De Cultuur Loper - Het Fundament

Het Fundament

Filosofie, traject en houding – de grondslag van De Cultuur Loper

inhoudsopgave 3

Voorwoord door Ad van Drunen

5

Inleiding en leeswijzer – Lexicon gebruikte termen

8

Filosofie BETEKENISVOLLE CULTUUREDUCATIE

y Wat verstaan we onder cultuureducatie? y Wanneer wordt cultuureducatie betekenisvol? y We hebben het over betekenisgeving, maar wat is dat precies? y Wat beschouwen we binnen De Cultuur Loper als betekenisvolle

cultuureducatie?

11

BELANGRIJKE UITGANGSPUNTEN BINNEN DE CULTUUR LOPER

y We zetten in op het realiseren van de doelen van de landelijke regeling Cultuureducatie met Kwaliteit

y De leerling staat centraal, en daarin speelt de leraar een essentiële rol y De leerling verbindt zich met kunst- en erfgoededucatie uit de drie

domeinen

y We reiken de culturele competenties aan y We stimuleren een open, dialooggerichte aanpak

13

Traject y Waarom werken we met een traject? y Hoe ziet het traject er uit? y Hoe flexibel kan er met het traject worden omgegaan? y Wanneer is het traject afgelopen? y Wat is de waarde van elke trajectstap? y Zicht op de leerling: het Cultureel Zelfportret

19

Houding y Waarom hanteren we een coachende houding? y Wat verstaan we onder een coachende houding? y Wat verstaan we onder ontwikkelingsgericht werken?

22

Tot slot – Hoe nu verder?

voorwoord Beste partners bij De Cultuur Loper, In 2012 startte het toenmalige Kunst­balie

lagen te herformuleren en de focus op

samen met haar regionale en lokale

de doelen bij de diverse partners weer

partners - in opdracht van de provincie

scherp te krijgen. Met andere woorden,

Noord-Brabant - de voorbereidingen

het is tijd voor ‘Het Fundament’.

op de eerste periode Cultuureducatie met Kwaliteit 2013-2016. Deze landelijke

Al in de aanloopperiode naar het startjaar

regeling zet in op de inbedding van

2013 ontstonden de eerste contouren

cultuureducatie in de onderwijsvisie van

van De Cultuur Loper. Er waren expert­

scholen. Samen richtten we ons op het

meetings met deskundigen vanuit onder-

scheppen van een context waarmee

wijs, overheden en cultuursector. We

scholen zelf betekenis kunnen geven aan

waren het erover eens dat we geen

hun cultuureducatie. Het doel: bevorde-

nieuwe doorlopende leerlijnen of een

ring van de kwaliteit van de activiteiten,

leerplan­kader zouden gaan ontwikkelen.

de deskundigheid van alle betrokkenen

Juist het proces dat voorafgaat aan een

en een duurzame samenwerking van de

bewuste keuze voor de werkwijze en/

school met de culturele omgeving.

of leerlijn die past bij de ambitie en het

Met gepaste trots blikken we terug naar

profiel van de school moest aandacht

de oorsprong, de gezamenlijke groei naar

krijgen. Voor alle partners stond die eer-

waar we nu staan en wat we beschouwen

ste periode van vier jaar in het teken van

als de basis van De Cultuur Loper. Het

samen experimenteren, bouwen, fouten

is tijd om de uitgangspunten en diepere

maken en verbeteren. De Cultuur Loper

3

groeide uit tot een grensverleggende en

cultuureducatie op scholen te verbeteren

steeds completere aanpak, die er wezen-

en duurzaam te borgen. Het fundament

lijk toe doet. Dat zien we ook aan het feit

geeft antwoord op en richting aan veel

dat de Brabantse aanpak inmiddels in

van hun vragen.

diverse regio’s buiten de provincie wordt geadopteerd.

Met deze publicatie wens ik alle betrokkenen de wijsheid, inspiratie en passie toe

In 2017 is de tweede vierjarige periode

die ik zelf vanaf het allereerste begin tot

van start gegaan. Enerzijds blijven we

op heden heb mogen ervaren!

gericht op scholen die al langer deel­ nemen; met behulp van De Cultuur Loper

Ad van Drunen

gaan we op zoek naar meer richting,

Programmaleider Cultuureducatie

verdieping en kwaliteit. Anderzijds zetten

Kunstloc Brabant

we in op uitbreiding van het aantal deelnemende gemeenten en op nieuwe scholen die nog volledig open het traject ingaan. Het aantal gemeenten verdubbelde vanaf 2017 vrijwel direct en ook het aantal scholen nam snel toe. Maar de nieuw aangehaakte gemeenten en hun intermediairs hebben de eerste periode met De Cultuur Loper niet meegemaakt; nieuwe intermediairs in ervaren gemeenten evenmin. Ze missen de grondslagen, uitgangspunten en achtergronden van de keuzes uit de beginjaren. Ze willen weten waarom, waardoor en met wie De Cultuur Loper zich heeft ontwikkeld tot wat het nu is: een instrument om de kwaliteit van

4

inleiding en leeswijzer Mag ik jullie even meenemen in een beeld?

Stel je voor, een zomermiddag, een veld, een picknick.

Met de zon op je gezicht laat je je ogen glijden over het gras tot je blik plots halt houdt bij een mierenkolonie, die bedrijvig met takjes en blaadjes loopt te sjouwen.

Waarom deze beestjes zo druk bezig zijn is je een raadsel, maar zelf lijken ze het wel te weten. Doelgericht en effectief voeren ze hun taken uit in het veld. Alles is tot in de puntjes georganiseerd. Iedere werkmier weet precies wat haar te doen staat.

Om te begrijpen waarom ze dit doen, zullen we de diepte in moeten en gaan kijken wat er onder het grasveld te zien is van deze mierenkolonie. Kijk je mee?

Want onder dat veld, veilig verborgen in de aarde, hebben de mieren een netwerk van tunnels en kamers aangelegd, stuk voor stuk doordacht verbonden, met als enige doel: de koningin en haar larfjes beschermen en verzorgen, zodat ze in alle veiligheid kunnen groeien.

Wanneer je dit document in handen

boven in het gras. We gaan kijken naar

houdt, werk je waarschijnlijk met De

het fundament onder De Cultuur Loper,

Cultuur Loper. Je bent een van de vele

dat we jarenlang samen met jullie hebben

werkmieren die zich boven in het veld

opgebouwd en uitgewerkt. We brengen

enthousiast inzetten om onze koningin

in beeld met welk doel we elke kamer en

(de leraar) en haar larven (de leerlingen

elke tunnel ook alweer hebben aangelegd.

uit het primair en voortgezet onderwijs) een omgeving te bieden waarin zij zich

Natuurlijk, we hebben De Cultuur Loper

cultureel kunnen ontwikkelen. We nemen

in co-creatie ontwikkeld en met z’n allen

je graag mee naar dat gebied onder de

lang en diep nagedacht over elk element,

grond, die plek waar we niet vaak meer

maar al die elementen hebben we

komen wanneer we zo druk bezig zijn

gaande­weg ook weer in twijfel durven

5

trekken. Het afgelopen jaar hebben we

Dit fundament is geen eenduidige waar-

ondervonden dat een stevig fundament,

heid. We hopen dat het vooral een docu-

waar onze passie voor cultuureducatie

ment is dat uitdaagt om het gesprek met

vanaf spat, soms ontbreekt. Dat we de

elkaar aan te gaan en onszelf te bevragen.

kwaliteit en betekenis die wij belangrijk

Sommige onderwerpen, wanneer het

vinden, nog niet (altijd) herkennen in wat

bijvoorbeeld gaat over betekenis­geving

er in het veld gebeurt. Benoemen wat wij

of wat te verstaan onder een begrip

echt betekenisvol vinden, waar kunst en

als ‘ontwikkelingsgericht’, zijn zelfs erg

erfgoed elkaar omarmen, de gemeenschappelijkheid van primair en voortgezet onderwijs, en vooral ook de samenhang tussen de filosofie, het traject en onze eigen houding: het bleek toch nog een flinke (maar heerlijke) klus.

Dit document is bedoeld voor iedereen die De Cultuur Loper uitdraagt en het proces op de scholen begeleidt: in de eerste plaats de adviseurs van Kunstloc en Erfgoed Brabant en de lokale intermediairs, maar ook de partners die De Cultuur Loper buiten Brabant uitzetten, en in bepaalde mate ook de trainers, cultuuraanbieders en kunstprofessionals.

We gaan ervan uit dat jullie al vertrouwd zijn met de verschillende elementen van De Cultuur Loper. We leggen dan ook niet de elementen uit, maar focussen op wat er onder die elementen ligt. De filosofie (het waarom), het traject (het wat) en de houding (het hoe) vormen samen het proces waarin we het onderwijs mee­ nemen om tot betekenisvolle cultuur­ educatie te komen.

6

mooie vragen om met elkaar en met het

Lexicon gebruikte termen

onderwijs te onderzoeken. Toch kiezen we ervoor om hier ook deze begrippen

De inhoud van sommige begrippen

toe te lichten. Dit doen we omdat we

in dit document kan afwijken van hoe

erkennen dat het antwoord weliswaar niet

ze lokaal of in andere provincies wor-

eenduidig is, maar ook niet vrijblijvend.

den gehanteerd. Vandaar deze korte

We geloven dat je pas bij praten over

toe­lichting op de begrippen zoals

betekenisvolle cultuureducatie kunt uit-

gebruikt in Het fundament.

komen wanneer je kunt vertrekken vanuit het idee en de drijfveer om de leerling in

Wat verstaan we onder…

een dialoog met de wereld zetten, en dat vraagt ook om het inbrengen van onze eigen visie hierop.

y de intermediair – lokale proces­ begeleider van scholen die werken met De Cultuur Loper.

Dus vlij je comfortabel op het picknickkleed, en daal samen met ons af naar die onderliggende wereld die weleens aan ons oog ontsnapt, duik samen met ons in

y de adviseurs – provinciale proces­begeleiders van Kunstloc en Erfgoed Brabant. y de school – gesprekspartners

de vele tunnels en kamers die het funda-

binnen de school; directeur/

ment zijn onder ons harde, gepassioneer-

schoolleider, de cultuurcoördina-

de werken.

tor, in sommige stappen ook het lerarenteam. y de cultuurcoördinator – degene die op de school de verbindende schakel vormt tussen cultuur en onderwijs en het cultuurbeleid (mede) ontwikkelt en vormgeeft. y de trainer – de deskundige die (op basis van een leervraag) scholingsactiviteiten uitvoert voor een schoolteam of culturele instelling. y de cultuuraanbieder – culturele instelling die kunst- of erfgoed­ activiteiten voor leerlingen aanbiedt. y de cultuurprofessional – kunstenaar of kunstvakdocent die kunstof erfgoedaanbod ontwikkelt.

7

filosofie Het hele jaar werkten de mieren hard aan hun nest. Ze verzamelden voedsel, hielden het nest schoon, verzorgden de larven en bouwden nieuwe tunnels en kamers.

Behalve één mier. Deze mier had besloten zich dit jaar niet druk te maken om het werk dat dag in, dag uit gedaan moest worden. Zij wijdde het jaar aan het componeren van muziek en het schrijven van verhalen. De hardwerkende mieren in het veld hadden haar meermaals aangespoord gewoon te komen werken, maar de mier had telkens nee gezegd. Toen kwam de winter.

De grond bevroor en de werkmieren waren moe en hongerig. Ze misten de zonnige, vruchtbare dagen steeds meer en de moraal zakte diep in de mieren­ kolonie. Op dat moment stond de mier op, die zich het hele jaar bezig had gehouden met kunst, en ze begon te zingen en te vertellen. Ze zong over de warmte van de zon en kwam met verhalen over de mooie lentedagen die weldra weer zouden komen. Haar verhalen namen de andere, vermoeide mieren mee in de verbeelding en brachten troost, hoop en betekenis.

Betekenisvolle cultuureducatie

8

Wat verstaan we onder cultuur­

moeten we vaststellen wat we verstaan

educatie?

onder cultuureducatie. We merken in het

Voordat we het kunnen hebben over wat

veld dat dit begrip soms breed wordt

we binnen De Cultuur Loper beschouwen

geïnterpreteerd en dat ook thema’s als

als betekenisvolle cultuureducatie,

natuur, techniek en multiculturaliteit onder

de noemer ‘cultuureducatie’ worden ondergebracht. Cultuur is hoe wij, los van het natuurlijke, als mens ons leven vormgeven. Cultuur gaat over waarde en betekenis geven aan de werkelijkheid.

Dit uiten we ook in hoe we met de natuur, de techniek of elkaar omgaan.

Wanneer we het binnen De Cultuur Loper hebben over cultuureducatie, doelen we niet op die brede opvatting van cultuur­

aan hun leven. Door hun overdracht van

educatie, maar richten we ons specifiek

bewaarde verhalen, tradities en collecties

op kunst- en erfgoededucatie. Kunst en

kunnen wij onze eigen identiteit vormen

erfgoed tonen ons de wereld, niet als

en betekenis geven.

verbeelding van het leven, maar van de manier waarop we het leven ervaren.

Wanneer wordt cultuureducatie

Door de beleving van een kunstwerk of

betekenisvol?

voorstelling ervaren we de interpretatie

Kunst en erfgoed zijn dus dingen die

van de wereld die de maker/kunstenaar

je kunt ervaren. Je kijkt ernaar, staat er

uitdrukt. Door zelf kunst te maken, leren

middenin, maakt en maakt mee. Het

we hoe we ons kunnen uitdrukken, hoe

vertrekpunt binnen De Cultuur Loper

we onze interpretatie van de wereld om

is dat kunst en erfgoed de leerling een

ons heen vorm kunnen geven. Door

ervaring brengen: hij is maker of deel-

kunst te beleven en te maken en door na

nemer, publiek of bezoeker. Het is een

te denken over de betekenis die daarin

ervaring waar de leerling zich toe moet

besloten ligt, komen we in dialoog met

verhouden, die soms iets zegt over hoe

onszelf en met de wereld om ons heen.

een kunstenaar de werkelijkheid ervaart,

Erfgoed maakt voelbaar hoe de mensen

maar vooral iets over hoe de leerling

vóór ons betekenis hebben gegeven

zelf die werkelijkheid ervaart. Dat is voor

9

elke leerling (net als voor elke volwas-

eindig zijn. Anders dan het dier (voor

sene) anders, want wat we zelf aan

zover we weten) beseft de mens op een

kunst maken of wat we meenemen uit

niet-instinctieve manier dat ons menselijk

het kunstwerk of verhaal van een ander,

bestaan ooit zal ophouden: zowel ons

bouwt altijd voort op associaties met en

eigen, individuele bestaan als dat van

opgedane kennis uit ons eigen leven.

onze naasten en dat van onze soort.

Door in gesprek te gaan over de ervaring

Vanuit dit besef heeft de mens van ouds-

en erop te reflecteren komen die eigen

her het verlangen, en misschien wel de

associaties en die eigen verbinding naar

noodzaak, om de betekenis van het leven

boven: er ontstaat een dialoog tussen de

te verklaren en in te vullen. Wanneer we

leerling, de kunstervaring en de wereld.

het hebben over betekenisgeving, hebben we het dus automatisch over cultuur,

Dit zien we terug in het verhaal van de

want betekenisgeving gaat voorbij het

mier: de kunstenaar schetst in zang

natuurlijke, instinctieve handelen. We

en beeld hoe hij de werkelijkheid heeft

vormen betekenis door hoe we met elkaar

waargenomen en ervaren. De luiste-

omgaan, met welke (gedeelde) waarden

rende mieren zien deze werkelijkheid

en overtuigingen we ons leven vormgeven

tot leven komen doordat de kunstenaar

en hoe we ons verhouden tot onszelf,

hun verbeelding prikkelt en een ervaring

de ander en de maatschappij. Betekenis

oproept. In die verbeelding zal de ene

geven is invulling geven aan het waarom

mier terugdenken aan de warmte van

van het leven en van de begrippen die

de zon, terwijl een andere mier zich juist

ervoor zorgen dat het leven als waardevol

geraakt zal voelen door de zang, die haar

kan worden beschouwd: bijvoorbeeld hoe

doet denken aan de warme lentebries.

we geluk interpreteren, wanneer we iets

Wat er zich afspeelt in de verbeelding van

als authentiek ervaren, wat schoonheid is,

de luisterende mieren en welke emotie er

enzovoort.

opgeroepen wordt, is bij elke mier weer anders. Maar het mooie ervan is dat de

Wat beschouwen we binnen

kunstervaring (dankzij haar gelaagdheid

De CultuurLoper als betekenisvolle

in verhaal, emotie, klankkleur enzovoorts)

cultuur­educatie?

juist díé ervaring zal oproepen die de

Bij betekenisvolle cultuureducatie kan

weemoedige mieren op dat moment

de leerling in verbinding met kunst en

troost en hoop biedt, en dus betekenis

erfgoed betekenis geven aan zijn leven.

geeft aan hun leven, hun werkelijkheid.

De Cultuur Loper neemt het onderwijs mee in een proces om vanuit de eigen

10

We hebben het over betekenisgeving,

ambities van de school de context te

maar wat is dat precies?

kunnen creëren waarin hij in dialoog

Het verlangen naar betekenisgeving

met zichzelf en de wereld tot betekenis-

komt voort uit het besef dat wij als mens

geving komt.

Belangrijke uitgangspunten binnen De Cultuur Loper Dit zijn de uitgangspunten die van belang

De leerling staat centraal, en daarin

zijn binnen De Cultuur Loper:

speelt de leraar een essentiële rol

y We zetten in op het realiseren van

De leerling staat voor ons centraal: hij

de doelen van de landelijke regeling

is degene die we in verbinding willen

Cultuureducatie met Kwaliteit;

brengen met kunst en erfgoed en naar

y De leerling staat centraal, en daarin speelt de leraar een essentiële rol; y De leerling verbindt zich met kunsten erfgoededucatie uit de drie

betekenisgeving willen leiden. Niemand staat dichter bij de leerling dan de leraar.

Of het nu gaat om een groepsleerkracht in het primair onderwijs of een cultuur­

domeinen;

professional in het voortgezet onderwijs

y We reiken de culturele competenties

of in de vrije tijd, als het gaat om het

aan; y We stimuleren een open, dialoog­ gerichte manier van doen.

begeleiden van de leerling zijn zij de experts. Binnen De Cultuur Loper stimuleren we hen te denken vanuit het perspectief van de leerling, en geven we

We zetten in op het realiseren van

hun de autonomie om vanuit hun kracht

de doelen van de landelijke regeling

na te denken over de vraag: wanneer

Cultuureducatie met Kwaliteit

wordt cultuureducatie betekenisvol voor

Door verdieping en vernieuwing van

de leerling?

het curriculum, het bevorderen van de deskundigheid van alle betrokkenen en de samenwerking van de school met haar culturele omgeving wordt kwalitatieve cultuureducatie duurzaam in het onderwijscurriculum van de school geborgd.

Om dit te realiseren geloven we in het proces van De Cultuur Loper in al zijn onderdelen; de filosofie en belangrijke uitgangspunten, de wijze waarop we het traject hebben uitgebouwd en de manier waarop we het gesprek met de scholen aangaan.

11

De leerling verbindt zich met kunst- en

Met de culturele competenties reiken

erfgoededucatie uit de drie domeinen

we de school hiertoe taal en richting aan

Een cultuureducatief programma bestaat

waarmee zij culturele vaardigheden, op-

uit een grote verscheidenheid aan

gedane kennis en attitude van de leerling

activiteiten op het gebied van erfgoed en

binnen cultuureducatie kan benoemen

de diverse kunstdisciplines. De school is

en volgen. Het creërend, onderzoekend

vrij in het aanbrengen van focus bij haar

en reflecterend vermogen en de daarbij

cultuuractiviteiten. Sommige scholen

geformuleerde gedragsindicatoren geven

stellen bijvoorbeeld bewust een bepaalde

de leraar een didactisch handvat van taal

discipline centraal, maar wij geloven dat

en richting om de ontwikkeling van de

een programma pas betekenisvol wordt

leerling te herkennen. De competenties

wanneer het de leerling meeneemt in

helpen de school lijn en samenhang aan

verbinding met kunst en erfgoed uit de

te brengen in het cultuurprogramma

drie domeinen: in huis als maker, in de

over de leerjaren heen en raakvlakken te

culturele omgeving als deelnemer en

vinden met de andere vakken.

in het beleven van de grote wereld van kunst en erfgoed als publiek/bezoeker.

We stimuleren een open, dialoog­

De domeinen omvatten daarmee zowel

gerichte aanpak

het zelf doen als het deelnemen aan en

Binnen De Cultuur Loper is cultuur­

het meemaken van kunst- en erfgoed­

educatie een plek waar de leerling een

activiteiten. In domein 1 drukt de leerling

dialoog aangaat met zichzelf en de

zichzelf artistiek uit en gaat daarmee

wereld. Dat is iets anders dan onderwijs,

in dialoog met zichzelf en de wereld. In

waar kennisoverdracht centraal staat.

domein 2 kent de leerling als deelnemer

Met deze aanpak ondersteunen we de

waarde toe aan zijn culturele omgeving.

school, de bredere culturele omgeving,

In domein 3, waarin professionele kunst

maar ook onszelf, om die dialoog aan te

en erfgoed worden beleefd, reflecteert de

gaan. We gaan dan ook niet zelf aan

leerling op de interpretatie die anderen

kennisoverdracht doen, maar zetten

aan de wereld geven; vanuit de directe

radertjes in beweging en dagen onszelf,

kunst- en erfgoedbeleving komt hij in

elkaar en het veld uit om in beweging en

dialoog met zichzelf en de wereld.

in dialoog te komen. Cruciaal daarbij zijn de houding waarmee we in gesprek gaan

We reiken de culturele competenties

en het traject waarin we elkaar in co-

aan

creatie meenemen op weg naar

Om van betekenisgeving vanuit kunst en

betekenis­volle cultuureducatie.

erfgoed tot onderwijs te komen, moet de school een vertaalslag maken van haar visie en ambities naar een concrete invulling van het cultuuronderwijs.

12

het traject Toen het weer zomer was en de zonnestralen als honing uit de hemel sijpelden, lonkten blozende appels hoog in de boom.

Terwijl de bijen op het zoetst van het bloeien van de bloesems hadden kunnen smullen, was het voor de mieren telkens wachten tot de vruchten moe van het groeien op de grond ploften.

De mieren bedachten dat ze hun nest hoger tegen de boom konden bouwen. Ze wierpen zich tegen de stam, klommen over elkaar heen en sprongen zo hoog als hun korte pootjes het toelieten. Maar ondanks al hun moeite kwamen ze maar net boven het gras uit. Plots viel hun oog op een zwam, die zich op de stam van de boom had genesteld. Tot daar moesten ze toch kunnen komen!

Bij de zwam aangekomen zagen ze al snel takjes die ze weer iets hoger konden brengen. Stap voor stap namen de mieren elkaar mee langs de diverse punten die ze tot bij de appels brachten. Stukje bij beetje bouwden ze hun nest telkens weer wat hoger.

Waarom werken we met een traject?

lum verankerde cultuureducatie. Het

De Cultuur Loper neemt het onderwijs

traject ondersteunt de school om in

mee in een proces om vanuit de eigen

een aantal stappen kunst- en erfgoed­

ambities van de school de context te

educatie onder­deel van haar curriculum

kunnen creëren waarin de leerling in

te maken, en daarbij vanuit de visie op

de verbinding met kunst en erfgoed, in

cultuureducatie naar de eigen ambities

dialoog met zichzelf en de wereld, tot

en de praktijk van de klas te gaan. Net als

betekenisgeving komt. In dit proces

bij andere vakken hebben scholen ook bij

biedt het traject een aantal anker­punten,

cultuureducatie ankerpunten nodig voor

benoemd in stappen en bedoeld om te

het ontwikkelen en implementeren van

komen tot betekenisvolle, in het curricu­

een curriculum dat toewerkt naar

13

concrete leerdoelen, die aansluiten bij de

te stellen en onze expertise in te brengen

kerndoelen van het ministerie van Onder-

helpen we de school om tot kwalitatief

wijs, Cultuur en Wetenschap.

geformuleerde ambities te komen.

Hoe ziet het traject er uit?

Het traject wordt begeleid door inter­

Het traject bestaat uit een negental

mediairs en adviseurs, die met een

concrete stappen, die als ankerpunten

coachende houding het gesprek aangaan

het proces markeren. Zo’n ankerpunt

en hun expertise inzetten om samen met

is een gesprek waarin een specifieke

de school en uitgaande van de unieke

stap wordt gezet. De school houdt haar

context en ambitie van de school, de

stappen overzichtelijk bij in het online

mogelijkheden te verkennen en te door-

instrument op de website.

lopen. Bovendien biedt het traject ook de mogelijkheid om specifieke, toe­gesneden

Een belangrijk ankerpunt is het ambitie-

scholingsactiviteiten in te zetten die de

gesprek: hierin schetst de school haar

deskundigheid van het lerarenteam

perspectief en wordt ze uitgedaagd om te

bevorderen.

dromen en na te denken over de waarde en opbrengsten van cultuureducatie op de langere termijn. Door de juiste vragen

14

Hoe flexibel kan er met het traject worden omgegaan?

We erkennen de eigen expertise en context van de school en zien het traject als een ‘levend’ instrument, dat toelaat soms een onderdeel aan te passen of eventueel terug te grijpen naar een eerder genomen stap. Ook kan de manier waarop de school de stappen invult individueel worden vormgeven: De Cultuur Loper reikt bijvoorbeeld de competenties aan om cultuureducatie van taal en richting te voorzien, maar wanneer de school een andere aanpak heeft om haar visie vorm te geven in de klas, is het traject hierin flexibel. De expertise van adviseur en intermediair is daarbij van belang om te kunnen bevragen of de school blijvend werkt aan een werkelijke kwaliteitsslag op het gebied van cultuureducatie. Om tot betekenisvolle cultuureducatie te komen en deze een verankerde plek te kunnen geven in het curriculum en de lespraktijk is het overigens wel van belang om alle ankerpunten uit het traject te hebben

verwezenlijken van deze ambities, maar

doorlopen.

ervoor te zorgen dat de school betekenis­ volle, verankerde cultuureducatie aan­

Wanneer is het traject afgelopen?

biedt, die een passende plek verwerft

Om deze vraag goed te beantwoorden,

in de context van haar onderwijs. Het

is het belangrijk twee dingen los van

formuleren van ambities op leerlingniveau

elkaar te zien: enerzijds heeft de school

is een van de essentiële ankerpunten op

ambities geformuleerd waaraan zij binnen

de weg naar dit grotere doel.

haar cultuureducatie wil werken. We vinden dit belangrijk omdat we geloven

De vraag die gesteld moet worden om het

dat cultuureducatie pas betekenisvol

einde van het traject te bepalen is dus niet

wordt wanneer de school vanuit haar

heeft de school haar ambities ver­wezen­

eigen ambities en beweegredenen een

lijkt?, maar heeft de school kwalitatieve,

kwaliteitsslag gaat maken. Anderzijds:

betekenisvolle cultuureducatie weten te

het doel van het traject is echter niet het

verankeren in haar onderwijs?

15

Wat is de waarde van elke trajectstap?

In dit overzicht schetsen we niet de concrete inhoud, maar de specifieke meerwaarde van elke concrete stap van het traject op weg naar betekenisvolle cultuureducatie.

Stap 1 – intake

Stap 4 – teambijeenkomst

De wederzijdse verwachtingen worden

Cultuureducatie kan de leerling niet

besproken, het commitment van de

bereiken zonder draagvlak in het

school wordt afgetast en de school

leraren­team. In deze bijeenkomst wordt

wordt zich bewust van de doelen die

de visie die in het ambitiegesprek is

ze heeft met haar participatie in het

geformuleerd gepresenteerd aan het

De Cultuur Loper traject.

team. Er is ruimte voor het team om vragen te stellen, aanpassingen voor te stellen of verdere verdieping toe te

Stap 2 – assessment

voegen. Het team maakt keuzes in de

Dit is een middel om het gesprek op

prioriteit van de ambities en bedenkt

gang te brengen over de keuzes die de

wat er moet worden ondernomen om

school kan maken. Veel scholen vullen

hier vorm aan te geven. Het doel is te

het assessment in voor de huidige én

komen tot een door het team gedragen

voor de gewenste situatie. Hierdoor

set concrete ambities op het gebied

kan de school de beweging die ze met

van cultuur­educatie, waar de school de

cultuureducatie wil inzetten in beeld

komende jaren aan wil werken.

brengen en goed voorbereid concrete ambities formuleren.

Stap 5 – scholingsactiviteiten Het in verbinding en dialoog zetten van

16

Stap 3 – ambitiegesprek

de leerling staat of valt bij de bekwaam-

De meer algemene visie die is ontwik-

heid van de leraar. Veel leraren geven

keld in de eerste twee stappen wordt

aan niet of ontoereikend geschoold te

in dit gesprek vertaald naar concrete

zijn op het gebied van cultuureducatie

ambities op leerlingniveau. Hier wordt

en ervaren handelsverlegenheid bij het

duidelijk wat een leerling aan bagage

ontwikkelen en uitvoeren van en het

mee moet krijgen op het gebied van

reflecteren op cultuureducatieve activi-

cultuureducatie. Een school die dit hel-

teiten. Met de prioriteiten die door het

der formuleert kan doelgericht aan de

team in de ambities zijn aangebracht

slag vanuit het door haar geformuleerde

als basis kiezen de leraren zelf op welke

perspectief en wat dat voor de school

terreinen zij zich willen ontwikkelen

betekent aangaande nog te maken keu-

en waarop dus scholingsactiviteiten

zes en te nemen verantwoordelijkheden.

kunnen worden ingezet.

Stap 6 – meerjarenvisie

Stap 8 – activiteitenoverzicht

Om de schoolambities om te zetten

Dit is het verzamelde overzicht van

in concrete activiteiten moet er een

concrete cultuuractiviteiten, met

vertaalslag worden gemaakt naar het

gedrags­indicatoren die in lijn zichtbaar

ontwikkelingsproces van de leerling

zijn en gekoppeld zijn aan de cultuur­

door de jaren heen. De Cultuur Loper

activiteiten. Ook kan worden bijgehou-

reikt hierin taal en richting aan door de

den in welk domein van cultuureducatie

ambities te vertalen naar de gedrags-

de activiteit plaatsvindt.

indicatoren die onder de competenties hangen. Dit zijn indicatoren voor gedrag dat leerlingen vertonen rondom de creë-

Kommagesprek

rende, onderzoekende en reflecterende

Dit is een flexibel in te zetten stap

vermogens. Door hierin een keuze te

voor wanneer de school al een tijd aan

maken, krijgt de school meer duidelijk-

het werk is en behoefte heeft aan het

heid over hoe de generieke ambities van

plaatsen van een ‘komma’ om weer

de school hun neerslag hebben in de

tot bewustzijn van het grotere doel te

concrete ontwikkeling van de leerling.

komen. Het kommagesprek werpt een blik op wat er al gebeurd is en wat de opbrengsten zijn. Waar is er trots en

Stap 7 – lijn aanbrengen

waar moet nog aan worden gewerkt?

Hier wordt gekeken naar de ontwikkeling van de leerling binnen cultuureducatie door de leerjaren heen. Binnen De Cultuur Loper kan de school dit zichtbaar maken door de gekozen gedragsindicatoren – waarin een opbouw zit – in lijn te leggen over de leerjaren heen.

Deze lijn wordt voor de leerling door de eigen leraar geformuleerd, vanuit diens expertise. Dit is te vergelijken met andere vakken, waar vaardigheden elkaar in de tijd opvolgen en zo een logische route voor ontwikkeling van de leerling te zien geven. Door heldere keuzes te maken over welke indicatoren in welk jaar aan bod komen, wordt het voor de individuele leraar duidelijk waaraan gewerkt moet worden in de eigen groep.

17

Zicht op de leerling: het Cultureel Zelfportret Traject en houding nemen vooral de school (en haar culturele omgeving) mee in de beweging naar het scheppen van de context waarin de leerling door betekenisvolle cultuureducatie in dialoog met zichzelf en de wereld kan komen.

Maar om die leerling écht in de blos van de appel naar zichzelf te laten kijken, is het van belang dat hij op zichzelf kan reflecteren, dat zijn groei binnen cultuur­ educatie zichtbaar is voor hemzelf en al zijn begeleiders (ouders, leraar enzovoort). De leerling ontwikkelt zich en leert zich steeds meer te verbinden met kunst en erfgoed en te benoemen wat daarin voor hem van waarde is. Om deze groei zichtbaar te maken voor de leerling en zijn begeleiders, is door De Cultuur Loper het Cultureel Zelfportret ontwikkeld. Het Cultureel Zelfportret is een digitaal volg­ instrument. Het is dus meer dan alleen een verzamelmap: het proces van de leerling en zijn reflectie daarop worden er in beeld gebracht.

18

houding Wanneer de mieren aan het werk waren, liep niemand voorop. Elke mier deed waar ze goed in was en voegde haar eigen, unieke stukje toe aan de bouw van het nest, omhoog tegen de boom in de richting van de blozende appels.

Maar op een dag viel alles stil. Hoe ze het ook probeerden, geen mier kwam nog verder omhoog. Als versteend stonden ze allemaal op hun plek. Eén mier riep: ‘Zo!’ en zwaaide wild in het rond. Een andere riep: ‘Zo!’ en wees met zijn kop allerlei kanten op. Maar niets hielp en alle mieren bleven staan waar ze stonden. Tot een wijze mier zei: ‘Zolang we niet meer weten waarom we ook alweer vooruit wilden, komen we niet in beweging.’ De mieren dachten diep na. Ze wisten wel dat ze bij die appels wilden komen, maar waarom ook alweer, en voor wie?

Er ontstond een geanimeerd gesprek. En naarmate de mieren ontdekten wat ze wilden en hoe ze dat samen zouden doen zonder dat er één voorop zou lopen of een ander zou achterblijven, kwamen ze stukje bij beetje weer in beweging.

En zo kwam het dat nog voor de appels donker en hol naar beneden vielen, de mieren hun voorraad hadden ingeslagen en hun larfjes konden voeden met het zoetst van de zomer.

Waarom hanteren we een coachende

wereld tot betekenisgeving kan komen,

houding?

betekent dat iets voor de manier van

Wanneer we willen dat de school zelf

handelen van de school en de partijen

de context vormt waarin de leerling van-

eromheen. Net zoals in het verhaal over

uit kunst en erfgoed in dialoog met de

de mieren willen we niet ‘Zo!’ roepen en

19

voordoen hoe het moet, maar geloven we

samen in ontwikkeling moeten komen

dat er beweging komt wanneer de school

en zich zullen inzetten om de leerling tot

kan benoemen waarom ze het proces wil

betekenisvolle cultuureducatie te krijgen.

aangaan. Door onze coachende houding

We begeleiden dus niet zomaar een pro-

dagen we de school uit om niet meteen

ces, maar mensen. In een gesprek weet

om oplossingen te vragen, of een ander

je nooit helemaal precies wat de ander

meteen het antwoord te laten formuleren

bedoelt en hoe hij cultuureducatie voor

op haar vraag, maar spreken we haar aan

zich ziet. Door steeds precies te bevragen

op haar eigenaarschap en persoonlijke

wordt het beeld steeds helderder. Het

commitment om tot ontwikkeling te komen.

gesprek is erop gericht de kern van de gestelde ontwikkelvraag naar boven te

Eigenaarschap wil zeggen dat de school

halen. Door het onbewuste te bevragen

leidend is in het proces: zíj heeft de

en naar het bewustzijn te brengen, wordt

ambitie en de wens om cultuureducatie

de ander in staat gesteld ernaar te hande-

te verankeren. We vinden het daarbij van

len. Onze coachende houding betekent

belang dat alle betrokken partijen dit

dat we daarin samen met onze gespreks-

erkennen en de school de stappen laat

partners verwachtingen verhelderen,

zetten, waarbij wordt aangesloten op de

onze waarneming benoemen, doorvragen

taal en de ontwikkeling waarin de school

om tot de kern te komen en ons bewust

op dat moment staat.

zijn van ons eigen oordeel en onze eigen

Met commitment bedoelen we dat de

interpretatie.

héle school, dus niet alleen een directeur of cultuurcoördinator, in ontwikkeling wil

Door vanuit dit perspectief te werken,

gaan en wil investeren in het proces (en

spreken we direct de verbeelding aan:

dus ook in tijd, budget en inzet). Voor ons

een aanpak die de cultuursector eigen

als begeleiders van dit proces betekent

is. Deze houding, die we gewend zijn

het dat we niet aan komen draven met

in relatie tot de ontmoeting met kunst,

pasklare antwoorden en oplossingen,

passen we ook toe in de gesprekken

maar onze expertise pas inbrengen in

die we voeren in de ontmoeting met de

aansluiting op de vraag van de school.

ander. En daarin nemen we ook onszelf mee, met alle kennis, kunde en ervaring

20

Wat verstaan we onder een coachende

die we hebben. Bij de coachende houding

houding?

is het belangrijk niet alleen oor en oog te

Een coachende houding impliceert dat

hebben voor de beweging die de ander

we uitgaan van een mensvisie: we hebben

maakt, maar ook voor wat we zelf aan het

het over ‘de school’, maar zijn binnen het

proces bijdragen en daarin de ander maar

instituut in gesprek met verschillende

ook onszelf te erkennen.

mensen, die we ieder voor zich zien als

Wanneer we om de tafel gaan zitten met

uniek en met potentieel. Zij zijn het die

deze gesprekspartners is het ook belang-

rijk dat we dit doen in co-creatie, door

werken met het perspectief ontstaat

te geloven in een gelijkwaardige inbreng,

er ruimte om vanuit ieders eigen rol en

waarin ieders bijdrage even essentieel is

expertise bij te dragen.

voor het proces.

Daarbij zijn drie fasen van belang die Wat verstaan we onder ontwikkelings­

we in gesprek met de school moeten

gericht werken?

doorlopen om duurzaamheid en volledig

De gesprekken die we met de school voe-

eigenaarschap te kunnen realiseren: het

ren zijn altijd toekomstgericht. De school

tot bewustzijn brengen van wat de ander

schetst hierin haar eigen perspectief.

wil, keuzes maken waar het proces wer-

Vanuit de gesprekken ontstaat een punt

kelijk toe moet leiden en daar verantwoor-

op de horizon dat de richting aangeeft.

delijkheid voor nemen. Die verantwoor-

Als dit perspectief sterk genoeg is en bij

delijkheid uit zich in doen en uitvoeren.

alle betrokkenen op het netvlies staat,

De coachende houding zorgt ervoor dat

mag er vertrouwen zijn dat de beweging

iedereen – steeds opnieuw – dit proces

van ieder afzonderlijk ook die richting op

van bewustwording, keuzes maken en

gaat. De activiteiten die plaatsvinden,

verantwoordelijkheid nemen doorloopt,

dienen steeds bij te dragen aan de ont-

en is daarom ook terug te vinden in de

wikkeling die daarmee is ingezet. Door te

eerste stappen van het traject. In de coachende houding doen we dat door feedback te geven, de eigen waarneming op tafel te leggen en er vandaaruit een vraag over te stellen.

21

tot slot

De filosofie, het traject en de houding kunnen niet zonder elkaar. Samen vormen ze het proces waarbinnen de school de context kan scheppen om vanuit haar eigen ambities de leerling tot betekenisgeving te brengen. Een school die het traject doorloopt zonder coaching in eigenaarschap en commitment, zal de stappen van het traject ervaren als een opgelegd systeem. Maar ook zonder die stappen komt de school niet tot betekenisvolle cultuureducatie als werkelijk onderdeel van het curriculum: als enkel wordt ingezet op procesbegeleiding zonder de ankerpunten uit het traject zorgvuldig aandacht te geven, blijft het een losse ontwikkeling die niet leidt tot het verankeren van kunst en erfgoed als onderdeel van het onderwijscurriculum.

De filosofie schept binnen het proces het kader, maar daagt ook uit tot verdiepende vraagstelling en het werkelijk leggen van de verbinding met kunst en erfgoed.

22

Hoe nu verder?

Het schrijven van Het fundament was al

Waar moeten we de komende jaren

een belangrijke stap in de bewustwording

nog iets op ondernemen en op inzetten

van onze activiteiten in het veld; door

om scholen werkelijk tot betekenisvolle

samen na te denken en te schrijven,

cultuureducatie te krijgen? Nu we goed

kregen we grip op het grotere verhaal en

weten wat er onder de grond ligt, nu we

wisten we elkaar te vinden op plekken

voelen wat ons draagt, kunnen we samen

waar we soms uiteenliepen: in de relatie

op zoek naar hoe we daar in het veld

tussen PO en VO, kunst en erfgoed,

vorm aan geven. We kijken ernaar uit

traject en houding. We kregen weer krie-

om deze uitdaging, met dit fundament in

bels omdat we onze passie weer naar de

handen, met elkaar aan te gaan.

oppervlakte brachten: die larfjes in ver­ binding zetten met kunst en erfgoed, omdat we oprecht geloven in de betekenisgeving die dit in zich draagt.

Maar dit document daagt ons uit verdere vragen te stellen. Doen we deze dingen werkelijk? Stellen we de juiste vragen?

23

De Cultuur Loper wordt ontwikkeld door Kunstloc Brabant in samenwerking met Erfgoed Brabant, als onderdeel van de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit.

Het programma komt tot stand in co-creatie met lokale intermediairs, kunstencentra, scholen, cultuuraan­bieders en gemeenten in Noord-Brabant.

Meer weten over De Cultuur Loper?

Kunstloc Brabant Postbus 72 | 5000 AB Tilburg Burgemeester Brokxlaan 1000 | 5041 SG Tilburg t 013 750 84 00 info@decultuurloper.nl www.decultuurloper.nl www.kunstlocbrabant.nl www.erfgoedbrabant.nl

Colofon Het fundament is een uitgave van Kunstloc Brabant Š 2019 ontwikkeling en tekst Luana Berghmans Monique Koolen Matthijs Leendertse Bram Relouw eindredactie Laura van Campenhout illustraties Marieke Nelissen lepetitstudio.nl ontwerp en opmaak Tessa Hofman www.studiotweeklank.nl