rozbudowane systemy zarządzania percepcją. Sam fakt, że wszyscy dobrze o tym wiemy, jest dowodem na skrajną nieefektywność tego modus operandi. Najlepsza reklama to taka, której nie odbieramy świadomie jako reklamy, Rosja zaś propagandę tworzyła zawsze... propagandową i karmiła nią, m.in. nas, na siłę. Mimo to przez ostatnie dekady rosyjski aparat propagandowy nabrał nowych kształtów. Państwo moskiewskie, dla korzyści politycznych, udaje dziś państwo religijne – jednakże warto popatrzeć na liczby. W Rosji w święta Bożego Narodzenia chodzi do cerkwi 1–3 proc. ludności – świątynie są budowane, lecz stoją puste. O religijności obywateli Federacji Rosyjskiej może też świadczyć fakt, że mniej więcej połowa ciąż kończy się tam aborcją.

W Polsce częstym motywem w wojnach i wojenkach kulturowych jest domniemany brak separacji państwa od Kościoła. Popatrzmy jednakże, jak wygląda ta sytuacja w reszcie Europy. W Zjednoczonym Królestwie intronizacja katolików jest

C

O religijności obywateli Federacji Rosyjskiej może też świadczyć fakt, że mniej więcej połowa ciąż kończy się tam aborcją.

zakazana, role monarchy i głowy Kościoła anglikańskiego są nierozdzielne, a strach przed katolicyzmem utrzymuje się już od XVI w. – czy możemy sobie wyobrazić obronę wiary katolickiej jako konstytucyjną funkcję prezydenta III RP? Najprawdopodobniej nie. Za to w Grecji prozelityzm (aktywne nawracanie) z prawosławia jest zakazany, grecki Kościół prawosławny ma również konstytucyjnie zagwarantowane prawa – półwysep Atos jest autonomiczną teokracją rządzoną przez mnichów i nie ma tam wstępu żadna kobieta. Jaka byłaby reakcja obywateli RP na próbę nadania autonomii klasztorowi na Jasnej Górze w Polsce? A co z progresywnymi Skandynawami?

Czwarty artykuł konstytucji Danii głosi: Ewangelicki Kościół Luterański jest kościołem państwowym Danii i jako taki jest wspierany przez państwo, a następne artykuły mówią, że król musi być członkiem tego Kościoła. Sprawa ma się podobnie w Norwegii (jeśli chodzi o religię monarchy) oraz Finlandii (gdzie status wyznania narodowego mają prawosławny i luterańsko-ewangelicki Kościół Finlandii). Co więcej, w Danii każda śmierć musi zostać zgłoszona do narodowego Kościóła Luterańskiego, który dopiero wydaje zezwolenie na pochówek. Mimo to większość Polaków postrzega wszystkie wyżej wymienione państwa jako mniej związane z religią niż Polska. Uważajmy na niuanse, bo bez nich nie zrozumiemy, jak rzeczywiście działają poszczególne społeczeństwa! 0

listopad 2022

WARSZAWA

/ kiedy Warszawa zeszła pod ziemię?

czekam na współpracę JakDojadę x Magiel

Marzenia o metrze Warszawa doczekała się pierwszego odcinka metra dopiero w 1995 r., przez długi czas pozostając jednym z największych europejskich miast bez kolei podziemnej. Jego budowa poprzedzona była licznymi nigdy niezrealizowanymi projektami, których część sięga jeszcze czasów przedwojennych.

T E K S T:

F I L I P W I EC ZO R E K

początkiem kwietnia 1995 r. rozpoczęła się nowa era w historii warszawskiego transportu publicznego.

Po dziesiątkach lat oczekiwań otwarty został pierwszy odcinek stołecznego metra. Zaraz po jego uruchomieniu zapanował istny szał. Mieszkańcy całej Warszawy zjeżdżali się, aby przejechać się prowadzącą z Politechniki na Kabaty linią, nawet jeśli na co dzień nie było im z jej trasą po drodze. Mało kogo obchodziły wtedy horrendalne opóźnienia przy budowie czy przestarzały już w momencie rozpoczęcia eksploatacji tabor. Liczyło się, że Warszawa wykonała kolejny krok w kierunku rozwiniętego świata.

Brak metra przez lata stanowił wstydliwy problem stolicy. Dość powiedzieć, że w momencie oddania pierwszego odcinka jedynymi europejskimi miastami podobnej wielkości bez kolei podziemnej były Sofia i Belgrad, zaś pobliskie Praga i Budapeszt mogły pochwalić się kilkoma liniami. Kiedy mieszkańcy innych środkowoeuropejskich stolic mogli cieszyć się metrem, w Warszawie istniało ono wyłącznie na zakurzonych deskach kreślarskich.

Z

Stracone szanse Pierwsze plany budowy metra w Warszawie datowane są na rok 1903. Nie zachowały się żadne szczegółowe informacje na ich temat, zresztą biorąc pod uwagę ówczesny kontekst historyczny trudno traktować je inaczej niż jako mało znaczącą ciekawostkę. Podziemna kolej była wówczas technologiczną nowością zarezerwowaną dla najbogatszych miast, do których Warszawy z czasów zaborów zaliczyć się nie da.

Inaczej sytuacja wyglądała już po odzyskaniu niepodległości. W międzywojennej Warszawie, podobnie jak całej II Rzeczpospolitej, panował planistyczny boom. Architekci i inżynierowie prześcigali się w tworzeniu mniej lub bardziej realistycznych wizji, mających uczynić z Polski potęgę. Jedną z nich był powstały w 1925 r. projekt budowy dwóch linii metra w Warszawie – z Muranowa na Plac Unii Lubelskiej oraz z Pragi na Wolę. Miasto wykonało wstępne badania geologiczne, powołało odpowiedzialny za budowę Referat Kolei Podziemnej oraz rozpoczęło poszukiwania współfinansującego inwestycję

50–51

zagranicznego inwestora. Wielki Kryzys zmusił Warszawę do odłożenia planów budowy metra na później. Te powróciły w roku 1938. Tym razem rozmach projektu był o wiele większy, zakładano zbudowanie siedmiu linii w ciągu zaledwie 35 lat. Budowa pierwszej z nich, będącej przedłużonym do Placu Wilsona wariantem trasy północ–południe ze starego projektu, rozpocząć miała się już w połowie lat 40. Ten ambitny plan został brutalnie storpedowany przez wybuch II wojny światowej.

no jej całkowicie. W późniejszym okresie popularny stał się mit, jakoby podziemna kolej miała być odrzuconym na rzecz Pałacu Kultury prezentem od Stalina dla odbudowującej się Warszawy.

Jest to zwykła miejska legenda, w dodatku szyta grubymi nićmi, zważywszy na to, że koszty budowy sieci metra są nieporównywalnie wyższe niż w przypadku pojedynczego wieżowca. Ostateczny cios tej teorii zadaje fakt, że PKiN powstawał w tym samym okresie, co eksperymentalny odcinek na Targówku.

Metro dla wojska

Zakazane m-słowo

Nie trzeba było wiele czasu od opadnięcia wojennego kurzu, aby Warszawa wróciła do marzeń o metrze. Już w 1945 r. powstały pierwsze plany miejskiej kolei dla odbudowującego się miasta.

Niemal doszczętne zniszczenie lewobrzeżnej części stolicy umożliwiły jej przeorganizowanie tak, aby większa część sieci przebiegała nad ziemią, co znacząco redukowało potencjalne koszty. Zupełnie odwrotne plany w tej kwestii miał ZSRR. Moskwa chciała budowy metra na całej długości przebiegającego około 40 metrów pod ziemią, tak aby w razie wojny stacje można było wykorzystać jako schrony, a po torach mógł odbywać się transport zaopatrzenia dla wojska. Armii podporządkowany został również nowy projekt sieci. Planowano, aby miała kształt litery „T”, a za najpilniejszą realizację uznawano fragment z Targówka do Dworca Gdańskiego. Nie było to podporządkowane bynajmniej względami urbanistycznymi, chodziło o zapewnienie awaryjnego połączenia kolejowego między wschodnią a zachodnią Warszawą na wypadek zniszczenia mostów na Wiśle. Mimo nieposiadającego racji bytu z planistycznego punktu widzenia przebiegu, wizja z lat 50. miała jedną znaczącą przewagę nad jej przedwojennym odpowiednikiem – udało się zacząć jej realizację. Na Targówku wybudowany został ponad kilometrowy tunel doświadczalny, powstały dokładne projekty poszczególnych stacji, mających swoim stylem przypominać te moskiewskie. Nie przewidziano jednak, że robotnicy na swojej drodze napotkają podmokłe grunty, wymuszające znaczne zwiększenie kosztów budowy. Okazało się to być przeszkodą nie do pokonania, toteż w 1953 r. budowę przerwano, a po czterech latach zaniecha-

Porzucenie budowy metra było dla PRL-u kompromitacją. Projekt był mocno pompowany przez propagandę, budowniczych kolei nazywano w prasie bohaterami, a dodatkowo snuto teorie o dalszej rozbudowie sieci i powstaniu w dalszej perspektywie trzeciej linii prowadzącej na Wolę. Nic dziwnego, że cenzura zakazała poruszania w mediach niewygodnego dla państwa tematu. Przez pewien okres zabronione było pisanie o metrze w ogóle. W pierwszych powojennych dekadach metro przestało być bowiem luksusem, a stało się nieodzownym elementem infrastruktury największych metropolii. Nowe, rozległe sieci powstały nie tylko w zachodnich miastach takich jak Wiedeń, Amsterdam czy Rzym, ale nawet w niektórych stolicach krajów bloku wschodniego.

Metro udało się zbudować Pradze, o nowe odcinki wzbogacił się Budapeszt, nawet w gospodarczo stojącym gorzej od Warszawy Bukareszcie powstała jedna linia, a przy kolejnych trwały prace konstrukcyjne. Stolica Polski tymczasem została z kilometrowym, zalanym przez wody gruntowe betonowym tunelem na wschodnich przedmieściach. Na początku lat 70. wiadome było, że nigdy nie zostanie on wykorzystany. Opracowany został kolejny projekt, tym razem już metra płytkiego. Ustalono, że kręgosłupem planowanej sieci będzie linia północ–południe, przebiegająca z fatalnie skomunikowanego z resztą miasta Ursynowa na Bielany. Jak się okazało, była to wizja przełomowa. W 1982 r. pomimo trudności wywołanych stanem wojennym i sankcjami, w ziemię wbita została pierwsza łopata. Tym razem,

wycieczki górskie w stolicy /

Mimo że od 2008 r. pierwsza linia warszawskiego metra otwarta jest na całej swojej planowanej długości, w rzeczywistości nie została ona jeszcze dokończona. Na liście wybudowanych stacji brakuje pozycji o numerach A12 oraz A16. Pierwsza z nich, Plac Konstytucji, powstać miała pomiędzy Politechniką a stacją Centrum,

Korona Warszawy

śli uda im się go dotrzymać, nie jest pewne, czy nowe stacje w centrum kiedykolwiek powstaną.

Pomijając ogromne koszty budowy, wymuszałoby to długotrwałe, powodujące paraliż miasta zmiany organizacji ruchu, zarówno w metrze, jak i na powierzchni. Z drugiej strony, rozwiązałoby to występującą na pierwszej linii absurdalną sytuację, gdzie stacje metra w ścisłym centrum są oddalone od siebie bardziej niż poza nim. Czas pokaże, czy staną się one rzeczywistością dla mieszkańców Warszawy, czy też pozostaną znaną tylko nielicznym ciekawostką. 0

Górk a Ka zurk a Górk a Sz częś liwi cka Kop iec M oczy dłow ski Gno jna Góra Kop ie War c Pows szaw tani skie a go

Zaginione stacje

natomiast druga, Muranów, pod skrzyżowaniem ulic Andersa i Anielewicza. Zrezygnowano z nich w 1989 r., tłumacząc się względami finansowymi i obiecując ich zbudowanie w lepszych czasach. Kiedy te nadeszły, priorytetem stało się powstanie drugiej linii metra. Powstanie brakujących stacji wciąż uwzględnione jest w planach zagospodarowania przestrzennego, w 2019 r. ogłoszono i rozstrzygnięto nawet przetarg na ich zaprojektowanie. Mimo to projekt nie powstał do dziś, wykonawcy poprosili o przedłużenie terminu do 2023 r. Nawet je-

Kop a Cw ila

pomimo braku dostępu do zachodnich technologii, zapaści gospodarczej i olbrzymich opóźnień udało się zrealizować projekt.

WARSZAWA

Lekka zadyszka, wiatr we włosach, delikatne rumieńce na twarzy i rozgrzane mięśnie. Już niedaleko, jeszcze kilka metrów… jest! Bierzesz głęboki wdech i z oczami szeroko otwartymi podziwiasz ją, rozciągającą się po horyzont Warszawę.

T E K S T:

JULIA PIERŚCIONEK

naturze człowieka leży dziwna chęć zdobywania górskich szczytów, nieważne, czy w rzeczywistości są one himalajskimi ośmiotysięcznikami, czy małymi pagórkami. Przez stulecia drałujemy pod górę w pocie czoła, by stanąć na samym czubku, odetchnąć z ulgą i zachwycić się malującym się przed nami widokiem. Wspaniałe uczucie! A nasze miasto, nawet jeśli jego najwyższe szczyty to te ze szkła i metalu, umożliwia nam przeżywanie go na co dzień.

Korona Warszawy to sześć najwyższych wzniesień stolicy. Na pierwszym miejscu Górka Szczęśliwicka (152 m n.p.m.), później Górka Kazurka (również znana jako Wzgórze Trzech Szczytów) na Ursynowie (133,9 m n.p.m.), zaraz za nią Kopiec Moczydłowski na Woli (130,5 m n.p.m.), Kopiec Powstania Warszawskiego (120 m n.p.m.), Kopa Cwila (108 m n.p.m.) oraz Góra Gnojna na Starym Mieście, której wysokość nie jest dokładnie znana.

Dwa z powyższych szczytów znajdują się na terenie mojej ukochanej dzielnicy – Ursynowa.

Są to genialne miejsca na spotkania w plenerze i, mimo że już jesień za pasem, to warto je zapamiętać planując nie tylko wiosenne i letnie wieczory, ale i zimowe spacery.

nikiem na szczyt, a tam usiądziemy na ławeczce i będziemy mogli podziwiać widok na całą Dolinkę Służewiecką. Sam szczyt leży w obrębie Parku im. Romana Kozłowskiego, który jest skromnie, ale i dobrze zagospodarowany. U podnóża góry znajdują się dwa place zabaw, siłownia plenerowa, ścieżka rowerowa i ławki parkowe.

W lecie na Kopie odbywają się Dni Ursynowa, kino plenerowe lub organizowane są strefy kibica np. podczas mistrzostw.

Zimą górka jest oblegana przez saneczkarzy-amatorów, a nawet początkujących narciarzy. Ciekawostką jest to, że pod koniec lat 80. na Kopie funkcjonował najprawdziwszy wyciąg narciarski typu orczyk! Przetrwał 10 lat, aż nie rozkradziono go i nie zdewastowano do reszty. By odwiedzić to miejsce, radzę wybrać metro i wysiąść na stacji Ursynów, stamtąd dojdziemy pod Kopę w trzy minuty. Polecam to miejsce zarówno na romantyczne przechadzki o każdej porze roku, jak i na spacery z psem, bieganie, jazdę na rowerze czy też spotkania ze znajomymi.

Kopa Cwila

Podobnie jak Kopa Cwila, Górka Kazurka wyrasta z ursynowskiego blokowiska. Jest zdecydowanie bardziej dzika (co od jakiegoś czasu jest uporczywie zmieniane – ku mojemu

W

Jest to właściwie brama Ursynowa, bo znajduje się tuż przy granicy z Mokotowem.

Po jej wschodnim stoku wdrapiemy się chod-

Górka Kazurka

ubolewaniu) i skrzętniej ukryta w dzielnicowym krajobrazie. Kazurka, czy też jak ktoś woli, Wzgórze Trzech Szczytów, położona jest w parku im. Cichociemnych Spadochroniarzy AK na Natolinie, nieopodal ulicy Kazury. To wzgórze przez ostatnie lata stało się rajem dla rowerzystów górskich i miłośników sportów ekstremalnych. Na jego stokach został stworzony Bikepark Kazoora, który cieszy się bardzo dużą popularnością.

W zimę górka oczywiście zajmowana jest przez dzieciaki szalejące na sankach. U podnóża Kazurki znajdują się park i plac zabaw dla psów, wiata z miejscem ogniskowym, ruiny folwarku oraz, kawałek dalej, wejście do Lasu Kabackiego, gdzie z kolei rozciągają się piękna łąka i stare tory kolejowe, przy których znajduje się oczko wodne. Samo miejsce jest idealne na swobodne spacery z psami, jazdę na rowerze czy pikniki, a ze szczytu Górki uda nam się dostrzec nawet śródmiejskie drapacze chmur!

Jeśli lubicie odkrywać Warszawę z różnych perspektyw lub jeśli po prostu lubicie oglądać nasze miasto „z góry”, gorąco zachęcam was, drodzy czytelnicy, do zdobycia Korony Warszawy! W następnym numerze Magla będę kontynuowała swoją opowieść o kolejnych dwóch szczytach: Górce Szczęśliwickiej i Kopcu Moczydłowskim. 0

listopad 2022

REPORTAŻ

/ neuroatypowość

Nie oceniajcie, składam ten dział gościnnie

Zmienione zmysły Czy zastanawialiście się kiedyś, jak wyglądałoby wasze życie, gdyby wasz mózg był stworzony w inny sposób?

Mam na myśli drastyczne różnice pod względem jego struktury. Trudno jest to sobie wyobrazić, gdyż takie zmiany oznaczayby, że nasze zmysły działają kompletnie inaczej.

T E K S T:

ALICE GUIMARD

I

stnieją ludzie, zaliczani do neuroróżnorodnych, którzy potrafią odpowiedzieć na to pytanie. Ponadto powstają filmy, które dają namiastkę tego, jak mogłoby wyglądać ich życie. Jako ktoś, kto znajduje się w spektrum autyzmu i ma ADHD, widzę i wchłaniam wszystko wokół mnie jak gąbka, aż do całkowitego przytłoczenia. Zdecydowałam się o tym napisać, bo mam dosyć mediów kreujących moją przypadłość jako zło i źródło cierpienia. Owszem, może ona czasami utrudniać życie, ale to nie powód, by przedstawiać je tylko w ciemnych barwach.

*** Osoby z autyzmem i ADHD często mają problem ze zwróceniem uwagi na to, co dzieje się wokół nich. To sprawia, że może być im trudno wychwycić subtelne zmiany w środowisku, co czasami prowadzi do wypadków. Bądź odwrotnie, zdarza się, że w zwiększonym stopniu odbierają wszystko z otoczenia i jest to dla nich przytłaczające. W moim przypadku jest to ten

52–53

drugi rodzaj. Każdy dźwięk, zapach, widok oraz szczegóły dotyczące zachowania ludzi – zauważam w nich nawet najdrobniejsze zmiany. Muszę położyć się na macie z igłami, żeby odpocząć od ciągłego natłoku informacji, aby mój umysł mógł przetwarzać je w bardziej racjonalny sposób. Doświadczam tej nadpobudliwości w postaci niepokoju i paranoi. Niektóre osoby z autyzmem lub ADHD mogą mieć trudności z interpretacją różnych bodźców. Niektórzy na przykład mogą mieć problem z percepcją uczucia dotyku. Lekki dotyk może być odczuwany jak szpilki, ale rzeczywiste szczypanie już nie.

Propriocepcja – odczuwanie i świadomość pozycji i ruchu części ciała – również może nie być prawidłowa, co utrudnia osobie ocenę swojej pozycji w przestrzeni lub prawidłowe poruszanie kończynami. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego to schorzenia neurologiczne, które utrudniają mózgowi przetwarzanie przychodzących informacji sensorycznych. DSM5 (kryteria diagnostyczne zaburzeń psychicznych) stwierdzają, że powyższa przypadłość

nie jest oficjalnie uznana. Jednak niektórzy ludzie używają terminu parasolowego „zaburzenia przetwarzania sensorycznego" w odniesieniu do różnych czynników, które wpływają na zdolność jednostki do konwersji informacji sensorycznych. Zaburzenia wizji w spektrum zaburzeń autystycznych mogą powodować problemy z ostrością widzenia i postrzeganiem kolorów, co prowadzi do trudności w czytaniu i uczeniu się, a także w zabawie. Ten krótki artykuł ma na celu przekazanie informacji na temat problemów sensorycznych i tego, jak bycie osobą autystyczną wpływa na zmysły. Powody tych zmian są różne, ale głównie wynikają z innego sposobu, w jaki układ nerwowy przetwarza informacje. Oto przykłady tego, jak filmy i programy telewizyjne przedstawiają tę przypadłość.

Wszystko wszędzie naraz Chaotyczna przygoda sci-fi to serce Wszystkiego wszędzie naraz – filmu równie wzruszającego, co porywającego. Przedstawia on losy Evelyn Wang (Michelle Yeoh),

neuroatypowość /

Niezwykła prawniczka Woo Niezwykła prawniczka Woo zaczyna się od kłótni. Jung Myung-Seok, starszy adwokat z kancelarii Hanbada, sprzeciwia się temu, że prezes firmy, Han Seon-young, przydzielił do jego zespołu autystyczną prawniczkę.

Seon-young szybko go upomina: nie ma znaczenia, że taka jest. Liczy się to, że ukończyła najbardziej prestiżowy uniwersytet w Korei jako najlepsza w swojej klasie. Bohaterka filmu jest niezwykle wrażliwa na hałas i z tego powodu zawsze nosi słuchawki. Jako posiłek je tylko gimbap, ponieważ pociesza ją fakt,

że danie jest „niezawodne”, gdyż wszystkie składniki są widoczne na pierwszy rzut oka.

Jest również intensywnie zafascynowana wielorybami i często recytuje wyrwane z kontekstu fakty dotyczące morskich stworzeń. Scenarzysta serialu Moon Ji-won konsultował się z profesorem wczesnej edukacji specjalnej Kim Byung-gun z Korea Nazarene University przez rok, aby spróbować dokładnie przedstawić objawy autyzmu. Eksperci twierdzą, że dzięki temu będzie się on wydawał bardziej znajomy i niezagrażający społeczeństwu, które obecnie nie ma zbyt dużego rozeznania w tym temacie. Urzędnicy z Autism Society of Korea przyznali, że film Niezwykła prawniczka Woo rzeczywiście wywołał zainteresowanie Koreańczyków autyzmem i jego objawami przedstawionymi poprzez dziwaczne zachowanie Woo. Niektórzy wskazują, że jedyną nierealistyczną częścią historii Woo jest jej akceptacja ze strony współpracowników z kancelarii prawnej. Szef kancelarii podarł ostatnią stronę CV Woo, gdzie tłumaczy, że jest w spektrum autyzmu. Scena ta wskazuje, że jej przełożonego interesują tylko referencje i zdolności Woo wymienione wcześniej.

Kiedy Woo zaczyna mówić o wielorybach bez kontekstu lub doświadcza echolalii – objawu, który przejawia się bezsensownym powtarzaniem czegoś, co inna osoba mówi, jej szef ze spokojnym tonem stwierdza: No echolalia.

Koledzy Woo z kancelarii dają jej wskazówki społeczne w sposób, który może łatwo zrozumieć, ale także traktują ją jako równie kompetentną koleżankę. Dzięki postaciom z kancelarii Hanbada, które rozumieją odmienność Woo i traktują ją jak równą sobie, produkcja zasłużyła sobie na miano „zdrowej K-dramy” i „uzdrawiającej K-dramy”.

Czy jest to dobra reprezentacja?

Powyższe reprezentacje mają swoje wady, ale stanowią dobry początek, by rozbudzić zainteresowanie widzów. Ponadto pokazują, jak

rozrastają się sieć wsparcia i pomoc dla ludzi w spektrum autyzmu. Omówione filmy cechują się starannością narracji, dźwięku oraz doboru palety kolorów, a także wspaniałymi zdjęciami.

Eksploracja zaburzeń przetwarzania sensorycznego oczami głównego bohatera pomaga widzowi zrozumieć złożone tematy, które mogą być trudne do pojęcia, dopóki nie doświadczy się ich osobiście. Filmy te pokazują, jak owa przypadłość wpływa na głównych bohaterów i jak pokonują oni te przeszkody. Tego typu historie sprawiają, że społeczeństwu łatwiej jest postawić się na miejscu takiej osoby i odnieść się do zaburzeń przetwarzania sensorycznego.

Poniżej propozycje książek dla osób chcących bardziej zagłębić się w tematykę:

Aspergirls: Empowering Females with Asperger Syndrome – Rudy Simone Nerdy, Shy, and Socially Inappropriate: A User Guide to an Asperger Life – Cynthia Kim Odd Girl Out: An Autistic Woman in a Neurotypical World – Laura James Książki Tony’ego Attwooda. 0

grafika: Wikimedia Commons

która bierze na siebie ciężar uratowania multiwersum. Podczas swojej podróży spotyka, zwalcza i kocha wiele różnych wersji najbliższych jej osób, pokazując nam, że rodzina nie jest jednowymiarowa.

Szybko zostajemy wprowadzeni w manię życia Evelyn – jej zniszczone relacje z córką Joy (Stephanie Hsu) i mężem Waymondem (Ke Huy Quan), nie wspominając o stosie rachunków, które musi skontrolować. Jednak balansowanie między rodziną a biznesem to tylko ułamek chaosu, który ma nadejść. Daniel Kwan i Daniel Scheinert – scenarzyści, reżyserowie i producenci filmu – natychmiast wrzucają widzów w szereg absurdalnych scenariuszy. Chaos w życiu i umyśle Evelyn reprezentuje zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD).

Przypadłość, którą zdiagnozowano u Kwana, gdy był już dorosły. Film ukazuje neuroróżnorodność niezwykle szczegółowo, pokazując Evelyn jako kogoś, kto czuje wszystko, wszędzie, naraz. Projekt dźwięków, kolory i zdjęcia do filmu odzwierciedlają wyzwania związane z funkcjami wykonawczymi i różnice w przetwarzaniu sensorycznym.

Jest to wizualna reprezentacja tych różnic. Wyobraźcie sobie, że nie czujecie ciała, a wasz umysł jest podzielony i odczuwacie różne nastroje w tym samym momencie.

REPORTAŻ

listopad 2022

Niezwykła prawniczka Woo, fot. netflix.com

Wszystko wszędzie naraz, fot. filmweb.pl

REPORTAŻ

54–55

/ neuroatypowość

aparat masz w kieszeni /

CZARNO NA BIAŁYM to pismo jest apolityczne

Foto notatnik T E K S T I Z DJĘC I A : K A M I L W ĘG LI Ń S KI I NS TA G R A M: @W EG LI NS KI _ ysiące lat zajęło ludziom stworzenie czarnej skrzynki pozwalającej na stałe zapisać obserwowany kawałek świata. Aparat fotograficzny – pierwotnie dostępny jedynie dla profesjonalistów, techników fotografii, obecnie znajduje się w kieszeni każdego z nas. Puryści fotografii tradycyjnej uważają, że nic poza światłem padającym na kliszę pokrytą srebrem nie jest zgodne ze sztuką tego medium. Mogą oni z powodzeniem ominąć kolejnych parę bluźnierczych zdań, które zamierzam teraz popełnić, podobnie jak zdjęcia, tym razem zebrane z galerii mojego telefonu.

Szeroko zakrojone rozważania Susan Sontag w prawdopodobnie najbardziej znanym zbiorze esejów poruszających temat fotografii O fotografii, dotykają, między innymi, interesującego mnie

T

tematu „pstrykania” oraz „zbierania fotografii”.

Autorka porównuje je do „zbierania świata”. Kolekcjonerstwo tego typu, jak pisze, nadaje kształtu przeżyciom: zatrzymać się, zrobić zdjęcie i ruszyć dalej. Nie byłoby to jednak możliwe, gdyby nie powszechna dostępność urządzeń zapisujących światło. Dalsze rozważania Sontag, w otwierającym jej dzieło eseju, mówią właśnie o tym.

Wszechobecność aparatów fotograficznych skłania do wniosku, że czas jest ciągiem ciekawostek, zdarzeń zasługujących na sfotografowanie. Słowa te napisane na przełomie lat 70. i 80., w erze pierwszych automatycznych aparatów point-and-shoot nabierają dzisiaj nowego znaczenia. Wspomniane ciekawostki mogą być najróżniejsze, co kto lubi. Świetnie pokazał to Wojtek w 195. numerze Magla – ściągnijcie i sprawdźcie!

Utrwalenie wybranego kawałka świata w przeszłości zajmowało długie minuty, uniemożliwiając tym samym uchwycenie na przykład pełnych życia i energii ludzkich portretów.

Zapisanie choćby uśmiechu było praktycznie niewykonalne w czasach dagerotypu. Obecnie skonstruowanie czarnej skrzynki, która pozwoli chwycić chwilę, możliwe jest nawet… w jamie ustnej (polecam projekt Justina Quinnella Mouthpiece). Jest to ekstremalne podejście, pozwalające docenić moment, nadać mu specjalne znaczenie, a zarazem świetne przedsięwzięcie. Jednak dla znacznej większości ludzi wyciągnięcie telefonu, pstryknięcie i uwiecznienie przykuwającej uwagę chwili będzie wystarczającą celebracją ulotnego mgnienia, do czego zachęcam każdego dnia.

listopad 2022

CZARNO NA BIAŁYM / aparat masz w kieszeni

56–57

aparat masz w kieszeni /

CZARNO NA BIAŁYM

listopad 2022

99ZAOBSERWUJ NAS99 Teatr STUDIO im. S. I. Witkiewicza

Teatr STUDIO im. S. I. Witkiewicza

W MEDIACH SPOŁECZNOŚCIOWYCH Adres miejsca

Raj dla glutenożerców. Do tego – dwa w jednym. Dla miłośników słodkości Mr. Pancake przygotuje stos puchatych pancake’ów, które można by jeść samymi oczami. Wizualnie nie mają sobie równych. Zaś dla tych z ochotą na słone z pomocą przychodzą Pizza Boyz, którzy oferują włoską pizzę z amerykańskim twistem. Dla wielbicieli carbsów z carbsami poleca się Cheesarosaurus Rex – pizza z mac’n’cheese oraz cheetosami. Sam lokal wypada też bardzo fotogenicznie, dzięki neonowym barwom, huśtawkom oraz odrobinie industrializmu.

MG

99

Teatr STUDIO im. S. I. Witkiewicza Adres miejsca

Raj dla glutenożerców. Do tego – dwa w jednym. Dla miłośników słodkości Mr. Pancake przygotuje stos puchatych pancake’ów, które można by jeść samymi oczami. Wizualnie nie mają sobie równych. Zaś dla tych z ochotą na słone z pomocą przychodzą Pizza Boyz, którzy oferują włoską pizzę z amerykańskim twistem. Dla wielbicieli carbsów z carbsami poleca się Cheesarosaurus Rex – pizza z mac’n’cheese oraz cheetosami. Sam lokal wypada też bardzo fotogenicznie, dzięki neonowym barwom, huśtawkom oraz odrobinie industrializmu.

MG

KULTURALNA MAPA WARSZAWY NA INSTAGRAMIE

Adres miejsca

Raj dla glutenożerców. Do tego – dwa w jednym. Dla miłośników słodkości Mr. Pancake przygotuje stos puchatych pancake’ów, które można by jeść samymi oczami. Wizualnie nie mają sobie równych. Zaś dla tych z ochotą na słone z pomocą przychodzą Pizza Boyz, którzy oferują włoską pizzę z amerykańskim twistem. Dla wielbicieli carbsów z carbsami poleca się Cheesarosaurus Rex – pizza z mac’n’cheese oraz cheetosami. Sam lokal wypada też bardzo fotogenicznie, dzięki neonowym barwom, huśtawkom oraz odrobinie industrializmu.

MG

KULTURALNA MAPA WARSZAWY NA FACEBOOKU

Teatr STUDIO im. S. I. Witkiewicza

99

Adres miejsca

Raj dla glutenożerców. Do tego – dwa w jednym. Dla miłośników słodkości Mr. Pancake przygotuje stos puchatych pancake’ów, które można by jeść samymi oczami. Wizualnie nie mają sobie równych. Zaś dla tych z ochotą na słone z pomocą przychodzą Pizza Boyz, którzy oferują włoską pizzę z amerykańskim twistem. Dla wielbicieli carbsów z carbsami poleca się Cheesarosaurus Rex – pizza z mac’n’cheese oraz cheetosami. Sam lokal wypada też bardzo fotogenicznie, dzięki neonowym barwom, huśtawkom oraz odrobinie industrializmu.

MG

GRY

/ recenzje

Kobieca piłka w FIFA23 powoduje, że moja dziewczyna ogrywa mnie w każdym meczu... Jak żyć?

Koniec pewnej epoki OCENA:

88889 FIFA 23 fot. materiały prasowe

Producent: EA Sports Wydawca: Electronic Arts Platforma: PC, PlayStation 4, PlayStation 5 (recenzowana platforma), Xbox One, Xbox Series, Nintendo Switch (Legacy Edition)

P R E M I E R A : 3 0 W R Z E Ś N I A 2 02 2 R .

Dla większości wielbicieli elektronicznej piłki nożnej seria FIFA jest na rynku „od za-

kariery również uległ pewnym modyfikacjom. Nie wymaga już rozegrania każdego spo-

wsze”. Pierwsza edycja, jeszcze pod nazwą „FIFA International Soccer”, zadebiutowała

tkania od A do Z, a potrafi nas za to wrzucić w jakiś decydujący o wyniku meczu moment,

w 1993 r. Następnie, prawie co roku mieliśmy do czynienia z kolejną odsłoną serii przez

by nasz piłkarski awatar mógł np. uratować drużynę wyrównującą bramką.

prawie wszystkie generacje i rodzaje konsol oraz oczywiście na PC. Obecna odsłona pod

Techniczna strona tego tytułu to również dopracowanie graficzne i kolejny krok na-

tytułem „FIFA 23” będzie jednak ostatnią grą na licencji FIFA od Electronic Arts. Kolejna

przód w odwzorowywaniu fizjonomii licencjonowanych graczy. A tych jest oczywiście

część będzie wydana już jako „EA Sports Football Champions”.

cała masa, wraz z klubami i stadionami. Tłum na stadionach to też już nie jest prawie

Pod względem zawartości jest to jednak jeden z najważniejszych tytułów dla

nieruchoma bitmapa, a żyjący i przekazujący emocje zbiór postaci. Świetnie widoczny

całej serii. Po raz pierwszy mamy do czynienia z licencjonowanymi drużynami ko-

na powtórkach z akcji bramkowych. Całość składa się na dość kompletne doświadczenie

biecej piłki nożnej. A jedną z osób udzielających nam rad w trakcie tutorialu jest

gry w elektroniczną piłkę nożną.

Sam Kerr, czyli kapitanka kobiecej reprezentacji Australii w piłkę nożną.

Prawie 30 lat z serią FIFA na stałe zacementowało jej pozycję wśród najważniejszych

Popularne tryby, jak Ultimate Team, przeszły odświeżenie. A pewne standardowe

gier sportowych w historii. „FIFA 23” to godne pożegnanie z marką przez Electronic

elementy, jak na przykład budowanie drużyny, zostały znacznie zmodyfikowane – che-

Arts, a całość wygląda na naprawdę dopracowany tytuł, nie zaś jedynie odświeżenie

mia między graczami nie jest już aż tak istotna dla zwycięstwa i dobrej gry. Daje to

informacji o aktualnych transferach zawodników czy sponsorów lig krajowych.

MICHAŁ GOSZCZYŃSKI

zdecydowanie więcej możliwości na udział w drużynie grupy swoich ulubieńców. Tryb

Japoński Ragnarok OCENA:

88887 Valkyrie Elysium fot. Michał Goszczyński

Producent: Soleil Wydawca: Square Enix Wydawca PL: Cenega Platforma: PC, PlayStation 4, PlayStation 5 (recenzowana platforma)

P R E M I E R A : 2 9 W R Z E Ś N I A 2 02 2 R . ( P S 4 , P S 5), 1 1 L I S T O PA DA 2 02 2 R . ( P C ) Valkyrie Prof ile to relatywnie mało znana seria japońskich gier RPG. Zapocząt-

Pomiędzy kolejnymi starciami możemy eksplorować świat i rozwiązywać za-

kowana w 1999 r. na PlayStation miała dotychczas zaledwie cztery odsłony, nie

dania poboczne dawane nam przez duchy. Świat jest dość ciekawie zbudowany,

licząc portów na inne platformy. Po raz piąty z serią spotkamy się na PlayStation 4

ale liczba postaci, z jakimi przyjdzie nam się spotkać, nie jest zbyt oszałamiająca.

i PlayStation 5 dzięki Valkyrie Elysium. Warto zaznaczyć, że równocześnie z pracą

Niemniej zdobywanie przedmiotów niezbędnych do rekrutacji nowych pomocników

nad nową odsłoną serii twórcy pokusili się o pracę nad remasterem Valkyrie Prof i-

albo wykonywanie zadań jest całkiem przyjemne.

le: Lenneth z PlayStation 2. Początkowo miała wyjść tego samego dnia co Elysium, ale f inalnie przesunięto premierę na grudzień 2022 r.

Technicznie gra prezentuje się bardzo dobrze. Na PlayStation 5 animacja jest płynna i praktycznie nie da się zauważyć znaczących spadków liczby klatek na se-

Powoli zbliża się Ragnarok – ostateczna bitwa, która zniszczy świat. Odyn chce

kundę. Problemem jest za to kamera, która potraf i nieźle namieszać w trakcie

ocalić wszystkie królestwa od zagłady, tworzy Valkyrię i daje jej zadanie ocalenia

niektórych starć. Jest to na pewno element, który twórcy mogą poprawić w przy-

dusz, co ma pomóc w jego celu. Niektóre z napotkanych dusz – Einherjar – do-

szłych łatkach, ale na wersji „day one” bywało to momentami dość męczące.

łączą do Valkyrii i będą jej pomagać. Zamiast znanej z poprzednich części walki

Z pewnością można docenić powrót do świata Valkyrie Profile. Jest to solidny action

turowej twórcy postawili na grę akcji. I jest to zmiana wykonana wręcz świetnie.

RPG z ciekawie zarysowaną, choć przewidywalną, fabułą oraz niezłym systemem walki.

Dynamizm starć, liczba różnych kombosów i kombinacji z czarami daje szeroki wa-

Dla wielbicieli nordyckiej mitologii albo japońskich RPG to z pewnością interesujący tytuł,

chlarz możliwości. Do dyspozycji pozostaje też cała gama uzbrojenia różniącego

obok którego nie powinni przechodzić obojętnie.

się dość znaczącą i zmieniającego styl walki.

60–61

MICHAŁ GOSZCZYŃSKI

recenzje /

GRY

Moda na remastery nie mija OCENA:

88887 The Legend of Heroes: Trails from Zero fot. materiały prasowe

Producent: Nihon Falcom Wydawca: NIS America Platforma: PC, PlayStation 4 (recenzowana platforma), Nintendo Switch

P R E M I E R A : 27 W R Z E Ś N I A 2 02 2 R .

Seria Legend of Heroes od Nihon Falcom to jedna z najdłużej obecnych na rynku serii

Historia Lloyda jest jedną z głównych osi fabuły gry, ale, jak to bywa w przypadku JRPG,

japońskich gier RPG. W ostatnich latach dzięki podserii Trails of Cold Steel, recenzowa-

szybko znajdujemy towarzyszy niedoli, którzy również przynoszą ze sobą ciekawą przeszłość,

nej również na łamach Magla, zyskała na znaczeniu. Pozwoliło to twórcom odświeżyć

z którą przyjdzie nam się mniej lub bardziej zapoznać. Każdy z nich jest wyposażony w specjalne

katalog tych gier o tytuł wydany w 2010 r. na PlayStation Portable i niedostępny poza

urządzenie Orbment, które dzięki możliwości wykorzystania zdobytych w walce lub w wyni-

granicami Japonii.

ku craftingu Quartz umożliwiają odkrycie zaklęć lub umiejętności do wykorzystania w trakcie

Wersja na PlayStation 4 to prawie idealny port z PSP z drobnymi modyfikacjami,

walk. siedem elementów umożliwia stworzenie dość dużej liczby możliwych kombinacji, dzięki

w tym dodanym trybem przyśpieszenia, dzięki któremu przemieszczanie się po lo-

czemu jesteśmy w stanie zbudować drużynę odpowiadającą bieżącej lokacji lub napotykanym

kacjach czy rozgrywanie starć jest bliżej dzisiejszych standardów rozgrywki. Jest to

przeciwnikom. Graficznie nie widać niestety zbyt dużej różnicy w stosunku do pierwowzoru,

również pierwsza oficjalnie przetłumaczona wersja na język angielski. Dzięki czemu

i o ile grafika jest dość przyjemna, to tekstury czasem prosiłyby się o ciut wyższą rozdzielczość

gracze spoza Kraju Kwitnącej Wiśni mogą się z nią wreszcie zapoznać.

na potrzeby PlayStation 4.

Nasz bohater – Lloyd Bannings jest świeżo upieczonym detektywem w siłach po-

Mimo pewnych mankamentów to jednak niezwykle ciekawy przedstawiciel swojego gatunku.

licyjnych w Crossbell. Miasto znajduje się na styku dwóch potężnych sił politycznych,

Kilkadziesiąt godzin gry, świeżość dla zachodniego odbiorcy i możliwość zapoznania się z intere-

które walczą o kontrolę nad nim. Będzie to oczywiście miało niemały wpływ na nasze

sującym reprezentantem znanej serii przemawiają za rekomendacją zapoznania się z tym tytu-

poczynania i na całą fabułę gry. Wybór profesji Lloyda to bezpośredni wpływ historii

łem. Choć sugerowana cena detaliczna mogłaby być lekko obniżona ze względu na to, że jednak

jego starszego brata, który również był detektywem i zginął kilka lat wcześniej.

mamy do czynienia jedynie z odgrzewanym tytułem, a nie zupełnie nowym dziełem twórców.

Przełom generacji trwa w najlepsze

MICHAŁ GOSZCZYŃSKI

OCENA:

88887 Biomutant fot. Michał Goszczyński

Producent: Experiment 101 Wydawca: THQ Nordic Wydawca PL: Plaion Polska Platforma: PC, PlayStation 4, PlayStation 5 (recenzowana platforma), Xbox One, Xbox Series

P R E M I E R A: 6 W R Z E Ś N I A 2 02 2 R . ( P L AY S TAT I O N 5 I X B OX S E R I E S ), 2 5 M AJ A 2 02 1 R . ( P O Z O S TAŁ E P L AT F O R M Y ) Biomutant to debiut szwedzkiego studia Experiment 101, które na PC oraz kon-

miona, które nastawione są na konf likt ze sobą i wplątują nas w swoje problemy.

sole poprzedniej generacji wydano w maju 2021 r. Teraz przyszła pora na drobne

Duża część gry to oczywiście walka z wykorzystaniem licznych broni, która jed-

ulepszenia i udostępnienie gry na bieżącą generację – PlayStation 5 oraz Xbox Se-

nak potraf i być lekko frustrująca na początku, ale dość łatwo można się nauczyć

ries. Tutaj warto zauważyć, że dla posiadaczy wersji na odpowiednio PlayStation 4

różnych mechanik pozwalających łatwiej eliminować przeciwników.

oraz Xbox One update do nowej generacji jest bezkosztowy.

Technicznie wersja na nowe konsole poprawiła wiele mankamentów oryginału. Mamy

Awatar gracza, czyli tytułowy biomutant, to jedna z sześciu ras nawiązujących luź-

do dyspozycji tradycyjne już różne tryby wyświetlania w zależności od preferencji

no do psów i gryzoni. By dodatkowo zwiększyć wybór dla gracza, nasz zwierzomutant

gracza – 4K z ograniczeniem do 30 klatek na sekundę, 1440p z 60 klatkami lub 4K

może należeć do jednej z pięciu klas postaci różniących się zdolnościami i ogólnym sty-

z dynamicznym doborem klatek od 40 do 60. Gra wykorzystuje VRR z jednej z nowszych

lem rozgrywki. Gra jest przedstawicielem popularnego gatunku gier RPG z otwartym

aktualizacji PS5 oraz dobrodziejstwa związane z kontrolerem DualSense w tym haptykę

światem. Napotkane postaci dają nam kolejne zadania, które mogą pchnąć fabułę do

i adaptacyjne triggery, które różnie reagować będą na posiadane przez nas bronie.

przodu lub być po prostu zapychaczem czasu i powodem do dalszej eksploracji świata.

Biomutant to dobry przykład tego, jak niewiele wystarczy, by gra z przełomu

Fabularnie mamy dość standardowe podejście do ratowania zagrożonego za-

generacji mogła cieszyć się nowymi funkcjonalnościami znanymi z dedykowanych

gładą świata – drzewo, które daje siły resztkom zniszczonych ziem, jest wyko-

na PlayStation 5 lub Xbox Series tytułów. Jeśli jeszcze ktoś nie miał okazji zapo-

rzystywane przez potężnych bossów. Na swojej drodze napotkamy liczne ple-

znać się z Biomutantem ,to jest to zdecydowanie dobry moment.

MICHAŁ GOSZCZYŃSKI

listopad 2022

GRY

/ wywiad

Co łączy granie i naukę do późna?

Rynek suplementów diety dla różnych grup odbiorców mocno się powiększa. Ostatnio pojawiły się również specyfiki reklamowane jako odpowiednie dla graczy. Według opisu twórców mają wspomóc wyniki zarówno w esporcie, jak i w zwykłym wieczornym graniu. Stanowić mogą również cenne wsparcie w nauce do sesji. Wywiad z jednym z twórców Gaminate – przykładowego suplementu – pozwoli się trochę więcej o nich dowieR O Z M AW I A Ł : M I C H A Ł G O S ZC Z Y Ń S K I G R A F I K A : M AT E R I AŁY P R O D U C E N TA

Magiel: Może zacznijmy od kilku słów nt. waszego „origin story”. Na rynku jesteście od 2020 r., ale pomysł na sam produkt powstał chwilę wcześniej? Możesz przybliżyć skąd wzięła się idea Gaminate? Co was skłoniło do pójścia w tę stronę?

Robert Samaruk: Z branżą spożywczą jesteśmy związani od 20 lat.

Zawsze interesowaliśmy się nowymi trendami na rynku spożywczym, a kategoria produktów funcjonalnych była jedną z tych, które budziły nasze największe zainteresowanie.

Obserowaliśmy także branże rozrywkową i to jak się zmienia. Muzyka, film, książki czy też sport – do tych relatywnie „starych” kategorii dołączył gaming , który obecnie jest jednym z nawiększych podgatunków rozrywki. Zauważyliśmy, że w USA i później w Europie Zachodniej powstała nowa kategorii produktów dedykowana właśnie gamingowi – tzn. gaming boostery. Sprawdziliśmy ich składy i dostrzegliśmy dużą szansę wynikającą ze średniej jakości instniejących produktów.

Tworząc Gaminate, postawiliśmy sobie za cel stworzenie produktu o najwyższej na świecie jakości. Co niezwykle ważne, w koncepcie Gaminate w samym centrum uwagi jest mózg i jego potrzeby, a dopiero później obszary, w których jest używany – nauka, praca umysłowa, gaming czy np. jazda samochodem. Jest to kluczowa sprawa – Gaminate i jego skład muszą się obronić w szerokiej grupie zastosowań. Wspólnym mianowinikiem są właśnie mózg i wydolność umysłowa.

Różnego rodzaju produkty wspomagają obecnie proces uczenia się lub pracy umysłowej. Ja bazuję głównie na kawie, czasem na napojach energetycznych, gdy jest już bardzo źle z zasobem energii. Czy w takim razie Gaminate jest dla mnie? Znajdę tu jakąś wartość dodaną? Czy to produkt, który przyda się studentom i studentkom albo doktorantom i doktorantkom?

W kategorii produktów, które określamy jako gaming boosters jesteśmy otwarci na jakiekolwiek testy porównawcze z każdym podobnym produktem na świecie – może zabrzmi to nieskromnie, ale jesteśmy pewni, że żaden powszechnie dostępny produkt, nie jest w stanie się z nami pod kątem recepturowym równać (USA, UK, Niemcy). A już na pewno nie jest to możliwe w konkurencyjnej do naszej cenie.

62–63

Gdybym miał odpowiedzieć jednym zdaniem powiedziałbym: Tak – Gaminate to naszym zdaniem najlepszy na rynku produkt wspomagający proces uczenia i efektywnego zapamiętywania. Studenci, maturzyści, osoby przygotowujące się do egzaminów są znaczną częścią naszych klientów. Pytanie czy przydaje się w czasie nauki? jest jednym z najważniejszych pytań, które nam zadają. Przydaje się. Temat ten poruszamy jest też na naszym blogu.

Mechanizm prokognitywnego działania Gaminate opiera się na idei wspomożenia naszego mózgu w optymalnych wykorzystaniu jego naturalnych możliwości, które ze względu na szereg czynników (środowiskowe, niewłaściwa dieta, stres itd.) potrafią być mocno przytłumione.

Do prawidłowego, optymalnego pod kątem wydajności procesów poznawczych funkcjonowania naszego mózgu niezbędny jest mu właściwy poziom kluczowych neuroprzekaźników (substancji służących do przenoszenia informacji pomiędzy neuronami) oraz dobra kondycja samych neuronów.

I o to właśnie dba Gaminate – duża część jego składników jest prekursorami najważniejszych dla mózgu neuroprzekaźników, z których nasz organizm w naturalny sposób je sobie wytwarza w optymalnej dla niego ilości, a inne zaś odpowiadają za utrzymanie neuronów mózgowych w jak najlepszej kondycji.

wywiad /

GRY

Patrząc nawet na waszą nazwę widać, że gaming jest dla was bardzo ważnym elementem życia. Czy wasz produkt faktycznie pomaga graczom w osiąganiu lepszych wyników? Macie jakieś doświadczenia z zastosowaniem w e-sporcie?

Nigdy nie składamy obietnic bez pokrycia. Czy to e-sport, czy sport, czy dla przykładu szachy – lepsze wyniki to zawsze wypadkowa kilkunastu, jesli nie kilkudziesięciu zmiennych. Do nich oczywiście zalicza się wydolność umysłowa, w której to własnie gra Gaminate. Odpowiadając precyzyjnie – nie mamy badań, co do których możemy się precyzyjnie odnieść, ale mamy wiele opinii, w których klienci opowiadają w jakich okolicznościach używają Gaminate i jak na nich działa. Gaming jest jedną z najczęstych okoliczności spożycia. Co ciekawe najczęstszą jest praca umysłowa. Trzecią w kolejności jest nauka.

Wracając do sedna twojego pytania. Zaczynając od najkrótszej perspektywy, czyli rozpatrując czas zaraz po spożyciu Gaminate – wyobraźmy sobie zmęczonego, znużonego mentalnie i również fizycznie gracza, który ma przed sobą wielogodzinną rozgrywkę. Natychmiastowy przypływ kontrolowanej energii na pewno pozwoli mu funkcjonować przez te parę godzin lepiej, a przez to i osiągnąć lepszy wynik w tej konkretnej rozgrywce.

Patrząc na efekt długofalowy – składniki prokognitywne obecne w recepturze Gaminate mają za zadanie poprawić funkcjonowanie neuronów w naszym układzie nerwowym oraz usprawniać komunikację pomiędzy nimi. Ma to przełożyć się na ogólne usprawnienie funkcjonowania naszego mózgu, a to z kolei w dłuższej perspektywie poprawić zdolności poznawczych użytkowników. Tak więc – tak, uważamy, że dzięki takiej zmianie gracze będą mogli szybciej poprawiać swoje wyniki.

A prywatnie? W co grają twórcy Gaminate? Konsole czy PC? Każdy inaczej: i konsole, i PC. Przeróżne gry – od Rocket League, przez NBA, WoT, po gry gatunku RPG i Survivale, po LOL, Wiedźmin, The Forrest.

Niedawno nawiązaliście współpracę z Samorządem Studentów Uniwersytetu Warszawskiego. M agiel to czasopismo skierowane głównie do społeczności Szkoły Głównej Handlowej i właśnie Uniwersytetu Warszawskiego. Planujecie nawiązanie współpracy również z innymi samorządami lub uczelniami?

Tak. Jest to dla nas bardzo ciekawy obszar i rozważamy kilka kierunków, którymi może podążyć Gaminate. Jesteśmy otwarci na każdą dobrą i ciekawą współpracę.

World of Tanks stoi wysoko w rankingu gier, do których lubię wracać od czasu do czasu. Nie mogłem nie zauważyć wypuszczenia limitowanej edycji shakerów brandowanych „czołgami” od Wargamingu. Skąd ten pomysł? Czy za tą edycją limitowaną można się spodziewać kolejnych z innymi znanymi markami?

Bardzo nam miło. Włożyliśmy w ten projekt mnóstwo pracy i serca. Podpisując umowę licencyjną z firmą Wargaming, postawiliśmy sobie bardzo wysoko poprzeczkę jakościową.

Wzór opakowań, pomysły wspierające, jak wymienione przez ciebie shakery z unikalnymi hasłami czy seria wlepek, które także niosą bardzo ciekawe teksty, to właśnie przykład podejścia 360. W momencie pisania odpowiedzi na twoje pytania startuje konkurs, w którym to fani mogą zgłaszać swoje hasła na wlepki Gaminate i WoT. Powstanie z nich seria 10 tys. wlepek, które trafią w w wiele zakątków naszego kraju. Bedą dołączane do zamówień na stronie gaminate.pro. W nabliższej przyszłości nie przewidujemy współpracy z innymi markami, ale praktycznie co kilka dni nasi fani zgłaszają nam swoje potrzeby – prosząc o współprace z ulubionymi przez nich tytułami.

Dziękuję za wszystkie odpowiedzi! Nasi czytelnicy też będą mieli okazję zdoby shakery z logo World of Tanks dzięki konkursom na mediach społecznościowych Magla. 0

Robert Samurak Robert Samurak – marketer z dwudziestoletnim doświadczeniem w segmencie produktów spożywczych (segment SNN, napoje energetyzujące, woda mineralna). Pracuje na rynku polskim oraz Europy Środkowo-Wschodnej (Dyrektor Marketingu bułgarskiego odziału Grupy Maspex). Zarządza takimi markami jak np.: TIGER, Tymbark; czy zagranicznymi: Queen’s, Tedi, Velingrad.

W Gaminate odpowiada przede wszystkim za strategię marketingową, sprzedaż oraz customer experience.

Prywatnie pasjonat NBA, kina, gamingu oraz psów.

listopad 2022

/ niebieskie migdały

Dieta cud edzenie i ja kumplujemy się odkąd pamiętam. Zawsze głosiłam pogląd, że czekolada nie pyta, a rozumie, i chętnie przyjmowałam kolejne dokładki potraw na obiadach u babć i cioć. Zainteresowana od pewnego czasu tematami psychiki i żywienia mogę się dziś pokusić o stwierdzenie, że jedzenie pełni w moim życiu funkcję regulatora emocji, co raczej jest relacją niekorzystną, ale nie o tym chcę tu dziś mówić (a właściwie pisać). Od jakiegoś czasu zauważam bowiem dwuwymiarowość swojego, ale też generalnie ludzkiego, odżywiania. Co mam przez to na myśli? A otóż to, że równolegle z karmieniem swojego ciała, nieświadomie lub świadomie serwujemy posiłki także swojej głowie.

Jak przystało na studentkę uczelni ekonomiczno-biznesowej, wytłumaczę to na podstawie case study, czy też polskiego studium przypadku. Na tapet wezmę w nim samą siebie i postaram się być obiektywna, choć sukcesu nie obiecuję. Śmiało mogę zadeklarować, że znam podstawy zdrowego odżywiania. Wiem, że trzeba dostarczać ciału białka, tłuszczu i węglowodanów. Zdaję sobie sprawę z potrzeby nawadniania się oraz spożywania warzyw i owoców każdego dnia. Jestem świadoma tego, że po zbilansowanym posiłku zjedzonym w spokoju będę dłużej najedzona niż po złapanych w biegu frytkach z maka.

Niestety częściej niż rzadziej, przez brak skupienia gubię się w tych zasadach. Tak jak przez roztargnienie można wlać diesla do samochodu jeżdżącego na dziewięćdziesiątkę piątkę, tak i mnie zdarza się wrzucić na ząb coś, czego świadomie i przy zdrowych zmysłach bym nie zjadła.

I tu właśnie przejdę do mojej teorii o dwutorowości odżywiania (tak to nazwałam i sobie przywłaszczyłam, żeby poczuć się jak naukowczyni-innowatorka).

Twierdzę, że tak jak pożywieniem naszego ciała są produkty spożywcze, tak w menu naszej psychiki figurują informacje, emocje, wrażenia, przemyślenia i inne przekazy, które wchłaniamy z otoczenia jak gąbki. Raz bywają one bardziej korzystne, raz mniej, a obserwując, jak reagujemy na konkretne składniki, możemy nauczyć się siebie, swoich smaków, preferencji i tego, czego nie tolerujemy.

Ja na przykład jestem uczulona na sytuacje konfliktowe.

Całe ciało swędzi mnie na myśl o potencjalnym zaangażowaniu się w kłótnię. Dostaję słownej wysypki, gdy czuję, że ktoś koniecznie dąży do sporu. Automatycznie wylewają się wtedy z moich ust próby stłumienia awantury w zarodku. Kiedy już się z kimś pokłócę i nie pogodzę, to ta sytuacja ciąży mi na żołądku, jak coś ciężkostrawnego zjedzonego późno wieczorem, nie pozwalając mi zasnąć.

Skoro już mowa o wieczorach, to rozwinę temat. Jedną z pięciu najczęściej ignorowanych przeze mnie rekomendacji żywieniowych jest ta o spożywaniu ostatniego posił-

J

64–65

ku najpóźniej na kilka godzin przed snem. Moja głowa nałogowo nakłada sobie na talerz wszelkiej maści domysły i niepokoje bardzo późną porą, tak jakby rzutem na taśmę przed zaśnięciem. Tematem przewijającym się najczęściej jest to, czy, biegając tego dnia przez alejki codzienności, aby na pewno o czymś nie zapomniałam.

Na granicy jawy i snu nigdy do końca sobie nie ufam, więc mój umysł trawi te obawy całym sobą, odkładając w czasie moment udania się do krainy snów.

Mimo że zaczęłam od ciemnej strony jadłospisu mojej psychiki, to wcale nie twierdzę, że brak w nim miejsca na przyjemności. Jedną z ulubionych zdrowych przekąsek mojej głowy są niebieskie migdały. Karmią mój mózg marzeniami o tym, że napiszę książkę, która wejdzie do nowego kanonu lektur, albo że zgodnie z przeczuciami babci, wróżącej mi wysokie stanowiska zarządcze, zostanę prezydentką Polski. Chociaż co mi tam, premierką.

Po wrzuceniu na ząb takich myśli pozostaję pełna beztroski i radości aż do czasu objedzenia się kolejnym nieprzemyślanym posiłkiem. Trudno jednak przewidzieć, kiedy zaserwuję sobie danie, które akurat wybije mnie z dobrego rytmu. Rozumiecie, taki strach o przyszłość planety na przykład – raz zjadam go na śniadanie z jajkami na miękko, a innym razem skubię pomału w przerwach między zajęciami, kawałek po kawałku, jak drożdżówkę z serem.

Uczono mnie, że po przeanalizowaniu studium przypadku należy napisać podsumowanie i sformułować wnioski. Oto one. Reasumując wszystkie aspekty kwintesencji tematu, dochodzę do fundamentalnej konkluzji, że warto wypracowywać dobre nawyki żywieniowe. Moje mocne postanowienie poprawy to suplementowanie witaminy D3 jesienią i zimą, a dobrych wiadomości i filmików ze słodkimi pieskami – przez cały rok. Postaram się ograniczyć spożycie kwaśnych żelków do połowy paczki na raz, za to dzienną porcję wiary w siebie zwiększę z jednej garści do trzech. Trosk się zapewne nie pozbędę, ale spróbuję przegryzać je hasłami w stylu carpe diem, hakuna matata albo kokodżambo i do przodu .

Uniwersalna dieta cud nie istnieje; każdy z nas musi sam odkryć, co mu służy, a co nie. Starajmy się jednak, żeby było smacznie, nie tylko dla naszego brzuszka, lecz także dla serduszka. 0

Emilia Kubicz Karmi psa dobrze zbilansowaną karmą, a siebie – wiarą w ludzi. Uwielbia kwaśne Śmiejżelki.

Maciej Małachowski / Alicja Utrata z drzemki wstałam i wcale się nie wyspałam

Kto jest Kim? Maciej Małachowski

Prezes Kryminologicznego Koła Naukowego im. Stanisława Batawii

Alicja Utrata

Koordynatorka Kulturalnej Mapy Warszawy

MIEJSCE URODZENIA: Łomża KIERUNEK I ROK STUDIÓW: prawo, V rok ULUBIONY FILM: Podziemny krąg, David Fincher ULUBIONA PIOSENKA: nie mam jednej ulubionej piosenki, nie słucham, też tylko jednego gatunku muzycznego – uważam, że w każdym znajdzie się coś wartego uwagi

ULUBIONA POTRAWA: pizza CO LUBISZ ROBIĆ W WOLNYM CZASIE?: przede wszystkim uprawiać sport: biegam, chodzę na siłownię, gram ze znajomymi w piłkę nożna i siatkówkę – ogólnie lubię się ruszać

CZY MASZ KOGOŚ, KTO CIĘ INSPIRUJE?: staram się czerpać i wynosić najlepsze wzorce zachowań od każdej wartościowej osoby

MIEJSCE URODZENIA: Warszawa KIERUNEK I ROK STUDIÓW: studia filologiczno-kulturoznawcze, IV rok ULUBIONY FILM: Pokuta, Joe Wright lub Mamma Mia!, Phyllida Lloyd ULUBIENI WYKONAWCY: Lana Del Rey, The Cure i Fleetwood Mac ULUBIONA POTRAWA: oj z pewnością są to makarony CO LUBISZ ROBIĆ W WOLNYM CZASIE?: słuchać muzyki, siedzieć pod kocem, pić herbatę i szydełkować, spotykać się ze znajomymi, snuć sobie w głowie historyjki

CZY MASZ KOGOŚ, KTO CIĘ INSPIRUJE?: inspiruje mnie wiele osób – od tych, które spotykam na co dzień po różne osoby publiczne. Największą inspiracją jest jednak moja mama, której siła i dobroć zawsze dodają mi otuchy

JEDNO Z TWOICH MARZEŃ: w pewnym momencie życia mieć dom na odludziu w Szkocji

Dlaczego zdecydowałeś się dołączyć do KKN im. Stanisława Batawii?

Każdy w młodości chciał zostać Sherlockiem Holmesem i rozwiązywać trudne zagadki – ja również.

Dlaczego zdecydowałaś się zgłosić do Kulturalnej Mapy Warszawy?

Głównym powodem była więc chęć rozwoju w dziedzinie kryminalistyki oraz kryminologii. Uważam,

Przede wszystkim chciałam być jak najbardziej aktywna w Maglu – zależało mi na roz-

że Koło poprzez swoją działalność pozwala zdobyć taką więdzę w przystępny sposób. Następnie

woju osobistym, próbowaniu swoich sił w zupełnie nowych rzeczach oraz zdobywa-

chciałem poznać wspaniałych ludzi, z którymi łączyłyby mnie nie tylko zainteresowania naukowe.

niu doświadczenia w różnych dziedzinach. W tym czasie zostałam już szefową dwóch

Moim zdaniem jest to miejsce, gdzie można zawrzeć znajomości na całe życie. Chodziło również

działów, ale to wciąż było dla mnie za mało. Poza aktywnością redakcyjną, mamy rów-

o rozwój osobisty, a także możliwość nauczenia się, jak funkcjonują koła naukowe. Niestety na Uni-

nież szansę działać przy projektach. Tak więc zaryzykowałam i zgłosiłam się na koor-

wersytecie praktyczne zajęcia są rzadkością, trudno też nabyć umiejętność swobodnego wypo-

dynatorkę Kulturalnej Mapy Warszawy. Bardzo podobała mi się koncepcja KMW – stwo-

wiadania się przed publicznością – to właśnie ćwiczysz w kole.

rzenie studenckiego przewodnika po stolicy, w której znajdują się najlepsze polecajki od autorów opisów. Każdy lokal/miejsce jest ich subiektywnym wyborem, a wszystkie

Czym się zajmujecie?

teksty są barwnie napisane. To jest chyba największy atut KMW – nic nie znalazło się

Zajmujemy się tematami związanymi z kryminalistyką, kryminologią, wiktymologią, prawem

w niej z przypadku, czuć zaangażowanie twórców. Pomimo tego, że jestem z Warsza-

karnym i innymi naukami pokrewnymi. Organizujemy różne wydarzenia, na które zapraszamy

wy i mieszkam tu całe swoje życie, nie uważam, że znam to miasto wystarczająco do-

ekspertów w tych dziadzinach. Oczywiście tematykę dopasowujemy do bieżących wydarzeń

brze. Była to szansa dla mnie na okrycie jej na nowo i podzielenie się wyjatkowymi atrak-

oraz potrzeb naszych członków. Mieliśmy spotkanie o zastosowaniu kryminalistyki na woj-

cjami z innymi.

nie, związane z wojną w Ukrainie. Było też wydarzenie „Jak pisać, by chciano nas publikować” o artykułach naukowych, w odpowiedzi na zapytania kolegów i koleżanek z koła oraz zapo-

Z jakimi wyzwaniami musiałaś się zmierzyć?

trzebowanie wśród studentów. Oprócz tego – wydarzenia integracyjne w naszym gronie czy

Nie do końca wiedziałam z czym się „je” koordynowanie projektem. Wsparciem

bardziej praktyczne jak wyjazd do zakładu karnego.

okazała się moja współkoordynatorka Kinga Włodarczyk oraz wskazówki od poprzedniego koordynatora KMW. Na ich podstawie, wspólnie z Kingą, stworzyłyśmy

Jak widzisz przyszłość Koła?

plan działania i zrekrutowałyśmy nasz team. Problemy pojawiły się dopiero potem.

Koło ma ogromy potencjał i możliwość rozwoju. Bardzo dobrze współpracuje mi się z zarządem,

Faktem jest, że przy projektach wakacyjnych praca często rozciąga się w czasie.

dzięki czemu możemy realizować wiele pomysłów. Ponadto co roku rekrutujemy nowe i ambitne

Tak było i w tym przypadku. Wyjazdy, obowiązki służbowe, sesja poprawkowa czy

osoby. Wydaje mi się, że jeśli wszystko pójdzie dobrze to koło dosyć sporo się rozrośnie i może nie-

sprawy osobiste mocno wpłynęły na przebieg powstawania KMW. Wymagała od

długo zorganizuje jakąś konferencję naukową.

nas dużego zaangażowania, mobilizacji i poświęcania sporej ilości wolnego czasu. Pierwszy raz musiałam też zmierzyć się z obowiązkami liderki. Było to nie lada

Jakie jest dotychczas twoje najlepsze wspomnienie z działalności w Kole?

wyzwanie, które kosztowało mnie wiele nerwów i trudnych momentów. Musiałam

Oprócz spotkań integracyjnych, najlepszym wspomnieniem było poprowadzenie wydarzenia „Jak

nauczyć się dystansować i nie odbierać wszystkiego personalnie. Na szczęście

pisać ,by chciano nas publikować” z prof. Ewą Gruzą – moment, w którym na miejscu pojawia się po-

zawsze mogłyśmy liczyć na pomoc i rady Redaktor Naczelnej. Dzięki dobrej współ-

nad 100 osób jest wystarczającą satysfakcją. Miałem wtedy wrażenie, że moja praca nie poszła na

pracy z zespołem, ostatecznie wszystko przebiegło pomyślnie. Jestem bardzo

marne, a wręcz, że warto organizować takie spotkania..

dumna z tego, co udało nam się razem stworzyć.

listopad 2022

w

ami Do Góry Nog listy do redakcji zedniego numeru ukazaniu się popr nawet przeczytać donosimy, że po opublikować ani Z przyjemnością byliśmy w stanie jważniejszych dla iej obfitości. Nie cych tematów na sp łynę ły w wielk rać kilka dotykają winna posiadać o się jednak wyb ducha, którego po wszystkich. Udał najlepiej oddających ci oraz redakcji lub iego. naszej społ ecznoś sięcznika studenck anującego się mie ostatnia strona sz

PR Z YG O TO W A Ł:

P O W IE D Z IA R E D A K T O R N IE O D

LNY

e. us zy w sz ęd zi amy oc zy i a się go dn a. M to je st najle ps za pr ac jo, Potw ierd za my, e: Droga Redakc Wol fg an g pi sz em informację, . lu ag M w ktora napotkał e w Serwisie Re strefa kibica na sz ne go w re sz ci nizowana jest K ie dy co ś śm ie ze. Uważ am , że w SGH orga Va hO pi sz e: Świata w K atar cz ki ? czas Mistrzostw iż owej uczelni, pi sz ec ie cw an ia na jące, by na prest ostacki sport. że to bulwersu pr sz… promowano tak wanie stref y na s nie weź m ie jaką jest SGH, goto O dp : Żywce m proponuję przy Zamiast tego rs Chopinowski. odpowiedzialny, ający się Konku Redaktorze Nie gi „kibica” na zbliż na tej uczelni moż liwe jest wane R E D pi ll : D ro moś ci prezento wet Do 2026 r. na żenie, że wiado ła ściwą akustyką ra w lacie sobie am m mieszczenia z w szystkim nam Redakcji wymyś napisa ł, przygotowane po w dziale Listy do w was nie . Trochę kultury zy ło, że nikt do i nagł ośnieniem ści więcej niż trochę. sami. To by znac ajecie, że macie przyjaciół. kszo ud się przyda . Wię a wy desperacko z zostawiamy be za blok ow any, mość tę po ow ni k zo st ał O dp : Wiado tarza, ale pewnie Chopin O dp : Uży tk en łby ane. ni m po za szerszego kom ię r za ścianą by im go je a pełen regulato w. puszczony na tórych w yk ładó ok az ane ść wartość niek k inte ns yw nie ta w stanie podnie D zięk ujemy za na m i. Licz ymy ie kont ak te m z y, sz ło śc i. za intere sow an na pi sz e: D ro dz ie dz ia ln ym ? domoś ci w pr zy nych, ow M ło da A mbity cz e w ię cej w ia sz je na ob ok in kt or em ni eo dp kc ji po zo st an ą, 0 ja k zo sta ć re da pr aca w ty m dz ia le za w sz e Li st y do re da że dz ia łu . e Nie uk ry w am , , co m ni e m oż elemente m te go ym ał st się na jle ps zy m łn ą w yd aw ał a m i ak pr ze z pe GH@gmail.com ag lu . Je dn powiedzialnyS sp ot ka ć w M w ie m , ko go sp yt ać , co na le ży redaktor.nieod ni e an on im ow oś ć, yt u? pi ć te go za sz cz robi ć, by do stą nie G ór y Nog am i . y w dz ia le D o O dp : D o pr ac st ać w ybra ny m sić , tr ze ba zo es z moż na się zg ło bie je śl i ok aż ziemy do C ie To my pr zy jd

666