ชีวิตดีงาม: พาชมบ้านสมัยใหม่ (A Good Life: A guided visit to the houses of modernity)

บทนำำ �โดยผู้​้� แปล ชี​ีวิ​ิตดี​ีงาม: พาชมบ้​้านสมั​ัยใหม� เป็​็นชื่​่�อหนั​ังสื​ือที่​่�ชวนให้​้หยิ​ิบเปิ​ิดอ่​่าน ผู้​้เ� ขี​ียนได้​้ชักั ชวนเราให้​้ทำความรู้​้�จักั กั​ับ “บ้​้าน” ในมุ​ุมมองที่​่�น่า่ สนใจหลากหลาย แง่​่มุมุ ชื่​่อ� บนปกหนั​ังสื​ือฟั​ังดู​ูคล้​้ายกั​ับคู่​่�มื​ือนำชมบ้​้านในฐานะเป็​็นวั​ัตถุ​ุจัดั แสดง ในพิ​ิพิ​ิธภั​ัณฑ์​์ อย่​่างไรก็​็ตาม บ้​้านทั้​้�งหมดจำนวนเจ็​็ดหลั​ังที่​่�ผู้​้�เขี​ียนนำเสนอ ถู​ูกใช้​้เป็​็นตั​ัวแทนสำหรั​ับการศึ​ึกษาสถาปั​ัตยกรรมในเชิ​ิงทฤษฎี​ีหรื​ือแนวความ คิ​ิด มากกว่​่าจะอธิ​ิบายเรื่​่�องราวที่​่�เป็​็นรู​ูปธรรมทั่​่�วไป ไม่​่ว่​่าจะเป็​็นการออกแบบ ผั​ังพื้​้�น รู​ูปด้​้าน วั​ัสดุ​ุ หรื​ือเทคนิ​ิคต่​่างๆ ที่​่�เกี่​่�ยวข้​้องกั​ับการก่​่อสร้​้าง เนื้​้�อหาในแต่​่ละบทนั้​้�นแม้​้จะพู​ูดถึ​ึงบ้​้านหลั​ังเดี​ียว แต่​่กลั​ับมีรี ายละเอี​ียดที่​่� เชื่​่อ� มโยงกั​ับผู้ค้� น อาคาร เมื​ือง หรื​ือประวั​ัติศิ าสตร์​์เฉพาะเรื่​่อ� งที่​่�มีคี วามซั​ับซ้อ้ น ไม่​่น้​้อย การเรี​ียงลำดั​ับบ้​้านที่​่�นำเสนอตั้​้�งแต่​่หลั​ังแรกไปจนจบการนำชมในหลั​ัง สุ​ุดท้า้ ยนั้​้�นมี​ีความสั​ัมพั​ันธ์​์เชื่​่อ� มโยงกั​ันไป ในที่​่�นี้​้ข� อแนะนำให้​้ผู้​้�อ่า่ นค่​่อยๆ เยี่​่�ยม ชมบ้​้านแต่​่ละหลั​ังเป็​็นลำดั​ับตามเนื้​้�อหาเพื่​่อ� ไม่​่ให้​้เกิ​ิดความสั​ับสน และจะได้​้เห็​็น พั​ัฒนาการ ความเชื่​่�อมโยง หรื​ือข้​้อเปรี​ียบต่​่างที่​่�ค่​่อยๆ คลี่​่�คลายไปเป็​็นลำดั​ับ เมื่​่อ� พิ​ิจารณาเนื้​้�อหาแต่​่ละบทจากสารบั​ัญเราจะพบว่​่า “บ้​้าน” แต่​่ละหลั​ังที่​่� ถู​ูกนำมาเล่​่าในหนั​ังสื​ือเล่​่มนี้​้�นั้​้น� ทำหน้​้าที่​่�เป็​็นตั​ัวแทนของแนวความคิ​ิดหลั​ังสมั​ัย ใหม่​่แต่​่ละกลุ่​่�ม โดยผู้​้�เขี​ียนได้​้ใช้​้แนวคิ​ิดของสมั​ัยใหม่​่เป็​็นหมุ​ุดตั้​้�งต้​้น จากนั้​้�น เสนอมุ​ุมมองใหม่​่ที่​่�คั​ัดค้​้านจุ​ุดตั้​้�งต้​้นนั้​้�น เห็​็นได้​้ชั​ัดว่​่าความเป็​็นบ้​้านสมั​ัยใหม่​่ นั้​้�นได้​้กลายเป็​็นเพี​ียงโจทย์​์ที่​่�หนั​ังสื​ือพยายามหาข้​้อโต้​้แย้​้ง แต่​่ไม่​่ใช่​่บ้​้านจริ​ิงๆ ที่​่�ไกด์​์คนนี้​้�พานำชมแต่​่อย่​่างใด กล่​่าวได้​้ว่​่า การพาชมบ้​้านสมั​ัยใหม่​่ตามชื่​่�อหนั​ังสื​ือนั้​้�น เป็​็นการสื​ืบเสาะ มองหาจุ​ุดอ่​่อน ข้​้อด้​้อย ของความเป็​็นบ้​้านสมั​ัยใหม่​่ มากกว่​่าการนำเอาบ้​้าน สมั​ัยใหม่​่มาเป็​็นวั​ัตถุ​ุศึ​ึกษาจริ​ิง ดั​ังนี้​้�แล้​้ว งานเขี​ียนชิ้​้�นนี้​้�จึ​ึงเป็​็นการนำเสนอ ความคิ​ิดเชิ​ิงวิ​ิพากษ์​์ ตั้​้�งคำถามต่​่อความเชื่​่อ� ระเบี​ียบกฎเกณฑ์​์ ซึ่​่�งเป็​็นคุ​ุณลั​ักษณะ สำคั​ัญของแนวความคิ​ิดหลั​ังสมั​ัยใหม่​่ได้​้เป็​็นอย่​่างดี​ี

ผู้​้�อ่า่ นที่​่�เหมาะสมกั​ับหนั​ังสื​ือเล่​่มนี้​้�จึงึ ควรมี​ีความรู้​้�พื้​้น� ฐานในเชิ​ิงประวั​ัติศิ าสตร์​์ ปรั​ัชญาและทฤษฎี​ีทางสถาปั​ัตยกรรมอยู่​่�พอสมควร จึ​ึงจะ สนุ​ุก ไปกั​ับเนื้​้�อหา ที่​่�เข้​้มข้​้นที่​่�ผู้​้�เขี​ียนนำเสนอ อย่​่างไรก็​็ตาม ด้​้วยเนื้​้�อหาของการพาชมบ้​้านในหนั​ังสื​ือเล่​่มนี้​้�นั้​้�นเป็​็นมุ​ุม มองทางด้​้านทฤษฎี​ีเป็​็นหลั​ัก ทำให้​้ผู้​้�แปลและเรี​ียบเรี​ียงเองต้​้องศึ​ึกษาข้​้อมู​ูล เพิ่​่�มเติ​ิมจำนวนมากเพื่​่�ออธิ​ิบายขยายความไอเดี​ียหรื​ืออิ​ิทธิ​ิพลทางความคิ​ิด ต่​่างๆ ที่​่�มี​ีส่​่วนช่​่วยในการก่​่อรู​ูปทางความคิ​ิดของการออกแบบบ้​้านแต่​่ละหลั​ัง ด้​้วย ซึ่​่�งผู้​้�แปลเห็​็นว่​่ามี​ีความสำคั​ัญสำหรั​ับผู้​้�ไม่​่สั​ันทั​ัดในข้​้อมู​ูลเชิ​ิงปรั​ัชญาหรื​ือ ประวั​ัติศิ าสตร์​์ นั่​่�นจึ​ึงเป็​็นส่​่วนหนึ่​่�งที่​่�อาจทำให้​้การดำเนิ​ินเรื่​่อ� งนั้​้�นค่​่อนข้​้างใช้​้ตัวั อั​ักษรและจำนวนหน้​้าเพิ่​่�มขึ้​้�นบ้​้าง เพื่​่�อเป็​็นประโยชน์​์ที่​่�สุ​ุดต่​่อผู้​้�อ่​่าน ผู้​้�แปลขอขอบคุ​ุณศาสตราจารย์​์ ดร.ต้​้นข้​้าว ปาณิ​ินท์​์ ครู​ูผู้​้�ให้​้โอกาส และสนั​ับสนุ​ุนผู้​้�แปลเสมอมา ตั้​้�งแต่​่ผลงานเล่​่มแรกจนถึ​ึงปั​ัจจุ​ุบั​ัน เป็​็นความ เพี​ียรพยายามต่​่อเนื่​่�องมาหลายปี​ีที่​่�ท่​่านรั​ับหน้​้าที่​่�เป็​็นบรรณาธิ​ิการหนั​ังสื​ือ แปลให้​้กั​ับสำนั​ักพิ​ิมพ์​์ เพื่​่�อส่​่งเสริ​ิมให้​้หนั​ังสื​ือทางด้​้านทฤษฎี​ีการออกแบบ สถาปั​ัตยกรรมถู​ูกนำเสนอในบ้​้านเรา ทั้​้�งนี้​้� รวมถึ​ึงสำนั​ักพิ​ิมพ์​์ลายเส้​้นที่​่�เล็​็งเห็​็น ความสำคั​ัญของการช่​่วยกั​ันสร้​้างรากฐานทางด้​้านความรู้​้ใ� ห้​้กับนั ั กั เรี​ียน นั​ักศึ​ึกษา นั​ักวิ​ิชาการ รวมถึ​ึงสถาปนิ​ิกวิ​ิชาชี​ีพ มาตลอดด้​้วยเช่​่นกั​ัน แม้​้ว่​่าการจั​ัด ทำหนั​ังสื​ือหลายๆ เล่​่มนั้​้�นอาจไม่​่ประสบความสำเร็​็จด้​้านการตลาดก็​็ตาม ขอขอบคุ​ุณผู้​้�มี​ีส่​่วนเกี่​่�ยวข้​้องทุ​ุกท่​่าน ทั้​้�งเบื้​้�องหน้​้าและเบื้​้�องหลั​ัง ที่​่�ได้​้ให้​้โอกาส ผู้​้�แปลในการร่​่วมภารกิ​ิจนี้​้� สิ​ิปปวิ​ิชญ์​์ กำบั​ัง เมษายน 2567

สารบั​ั ญ

บทนำำ �โดยผู้​้� แปล

6

อารั​ั มภบท

12

บทนำำ �

16

1 บ้​้านซาราธุ​ุ สตรา

19

2 ที่​่� หลบภั​ั ยของไฮเดกเกอร์​์ : บ้​้านอั​ั ตถิ​ิ ภาวนิ​ิ ยม

49

3 เครื่​่� องจั​ั กรสำำ�หรั​ั บอยู่​่� อาศั​ั ยของ ฌาคส์​์ ตาติ​ิ : บ้​้านปฏิ​ิ ฐานนิ​ิ ยม

75

4 วั​ั นหยุ​ุ ดของปิ​ิ กั​ั สโซ: บ้​้านปรากฏการณ์​์ วิ​ิทยา

107

5 The Factory ของวอร์​์ ฮอล: จากแนวคิ​ิ ดฟรอยด์​์ -มาร์​์ กซ์​์ สู่​่� นิ​ิ วยอร์​์ กลอฟต์​์

137

6 กระท่​่อม ปรสิ​ิ ต และคนเร่​่ร่​่อน: การรื้​้� อสร้​้างบ้​้าน

175

7 A Bigger Splash: บ้​้านแห่​่งลั​ั ทธิ​ิ ปฏิ​ิ บั​ัติ​ินิ​ิยม

205

บทส่​่ งท้​้าย

240

กิ​ิ ตติ​ิ กรรมประกาศ

246

เอกสารอ้​้างอิ​ิ ง

250

อ้​้างอิ​ิ งภาพถ่​่าย

266

บทส่​่ งท้​้ายโดยผู้​้� แปล

268

เกี่​่� ยวกั​ั บผู้​้� แปล

275

อารั​ั มภบท ผมได้​้รั​ับคำเชิ​ิญให้​้เขี​ียนบทนำสั้​้�นๆ สำหรั​ับหนั​ังสื​ือ ชีวิ​ิตดี​ีงาม ในฉบั​ับภาษา อั​ังกฤษ ผมตั​ัดสินิ ใจที่​่�จะไม่​่เปลี่​่�ยนแปลงเนื้​้�อหาใดๆ ผมจะเน้​้นย้​้ำถึ​ึงการอธิ​ิบาย การตี​ีความส่​่วนตั​ัวของผมภายในเนื้​้�อหาดั้​้�งเดิ​ิมตั้​้�งแต่​่ 20 ปี​ีก่​่อนที่​่�ผมเขี​ียนมั​ัน ขึ้​้�นมา ต้​้องขออภั​ัยผู้​้�อ่​่านไว้​้ในลำดั​ับแรกก่​่อนว่​่า มั​ันเป็​็นงานเขี​ียนที่​่�สะท้​้อนมุ​ุม มองส่​่วนตั​ัวของผมโดยไม่​่ได้​้สนใจว่​่าจะได้​้รับั การตอบรั​ับจากสาธารณชนหรื​ือไม่​่ ชี​ี วิ​ิ ต ดี​ี ง าม นอกจากจะเป็​็ น ความเพลิ​ิ ด เพลิ​ิ น ในการเขี​ี ย นของผมแล้​้ ว ยั​ังนั​ับเป็​็นจุ​ุดพลิ​ิกสำคั​ัญในยามที่​่�ผมเองกำลั​ังรู้​้�สึ​ึกโหยหาจุ​ุดเปลี่​่�ยนผ่​่านใน การประกอบวิ​ิชาชี​ีพสถาปั​ัตยกรรมด้​้วย ผมรู้​้�สึ​ึกไม่​่ต่​่างจากคนหนุ่​่�มสาวทั่​่�วไป ที่​่�มี​ีประสบการณ์​์อาชี​ีพในสองด้​้าน ผมรู้​้�สึ​ึกว่​่าจะต้​้องรี​ีบผสานความสนใจส่​่วน ตั​ัวทางด้​้านประวั​ัติ​ิศาสตร์​์ ทางด้​้านความคิ​ิดต่​่างๆ เข้​้ากั​ับการปฏิ​ิบั​ัติ​ิวิ​ิชาชี​ีพ โดยด่​่วน กระนั้​้�นความคิ​ิดนี้​้ก็� ถู​ู็ กยั้​้�งไว้​้ด้ว้ ยภาระของการปฏิ​ิบัติั วิ​ิ ชิ าชี​ีพที่​่�ยุ่​่�งเหยิ​ิง จนทำให้​้พลาดประเด็​็นของสถาปั​ัตยกรรมในเชิ​ิงความต้​้องการ (demands) และวั​ัตถุ​ุประสงค์​์เฉพาะ (requires) อย่​่างไรก็​็ตาม ผมเองยั​ังคิ​ิดว่า่ การจะผสาน สองแนวคิ​ิดนี้​้เ� ข้​้าด้​้วยกั​ันนั้​้�นก็​็เป็​็นผลทางอ้​้อมของการใช้​้เหตุ​ุผลวิ​ิพากษ์​์วิจิ ารณ์​์ การปฏิ​ิบั​ัติ​ิวิ​ิชาชี​ีพ ณ ช่​่วงเวลานั้​้�นๆ อย่​่างน้​้อยก็​็สำหรั​ับตั​ัวผมเอง

12

ประวั​ัติ​ิศาสตร์​์ของแนวคิ​ิดและประวั​ัติ​ิศาสตร์​์สั​ังคมและการเมื​ืองมั​ักถู​ูกเข้​้าใจ และถู​ูกแยกการพิ​ินิจิ ออกจากกั​ันเป็​็นสองส่​่​่�วน แต่​่ในความเป็​็นจริ​ิงแล้​้วจะมี​ีสังั คม ไหนที่​่�เกิ​ิดขึ้​้น� โดยไร้​้ซึ่​่ง� รากฐานความคิ​ิด หรื​ือมี​ีความคิ​ิดไหนที่​่�เกิ​ิดขึ้​้น� โดยไม่​่ส่ง่ ผลสะท้​้อนไปยั​ังสั​ังคมหรื​ือบุ​ุคคล อย่​่างไรก็​็ตาม สถาปั​ัตยกรรมได้​้แสดงให้​้เห็​็น ความสั​ัมพั​ันธ์​์ที่​่�แนบแน่​่นของการก่​่อร่​่างสร้​้างความเป็​็นปั​ัจเจกกั​ับเจตจำนง ว่​่าตามจริ​ิงแล้​้วเมื​ืองไม่​่ได้​้เป็​็นอะไรมากไปกว่​่าภาพสะท้​้อนของปฏิ​ิสั​ัมพั​ันธ์​์ที่​่� ว่​่านี้​้�ที่​่�สะสมผ่​่านกาลเวลา การพั​ัฒนาเทคโนโลยี​ีที่​่�มี​ีความเฉพาะตนอย่​่างที่​่� ฟู​ูโกต์​์อธิ​ิบาย และวั​ัฒนธรรมวั​ัตถุ​ุนิยิ มของความเป็​็นเมื​ือง คื​ือสองด้​้านบนเหรี​ียญ เดี​ียวของวิ​ิถี​ีชี​ีวิ​ิตของเรา เป็​็นองคาพยพที่​่�ประกอบขึ้​้�นจากความเป็​็นส่​่วนตั​ัว และวั​ัตถุ​ุสสารซึ่​่�งประกอบกั​ันเป็​็นตั​ัวตนขึ้​้�น

สิ่​่�งที่​่�ทำให้​้หนั​ังสื​ือเล่​่มนี้​้�สามารถเขี​ียนได้​้โดยไม่​่จมอยู่​่�กั​ับความล่​่าช้​้าอั​ันทรมาน จนเกิ​ินไปคื​ือ การใช้​้ “ไกด์​์ทั​ัวร์​์” ผ่​่านบ้​้านหลายหลั​ังเพื่​่�อสำรวจความสั​ัมพั​ันธ์​์ เหล่​่านี้​้� เป็​็นการศึ​ึกษาสิ่​่�งเล็​็กๆ ที่​่�เราทุ​ุกคนไม่​่เพี​ียงแต่​่สถาปนิ​ิกเท่​่านั้​้�นที่​่�รู้​้�ดี​ี และในทางกลั​ับกั​ัน เป็​็นปฏิ​ิบั​ัติ​ิการที่​่�สามารถสำรวจแนวคิ​ิดทางสถาปั​ัตยกรรม ที่​่�ถู​ูกใช้​้มาตั้​้�งแต่​่ปลายศตวรรษที่​่� 18 เป็​็นต้​้นมา ซึ่​่�งสามารถทำได้​้อย่​่างอิ​ิสระ และมี​ีความแม่​่นยำ ดั​ังที่​่�ว่​่ามานี้​้� ตั​ัวงานเขี​ียนและโครงเรื่​่�องจึ​ึงไม่​่บี​ีบบั​ังคั​ับให้​้ผมต้​้องทำตามขนบ ของการวิ​ิจั​ัยเชิ​ิงทฤษฎี​ีสถาปั​ัตยกรรมที่​่�จะต้​้องมุ่​่�งหาชุ​ุดของความรู้​้�ทั่​่�วไป แต่​่ เปิ​ิดโอกาสให้​้ผมได้​้สนใจเรื่​่อ� งเทคนิ​ิคการออกแบบ ซึ่​่�งทำให้​้เราสามารถสื​ืบย้​้อน ไปถึ​ึงนั​ัยของโครงการ (project of the project) ผมมั​ักแปลกใจอยู่​่�เสมอ ที่​่�ได้​้พบมุ​ุมมองนี้​้�ในการอภิ​ิปรายถึ​ึงร่​่างโครงการออกแบบร่​่วมสมั​ัย ร่​่องรอย พิ​ิเศษเฉพาะแบบนี้​้�เที​ียบได้​้กั​ับรู​ูปแบบการสื่​่�อสารระหว่​่างนั​ักเขี​ียน นั​ักดนตรี​ี และศิ​ิลปิ​ิน ซึ่​่�งมั​ักนำเราไปสู่​่�ประเด็​็นสนใจว่​่า “อย่​่างไร” (how) ได้​้เสมอ เมื่​่อ� พิ​ิจารณาหนั​ังสื​ือเล่​่มนี้​้�อีกี ครั้​้ง� เมื่​่อ� เวลาเดิ​ินทางผ่​่านไป ผมเห็​็นข้​้อคำถามต่​่อ กิ​ิจวั​ัตรกั​ับเหล่​่าข้​้อสงสั​ัยที่​่�เราถามตั​ัวเองเมื่​่อ� ต้​้องทำการออกแบบ และข้​้อคำถาม ว่​่า ทำอย่​่างไรให้​้มันั มี​ีความคมชั​ัดและพุ่​่�งตรงไปยั​ังเป้​้าหมายที่​่�เราต้​้องการ หรื​ือ กล่​่าวอี​ีกอย่​่าง จะทำอย่​่างไรให้​้เรารอดพ้​้นจากหลุ​ุมพรางที่​่�เราไม่​่อยากตกลงไป นี่​่�คื​ือเป้​้าหมายของหนั​ังสื​ือเล่​่มนี้​้� เนื้​้�อหาของหนั​ังสื​ือนำเสนอความสั​ัมพั​ันธ์​์ ระหว่​่างเทคนิ​ิคส่​่วนตั​ัวที่​่�ถู​ูกฝั​ังอยู่​่�ในความเป็​็นก้​้อนวั​ัตถุ​ุของบ้​้านซึ่​่�งถู​ูกใช้​้เป็​็น อุ​ุปกรณ์​์หรื​ือเครื่​่�องจั​ักรในการอยู่​่�อาศั​ัย กั​ับเทคนิ​ิคในการออกแบบซึ่​่�งทำให้​้ สิ่​่�งนั้​้�นกลายเป็​็นสิ่​่�งที่​่�จั​ับต้​้องได้​้ (object) ผมต้​้องขอขอบคุ​ุณ โมนิ​ิก้า้ กิ​ิลี​ี (Monica Gili) บรรณาธิ​ิการ CG ที่​่�ช่ว่ ยสนั​ับสนุ​ุน การพิ​ิมพ์​์หนั​ังสื​ือเล่​่มนี้​้�ไปในหลายภาษา ทั้​้�งภาษาสเปน โปรตุ​ุเกส อิ​ิตาเลี​ียน และอั​ังกฤษ โดยไม่​่มี​ีข้​้อแม้​้สั​ักนิ​ิดในการทำต้​้นฉบั​ับแต่​่ละครั้​้�ง มี​ีการจั​ัดวางรู​ูป เล่​่มที่​่�สวยงามมาก ซึ่​่�งเป็​็นฉบั​ับปรั​ับปรุ​ุงที่​่�ยั​ังคงเคารพต่​่อต้​้นฉบั​ับเดิ​ิม ผมหวั​ัง เป็​็นอย่​่างยิ่​่�งว่​่าผู้​้�อ่า่ นใหม่​่ๆ จะเพลิ​ิดเพลิ​ินในเนื้​้�อหา และคงเป็​็นการดี​ีหากว่​่ามั​ัน ได้​้ทำหน้​้าที่​่�อย่​่างถึ​ึงที่​่�สุ​ุดด้​้วยการช่​่วยให้​้ผู้​้�อ่​่านได้​้สร้​้างชี​ีวิ​ิตที่​่�ดี​ีขึ้​้�น 13

อิ​ิญากิ​ิ อาบาลอส Iñaki Ábalos

บทนำำ � ชี​ีวิติ ดี​ีงาม เป็​็นการศึ​ึกษาความสั​ัมพั​ันธ์​์ที่​่เ� กิ​ิดขึ้​้น� ระหว่​่างวิ​ิถีชี​ี วิี ติ แง่​่มุมุ ของความคิ​ิด ร่​่วมสมั​ัยต่​่างๆ กั​ับรู​ูปทรงของบ้​้านพั​ักอาศั​ัย การจั​ัดพื้​้�นที่​่�และการใช้​้งาน โดย การนำผู้​้�อ่​่านเยี่​่�ยมชมบ้​้านร่​่วมสมั​ัยเจ็​็ดหลั​ังที่​่�ถู​ูกออกแบบในช่​่วงศตวรรษ ที่​่� 20 ผ่​่านการเยี่​่�ยมชมทั้​้�งเจ็​็ดบทในหนั​ังสื​ือเล่​่มนี้​้� โดยมุ่​่�งหวั​ังที่​่�จะนำเสนอ วิ​ิธี​ีการสร้​้างสรรค์​์อั​ันเกิ​ิดจากการก่​่อรู​ูปทางความคิ​ิดและการจั​ัดการที่​่�ว่​่าง เพื่​่�อการอยู่​่�อาศั​ัย ความจริ​ิงอั​ันหนึ่​่�งในหมู่​่�สถาปนิ​ิกคื​ือ การออกแบบบ้​้านคื​ือ การสร้​้างวั​ัตถุ​ุชนิ​ิดหนึ่​่�ง โดยอ้​้างอิ​ิงจากรู​ูปแบบของความเป็​็นบ้​้านตามอุ​ุดมคติ​ิ แบบดั้​้�งเดิ​ิมที่​่�เคยมี​ีมา ซึ่​่�งมาจากฐานคิ​ิดแบบปฏิ​ิฐานนิ​ิยม (positivism) (คติ​ินิยิ มในเชิ​ิงวั​ัตถุ​ุวิสัิ ยั ตามหลั​ักปรั​ัชญาวิ​ิทยาศาสตร์​์ที่​่ยึ� ดถื ึ อื แนวความคิ​ิดที่​่ว่� า่ องคภาวะที่​่�สามารถสั​ังเกต (observation), วั​ัด (measurement) และวิ​ิเคราะห์​์ (analysis) โดยใช้​้เครื่​่�องมื​ือ (instrument) และระเบี​ียบวิ​ิธี​ีทางคณิ​ิตศาสตร์​์ (mathematical) ได้​้ – ผู้​้�แปล) กล่​่าวโดยสรุ​ุปคื​ือ สถาปนิ​ิกซึ่​่�งเป็​็นผู้​้�มี​ีหน้​้าที่​่� ในการออกแบบได้​้ตัดสิ ั นิ และกระทำตามนั้​้�นโดยไม่​่มีข้ี อ้ สงสั​ัยใดๆ หนั​ังสื​ือเล่​่มนี้​้� ได้​้ตั้​้�งคำถาม หรื​ือกระทั่​่�งแสดงตั​ัวอย่​่างให้​้เห็​็นว่​่า ยั​ังมี​ีวิ​ิธี​ีคิ​ิดที่​่�ต่​่างออกไปใน การออกแบบบ้​้าน เป็​็นวิ​ิธี​ีการที่​่�นำไปสู่​่�การจั​ัดการพื้​้�นที่​่�ว่​่างที่​่�ขยั​ับออกจาก ฐานคิ​ิดดั​ังกล่​่าวของสถาปนิ​ิกผู้​้�ยิ่​่�งใหญ่​่หลายท่​่าน อย่​่างไรก็​็ตาม หนั​ังสื​ือเล่​่มนี้​้�ไม่​่ใช่​่คู่​่�มื​ือการออกแบบบ้​้านพั​ักอาศั​ัย หรื​ือไม่​่ใช่​่แม้​้ กระทั่​่�งข้​้อกำหนดว่​่าควรจะออกแบบอย่​่างไร เนื้​้�อหาของหนั​ังสื​ือมี​ีวัตั ถุ​ุประสงค์​์ที่​่� จะกระตุ้​้�นเตื​ือนผู้​้�อ่า่ นให้​้เห็​็นถึ​ึงความเชื่​่อ� มโยงของแนวคิ​ิดต่า่ งๆ มุ​ุมมองต่​่อโลก รอบตั​ัว วิ​ิถี​ีชี​ีวิ​ิตและวิ​ิธี​ีการออกแบบ มากกว่​่าที่​่�จะชี้​้�แนะวิ​ิธี​ีการปฏิ​ิบั​ัติ​ิวิ​ิชาชี​ีพ หนั​ังสื​ือไม่​่ต้อ้ งการนำเสนอสิ่​่�งที่​่�เป็​็นรู​ูปแบบกลางที่​่�สมบู​ูรณ์​์ แต่​่กลั​ับกันั เป็​็นการตั้​้�ง คำถามถึ​ึงข้​้อจำกั​ัดและความสามารถทั้​้�งหมดที่​่�พวกเรามี​ีในการทำงาน

14

หนั​ังสื​ือเล่​่มนี้​้�เล่​่าเรื่​่อ� งในรู​ูปแบบการพาเยี่​่ย� มชมบ้​้าน ใช้​้การบรรยายอย่​่างละเอี​ียด เพื่​่อ� ฉายภาพของการส่​่งต่​่อวั​ัฒนธรรมการอยู่​่�อาศั​ัยของศตวรรษที่​่� 20 ที่​่�ตกทอด มาถึ​ึงเรา เนื้​้�อหาแต่​่ละบทเป็​็นการคลี่​่�คลายไอเดี​ียของบ้​้านแต่​่ละหลั​ังผ่​่านมุ​ุม

มองส่​่วนบุ​ุคคล เล่​่าเรื่​่�องโดยอ้​้างอิ​ิงแนวคิ​ิดร่​่วมสมั​ัยในมุ​ุมต่​่างๆ เป็​็นการนำชม แบบรวบรั​ัด แต่​่เพี​ียงพอที่​่�จะนำผู้​้�อ่​่านให้​้จิ​ินตนาการถึ​ึงความคิ​ิดที่​่�ชั​ัดเจนได้​้ “เข้​้าใจได้​้” (get the drift) หากจะว่​่าอย่​่างสำนวนพู​ูดกั​ัน เช่​่นเดี​ียวกั​ับที่​่จ� ะเกิ​ิดขึ้​้น� ในการเยี่​่�ยมชมสถานที่​่�จริ​ิง ภาพเรื่​่�องราวจะค่​่อยๆ ถู​ูกฉายผ่​่านหน้​้าหนั​ังสื​ือ แม้​้ใครที่​่�ไม่​่ได้​้เรี​ียนสถาปั​ัตยกรรม หรื​ือมี​ีความสนใจใคร่​่รู้ใ้� นเรื่​่อ� งการออกแบบ บ้​้าน ก็​็จะสามารถเข้​้าใจได้​้ เป้​้าหมายสู​ูงสุ​ุดของหนั​ังสื​ือเล่​่มนี้​้�คื​ือการอธิ​ิบายถึ​ึง อิ​ิทธิ​ิพลที่​่�ส่​่งผลต่​่อการออกแบบบ้​้านพั​ักอาศั​ัยในช่​่วง 100 ปี​ีที่​่�ผ่​่านมา ซึ่​่�งเหล่​่า สถาปนิ​ิกทั้​้�งหลายได้​้ทุ่​่�มเทแรงกายแรงใจในการสร้​้างสรรค์​์ขึ้​้�นมา ผมพยายาม หลี​ีกเลี่​่ย� งที่​่�จะใช้​้คำพิ​ิเศษเฉพาะ และที่​่�สำคั​ัญกว่​่านั้​้�น ผมพยายามอ้​้างอิ​ิงประเด็​็น ทางวั​ัฒนธรรมมากกว่​่าจะพู​ูดถึ​ึงวิ​ิชาการทางสถาปั​ัตยกรรม สำหรั​ับผู้​้�อ่​่านที่​่� มี​ีความสนใจ หรื​ือสถาปนิ​ิกวิ​ิชาชี​ีพ ผมต้​้องบอกว่​่าหนั​ังสื​ือเล่​่มนี้​้�ไม่​่ได้​้อธิ​ิบาย เรื่​่�องเทคนิ​ิค แต่​่เป็​็นเรื่​่�องของรู​ูปแบบของการอยู่​่�อาศั​ัย ที่​่�ทางของความเป็​็น ส่​่วนตั​ัวและขยายขอบเขตออกไปเป็​็นความเป็​็นสาธารณะ พื้​้�นที่​่�สาธารณะ คื​ือ การศึ​ึกษาเรื่​่อ� งชี​ีวิติ ความเป็​็นอยู่​่�ที่​่ดี� ใี นวั​ัฒนธรรมการอยู่​่�อาศั​ัยร่​่วมสมั​ัยของเรา ไม่​่เหมื​ือนการเยี่​่�ยมชมบ้​้านที่​่�เป็​็นกิ​ิจกรรมปกติ​ิของสถาปนิ​ิกหรื​ือนั​ักเรี​ียน สถาปั​ัตยกรรม เนื้​้�อหาของหนั​ังสื​ือได้​้สำรวจบ้​้านในแง่​่มุ​ุมเฉพาะในลั​ักษณะ ของการอธิ​ิบายโดยละเอี​ียดด้​้วย เมื่​่�อเที​ียบกั​ับการเยี่​่�ยมชมโดยสถาปนิ​ิก ส่​่วนใหญ่​่เขาจะมี​ีมุ​ุมมองอั​ันเกิ​ิดจากประสบการณ์​์ทำงานในสำนั​ักงานหรื​ือ จากการสอนในโรงเรี​ียนติ​ิดตั​ัวอยู่​่� เขาจะต้​้องเปลี่​่�ยนบทบาทเป็​็นผู้​้�ใช้​้ เขาต้​้อง มองภาพต่​่างๆ ผ่​่านสายตาของผู้​้�อยู่​่�อาศั​ัย ซึ่​่�งนั่​่�นจะต้​้องใช้​้การมองแบบอื่​่�นที่​่� ไม่​่ใช่​่แบบสถาปนิ​ิก ซึ่​่�งจะให้​้ประสบการณ์​์ของบ้​้านที่​่�แท้​้จริ​ิง เป็​็นรู​ูปแบบของ การอยู่​่�อาศั​ัยและชี​ีวิ​ิตที่​่�บรรจุ​ุอยู่​่�ในบ้​้านจริ​ิงๆ เขา (สถาปนิ​ิก) จะต้​้องปลดวาง ความเป็​็นใหญ่​่ในวิ​ิชาชี​ีพที่​่�เต็​็มไปด้​้วยหลั​ักการต่​่างๆ ลง นี่​่�คื​ือมุ​ุมมองที่​่�เราอยาก จะชั​ักชวนผู้​้�อ่​่านหรื​ือกระตุ้​้�นเตื​ือนกั​ันสำหรั​ับการอ่​่านหนั​ังสื​ือเล่​่มนี้​้� ความรู้​้�อั​ัน เกิ​ิดจากสิ่​่�งที่​่�ไม่​่ยึดึ หลั​ักการวิ​ิชาชี​ีพ แต่​่เกิ​ิดขึ้​้น� จากการพิ​ินิจิ พิ​ิจารณาจริ​ิงๆ อย่​่าง คนไม่​่รู้​้�ศาสตร์​์สถาปั​ัตยกรรม จะทำให้​้เราเห็​็นว่​่าอะไรคื​ือสิ่​่�งที่​่�เราควรจะรู้​้�จริ​ิงๆ

15

เพื่​่อ� ที่​่�จะบรรลุ​ุเป้​้าหมายนี้​้� เราจะต้​้องใช้​้การลดรู​ูป (reduction) และการทำให้​้ง่า่ ย (simplification) สำหรั​ับการพิ​ิจารณาองค์​์ประกอบทั้​้�งหลายที่​่�ประกอบกั​ันขึ้​้�น เป็​็นสถาปั​ัตยกรรม (ในที่​่�นี้​้�คื​ือบ้​้าน) ที่​่�เรามองเห็​็น เพื่​่�อกะเทาะเอาแก่​่นที่​่�แท้​้ ของมั​ันออกมา ว่​่าไปแล้​้ว สถาปั​ัตยกรรมที่​่�เราพิ​ิจารณาก็​็คล้​้ายกั​ับภาพการ์​์ตู​ูน

ล้​้อเลี​ียนเสี​ียดสี​ีซึ่​่�งถู​ูกแต่​่งแต้​้มเพื่​่�อซ่​่อนเนื้​้�อหาที่​่�แท้​้ไว้​้ภายใต้​้ เราไม่​่ได้​้พู​ูดว่​่า มั​ันคื​ือบ้​้านในแบบอั​ัตถิ​ิภาวนิ​ิยม (existential) หรื​ือปรากฏการณ์​์วิ​ิทยา (phenomenological) เพี​ียงแต่​่เนื้​้�อหาที่​่�แท้​้นั้​้�นมี​ีความซั​ับซ้​้อนและละเอี​ียดอ่​่อนมาก มั​ันเป็​็นมากกว่​่าสิ่​่�งก่​่อสร้​้างที่​่�มั่​่น� คงแข็​็งแรงเพื่​่อ� ใช้​้พักั อาศั​ัยเท่​่านั้​้�น และในทาง ปฏิ​ิบั​ัติ​ิก็​็ไม่​่ใช่​่แนวคิ​ิดสุ​ุดโต่​่งในลั​ักษณะที่​่�เป็​็นการโอ้​้อวดเกิ​ินจริ​ิงที่​่�เพ้​้อเจ้​้อ ไร้​้สาระด้​้วยเช่​่นกั​ัน บ้​้านที่​่�เราจะพาชมนั้​้�นกล่​่าวได้​้ว่​่าเป็​็นบ้​้านที่​่�มี​ีจิ​ินตภาพ ซึ่​่�ง เกิ​ิดขึ้​้�นจากการประสานมิ​ิติ​ิที่​่�หลากหลาย เป็​็นอาคารที่​่�แสดงความคงเส้​้นคงวา ของความคิ​ิดมากกว่​่าการตั​ัดแปะ เพื่​่�อให้​้เข้​้าใจภาพนั้​้�น ผมจึ​ึงค่​่อยๆ แนะนำ ผู้​้�อ่า่ นผ่​่านตั​ัวอักั ษรที​ีละหน้​้า ผู้​้�อ่า่ นจะไม่​่ถู​ูกยั​ัดเยี​ียดให้​้ดู​ูงานออกแบบบ้​้านของ มาสเตอร์​์แห่​่งสถาปั​ัตยกรรมสมั​ัยใหม่​่ผู้​้�ยิ่​่�งใหญ่​่ ไม่​่ว่​่าจะเป็​็นวิ​ิลล่​่า ซาวั​ัว (Villa Savoye), บ้​้านน้​้ำตก (Fallingwater house) หรื​ือวิ​ิลล่​่า ทู​ูเกนด์​์ฮาท (Villa Tugendhat) ซึ่​่�งส่​่วนมากจะถู​ูกใช้​้สอนกั​ันในโรงเรี​ียนสถาปั​ัตยกรรม ความซั​ับซ้อ้ น ต่​่างๆ ของงานที่​่�ยิ่​่�งใหญ่​่เหล่​่านั้​้�นคงต้​้องพิ​ิจารณากั​ันอย่​่างถี่​่�ถ้​้วนอี​ีกครั้​้�งใน ภายหลั​ัง อย่​่างที่​่�ผมบอกไว้​้ แรงจู​ูงใจและวั​ัตถุ​ุประสงค์​์ของหนั​ังสื​ือเล่​่มนี้​้�นั้​้�น แตกต่​่างจากเรื่​่�องเหล่​่านั้​้�นมากที​ีเดี​ียว อี​ีกอย่​่างหนึ่​่�งที่​่�จะต้​้องบอกกล่​่าวแก่​่ผู้​้�อ่​่านไว้​้คื​ือ บ้​้านทุ​ุกหลั​ังที่​่�นำเสนอในเล่​่มนี้​้� รวมถึ​ึงลำดั​ับการนำเสนอนั้​้�น ไม่​่ได้​้ถู​ูกร้​้อยเรี​ียงให้​้เป็​็นไปตามหลั​ักวิ​ิชาการ ไม่​่ว่​่าจะเป็​็นเรื่​่�องลำดั​ับเวลาหรื​ือขนาดของตั​ัวบ้​้าน เป็​็นต้​้น แต่​่ถู​ูกพิ​ิจารณาจาก รู​ูปทรงที่​่�ค่อ่ ยๆ มี​ีความซั​ับซ้อ้ นขึ้​้น� เพื่​่อ� ให้​้ผู้​้�อ่า่ นค่​่อยๆ ติ​ิดตามและปะติ​ิดปะต่​่อ ภาพในใจได้​้ นี่​่�คื​ือสมมติ​ิฐานในการวางลำดั​ับเรื่​่�องราวแต่​่ละบท ด้​้วยเหตุ​ุ ดั​ังว่​่า อาจจะดู​ูแปลกสั​ักหน่​่อยที่​่�จะมี​ีการเล่​่าเรื่​่�องบ้​้านหลั​ังต่​่างๆ ที่​่�ต่​่อต้​้าน แนวคิ​ิดสมั​ัยใหม่​่กระแสหลั​ักถู​ูกบรรจุ​ุไว้​้ในตอนต้​้นของบทที่​่�สามของหนั​ังสื​ือ เล่​่มนี้​้�ด้ว้ ย ซึ่​่�งก็​็เป็​็นไปเพื่​่อ� ตอบสมมติ​ิฐานของงานเขี​ียนชิ้​้น� นี้​้�เท่​่านั้​้�น นอกจากนี้​้� การเลื​ือกตั​ัวบ้​้านยั​ังถู​ูกคำนึ​ึงถึ​ึงความประสงค์​์และความจำเป็​็นที่​่�บ้​้านเหล่​่านี้​้� ค่​่อยๆ ถู​ูกสร้​้างขึ้​้�นด้​้วย ตามจำนวนทั้​้�งหมดเจ็​็ดหลั​ัง ซึ่​่�งเป็​็นตั​ัวแทนของ ความคิ​ิดผ่​่าเหล่​่าของการออกแบบกระแสหลั​ักในศตวรรษที่​่� 20 ที่​่�ทั้​้�งหมด อาจกล่​่าวได้​้ว่​่ามั​ันถู​ูกต้​้อง โดยจะแสดงให้​้เห็​็นในการวิ​ิเคราะห์​์ตอนสุ​ุดท้​้าย ซึ่​่�ง จำนวนนั้​้�นสั​ัมพั​ันธ์​์กั​ับการก่​่อสร้​้างในภาพรวมและเป็​็นสิ่​่�งที่​่�ดี​ี นอกจากนั้​้�นยั​ัง แสดงให้​้เห็​็นความคิ​ิดหรื​ือทั​ัศนคติ​ิที่​่�น่​่าสนใจบางอย่​่างที่​่�ถู​ูกพั​ัฒนาขึ้​้�นด้​้วย 16

บ้​้านที่​่�นำเสนอในที่​่�นี้​้ไ� ม่​่ได้​้จัดรู​ูป ั แบบอนุ​ุกรมวิ​ิธานที่​่�จะจำกั​ัดขอบเขตการใช้​้งาน ไว้​้เฉพาะภายในประเทศเท่​่านั้​้�น เช่​่นเดี​ียวกั​ับอาคารต้​้นแบบอื่​่�นๆ ที่​่�เกี่​่�ยวข้​้อง กั​ับการสร้​้างความสั​ัมพั​ันธ์​์ระหว่​่างสาธารณะกั​ับส่​่วนตั​ัว และในขอบเขตของ เมื​ือง นั่​่�นเป็​็นแรงบั​ันดาลใจในการเขี​ียนเล่​่าเรื่​่�องราวเพื่​่�อค่​่อยๆ เผยสิ่​่�งเหล่​่านี้​้� แล้​้วปล่อ่ ยให้​้จินิ ตนาการของผู้​้�อ่า่ นช่​่วยชั​ักพาไป โดยความเป็​็นจริ​ิงแล้​้ว เนื้​้�อหา ทั้​้�งหมดหวั​ังจะคลี่​่�คลายความสั​ัมพั​ันธ์​์ให้​้เห็​็นอย่​่างกระชั​ับชั​ัดเจน ด้​้วยเชื่​่�อมั่​่�น ว่​่านี่​่�จะเป็​็นหนั​ังสื​ือสถาปั​ัตยกรรมที่​่�เปิ​ิดให้​้เห็​็นมุ​ุมมองในแง่​่มุ​ุมใหม่​่ที่​่�ดี​ีที่​่�สุ​ุด ที่​่�เราจะทำขึ้​้�นมาได้​้ ท้​้ายนี้​้� หนั​ังสื​ือเล่​่มนี้​้�วางกรอบพื้​้�นที่​่�ไว้​้กว้​้างๆ โดยกระจายพื้​้�นที่​่�ออกจากยุ​ุโรป เพื่​่�อทบทวนข้​้อถกเถี​ียงการออกแบบบ้​้านตามแนวคิ​ิดสั​ังคมนิ​ิยม และวิ​ิธี​ีการ วิ​ิจั​ัยทางการจั​ัดวางผั​ังตามแนวคิ​ิดแบบสมั​ัยใหม่​่ ตั​ัวอย่​่างเหล่​่านี้​้�ล้​้วนแยบยล และหลงติ​ิดอยู่​่�ในกั​ับดั​ักทางความคิ​ิดที่​่�เหล่​่าสถาปนิ​ิกทั้​้�งหลายอยากจะทำลาย ออกมาให้​้ได้​้ หนั​ังสื​ือ ชี​ีวิติ ดี​ีงาม หวั​ังว่​่าจะทำลายกำแพงกรงขั​ังนั้​้�นออกมา โดย ตั้​้�งต้​้นจากก้​้าวแรกของการพิ​ิเคราะห์​์ความต่​่อเนื่​่�องของห้​้วงเวลา ความขั​ัดแย้​้ง และอุ​ุดมคติ​ิในยุ​ุคสมั​ัยของเรา ซึ่​่�งจะทำได้​้โดยการพิ​ิเคราะห์​์ด้​้วยมุ​ุมมองของ ศาสตร์​์อื่​่�น ปล่​่อยให้​้จิ​ินตนาการและประสบการณ์​์ไหลเคลื่​่�อนอย่​่างอิ​ิสระเพื่​่�อ นำไปสู่​่�ความรู้​้�ที่​่�แท้​้จริ​ิง ในการสนทนาที่​่�กิ​ินเวลายาวนานก่​่อนการจากไปของ อเลฮานโดร เดอ ลา โซตา (Alejandro de la Sota) สถาปนิ​ิกสเปนผู้​้�ยิ่​่�งใหญ่​่ เขาได้​้ฝากปั​ัจฉิ​ิมกถาที่​่�น่า่ จดจำไว้​้ว่า่ “หากอยากเสพสุ​ุนทรี​ียะในงานสถาปั​ัตยกรรม ก็​็จงปล่​่อยให้​้จิ​ินตนาการนั้​้�นโลดแล่​่นไป เพื่​่�อปลดปล่​่อยความฝั​ันให้​้โบยบิ​ิน” หากมี​ีข้​้อผิ​ิดพลาดใดในข้​้อเขี​ียนนี้​้� ล้​้วนแต่​่เป็​็นความผิ​ิดพลาดของผู้​้�เขี​ียน แต่​่โดยลำพั​ัง นี่​่�เป็​็นเพี​ียงคำเชื้​้�อเชิ​ิญสู่​่�การเดิ​ินทางสู่​่�โลกแฟนตาซี​ี หาใช่​่การเฉลิ​ิม ฉลองให้​้แก่​่ความหลากหลายของบ้​้านในศตวรรษที่​่� 20 แต่​่อย่​่างใด เป็​็นการ นำเสนอสุ​ุนทรี​ียรมณ์​์ซึ่​่ง� ปรากฏอยู่​่�ในการออกแบบวางผั​ังการอยู่​่�อาศั​ัย เพื่​่อ� ขั​ับเน้​้น การมี​ีตั​ัวตนของบ้​้านซึ่​่�งยั​ังปรากฏชั​ัดแจ้​้ง

17

1 บ้​้านซาราธุ​ุ สตรา

19

20 บ้​้านสามชาน, มี​ีส ฟาน แดร์​์ โรฮ์​์ , 1934 (แบบ 1939) ผั​ั งพื้​้� นและรู​ูปด้​้าน

21 กลุ่​่� มบ้​้านประกอบชาน, มี​ีส ฟาน แดร์​์ โรฮ์​์

24 วิ​ิ ลล่​่า ทู​ูเกนด์​์ ฮาท: มี​ีส ฟาน แดร์​์ โรฮ์​์ ในเลานจ์​์ ภาพโดย ฟริ​ิ ตซ์​์ ทู​ูเกนด์​์ ฮาท (Fritz Tugendhat) ประมาณปี​ี ค.ศ. 1930

25 มี​ีสในอะพาร์​์ ตเมนต์​์ ที่​่�ชิ​ิคาโก

1 บ้​้ านซาราธุ​ุ สตรา

มี​ีบ้​้านสมั​ัยใหม่​่จำนวนไม่​่มากที่​่�จะถู​ูกออกแบบให้​้ผสานกลมเกลี​ียวเป็​็นหนึ่​่�ง เดี​ียวกั​ันได้​้เหมื​ือนกลุ่​่�มบ้​้านมี​ีชาน (patio house) ซึ่​่�งออกแบบโดย มี​ีส ฟาน แดร์​์ โรฮ์​์ (Mies van der Rohe) เขาใช้​้เวลาเกื​ือบแปดปี​ี นั​ับตั้​้�งแต่​่ปี​ี ค.ศ. 1931 เมื่​่อ� อายุ​ุได้​้ 45 ปี​ี จนกระทั่​่�งปี​ี ค.ศ. 1938 แม้​้ว่า่ มั​ันจะได้​้รับั คำชื่​่น� ชม มากมาย แต่​่เราก็​็ยังั คงขาดคำอธิ​ิบายถึ​ึงความเชื่​่อ� มโยงที่​่�ชัดั เจนของวั​ัตถุ​ุประสงค์​์ และความหมายของการออกแบบที่​่�แท้​้จริ​ิง ไม่​่ใช่​่เฉพาะจากความเงี​ียบขรึ​ึมของ ผู้​้�ออกแบบ แต่​่ยั​ังคงมี​ีปั​ัจจั​ัยอื่​่�นอี​ีกหลายอย่​่าง เช่​่น การแปลความให้​้สามารถ เข้​้าใจได้​้ หรื​ือแม้​้แต่​่ความกำกวมที่​่�แปลกประหลาด จนยากที่​่�จะแยกประเภท ของงานออกแบบได้​้ว่า่ เป็​็นแบบเมดิ​ิเตอร์​์เรเนี​ียนหรื​ือประวั​ัติศิ าสตร์​์นิยิ ม เหล่​่านี้​้� ทำให้​้การวิ​ิเคราะห์​์งานนี้​้�มี​ีความยุ่​่�งยากพอๆ กั​ับความยากในการวิ​ิพากษ์​์งาน ชิ้​้�นนี้​้� ซึ่​่�งอย่​่างหลั​ังมั​ักเป็​็นเพี​ียงการยกย่​่องชมเชยในความสวยงามและความ น่​่าสนใจในฐานะของการเป็​็นอาคารพั​ักอาศั​ัย พอๆ กั​ับการถู​ูกกล่​่าวถึ​ึงประเด็​็น ของที่​่�ว่​่างและหลั​ักการก่​่อสร้​้างที่​่�สั​ัมพั​ันธ์​์แนบแน่​่นกั​ับบาร์​์เซโลนา พาวิ​ิเลี​ียน (Barcelona Pavilion) หรื​ือความสอดคล้​้องกั​ับสถาปั​ัตยกรรมสมั​ัยใหม่​่อื่​่�นๆ ความเชื่​่อ� อย่​่างไม่​่ลื​ืมหู​ูลื​ืมตานี้​้�เป็​็นเหตุ​ุผลที่​่�เพี​ียงพอสำหรั​ับการเริ่​่ม� ต้​้นทั​ัวร์ข์ อง เรา ขอเริ่​่�มด้​้วยภาพกราฟิ​ิกที่​่�มี​ีสได้​้ตระเตรี​ียมไว้​้ ซึ่​่�งไม่​่ต้​้องสงสั​ัยเลยว่​่าเขา รั​ักมั​ันมาก เพราะหนึ่​่�งในภาพเหล่​่านี้​้�เป็​็นภาพที่​่�แสดงถึ​ึงกลุ่​่�มของอาคารที่​่�ถู​ูก จั​ัดวางลงบนผั​ังชุ​ุมชน คื​ือสิ่​่�งที่​่�เขาพกติ​ิดตั​ัวไปไหนมาไหนด้​้วยทุ​ุกที่​่� รวมทั้​้�งยั​ัง ถู​ูกแขวนไว้​้บนผนั​ังในสตู​ูดิ​ิโอของเขาเองด้​้วย เรามาลองพิ​ิเคราะห์​์ภาพกราฟิ​ิก เหล่​่านี้​้�กันั ใหม่​่ และลองจิ​ินตนาการถึ​ึงการอยู่​่�อาศั​ัยจริ​ิงในพื้​้�นที่​่�ว่า่ งนั้​้�น อะไรคื​ือ แรงบั​ันดาลใจในการออกแบบผั​ังพื้​้�น อะไรเป็​็นเหตุ​ุผลภายในจิ​ิตใจ และเป้​้าหมาย ของเขาคื​ืออะไร มี​ีสคิ​ิดอะไรอยู่​่�? ทำไมเขาจึ​ึงเริ่​่ม� ทำการทดลองออกแบบโดยที่​่� ยั​ังไม่​่มี​ีลู​ูกค้​้าตั้​้�งแต่​่แรก? เขากำลั​ังค้​้นหาอะไร และเขาได้​้บรรลุ​ุถึ​ึงข้​้อสรุ​ุปใดใน ระหว่​่างความมุ่​่�งมั่​่�นนั้​้�น ซึ่​่�งมั​ันทำให้​้เกิ​ิดผลลั​ัพธ์​์เป็​็นบ้​้านสามชาน (house with three patios) ในปี​ี ค.ศ. 1934

26

เราได้​้ รู้​้�ว่​่ า มั​ั น เป็​็ น ช่​่ ว งปี​ี แ ห่​่ ง ความยากลำบากสำหรั​ั บมี​ี ส ทั้​้� ง ในแง่​่ ส่​่ ว นตั​ั ว และสั​ังคม การละทิ้​้�งครอบครั​ัวแบบเงี​ียบๆ ในปี​ี ค.ศ. 1921 และการก้​้าวขึ้​้�นมา มี​ีอำนาจของแนวคิ​ิดสั​ังคมนิ​ิยม บี​ีบให้​้เขาตั้​้�งคำถามกั​ับชี​ีวิ​ิตส่​่วนตั​ัวและชี​ีวิ​ิต ในฐานะนั​ักวิ​ิชาชี​ีพ เมื่​่�อเขากลายเป็​็นผู้​้�มี​ีชื่​่�อเสี​ียงในฐานะนั​ักออกแบบซึ่​่�งถู​ูก รายล้​้อมไปด้​้วยเพื่​่�อนฝู​ูง และการเป็​็นตั​ัวแทนทางวั​ัฒนธรรมซึ่​่�งผลั​ักดั​ันไปสู่​่�

1 บ้​้ านซาราธุ​ุ สตรา

ความสร้​้างสรรค์​์ของเขา โดยเฉพาะอย่​่างยิ่​่�ง อาโลอิ​ิส รี​ีห์ล์ (Alois Riehl) ลู​ูกค้​้า ของเขา ซึ่​่�งเป็​็นคนแรกที่​่�เขี​ียนหนั​ังสื​ือเกี่​่�ยวกั​ับนีที เชอ (Nietzsche) หนั​ังสื​ือเล่​่ม สำคั​ัญคื​ือ ฟรี​ีดริ​ิช นี​ีทเชอ ในฐานะศิ​ิลปิ​ินและนั​ักคิ​ิด (Friedrich Nietzsche as Artist and Thinker) ซึ่​่�งนำเขาไปสู่​่�โลกของปราชญ์​์ทรงอิ​ิทธิ​ิพลนาม แวร์​์เนอร์​์ เยเกอร์​์ (Werner Jaeger) นั​ักปรั​ัชญาภาษาคลาสสิ​ิก และ ไฮน์​์ริ​ิช เวิ​ิล์​์ฟฟลิ​ิน (Heinrich Wölfflin) นั​ักประวั​ัติ​ิศาสตร์​์ศิ​ิลปะ ซึ่​่�งในช่​่วงนี้​้�เองที่​่�เขาได้​้รู้​้�จั​ักกั​ับ ฮานส์​์ ริ​ิชเทอร์​์ (Hans Richter), วาลเทอร์​์ เบนยามิ​ิน (Walter Benjamin) และ โรมาโน กั​ัวร์​์ดิ​ินี​ี (Romano Guardini) ด้​้วย ในข้​้อเขี​ียนที่​่�แสดงถึ​ึง ความเคารพในตั​ัวมี​ีส ฟริ​ิตซ์​์ นอยเมเยอร์​์ (Fritz Neumeyer), ฟรานซ์​์ ชู​ูลท์​์ เซอ (Franz Schultze) และ ฟรานเชสโก ดั​ัล โค (Francesco Dal Co) ได้​้ อธิ​ิบายรายละเอี​ียดถึ​ึงแง่​่มุ​ุมต่​่างๆ ในช่​่วงที่​่�พวกเขาได้​้ฝึ​ึกฝนกั​ับมี​ีสว่​่าเป็​็น ไปอย่​่างสมบู​ูรณ์​์แบบและเป็​็นระบบ เปรี​ียบเที​ียบได้​้กั​ับนี​ีทเชอ นั​ักคิ​ิดใน แนวคั​ัดค้​้านปฏิ​ิฐานนิ​ิยม (Anti-Positivist) ผู้​้�ยิ่​่�งใหญ่​่ และ โรมาโน กั​ัวร์​์ดิ​ินี​ี นั​ักเทววิ​ิทยา ต่​่อข้​้อเขี​ียนที่​่�ลึ​ึกซึ้​้�งและเป็​็นประโยชน์​์ของเขา ในปี​ี ค.ศ. 1927 มี​ีสได้​้กล่​่าวว่​่า “ด้​้วยความรู้​้�ทางปรั​ัชญาเท่​่านั้​้�นที่​่�จะเผยทิ​ิศทางที่​่�ถู​ูกต้​้องใน การงานของเรา และด้​้วยความรู้​้�นี้​้� ความหมายและเกี​ียรติ​ิภู​ูมิขิ องเราจึ​ึงปรากฏ” ด้​้วยเหตุ​ุนี้​้จึ� งึ เป็​็นการอธิ​ิบายความหมายที่​่�เขาใช้​้ในการลดทอน ซึ่​่�งเป็​็นกระบวน การที่​่�ส่​่วนใหญ่​่สั​ันนิ​ิษฐานว่​่าเพื่​่�อแยกตั​ัวออกจากลั​ัทธิ​ิปฏิ​ิฐานนิ​ิยม และด้​้วย เหตุ​ุนี้​้�จึ​ึงกลายเป็​็นจิ​ิตวิ​ิญญาณที่​่�กระจายไปในสถาปั​ัตยกรรมสมั​ัยใหม่​่ทั้​้�งหมด ระยะห่​่างและความสงบนิ่​่�งไม่​่เพี​ียงแต่​่สร้​้างหั​ัวใจในงานอั​ันเป็​็นเอกลั​ักษณ์​์ของ เขาเท่​่านั้​้�น แต่​่ยั​ังรวมถึ​ึงการดำรงอยู่​่�ของตั​ัวตนของเขาอี​ีกด้​้วย

27

เรามาลองพิ​ิจารณาการทิ้​้�งระยะห่​่างอั​ันกว้​้างใหญ่​่ที่​่แ� ยกงานของเขาออกจากเพื่​่อ� น กลุ่​่�มโมเดิ​ิร์น์ ร่​่วมสมั​ัยกั​ับเขาอย่​่าง ฮู​ูโก เฮริ่​่ง� (Hugo Häring), ฮานเนส เมเยอร์​์ (Hannes Mayer) หรื​ือ ลุ​ุดวิ​ิก ฮิ​ิลเบอร์​์ไซเมอร์​์ (Ludwig Hilberseimer)

1 บ้​้ านซาราธุ​ุ สตรา

ซึ่​่�งพั​ัฒนางานออกแบบบ้​้านมี​ีชานในช่​่วงเวลาเดี​ียวกั​ันและเมื​ืองเดี​ียวกั​ันกั​ับเขา เป้​้าหมายของสถาปนิ​ิกในการทดลองนี้​้�คื​ือ แสวงหาอาคารราคาถู​ูก สามารถจั​ัด รู​ูปแบบได้​้อย่​่างเป็​็นระบบ มี​ีการวางตำแหน่​่งกั​ับดวงอาทิ​ิตย์​์ที่​่ดี� ี และใช้​้พื้​้น� ที่​่�ตั้​้ง� ที่​่� เหมาะสมสำหรั​ับครอบครั​ัวชั้​้น� แรงงานและชนชั้​้น� กลางหลายขนาด ความซ้​้ำกั​ัน ของหน่​่วยที่​่�พั​ักคื​ือ เมื่​่�อสั​ังเกตจากแบบที่​่�สถาปนิ​ิกทำขึ้​้�นนั้​้�น แสดงแนวคิ​ิดของ การใช้​้รู​ูปทรงซ้​้ำๆ ซึ่​่�งชี้​้ใ� ห้​้เห็​็นอย่​่างชั​ัดเจนถึ​ึงการใช้​้งานจำนวนมากของโปรแกรม ดั​ังกล่​่าว บ้​้านพั​ักอาศั​ัยได้​้กลายเป็​็นวั​ัตถุ​ุผลิ​ิตซ้​้ำจำนวนมากไม่​่ต่​่างจากฟอร์​์ด โมเดลที​ี (Model T) นี่​่�คื​ือร่​่มคิ​ิดขนาดใหญ่​่ของกระบวนการทางอุ​ุตสาหกรรม แต่​่เรากลั​ับไม่​่พบสิ่​่�งเหล่​่านั้​้�นในงานของมี​ีส เพื่​่อ� ให้​้แน่​่ใจ แนวทางในการทำงาน ของเขานั้​้�นห่​่างไกลจากกระแสคิ​ิดหลั​ักของกลุ่​่�มสถาปนิ​ิกสมั​ัยใหม่​่โดยทั่​่�วไป และ การค้​้นหาในกระบวนการเกิ​ิดขึ้​้�นแต่​่น้​้อย (Existenzminimum) เพื่​่�อจะสร้​้าง มาตรฐานขั้​้�นต่​่ำของหน่​่วยพั​ักอาศั​ัยสำหรั​ับชนชั้​้�นแรงงาน ระหว่​่างที่​่�มี​ีสกำลั​ัง พั​ัฒนางานบ้​้านมี​ีชาน ประกอบกั​ับการปฏิ​ิเสธที่​่�จะพั​ัฒนาแบบร่​่างอาคารเรื​ือน แถว ในปี​ี ค.ศ. 1931 มี​ีสได้​้พัฒ ั นาชุ​ุดของโครงการที่​่�คิดค้ ิ น้ ขึ้​้น� เองซึ่​่�งแหวกแตก ต่​่างจากไอเดี​ียเรื่​่อ� งการสร้​้างหน่​่วยพั​ักอาศั​ัยแบบมาตรฐานทั้​้�งหมด ว่​่าตามจริ​ิง แล้​้วในงานแบบหายากของเขานี้​้� ซึ่​่�งปรากฏหน่​่วยพั​ักอาศั​ัยมากกว่​่าหนึ่​่�งหน่​่วยนั้​้�น เราสามารถสั​ังเกตเห็​็นได้​้ว่​่ามี​ีการประกอบกั​ันอย่​่างจงใจและชั​ัดเจนของหน่​่วย พั​ักอาศั​ัยที่​่�มี​ีความแตกต่​่างกั​ันทั้​้�งตำแหน่​่ง ขนาดที่​่�ดิ​ิน การจั​ัดวางตำแหน่​่งกั​ับ ดวงอาทิ​ิตย์​์ ความเล็​็กใหญ่​่ของสถานที่​่�ตั้​้�งอาคาร และขนาดของบ้​้านที่​่�เล็​็กใหญ่​่ ไม่​่เท่​่ากั​ัน มี​ีเพี​ียงระบบการก่​่อสร้​้างเท่​่านั้​้�นที่​่�เป็​็นแบบสามั​ัญทั่​่�วไป ลั​ักษณะดั​ังกล่​่าวนี้​้�ไม่​่สามารถถู​ูกลดทอนให้​้เป็​็นเรื่​่�องเชิ​ิงเทคนิ​ิค การก่​่อสร้​้าง หรื​ือโครงสร้​้างโดยส่​่วนเดี​ียวได้​้ มั​ันไม่​่ใช่​่การใช้​้กระจกประกอบเข้​้ากั​ับหลั​ังคา แบนอย่​่างทื่​่�อๆ หรื​ือแม้​้กระทั่​่�งไม่​่ใช่​่การใช้​้ระนาบผนั​ังสร้​้างขอบเขตที่​่�ว่​่าง และ ใช้​้โครงสร้​้างตารางสำหรั​ับรองรั​ับแผ่​่นหลั​ังคา สิ่​่�งสำคั​ัญที่​่�จะกลายเป็​็นแนวคิ​ิด ที่​่�จะแยก “ระบบ” ออกจากกั​ันคื​ือ การทำงานกั​ับตั​ัวแปรที่​่�เชื่​่�อมโยงกั​ันจำนวน เล็​็กน้​้อยเพื่​่�อให้​้ได้​้ผลลั​ัพธ์​์ที่​่�สมบู​ูรณ์​์แบบและหลากหลาย ไม่​่ว่​่าจะเป็​็นเชิ​ิงการ ก่​่อสร้​้าง เชิ​ิงพื้​้�นที่​่� หรื​ือเชิ​ิงโครงสร้​้าง ระบบ เช่​่น บ้​้านที่​่�แปลกที่​่�สุดุ ในซี​ีรีส์ี นี้​้์ � ซึ่​่�ง เป็​็นบ้​้านที่​่�มีส่ี ว่ นโค้​้งภายในเพื่​่อ� ติ​ิดตามความเคลื่​่อ� นไหวของรถยนต์​์ นี่​่�คื​ือสิ่​่�งเดี​ียว เท่​่านั้​้�นที่​่�จะไม่​่ได้​้รับอิ ั ทิ ธิ​ิพลของ ฮั​ันส์​์ เซดล์​์ไมร์​์ (Hans Sedlmayr)* ที่​่�มีต่ี อ่ มี​ีส 28

1 บ้​้ านซาราธุ​ุ สตรา

*ฮั​ันส์​์ เซดล์​์ไมร์​์ เป็​็นศาสตราจารย์​์ด้​้านประวั​ัติ​ิศาสตร์​์ศิ​ิลป์​์ที่​่�มหาวิ​ิทยาลั​ัย เวี​ียนนา สำหรั​ับเซดล์​์ไมร์​์ รู​ูปแบบทางสถาปั​ัตยกรรมแสดงให้​้เห็​็นถึ​ึงความเป็​็น อิ​ิสระตราบเท่​่าที่​่�มันั แสดงตั​ัวโดยไม่​่สนใจบริ​ิบทสิ่​่�งแวดล้​้อมโดยสิ้​้�นเชิ​ิง รวมอยู่​่� ในแนวคิ​ิดเรื่​่อ� งสิ่​่�งแวดล้​้อม เซดล์​์ไมร์​์เห็​็นว่​่า ผนั​ังกระจกมี​ีผลต่อ่ ความสั​ัมพั​ันธ์​์ ของอาคารกั​ับตัวั อาคารแบบโปร่​่งแสงกั​ับสภาพแวดล้​้อมโดยรอบ ทำให้​้การรั​ับรู้​้� ถึ​ึงรู​ูปร่​่างของมั​ันกลายเป็​็นการแยกไปสองทางอย่​่างสุ​ุดขั้​้�ว ในด้​้านหนึ่​่�งอาคาร ผนั​ังกระจกจะดู​ูเหมื​ือนปิ​ิดเข้​้าด้​้านในและปิ​ิดผนึ​ึกตั​ัวเองไว้​้ สิ่​่�งที่​่�สำคั​ัญสำหรั​ับ เซดล์​์ไมร์​์ในเรื่​่�องความเป็​็นอิ​ิสระของเขาคื​ือ การอยู่​่�ร่​่วมกั​ันของสุ​ุดขั้​้�วทั้​้�งสอง คื​ือการปิ​ิดเข้​้าและเปิ​ิดออก – ผู้​้�แปล

บ้​้านต่​่างๆ มั​ักจะมี​ีลั​ักษณะเฉพาะตั​ัว มี​ีความเฉพาะเจาะจง และห่​่างไกลจาก แนวคิ​ิดใดๆ ก็​็ตามเกี่​่�ยวกั​ับ “การเป็​็นวั​ัตถุ​ุ” (object-type) ที่​่�ผลิ​ิตขึ้​้�นเป็​็น จำนวนมาก โดยมี​ีเจตนาที่​่�ชั​ัดเจน ดั​ังนั้​้�นจึ​ึงเน้​้นย้​้ำถึ​ึงความเป็​็นปั​ัจเจกบุ​ุคคล เหนื​ือสิ่​่�งอื่​่�นใด

29

หากเราได้​้พิ​ินิ​ิจขนาดส่​่วนของบ้​้านเหล่​่านี้​้�ให้​้ดี​ีก็​็จะพบอย่​่างชั​ัดเจนว่​่า เรากำลั​ัง ศึ​ึกษางานที่​่�แตกต่​่างอย่​่างสุ​ุดขั้​้�วกั​ับการลดรู​ูปให้​้เหลื​ือแต่​่ส่​่วนน้​้อย พื้​้�นที่​่�ของ บ้​้านเหล่​่านี้​้�จะมี​ีขนาดอยู่​่�ระหว่​่าง 20-300 ตารางเมตร ประกอบกั​ับส่​่วนขยาย ที่​่�เป็​็นชาน ทั้​้�งทางด้​้านที่​่�เป็​็นส่​่วนสาธารณะและพื้​้�นที่​่�ส่​่วนตั​ัว บนพื้​้�นที่​่�ดิ​ินที่​่�มี​ี ขนาดใหญ่​่ถึ​ึง 1,000 ตารางเมตร ซึ่​่�งเรี​ียกประเภทบ้​้านแบบนี้​้�ว่​่าบ้​้านมี​ีชาน ซึ่​่�งบางหน่​่วยนั้​้�นดู​ูจะเปิ​ิดรับั แต่​่บางหน่​่วยก็​็สงวนความเป็​็นส่​่วนตั​ัว เพเร่​่ โยฮั​ัน ราเวทลาท (Pere Joan Ravetllat) ได้​้ทำการศึ​ึกษารายละเอี​ียดเรื่​่อ� งการจั​ัดรู​ูป และรู​ูปแบบของบ้​้านมี​ีชานเพื่​่�อเที​ียบเคี​ียงกั​ับบ้​้านพั​ักอาศั​ัยในเมื​ืองปอมเปอี​ี (Pompeii) แนวคิ​ิดในการออกแบบบ้​้านมี​ีชานนี้​้�เป็​็นคนละเรื่​่อ� งกั​ับแนวคิ​ิดฟังั ก์​์ชันั นั​ัลลิ​ิสม์​์แบบทั​ันสมั​ัยของ ฮานเนส เมเยอร์​์ อย่​่างชั​ัดเจน แต่​่รู​ูปลักั ษณ์​์ดู​ูจะเป็​็น ไปในแนวทางของบ้​้านชาวปอมเปอี​ีเสี​ียมากกว่​่า โดยเฉพาะการเว้​้นระยะห่​่าง ระบบ

1 บ้​้ านซาราธุ​ุ สตรา

ไม่​่นานมานี้​้� ด้​้วยการวิ​ิพากษ์​์วิ​ิจารณ์​์ที่​่�ตื่​่�นตาตื่​่�นใจกั​ับความเย้​้ายวนใจของ โมเมนตั​ัมที่​่�ดู​ูเหมื​ือนจะไม่​่เลื​ือกปฏิ​ิบั​ัติ​ิ การวิ​ิพากษ์​์วิ​ิจารณ์​์ตั​ัวเองที่​่�ติ​ิดอยู่​่�ใน จั​ักรวาลอุ​ุดมการณ์​์ที่​่อ้� า้ งว่​่าสร้​้างประวั​ัติศิ าสตร์​์ และด้​้วยเหตุ​ุนี้​้จึ� งึ ไม่​่สามารถบรรลุ​ุ ถึ​ึงระยะทางเป้​้าหมายแม้​้แต่​่น้​้อยได้​้ การแก้​้ไขร่​่างของมี​ีสนี้​้�เน้​้นย้​้ำว่​่า ความรุ่​่�ม รวยของศตวรรษที่​่� 20 ถู​ูกปกปิ​ิดและทำให้​้เสี​ียโฉมมากเพี​ียงใดด้​้วยการวิ​ิพากษ์​์ วิ​ิจารณ์​์ที่​่�ตื้​้�นเขิ​ิน เราจะพบสิ่​่�งเดี​ียวกั​ันนี้​้�หากเราพิ​ิจารณาวิ​ิธี​ีการศึ​ึกษาบ้​้านใน ยุ​ุคสมั​ัยใหม่​่ ตั้​้�งแต่​่การเขี​ียนตำราเรี​ียนสมั​ัยใหม่​่เกี่​่�ยวกั​ับที่​่�อยู่​่�อาศั​ัย ไปจนถึ​ึง วิ​ิธี​ีที่​่�สถาปนิ​ิกทั้​้�งหลายได้​้รั​ับการฝึ​ึกฝนในเนื้​้�อหาเกี่​่�ยวกั​ับปั​ัญหาวั​ัตถุ​ุประสงค์​์ หลายประการที่​่�จำเป็​็นต้​้องแก้​้ไข การเยี่​่�ยมชมบ้​้านมี​ีลานของมี​ีสครั้​้�งแรกในหนั​ังสื​ือเล่​่มนี้​้�ไม่​่ได้​้เป็​็นเพี​ียงเรื่​่�อง บั​ังเอิ​ิญ แต่​่เป็​็นจุ​ุดเริ่​่ม� ต้​้นในการเรี​ียนรู้​้�ที่​่จ� ะลื​ืมวิ​ิธีหี นึ่​่�งในการทำความเข้​้าใจบ้​้าน และยอมรั​ับวิ​ิธี​ีอื่​่�น ประจั​ักษ์​์พยานจะช่​่วยให้​้เราระบุ​ุช่​่วงเวลาสำคั​ัญ คำถามที่​่� เราจะต้​้องเผชิ​ิญ หากเราต้​้องการก้​้าวไปข้​้างหน้​้าในลั​ักษณะเชิ​ิงบวก การปรั​ับ วางฐานคิ​ิดได้​้แสดงให้​้เห็​็นว่​่าอนุ​ุกรมวิ​ิธานนี้​้�มี​ีประโยชน์​์ การจำแนกประเภทที่​่� ซั​ักถามความคิ​ิดร่​่วมสมั​ัยเกี่​่�ยวกั​ับอุ​ุดมคติ​ิของบ้​้าน การจำแนกประเภทที่​่� ลดกลุ่​่�มลั​ัทธิ​ิปฏิ​ิฐานนิ​ิยมให้​้เหลื​ือทางเลื​ือกเดี​ียว โดยมี​ีกรอบอยู่​่�ภายในกลุ่​่�ม แนวคิ​ิดที่​่�หลากหลายในศตวรรษที่​่� 20

48

2 ที่​่� หลบภั​ั ยของไฮเดกเกอร์​์ : บ้​้านอั​ั ตถิ​ิ ภาวนิ​ิ ยม

49

52 ไฮเดกเกอร์​์ กั​ับถั​ังใส่​่น้ำำ� �ที่​่� หน้​้าประตู​ูกระท่​่อม

53 ไฮเดกเกอร์​์ ขณะกำำ �ลั​ั งจะเดิ​ิ นเล่​่นกั​ั บภรรยา

2 ที่​่� หลบภั​ั ยของไฮเดกเกอร์​์ : บ้​้ านอั​ั ตถิ​ิ ภาวนิ​ิ ยม

“บนเนิ​ินสู​ูงชั​ันของหุ​ุบเขาในแนวภู​ูเขากว้​้างทางตอนใต้​้ของป่​่าดำ (Black Forest ทางตอนใต้​้ของเยอรมนี​ี – ผู้​้�แปล) ที่​่�ระดั​ับความสู​ูงเหนื​ือน้​้ำทะเล 1,150 เมตร มี​ีบ้​้านเล่​่นสกี​ีขนาดเล็​็ก แผนผั​ังพื้​้�นมี​ีขนาด 6 x 7 เมตร มี​ีชายคาห้​้อยต่​่ำ ครอบคลุ​ุมห้​้องสามห้​้อง ได้​้แก่​่ ห้​้องครั​ัวที่​่ใ� ช้​้เป็​็นห้​้องนั่​่�งเล่​่นด้​้วย ห้​้องนอน และ ห้​้องอ่​่านหนั​ังสื​ือ ตลอดหมู่​่�หุ​ุบเขาแคบๆ ที่​่�กระจายตั​ัวกว้​้างออกไป อี​ีกด้​้านมี​ี เนิ​ินชั​ันพอๆ กั​ัน มี​ีบ้า้ นไร่​่ที่​่มี� หี ลั​ังคายื่​่น� ออกมาขนาดใหญ่​่ สู​ูงขึ้​้น� ไป ทุ่​่�งหญ้​้าและ ทุ่​่�งนาทอดยาวไปสู่​่�ป่​่าด้​้วยต้​้นสนสี​ีเข้​้ม โดดเด่​่นและสู​ูงตระหง่​่าน เหนื​ือทุ​ุกสิ่​่�ง มี​ีท้อ้ งฟ้​้าของฤดู​ูร้​้อนที่​่�แจ่​่มใสคลุ​ุมอยู่​่� และมี​ีเหยี่​่�ยวสองตั​ัวเหิ​ินไปมาเป็​็นวงกว้​้าง ในรั​ัศมี​ีอั​ันกว้​้างใหญ่​่ไพศาล” ในย่​่อหน้​้านี้​้� ไฮเดกเกอร์​์ (Heidegger) เริ่​่�มเขี​ียนเรี​ียงความเรื่​่�อง “ทำไมฉั​ันถึ​ึง อยู่​่�ในชนบท” ซึ่​่�งเป็​็นข้​้อโต้​้แย้​้งต่​่อต้​้านชี​ีวิ​ิตในเมื​ืองที่​่�ไม่​่ถู​ูกต้​้องและเสื่​่�อมทราม ซึ่​่�งเขี​ียนขึ้​้น� หลายสั​ัปดาห์​์หลั​ังจากเขาแตกหั​ักกั​ับพรรคนาซี​ี เขาอยากให้​้เราเชื่​่อ� แบบนั้​้�น ทั้​้�งที่​่�จริ​ิงน่​่าจะเรี​ียกไฮดี​ีมากกว่​่าไฮเดกเกอร์​์ (ไฮเดกเกอร์​์เคยร่​่วม อุ​ุดมการณ์​์กั​ับพรรคนาซี​ีในตอนแรก ก่​่อนที่​่�จะถอนตั​ัวออกมา ผู้​้�เขี​ียนน่​่าจะ จงใจประชดประชั​ันไฮเดกเกอร์​์อยู่​่�ในที​ี จึ​ึงใช้​้คำเรี​ียก ไฮดี​ี – ผู้​้�แปล) กระท่​่อม เล็​็กๆ หลั​ังนี้​้�จะเป็​็นบ้​้านที่​่�เราจะพาไปเยื​ือนตอนนี้​้� เราต้​้องระลึ​ึกว่​่าการศึ​ึกษา การใช้​้ชีวิี ติ ของไฮเดกเกอร์​์ไม่​่ใช่​่การกระทำที่​่�ง่า่ ยดาย ต้​้องอาศั​ัยความรอบคอบ เป็​็นอย่​่างมาก ด้​้วยความคิ​ิดอั​ัตถิ​ิภาวนิ​ิยมของเขาเชื่​่�อมโยงกั​ันโดยตรงในเชิ​ิง พื้​้�นที่​่� โดยเฉพาะอย่​่างยิ่​่�งหลั​ังจากข้​้อเขี​ียน “จดหมายเกี่​่�ยวกั​ับมนุ​ุษยนิ​ิยม” (Letter on Humanism) ของเขาที่​่�เขี​ียนในปี​ี ค.ศ. 1947 ซึ่​่�งมี​ีการเปรี​ียบเที​ียบ กั​ับบ้​้าน สั​ังเกตจากระบบปรั​ัชญาของเขาที่​่�กล่​่าวว่​่า “ภาษาคื​ือบ้​้านแห่​่งความ เป็​็นตั​ัวตน คนดำรงอยู่​่�ในภาษา” บ้​้านนี้​้�จะช่​่วยในการเปิ​ิดเผยวาทศาสตร์​์ทาง สถาปั​ัตยกรรมที่​่�เป็​็นตั​ัวแทนของภาษาปรั​ัชญา ซึ่​่�งเป็​็นวาทศาสตร์​์ที่​่�มี​ีปรั​ัชญา เป็​็นฐานสำหรั​ับการใคร่​่ครวญถึ​ึงที่​่�อยู่​่�อาศั​ัย

56

โดยการเชื่​่�อมโยงปรากฏการณ์​์วิ​ิทยาของฮุ​ุสเซิ​ิร์​์ล (Husserl) และลั​ัทธิ​ิทำลาย ล้​้างของนี​ีทเชอ วิ​ิธี​ีคิ​ิดนี้​้�เริ่​่�มต้​้นจากแนวโน้​้มที่​่�จะกลั​ับไปสู่​่�ประเด็​็นพื้​้�นฐาน ในการตั้​้�งคำถามเกี่​่�ยวกั​ับความหมายของการมี​ีอยู่​่�ของ “แก่​่นแท้​้ของมนุ​ุษย์​์” (Dasein) เป็​็นวั​ัตถุ​ุประสงค์​์หลั​ักที่​่�สำคั​ัญเชิ​ิงปรั​ัชญา สำหรั​ับไฮเดกเกอร์​์ ด้​้วย หั​ัวข้​้ออั​ัตถิ​ิภาวนิ​ิยม คำถามเกี่​่�ยวกั​ับภววิ​ิทยา (ontology) นี้​้�ไม่​่สามารถแก้​้ไข ได้​้หากเขาไม่​่ตระหนั​ักทุ​ุกสิ่​่�งที่​่�คุ้​้�นเคยรอบๆ ตั​ัว เครื่​่�องไม้​้เครื่​่�องมื​ือและบ้​้าน

2 ที่​่� หลบภั​ั ยของไฮเดกเกอร์​์ : บ้​้ านอั​ั ตถิ​ิ ภาวนิ​ิ ยม

อั​ันเป็​็นรู​ูปธรรมของชี​ีวิ​ิตนั้​้�นเติ​ิบโตไปตามอั​ัตถิ​ิภาวนิ​ิยม ไม่​่ใช่​่ตามลำดั​ับเวลา มี​ีประสบการณ์​์ของอดี​ีต ปั​ัจจุ​ุบั​ัน และอนาคต ตามอั​ัตวิ​ิสั​ัยของตนเอง วั​ัตถุ​ุนั้​้�น สั​ัมพั​ันธ์​์อยู่​่�กั​ับทั้​้�งเวลาและสภาพแวดล้​้อมที่​่�ตั้​้�งอยู่​่�ซึ่​่�งเป็​็นตั​ัวกำหนดความเป็​็น วั​ัตถุ​ุนั้​้�น และเขาพบว่​่าตั​ัวเองมี​ีความรู้​้�สึ​ึกเจ็​็บปวดที่​่�ต้​้องทำความเข้​้าใจโลกที่​่�ไม่​่ ต้​้อนรั​ับเพื่​่�อจะได้​้ฉายตั​ัวตนในโลกนั้​้�น บ้​้านของผู้​้�ที่​่�ตั้​้�งคำถามกั​ับตั​ัวเองจึ​ึงเป็​็น อะไรที่​่�มากกว่​่าสภาพแวดล้​้อมธรรมดาสามั​ัญ ในบ้​้านนี้​้�มี​ีคนที่​่�หมกมุ่​่�นเกี่​่�ยว กั​ับคำถามเรื่​่�องของตั​ัวตนอยู่​่� และความคิ​ิดนี้​้�ก็​็เป็​็นสิ่​่�งที่​่�อยู่​่�ในบ้​้านด้​้วย คงไม่​่ เป็​็นการกล่​่าวเกิ​ินจริ​ิงนั​ักว่​่า บ้​้าน ซึ่​่�งเป็​็นการก่​่อสร้​้างที่​่�อยู่​่�อาศั​ัย เปรี​ียบได้​้กั​ับ หั​ัวข้อ้ หลั​ักของปรั​ัชญาการดำรงอยู่​่� บ้​้านซึ่​่�งการดำรงอยู่​่�แท้​้จริ​ิงก็​็อาจปรากฏอยู่​่� ในนั้​้�นได้​้ แต่​่บ้​้านนี้​้�ไม่​่ใช่​่สภาพแวดล้​้อมที่​่�ไร้​้เดี​ียงสา แต่​่เป็​็นภาพสะท้​้อนของ ความขั​ัดแย้​้งของเรา เป็​็นสถานที่​่�แห่​่งความใกล้​้ชิ​ิดและผู้​้�แปลกหน้​้า พื้​้�นที่​่�แห่​่ง ความแปลกแยกที่​่�ปกปิ​ิดหรื​ือซ่​่อนความเสื่​่�อมทราม ความไม่​่เหมาะสมกั​ับการ เปิ​ิดเผยแก่​่นแท้​้ของมนุ​ุษย์​์อย่​่างถึ​ึงที่​่�สุ​ุด การทำลายล้​้างนี้​้� ความไม่​่เที่​่�ยงตรง ที่​่�มี​ีอยู่​่�จริ​ิงนี้​้� ไม่​่ได้​้จำกั​ัดอยู่​่�เพี​ียงความทั​ันสมั​ัยเท่​่านั้​้�น แต่​่มั​ันแทรกซึ​ึมอย่​่าง เข้​้มข้​้นอยู่​่�ภายใน ความสามารถของมนุ​ุษย์​์ที่​่�จะก้​้าวให้​้ทั​ันกิ​ิจกรรมที่​่�เกิ​ิดจาก ความก้​้าวหน้​้าในความรู้​้�และการใช้​้เทคโนโลยี​ีในทางที่​่�ผิ​ิดซึ่​่�งเป็​็นแนวคิ​ิดใหม่​่ เป็​็นการพาเรากลั​ับไปสู่​่�จุ​ุดกำเนิ​ิดของปรั​ัชญา การคิ​ิดใหม่​่เกี่​่�ยวกั​ับบ้า้ น การกลั​ับ ไปตี​ีความความหมายที่​่�มี​ีอยู่​่� นี่​่�จึ​ึงเป็​็นภารกิ​ิจเดี​ียวเฉพาะโดยไม่​่จำเป็​็นต้​้องพู​ูด ถึ​ึงความแปลกแยกทางเทคโนโลยี​ีของสมั​ัยใหม่​่ วาทกรรมนี้​้�โดยส่​่วนใหญ่​่แล้​้วเป็​็นการโต้​้แย้​้งที่​่�ต่อ่ ต้​้านการถ่​่วงดุ​ุลความคิ​ิดเกี่​่�ยว กั​ับบ้​้านและผู้​้�อยู่​่�อาศั​ัยในความเป็​็นสมั​ัยใหม่​่ ในท้​้ายที่​่�สุ​ุดจะลงเอยด้​้วยการส่​่ง อิ​ิทธิ​ิพลอย่​่างมากต่​่อการปรั​ับแก้​้ความทั​ันสมั​ัยที่​่�เกิ​ิดขึ้​้�นในช่​่วงปลายทศวรรษ 1970 เพื่​่�อให้​้เข้​้าใจถึ​ึงยุ​ุคสมั​ัยของเราเอง จำเป็​็นต้​้องใช้​้เวลาในการเยี่​่�ยมชม กระท่​่อมเล็​็กๆ ที่​่�ทอดท์​์นาวแบร์​์ก (Todtnauberg) ในป่​่าดำแห่​่งนี้​้�อย่​่างละเอี​ียด ซึ่​่�งมหาวิ​ิทยาลั​ัยไฟร์​์บวร์​์ก (Freiburg) มอบให้​้ไฮเดกเกอร์​์เพื่​่�อเป็​็นหนึ่​่�งในสิ่​่�ง อำนวยความสะดวกในขณะที่​่�เขาดำรงตำแหน่​่งอธิ​ิการบดี​ีในปี​ี ค.ศ. 1933 ซึ่​่�ง เป็​็นช่​่วงเวลาเดี​ียวกั​ันกั​ับที่​่�มี​ีสกำลั​ังทำงานบ้​้านมี​ีชานอย่​่างขะมั​ักเขม้​้นที่​่�สุ​ุด ณ ที่​่�หลบภั​ัยหลั​ังน้​้อยของไฮเดกเกอร์​์นี้​้เ� พี​ียงพอสำหรั​ับเราที่​่�จะรั​ับรู้​้�ถึงึ การมี​ีอยู่​่�ของ ความซั​ับซ้​้อนทั้​้�งหมดของบ้​้าน 57

2 ที่​่� หลบภั​ั ยของไฮเดกเกอร์​์ : บ้​้ านอั​ั ตถิ​ิ ภาวนิ​ิ ยม

มี​ีข้​้อโต้​้แย้​้งที่​่�สำคั​ัญสามประการที่​่�ไฮเดกเกอร์​์หยิ​ิบยกขึ้​้�นมาอธิ​ิบายการเรี​ียนรู้​้� วิ​ิธี​ีการดำเนิ​ินชี​ีวิ​ิตและกระบวนการทางจิ​ิตวิ​ิญญาณของบ้​้านหลั​ังนี้​้� อั​ันดั​ับแรก ที่​่�รู้​้�จั​ักกั​ันเป็​็นอย่​่างดี​ีคื​ือ การตรวจสอบนิ​ิรุ​ุกติ​ิศาสตร์​์อย่​่างเป็​็นระบบเกี่​่�ยวกั​ับ ความหมายของคำว่​่า bauen (สร้​้าง) อั​ันดั​ับที่​่�สอง คำอธิ​ิบายการตี​ีความของ สะพาน ซึ่​่�งพั​ัฒนาขึ้​้น� ในการบรรยายเดี​ียวกั​ันเพื่​่อ� ช่​่วยเราตี​ีความความหมายของ แนวคิ​ิดของเขาเกี่​่�ยวกั​ับการอยู่​่�อาศั​ัยที่​่�แท้​้จริ​ิง อั​ันดั​ับที่​่ส� ามเป็​็นการอธิ​ิบายด้​้วย ภาพที่​่�ไม่​่เพี​ียงช่​่วยให้​้เราเห็​็นว่​่าบ้​้านแบล็​็กฟอเรสต์​์มี​ีหน้​้าตาเป็​็นอย่​่างไร แต่​่ยั​ัง รวมถึ​ึงวิ​ิธี​ีที่​่�ไฮเดกเกอร์​์สร้​้างตั​ัวตนและใช้​้ชี​ีวิ​ิตในบ้​้านนั้​้�นด้​้วย องค์​์ประกอบทั้​้�ง สามนี้​้�จะเป็​็นประเด็​็นหลั​ักของทั​ัวร์​์ที่​่�เราจะดำเนิ​ินการต่​่อไป อย่​่างไรก็​็ตาม เราไม่​่ ไ ด้​้ พู​ูดถึ​ึ ง ไฮเดกเกอร์​์ เ พี​ี ย งคนเดี​ี ย วในการเดิ​ิ น ทางของการวิ​ิ พ ากษ์​์ อั​ั ต ถิ​ิ ภ าวนิ​ิ ย มผ่​่ า นการวางผั​ั ง สมั​ั ย ใหม่​่ ยั​ั ง มี​ี ส ถาปนิ​ิ ก ผู้​้� ท รงอิ​ิ ท ธิ​ิ พ ลชาว เบอร์​์ลิ​ินเช่​่นเดี​ียวกั​ันที่​่�จะไม่​่ปฏิ​ิบั​ัติ​ิตามหลั​ักการของความทั​ันสมั​ัยในแบบ สำแดงพลั​ัง (Expressionist) หรื​ือ sachliche และยั​ังปฏิ​ิเสธที่​่�จะมองว่​่าประเพณี​ี เป็​็นสิ่​่�งที่​่�เป็​็นเพี​ียงปฏิ​ิกิริ​ิ ยิ าโต้​้ตอบ เขาเป็​็นนั​ักวิ​ิพากษ์​์คนสำคั​ัญในช่​่วงทศวรรษ 1970 ในฐานะเป็​็นนั​ักต่​่อต้​้านผู้​้เ� ดิ​ินตามกระแสความทั​ันสมั​ัย ไฮน์​์ริชิ เทสเซโนว์​์ (Heinrich Tessenow) ได้​้พั​ัฒนาแนวคิ​ิดทางทฤษฎี​ีทั้​้�งหมดซึ่​่�งส่​่วนใหญ่​่ สอดคล้​้องไปกั​ับที่​่�ไฮเดกเกอร์​์เคยเสนอไว้​้ ในรู​ูปแบบของบทความต่​่างๆ ที่​่�มี​ี ความเรี​ียบง่​่าย ซึ่​่�งผู้​้�คนมั​ักจะสั​ับสนกั​ับความบริ​ิสุ​ุทธิ์​์�ไร้​้เดี​ียงสา

58

ไม่​่มี​ีอะไรที่​่�ไร้​้เดี​ียงสาเกี่​่�ยวกั​ับการอภิ​ิปรายเชิ​ิงนิ​ิรุ​ุกติ​ิศาสตร์​์ที่​่�ไฮเดกเกอร์​์ใช้​้ พั​ัฒนาข้​้อโต้​้แย้​้งของเขาเป็​็นครั้​้�งแรกในการบรรยายเรื่​่�อง “การสร้​้าง-การอยู่​่� อาศั​ัย-การคิ​ิด” (Building-Inhabiting-Thinking) ซึ่​่�งเขากล่​่าวในงานปาฐกถาที่​่� ดาร์​์มชตั​ัดท์​์ (Darmstädter Gespräch) ในปี​ี ค.ศ. 1951 ให้​้กั​ับเหล่​่าสถาปนิ​ิก ที่​่�ได้​้รั​ับมอบหมายให้​้สร้​้างเมื​ืองหลั​ังสงครามในเยอรมนี​ีขึ้​้�นมาใหม่​่ สำหรั​ับลั​ัทธิ​ิ ประโยชน์​์นิ​ิยมและยุ​ุคสุ​ุดท้​้ายของสมั​ัยใหม่​่ แนวคิ​ิดเกี่​่�ยวกั​ับโลกที่​่�มี​ีพื้​้�นฐาน อยู่​่�บนศรั​ัทธาในอนาคตที่​่�ขั​ับเคลื่​่�อนด้​้วยความก้​้าวหน้​้า ซึ่​่�งให้​้ความหมายจาก การกระทำในปั​ัจจุ​ุบั​ัน นั่​่�นคื​ือสิ่​่�งที่​่� มาร์​์ติ​ิน ไฮเดกเกอร์​์ (Martin Heidegger) โต้​้แย้​้ง “อย่​่างรุ​ุนแรง” ไฮเดกเกอร์​์เสนอเรื่​่อ� ง การกลั​ับคื​ืนสู่​่�รากเหง้​้า ต้​้นกำเนิ​ิด ของสิ่​่�งต่​่างๆ ก่​่อนอื่​่น� เราต้​้องถามตั​ัวเองเกี่​่�ยวกั​ับความหมายของการกระทำของ เรา สิ่​่�งที่​่�สำคั​ัญกว่​่าการรู้​้�ว่​่าจะสร้​้างอะไรหรื​ือสร้​้างอย่​่างไร คื​ือการรู้​้�ว่​่าทำไมเรา จึ​ึงสร้​้าง ความหมายดั้​้�งเดิ​ิมของการกระทำนี้​้�คื​ืออะไร สิ่​่�งที่​่�ถู​ูกต้​้องตามกฎหมาย และให้​้ความสอดคล้​้องต่​่อความคิ​ิดของไฮเดกเกอร์​์คื​ือการหั​ันหน้​้าเข้​้าหาอดี​ีต

2 ที่​่� หลบภั​ั ยของไฮเดกเกอร์​์ : บ้​้ านอั​ั ตถิ​ิ ภาวนิ​ิ ยม

ด้​้วยวิ​ิธีนี้​้ี เ� ท่​่านั้​้�นเราจึ​ึงจะสามารถเปลี่​่�ยนที่​่�อยู่​่�อาศั​ัยธรรมดาๆ ให้​้เป็​็นที่​่�อยู่​่�อาศั​ัย ที่​่�แท้​้จริ​ิงได้​้ โดยใช้​้คำว่​่า “ซื่​่�อๆ” (mere) และ “แท้​้จริ​ิง” (authentic) อย่​่างรู้​้� เท่​่าทั​ัน นี่​่�เป็​็นถ้​้อยคำที่​่�จะปรากฏในการวิ​ิพากษ์​์วิ​ิจารณ์​์ ผลที่​่�ตามมาจากความ ไม่​่เลื​ือกปฏิ​ิบั​ัติ​ิและไม่​่ไตร่​่ตรองการใช้​้เทคโนโลยี​ีที่​่�ทั​ันสมั​ัย bauen การสร้​้าง มี​ีความกำกวมกั​ับการอยู่​่�อาศั​ัย “ถ้​้าเราให้​้ความสนใจคำว่​่า bauen ในเชิ​ิงภาษา เราจะมองเห็​็นสามสิ่​่�ง 1. อาคาร หมายถึ​ึงการอยู่​่�อาศั​ัย 2. การอยู่​่�อาศั​ัยคื​ือการทำให้​้เราปรากฏบนโลก 3. อาคารหรื​ือการอยู่​่�อาศั​ัยเผยตั​ัวผ่​่านกระบวนการในการก่​่อสร้​้าง โดยผู้​้�ที่​่� เอาใจใส่​่ปลู​ูกสร้​้างขึ้​้�นมา [...] ลั​ักษณะพื้​้�นฐานของการอยู่​่�อาศั​ัยคื​ือการดู​ูแล เอาใจใส่​่” ดั​ังนั้​้�น “การดู​ูแลเอาใจใส่​่” (act of caring) นี้​้�จึ​ึงเป็​็นลั​ักษณะพื้​้�นฐานของ การอยู่​่�อาศั​ัย “มนุ​ุษย์​์เราอาศั​ัยอยู่​่�ตราบเท่​่าที่​่�เรารั​ับรู้โ้� ลก [...] ความรอดไม่​่เพี​ียง แค่​่สร้​้างสิ่​่�งที่​่�เป็​็นอั​ันตรายเท่​่านั้​้�น แต่​่ในความเป็​็นจริ​ิงแล้​้วการช่​่วยให้​้รอดหมาย ถึ​ึงการอนุ​ุญาตให้​้บางสิ่​่�งบางอย่​่างเข้​้าถึ​ึงได้​้ เพื่​่อ� รั​ับรู้โ้� ลกซึ่​่�งมี​ีความหมายมากกว่​่า การใช้​้ประโยชน์​์หรื​ือทำลายมั​ัน การรั​ับรู้​้�โลกไม่​่ใช่​่การจั​ัดสรรโลกให้​้เหมาะสม ไม่​่ใช่​่การทำให้​้โลกเป็​็นของเรา นี่​่�เป็​็นก้​้าวสั้​้�นๆ ที่​่�จะอยู่​่�ร่​่วมกั​ันกั​ับโลกอย่​่างไร้​้ ขอบเขต” การทำลายล้​้างโลกเป็​็นสิ่​่�งที่​่�ความสามารถทางเทคโนโลยี​ีอันั ไม่​่จำกั​ัดที่​่� สื​ืบทอดมาจากสงครามโลกครั้​้ง� ที่​่�สองสามารถทำได้​้ ซึ่​่�งเคยทำไปแล้​้วในขอบเขต ทางการทหาร หากไม่​่มีกี ารให้​้ความสนใจต่​่อคุ​ุณค่​่าอื่​่น� ใดนอกจากการมองโลก ในแง่​่ดี​ีแบบหลั​ับตาหนึ่​่�งข้​้าง การดู​ูแลเอาใจใส่​่ในการก่​่อสร้​้างเกี่​่�ยวข้​้องกั​ับ ความรู้​้�สึ​ึกของการอยู่​่�อาศั​ัย ซึ่​่�ง “การดำรงอยู่​่�” จะเผยออกมา แต่​่โดยหลั​ักแล้​้ว สิ่​่�งนี้​้�บ่ง่ บอกถึ​ึงการเปลี่​่�ยนแปลงซึ่​่�งอยู่​่�เหนื​ือมิ​ิติเิ ชิ​ิงพื้​้�นที่​่� มั​ันคื​ือกาลเวลา ซึ่​่�งเป็​็น เวลาที่​่�ขยายออกไปห่​่างไกลจากแหล่​่งกำเนิ​ิด และเผยแพร่​่ออกมาในการใส่​่ใจโลก ของเรา ซึ่​่�งเราจะได้​้รับั อนุ​ุญาตให้​้เข้​้าถึ​ึงความรู้​้�สึกึ ของการอยู่​่�อาศั​ัยอย่​่างแท้​้จริ​ิง

59

การอภิ​ิปรายนิ​ิรุ​ุกติ​ิศาสตร์​์นี้​้�ทำให้​้เราระแวดระวั​ังเทคโนโลยี​ีสมั​ัยใหม่​่ เรี​ียก ร้​้องให้​้ใส่​่ใจในความสั​ัมพั​ันธ์​์กั​ับธรรมชาติ​ิ และเผชิ​ิญหน้​้ากั​ับเวลาที่​่� “ฝั​ัง ราก” ซึ่​่�งความทรงจำที่​่�นอนนิ่​่�งพร้​้อมจะผั​ันเป็​็นคุ​ุณค่​่าเชิ​ิงบวก หรื​ือเรี​ียกอี​ีก อย่​่างว่​่า ลู​ูกศรแห่​่งกาลเวลา มี​ีข้​้อโต้​้แย้​้งที่​่�แผ่​่ซ่​่านไปในสั​ังคมร่​่วมสมั​ัย โดย

3 เครื่​่� องจั​ั กรสำำ �หรั​ั บอยู่​่�อาศั​ั ย ของ ฌาคส์​์ ตาติ​ิ : บ้​้านปฏิ​ิ ฐานนิ​ิ ยม

75

80 ฌาคส์​์ ตาติ​ิ บ้​้านฮุ​ุ ลโลต์​์ ซึ่​่� งลุ​ุ งฮุ​ุ ลโลต์​์ กำำ�ลั​ั งมองหากุ​ุ ญแจที่​่� ห้​้ องใต้​้หลั​ั งคา (รู​ูปบน) การเล่​่นหมากรุ​ุ กในงานปาร์​์ ตี้​้� ในสวน ครอบครั​ั วอาร์​์ เปลกั​ั บน้ำ�ำ �พุ​ุ ตกแต่​่งและสระน้ำำ� �ที่​่� ด้​้านหน้​้า

81 ลุ​ุ งฮุ​ุ ลโลต์​์ กั​ับต้​้นไม้​้ประหลาดในส่​่วนของบ้​้านอาร์​์ เปล

3 เครื่​่� องจั​ั กรสำำ �หรั​ั บอยู่​่� อาศั​ั ยของ ฌาคส์​์ ตาติ​ิ : บ้​้ านปฏิ​ิ ฐานนิ​ิ ยม

ในปี​ี ค.ศ. 1957 หนึ่​่�งร้​้อยปี​ีหลั​ังจากการเสี​ียชี​ีวิ​ิตของ ออกุ​ุสต์​์ กงต์​์ (Auguste Comte) ฌาคส์​์ ตาติ​ิ (Jacques Tati) ได้​้สร้​้างภาพยนตร์​์เรื่​่�อง Mon Oncle เสร็​็จสิ้​้�น ทำให้​้เราเป็​็นหนึ่​่�งในบทวิ​ิจารณ์​์ที่​่ช� าญฉลาดและน่​่าขบขั​ันเกี่​่�ยวกั​ับวิ​ิธีคิี ดิ การออกแบบ และการอยู่​่�อาศั​ัยในบ้​้านที่​่�ออกแบบตามแนวคิ​ิดหรื​ือข้​้อสรุ​ุปของ สถาปั​ัตยกรรมสมั​ัยใหม่​่ที่​่�สุ​ุดเท่​่าที่​่�เคยมี​ีมา ผู้​้�อ่​่านคงจำได้​้ดี​ีว่​่าการใช้​้ชี​ีวิ​ิตสอง รู​ูปแบบขั​ัดแย้​้งกั​ัน นั่​่�นคื​ือคุ​ุณลุ​ุงฮุ​ุลโลต์​์ (Monsieur Hulot) (ตาติ​ิ) ในบ้​้าน เก่​่าทรุ​ุดโทรมใจกลางเมื​ือง (ปารี​ีส) และบ้​้านของครอบครั​ัวอาร์​์เปล (Arpel) ประกอบด้​้วย คุ​ุณอาร์​์เปล เจ้​้าของโรงงานพลาสติ​ิก (Plasta) ภรรยาของเขา น้​้องสาวของตาติ​ิ และลู​ูกชายคนเดี​ียวที่​่�บู​ูชาลุ​ุงของเขา ครอบครั​ัวนี้​้อ� าศั​ัยอยู่​่�ใน บ้​้านเดี่​่�ยวพร้​้อมสวนเล็​็กๆ ในย่​่านหรู​ูบริ​ิเวณชานเมื​ือง โครงเรื่​่�องที่​่�ดู​ูเรี​ียบง่​่าย เกี่​่�ยวข้​้องกั​ับการตั​ัดกั​ันของวิ​ิถี​ีชี​ีวิ​ิตทั้​้�งสองนี้​้� เมื่​่�อมองผ่​่านสายตาของเด็​็กชาย ผู้​้�ชื่น่� ชอบการใช้​้เวลากั​ับลุงุ ของเขา และความพยายามอั​ันสิ้​้�นหวั​ังของครอบครั​ัว อาร์​์เปลที่​่�จะดึ​ึงลุ​ุงฮุ​ุลโลต์​์และลู​ูกชายเข้​้ากั​ับชี​ีวิ​ิตสมั​ัยใหม่​่

82

ในโอกาสนี้​้� ตาติ​ิ ศิ​ิลปิ​ินผู้​้�พิถีิ พิี ถัิ นั และสมบู​ูรณ์​์แบบก็​็ทำเช่​่นเดี​ียวกั​ับภาพยนตร์​์ เรื่​่อ� ง Playtime (1967) ที่​่�เป็​็นการวิ​ิเคราะห์​์เชิ​ิงลึ​ึกเกี่​่�ยวกั​ับเมื​ืองสมั​ัยใหม่​่อีกี ครั้​้ง� หนึ่​่�ง เขาไม่​่ได้​้เป็​็นแค่​่นั​ักแสดงและผู้​้�กำกั​ับเท่​่านั้​้�น แต่​่ยั​ังเป็​็นผู้​้�รั​ับผิ​ิดชอบโดย ตรงร่​่วมกั​ับ ฌาคส์​์ ลากรองฌ์​์​์� (Jacques Lagrange) ในการออกแบบฉาก และการก่​่อสร้​้างบ้​้านของครอบครั​ัวอาร์​์เปลในสตู​ูดิ​ิโอวิ​ิคทอรี​ีน (Victorine) ใน เมื​ืองนี​ีซ (Nice) ให้​้เสร็​็จสมบู​ูรณ์​์ (สำหรั​ับ Playtime ตาติ​ิได้​้วางแผนและสร้​้าง ฉากในภาพยนตร์​์เป็​็นเมื​ืองสมั​ัยใหม่​่ที่​่มี� ชื่ี อ่� เสี​ียงที่​่�สุดุ แห่​่งหนึ่​่�ง) การดำเนิ​ินการนี้​้� ไม่​่ได้​้ไร้​้เหตุ​ุผลแต่​่อย่​่างใด การเปรี​ียบเที​ียบวิ​ิถีชี​ี วิี ติ ของคู่​่�รั​ักอาร์​์เปลและลุ​ุงฮุ​ุลโลต์​์ ไม่​่ได้​้เป็​็นผลมาจากบทสนทนาหรื​ือความคิ​ิดเห็​็นที่​่�แสดงโดยตั​ัวละครเอก แต่​่ ตาติ​ิได้​้แรงบั​ันดาลใจมาจากภาพยนตร์​์เงี​ียบสั้​้�นๆ ซึ่​่�งไม่​่มี​ีบทพู​ูดเรื่​่�องหนึ่​่�ง และ ตี​ีความจากกิ​ิริยิ าและสภาพแวดล้​้อมทางกายภาพที่​่�แวดล้​้อม สถาปั​ัตยกรรมและ การวางผั​ังเมื​ือง ร่​่วมกั​ับเสี​ียงธรรมชาติ​ิหรื​ือเสี​ียงสั​ังเคราะห์​์ ซึ่​่�งเป็​็นตั​ัวกระตุ้​้�น ให้​้เกิ​ิดพฤติ​ิกรรมประเภทต่​่างๆ สาเหตุ​ุ และ/หรื​ือผลที่​่�ตามมา ซึ่​่�งเชื่​่�อมโยงกั​ับ สิ่​่�งเดี​ียวกั​ันอย่​่างชั​ัดเจน ดั​ังนั้​้�นภาพยนตร์​์ทั้​้�งเรื่​่�องจึ​ึงถู​ูกมองว่​่าเป็​็นการอ่​่านเชิ​ิง วิ​ิพากษ์​์วิ​ิจารณ์​์สถาปั​ัตยกรรม ซึ่​่�งวิ​ิธี​ีการคิ​ิดและการดำเนิ​ินชี​ีวิ​ิตสองวิ​ิธี​ีเผชิ​ิญ หน้​้ากั​ัน ที่​่�จริ​ิงแล้​้ว ดั​ังที่​่�เราจะได้​้เห็​็นในภายหลั​ัง โครงเรื่​่�องจำลองการต่​่อสู้​้� ระหว่​่างความคิ​ิดสองแบบอย่​่างตรงไปตรงมา ซึ่​่�งอิ​ิทธิ​ิพลทางความคิ​ิดของตาติ​ิ นี้​้�มี​ีความสำคั​ัญอย่​่างยิ่​่�งตลอดศตวรรษที่​่� 20 ในด้​้านหนึ่​่�งเป็​็นการสื​ืบทอด

3 เครื่​่� องจั​ั กรสำำ �หรั​ั บอยู่​่� อาศั​ั ยของ ฌาคส์​์ ตาติ​ิ : บ้​้ านปฏิ​ิ ฐานนิ​ิ ยม

และการประยุ​ุกต์​์สู่​่�ขอบเขตของชี​ีวิ​ิตส่​่วนตั​ัวของกระบวนทั​ัศน์​์ปฏิ​ิฐานนิ​ิยมของ ศรั​ัทธาในความก้​้าวหน้​้าและความเป็​็นระเบี​ียบในฐานะเครื่​่�องมื​ือแห่​่งความ อยู่​่�รอด ทั้​้�งสองสิ่​่�งนี้​้�ทำให้​้มนุ​ุษย์​์เกิ​ิดการพั​ัฒนาด้​้านเทคนิ​ิคและวิ​ิทยาศาสตร์​์ การยอมรั​ับปรัชั ญาให้​้เป็​็นสิ่​่�งเดี​ียวกั​ันกั​ับวิ​ิทยาศาสตร์​์ที่​่ถู​ู� กเข้​้าใจว่​่าเป็​็นที่​่�สู​ูงสุ​ุด (ซึ่​่�งเป็​็นแนวคิ​ิดที่​่น� ำไปสู่​่�ความสั​ัมพั​ันธ์​์ของปรั​ัชญาและวิ​ิทยาศาสตร์​์ ซึ่​่�งอาจมี​ีผล ต่​่อวิ​ิธีกี ารและการเข้​้าใจความคิ​ิดและวิ​ิทยาศาสตร์​์ในสมั​ัยนั้​้�น การรวมเข้​้าด้​้วย กั​ันของการคิ​ิดและวิ​ิทยาศาสตร์​์อาจมี​ีผลต่อ่ วิ​ิธีกี ารในการทำงานและทฤษฎี​ีทาง ปรั​ัชญาในสมั​ัยนั้​้�น การเริ่​่�มต้​้นแนวคิ​ิดทางวิ​ิทยาศาสตร์​์อาจเป็​็นเรื่​่�องน่​่าสนใจ สำหรั​ับการศึ​ึกษาความคิ​ิดและปรั​ัชญาในสมั​ัยก่​่อนหน้​้านี้​้� และเป็​็นส่​่วนหนึ่​่�ง ของการเข้​้าใจแนวคิ​ิดและความเปลี่​่ย� นแปลงในปรั​ัชญาและวิ​ิทยาศาสตร์​์ในสมั​ัย ก่​่อนหน้​้านี้​้� – ผู้​้�แปล) ในอี​ีกทางหนึ่​่�ง การโต้​้แย้​้งเรื่​่�องลั​ัทธิ​ิปฏิ​ิฐานนิ​ิยมซึ่​่�งใน ตอนแรกคื​ือ ฮุ​ุสเซิ​ิร์​์ล และแบร์​์กสั​ัน (Bergson) และจากนั้​้�นคื​ือ ไฮเดกเกอร์​์ และแมร์​์เลอ-ปองติ​ิ (Merleau-Ponty) ในความพยายามที่​่�จะสถาปนาลั​ัทธิ​ิ อั​ัตวิ​ิสั​ัยนิ​ิยม (subjectivism) หรื​ือลั​ัทธิ​ิวิ​ิวั​ัฒน์​์นิ​ิยม (vitalism) ขึ้​้�นมาใหม่​่ เพื่​่�อ วางกรอบความคิ​ิดเกี่​่�ยวกั​ับวิ​ิทยาศาสตร์​์ใหม่​่ เพื่​่อ� เผยธรรมชาติ​ิทางอุ​ุดมการณ์​์ ของลั​ัทธิ​ิปฏิ​ิฐานนิ​ิยมและการแสดงออกทางสั​ังคมที่​่�สนั​ับสนุ​ุนเทคโนโลยี​ี ไม่​่ ใ ช่​่ เ รื่​่� อ งบั​ั ง เอิ​ิ ญ ที่​่� ก ารเผชิ​ิ ญ หน้​้ า ครั้​้� ง นี้​้� จ ะถู​ูกสะท้​้ อ นให้​้ เ ห็​็ น พร้​้ อ มกั​ั น ใน ภาพยนตร์​์และในการกระทำของสถาปนิ​ิกบางคนที่​่�ต่​่อต้​้านหลั​ักคำสอนสมั​ัย ใหม่​่ที่​่�เป็​็นหั​ัวใจสำคั​ัญของสถาบั​ันของพวกเขา การประชุ​ุม CIAM 10 ซึ่​่�งจั​ัด ขึ้​้�นที่​่�เมื​ืองดู​ูบรอฟนิ​ิก (Dubrovnik) ในปี​ี ค.ศ. 1956 โดยมุ่​่�งประเด็​็น “ปั​ัญหา ที่​่�อยู่​่�อาศั​ัยของมนุ​ุษย์​์” แสดงให้​้เห็​็นถึ​ึงวิ​ิกฤตขั้​้�นสุ​ุดท้​้ายของสถาบั​ันสมั​ัยใหม่​่ แห่​่งนี้​้� เนื่​่อ� งจากการโต้​้แย้​้งอาจารย์​์รุ่​่�นเก่​่าอย่​่างรุ​ุนแรงโดยสมาชิ​ิกรุ่​่�นเยาว์​์ เช่​่น บาเคมา (Bakema), ฟาน เอ็​็ค (Van Eyck), สมิ​ิธสั​ัน (Smithson) ฯลฯ ซึ่​่�ง รวมกลุ่​่�มกั​ันในลั​ักษณะองค์​์กรคู่​่�ขนานในนาม ที​ีม 10 (Team 10) สิ่​่�งที่​่�สถาปนิ​ิก เหล่​่านี้​้�กำลั​ังโจมตี​ีนั้​้�นไม่​่ใช่​่อะไรอื่​่�นนอกจากลั​ัทธิ​ิลดทอนนิ​ิยมที่​่�แทรกซึ​ึมอยู่​่�ใน สถาปั​ัตยกรรมสมั​ัยใหม่​่ในทุ​ุกระดั​ับ

83

เสรี​ีภาพที่​่�มากขึ้​้�นของตาติ​ิทำให้​้เขาสามารถคาดการณ์​์อนาคตได้​้อย่​่างแม่​่นยำ ในการเสี​ียดสี​ีกรอบเชิ​ิงบรรทั​ัดฐานและสถาบั​ันที่​่�สร้​้างขึ้​้�นโดยสั​ังคมสมั​ัยใหม่​่ อย่​่างรุ​ุนแรง ซึ่​่�งได้​้กลายเป็​็นแบบอย่​่างของการเปลี่​่�ยนแปลงที่​่�จะกลายเป็​็น ความจริ​ิงในเวลาต่​่อมา

3 เครื่​่� องจั​ั กรสำำ �หรั​ั บอยู่​่� อาศั​ั ยของ ฌาคส์​์ ตาติ​ิ : บ้​้ านปฏิ​ิ ฐานนิ​ิ ยม

และความงาม ความศรั​ัทธาที่​่�กำลั​ังดำเนิ​ินไป ในเมื​ืองอย่​่างบราซิ​ิเลี​ีย เมื​ืองหลวง ของประเทศที่​่�ธงยั​ังคงโบกสะบั​ัดตามคติ​ิประจำใจ ที่​่�ก่​่อร่​่างเป็​็นบุ​ุตรชายของ อาร์​์เปล เรารู้​้�ตัวว่ ั า่ เรามี​ีความหลงใหลในโลกที่​่�เราจากมา ซึ่​่�งทำให้​้เราเป็​็นอย่​่าง ที่​่�เราเป็​็น ที่​่�ให้​้บรรทั​ัดฐานในการดำเนิ​ินชี​ีวิ​ิตแก่​่เรา ไม่​่ว่​่าจะเพื่​่�อสนั​ับสนุ​ุนหรื​ือ ต่​่อต้​้าน นี่​่�คื​ือสิ่​่�งที่​่�เรี​ียกว่​่า “ประเพณี​ี” (tradition)

106

4 วั​ั นหยุ​ุ ดของปิ​ิ กั​ั สโซ: บ้​้านปรากฏการณ์​์ วิ​ิทยา

107

112 คานส์​์ (Cannes), 1955 ภาพโดย อั​ั งเดร วิ​ิ ลเลอร์​์ ส คานส์​์ (Cannes), 1955 ภาพโดย อั​ั งเดร วิ​ิ ลเลอร์​์ ส

113 คานส์​์ (Cannes) ภาพโดย อั​ั งเดร วิ​ิ ลเลอร์​์ ส

4 วั​ั นหยุ​ุ ดของปิ​ิ กั​ั สโซ: บ้​้ านปรากฏการณ์​์ วิ​ิทยา

เพื่​่�อเปิ​ิดเผยความคิ​ิดเฉพาะเจาะจงเกี่​่�ยวกั​ับบ้​้าน เรามี​ีจุ​ุดเริ่​่�มต้​้นที่​่�ไม่​่สามารถ ผิ​ิดพลาดได้​้ เราจำเป็​็นต้​้องศึ​ึกษารากศั​ัพท์​์ของคำว่​่า “bauen” เพื่​่�อเข้​้าใจว่​่า การสร้​้างบ้​้านนั้​้�นเกี่​่�ยวข้​้องกั​ับความคิ​ิดเรื่​่อ� งความมี​ีอยู่​่� (existential idea) และ ความเข้​้าใจเกี่​่�ยวกั​ับการสร้​้างบ้​้านไม่​่สามารถที่​่�จะเริ่​่ม� ต้​้นจากคำว่​่า “bauen” ได้​้ โดยตรง แต่​่จำเป็​็นต้​้องนึ​ึกถึ​ึงภาพลั​ักษณะของสะพาน (heuristic image of the bridge) เพื่​่อ� ช่​่วยในการเข้​้าใจและการอธิ​ิบายเรื่​่อ� งราวเกี่​่�ยวกั​ับกระท่​่อมของ ไฮเดกเกอร์​์ บ้​้านปรากฏการณ์​์วิ​ิทยาสามารถสร้​้างขึ้​้�นได้​้จากข้​้อเขี​ียนสองฉบั​ับ และการอ้​้างอิ​ิงด้​้วยภาพสองภาพ ซึ่​่�งช่​่วยให้​้องค์​์ประกอบทั้​้�งหมดประกอบขึ้​้�นเป็​็น บ้​้าน ประการแรก หนั​ังสื​ือคลาสสิ​ิกของแมร์​์เลอ-ปองติ​ิเรื่​่อ� ง ปรากฏการณ์​์วิทิ ยา ของการรั​ับรู้​้� (The Phenomenology of Perception) (1945) โดยเฉพาะบท ที่​่�ว่​่าด้​้วยร่​่างกายและที่​่�ว่​่าง และประการที่​่�สอง ผลงานที่​่�ได้​้รั​ับความนิ​ิยมอย่​่าง มากในหมู่​่�สถาปนิ​ิกชื่​่�อ บทกวี​ีแห่​่งที่​่�ว่​่าง (The Poetics of Space) (1957) ซึ่​่�ง แกสตอง บาเชลาร์​์ด (Gaston Bachelard) ได้​้สร้​้างโครงสร้​้างทางทฤษฎี​ี ที่​่�สมบู​ูรณ์​์ของบ้​้านเชิ​ิงปรากฏการณ์​์วิ​ิทยา อย่​่างไรก็​็ตาม ในทางที่​่�ขั​ัดแย้​้งกั​ัน บ้​้านหลั​ังนี้​้�กลั​ับไม่​่ได้​้เป็​็นไปตามทฤษฎี​ีในหนั​ังสื​ือมากนั​ัก เรารั​ับรู้​้�บ้​้านนี้​้�จาก ประสบการณ์​์และความจริ​ิงที่​่�มี​ีค่​่ามากกว่​่าการอธิ​ิบายทางทฤษฎี​ี ด้​้วยเหตุ​ุผลดั​ังกล่​่าว อั​ันดั​ับแรกเราควรนึ​ึกย้​้อนถึ​ึงการอ้​้างอิ​ิงที่​่�สำคั​ัญอี​ีกสอง เรื่​่�อง ซึ่​่�งเราทุ​ุกคนคุ้​้�นเคยผ่​่านสื่​่�อภาพโดยทั่​่�วไปในศตวรรษที่​่� 20 คื​ือ ภาพถ่​่าย และภาพยนตร์​์ เราได้​้พู​ูดถึ​ึงหนึ่​่�งในนั้​้�นเกี่​่�ยวกั​ับบ้​้านปฏิ​ิฐานแล้​้ว ซึ่​่�งเป็​็นบ้​้านที่​่� ซั​ับซ้​้อนและไร้​้สาระ อย่​่างน้​้อยก็​็จากมุ​ุมมองแบบประโยชน์​์นิ​ิยม ที่​่�บ้​้านข้​้างๆ กั​ับบ้​้านปฏิ​ิฐานนิ​ิยม ในห้​้องใต้​้หลั​ังคาที่​่�ลุ​ุงฮุ​ุลโลต์​์อาศั​ัยอยู่​่�ในโลกมหั​ัศจรรย์​์ ของเขา และตรงกั​ันข้​้ามกั​ับบ้​้านของครอบครั​ัวอาร์​์เปลนี้​้� เป็​็นการเน้​้นย้​้ำระยะ ห่​่างระหว่​่างแนวความคิ​ิดเรื่​่อ� งการดำรงอยู่​่�ที่​่เ� ป็​็นปฏิ​ิปักั ษ์​์กันั อย่​่างลึ​ึกซึ้​้�งของสอง ขั้​้ว� ความคิ​ิด เราจะเดิ​ินทางสู่​่�ความคิ​ิดอีกี แบบผ่​่านข้​้อเขี​ียนที่​่�มีเี อกลั​ักษณ์​์เฉพาะ ซึ่​่�งเป็​็นบั​ันทึ​ึกที่​่�เต็​็มไปด้​้วยความอบอุ่​่�นและน่​่ายิ​ินดี​ีจากหนั​ังสื​ือ Viva Picasso (1980) ซึ่​่�งจะช่​่วยแสดงวิ​ิธี​ีการในการเข้​้าใจที่​่�มี​ีลั​ักษณะเหมื​ือนในนิ​ิทานหรื​ือ ตำนาน (mythic way of understanding) ของปิ​ิกั​ัสโซ (Picasso) และการใช้​้ พื้​้�นที่​่�อย่​่างน่​่าสนใจ เป็​็นรู​ูปแบบสำหรั​ับการอยู่​่�อาศั​ัยที่​่�เป็​็นของศตวรรษที่​่� 20 อย่​่างแท้​้จริ​ิง สู่​่�ความสำเร็​็จสู​ูงสุ​ุดในการสร้​้างบุ​ุคคลที่​่�เป็​็นอิ​ิสระและสร้​้างสรรค์​์ สามารถสร้​้างบทสนทนาที่​่�ไม่​่ถู​ูกจำกั​ัดด้​้วยแบบแผนได้​้ ปิ​ิกั​ัสโซที่​่�หมกมุ่​่�นอยู่​่� 114 กั​ับที่​่�ทำงาน บ้​้านที่​่�ไม่​่เป็​็นระเบี​ียบในยามพลบค่​่ำ ปิ​ิกั​ัสโซที่​่�เล่​่นเป็​็นตั​ัวตลกใน

4 วั​ั นหยุ​ุ ดของปิ​ิ กั​ั สโซ: บ้​้ านปรากฏการณ์​์ วิ​ิทยา

กางเกงชั้​้�นใน หรื​ือเล่​่นกระโดดโลดเต้​้นกั​ับลู​ูกสาว ไม่​่สำคั​ัญสำหรั​ับเราเลย จาก เอกสารภาพถ่​่ายดั​ังกล่​่าวซึ่​่�งถ่​่ายโดย เดวิ​ิด ดั​ักลาส ดั​ันแคน (David Douglas Duncan) อาจมี​ีต้​้นกำเนิ​ิดมาจากวิ​ิลล่​่า ลา แคลิ​ิฟอร์​์นิ​ิค (La Californic) ที่​่�ตั้​้�ง อยู่​่�ในเมื​ืองคานส์​์ (Cannes) บนชายฝั่​่�งตะวั​ันออกของประเทศฝรั่​่�งเศส หรื​ือที่​่� ชาโต้​้ เดอ โววองอั​ัน (Château de Vauvenargues) หรื​ือที่​่�โนตร์​์ ดาม เดอ วี​ี (Notre Dame de Vie) ซึ่​่�งเป็​็นบ้​้าน ณ สถานที่​่�ต่า่ งๆ ของเขา ในบ้​้านทั้​้�งหมดนี้​้� รู​ูปแบบการดำรงชี​ีวิ​ิตที่​่�เหมื​ือนกั​ันทั้​้�งหมดจะเผยออกมา เราน่​่าจะยั​ังคงพอจำ เรื่​่�องราวของครอบครั​ัวอาร์​์เปลได้​้ พวกอาร์​์เปลสร้​้างบ้​้านขนาดใหญ่​่หลั​ังหนึ่​่�ง ซึ่​่�งเต็​็มไปด้​้วยความสั​ับสนวุ่​่�นวาย ซึ่​่�งในบ้​้านปฏิ​ิฐานนิ​ิยมอั​ันบริ​ิสุทุ ธิ์​์ที่​่� วุ่​่�� นวายนั้​้�น เองที่​่�ลู​ูกชายของอาร์​์เปลโหยหาอิ​ิสรภาพ ถ้​้าเราพิ​ิจารณาข้​้อเขี​ียนเหล่​่านี้​้�อย่​่างละเอี​ียดถึ​ึงวิ​ิธีกี ารสร้​้างพื้​้�นที่​่�และวิ​ิธีสี ำหรั​ับ การอยู่​่�อาศั​ัยของเราเอง และครอบครองมั​ันทั้​้�งหมด เราก็​็จะได้​้ก้​้าวแรกใน การสร้​้างบ้​้านปรากฏการณ์​์วิ​ิทยาในจิ​ินตนาการของเรา

115

ใครคื​ือผู้​้�อาศั​ัยอยู่​่�ในบ้​้านตามแนวคิ​ิดนี้​้�? เขาสร้​้างวิ​ิถี​ีชี​ีวิ​ิตของเขาอย่​่างไร? เพื่​่�อที่​่�จะหาคำตอบ เราจะต้​้องเข้​้าใจเทคนิ​ิคต่​่างๆ ในข้​้อเขี​ียนทั้​้�งสองที่​่�อ้​้าง ถึ​ึงข้​้างต้​้น เราได้​้อธิ​ิบายไปแล้​้วถึ​ึงขอบเขตซึ่​่�งอย่​่างน้​้อยในตอนก่​่อนหน้​้านี้​้� ความคิ​ิดเชิ​ิงปรากฏการณ์​์วิ​ิทยาของฮุ​ุสเซิ​ิร์​์ลและแมร์​์เลอ-ปองติ​ิมี​ีจุ​ุดมุ่​่�งหมาย ที่​่�จะไถ่​่ถอนความเป็​็นอั​ัตวิ​ิสั​ัย ความสามารถในการอธิ​ิบายโลกที่​่�สามารถ เพิ​ิกถอนรั​ัฐธรรมนู​ูญที่​่�มี​ีอำนาจเหนื​ือกว่​่าของลั​ัทธิ​ิวั​ัตถุ​ุนิ​ิยมแบบปฏิ​ิฐานนิ​ิยม เป็​็นรู​ูปแบบการคิ​ิดที่​่แ� ท้​้จริ​ิงรู​ูปแบบหนึ่​่�ง นั​ักปรั​ัชญาปรากฏการณ์​์วิทิ ยาพิ​ิจารณา เฉพาะชี​ีวิ​ิตของเขาเองเท่​่านั้​้�น มั​ันเป็​็นข้​้อมู​ูลเดี​ียวที่​่�เขาสามารถเริ่​่�มต้​้นได้​้ จาก สิ่​่�งเหล่​่านี้​้�ทำให้​้เกิ​ิดความเป็​็นคนหั​ัวรุ​ุนแรงของเขา ด้​้วยเหตุ​ุนี้​้� เหนื​ือสิ่​่�งอื่​่�นใด เขาจึ​ึงปรารถนาที่​่�จะค้​้นพบ “การเชื่​่อ� มโยงอั​ันชาญฉลาดกั​ับโลก” (an ingenuous contact with the world) อี​ีกครั้​้�ง งานเชิ​ิงปรั​ัชญาของเขาไม่​่ได้​้ต้​้องการ การวิ​ิเคราะห์​์หรื​ืออธิ​ิบายมากเท่​่ากั​ับ “อธิ​ิบายประสบการณ์​์” มอริ​ิซ แมร์​์เลอปองติ​ิ (Maurice Merleau-Ponty) อธิ​ิบายเรื่​่�องนี้​้�ไว้​้อย่​่างชั​ัดเจนว่​่า “โลกไม่​่ใช่​่ วั​ัตถุ​ุที่​่�อยู่​่�ในอำนาจควบคุ​ุมของข้​้าพเจ้​้า แต่​่เป็​็นสภาพแวดล้​้อมทางธรรมชาติ​ิ และขอบเขตความคิ​ิดทั้​้ง� หมดและการรั​ับรู้​้�ที่​่ชั� ดั เจนทั้​้�งหมด ความจริ​ิงไม่​่ได้​้ดำรง อยู่​่�เฉพาะ ‘ตั​ัวตนภายใน’ จะยิ่​่�งดี​ีมากหากไม่​่มี​ีตั​ัวตนภายใน มนุ​ุษย์​์อยู่​่�ในโลก เป็​็นโลกที่​่�เขารู้​้�จักั ตั​ัวเอง ตั​ัวตนนี้​้�คื​ือ ‘ตั​ัวตนที่​่�แสดงแก่​่โลก’ ได้​้รับป ั ระสบการณ์​์

เกี่​่� ยวกั​ั บผู้​้� เขี​ี ยน อิ​ิญากิ​ิ อาบาลอส (Iñaki Ábalos) เป็​็นสถาปนิ​ิกและนั​ักวิ​ิชาการชาวสเปน จบการศึ​ึกษาด้​้านสถาปั​ัตยกรรมระดั​ับปริญ ิ ญาตรี​ี โท และเอก จาก School of Architecture of Madrid (ETSAM) ปั​ัจจุ​ุบั​ันอิ​ิญากิ​ิมี​ีสำนั​ักงานออกแบบของ ตนเองชื่​่�อ Ábalos + Sentkiewicz มี​ีสาขาตั้​้�งอยู่​่�ในสามเมื​ืองใหญ่​่ คื​ือ มาดริ​ิด บอสตั​ัน และเซี่​่�ยงไฮ้​้ โดยอิ​ิญากิ​ิได้​้เริ่​่ม� ทำงานออกแบบสถาปั​ัตยกรรมมาตั้​้�งแต่​่ปี​ี ค.ศ. 1984 จนถึ​ึงปั​ัจจุ​ุบันั นอกจากบทบาทหน้​้าที่​่�ในฐานะสถาปนิ​ิกวิ​ิชาชี​ีพแล้​้ว อิ​ิญากิ​ิยังั สอนหนั​ังสื​ือในสถาบั​ันสถาปั​ัตยกรรมอี​ีกหลายแห่​่ง เช่​่น ETSA Madrid, GSD Harvard University, Columbia University, Architectural Association London, EPF Lausanne, University of Princeton, Cornell University และ BIArch Barcelona นั่​่�นทำให้​้มุ​ุมมองเชิ​ิงทฤษฎี​ีวิ​ิพากษ์​์ของเขามี​ีความเฉี​ียบคม และนำเสนอมุ​ุมมองต่​่างที่​่�น่​่าสนใจมากมาย ผลงานการออกแบบของ Ábalos + Sentkiewicz เองก็​็ได้​้รับั การยอมรั​ับในระดั​ับ สากล เห็​็นได้​้จากรางวั​ัลชนะเลิ​ิศการประกวดออกแบบในระดั​ับนานาชาติ​ิกว่​่า 40 ผลงาน โดย วิ​ิลเลี​ียม เคอร์​์ติสิ (William Curtis) นั​ักวิ​ิชาการสถาปั​ัตยกรรม ได้​้เลื​ือกให้​้งาน The Pavilion in the Retiro Park เป็​็นหนึ่​่�งในสามงานออกแบบ ที่​่�ดี​ีที่​่�สุ​ุดของสเปนในรอบ 30 ปี​ี

เกี่​่� ยวกั​ั บผู้​้� แปล สิ​ิปปวิ​ิชญ์​์ กำบั​ัง มี​ีความรั​ักในงานออกแบบสถาปั​ัตยกรรมและการก่​่อสร้​้าง ด้​้วยความกว้​้างขวางของศาสตร์​์ที่​่�เกี่​่�ยวเนื่​่�องในการปฏิ​ิบั​ัติ​ิวิ​ิชาชี​ีพ ทำให้​้ชอบ หาความรู้​้�เพิ่​่�มเติ​ิมในศาสตร์​์ที่​่�เกี่​่�ยวข้​้อง ผนวกกั​ับการปฏิ​ิบั​ัติ​ิวิ​ิชาชี​ีพในหลาย บทบาทเพื่​่�อบู​ูรณาการความเข้​้าใจในสถาปั​ัตยกรรมศาสตร์​์ ปั​ัจจุ​ุบั​ันเป็​็น อาจารย์​์ประจำคณะสถาปั​ัตยกรรมและการออกแบบ มหาวิ​ิทยาลั​ัยเทคโนโลยี​ี พระจอมเกล้​้าพระนครเหนื​ือ ผลงานหนังสือทีจ่ ดั พิมพ์โดยบริษทั ลายเส้น พับบลิชชิง่ จำ�กัด 2567 2566 2563

ชีวิตดีงาม: พาชมบ้านสมัยใหม่ (The good life: A guided visit to the houses of modernity) ขอบข่ายแห่งสถาปัตยกรรม (Scope of Total Architecture) ซานติอาโก คาลาทราวา บทสนทนากับนักเรียน (Santiago Calatrava: Conversations with Students) บทสนทนากับไฟร โอทโท (Conversations with Frei Otto)