Dykcjonarz Kujawsko-Pomorski. Tom IV

Michał Damazyn (ur. 1976 r. w Inowrocławiu),

4

„Solidarności” i Oporu Społecznego w PRL na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, prezbiter diecezji bydgoskiej, doktor teologii, biograf.

Napisał m.in. biografię doc. dr Ludmiły Roszko, wykładowcy UMK w Toruniu, mistyczki, założycielki Instytutu Miłosierdzia Bożego i prekursorki życia konsekrowanego osób świeckich w Polsce.

Autor biografii s. Heleny Majewskiej CSA, wileńskiej mistyczki miłosierdzia, a także biskupa sufragana gnieźnieńskiego Jana Michalskiego. Ogłosił szereg publikacji naukowych i popularnonaukowych z zakresu teologii duchowości i historii najnowszej, w tym m.in. kilkutomową serię recenzowanych wywiadów pt. „Bydgoszczan Portret Własny”. Jest też regionalistą, m.in. twórcą opracowania zbrodni pomorskiej 1939 roku w gminie Sadki. Współautor (wraz z Sylwią Galij-Skarbińską i Wojciechem Polakiem) książki pt. Nikczemność i honor. Stan wojenny w stu odsłonach (wyd. Biały Kruk, Kraków 2021). Współwydawca pamiętników działaczy Niezależnego Zrzeszenia Studentów na UMK pt. Czas przeszły zapisany (Toruń 2021). Popularyzator wiedzy historycznej, proboszcz parafii w Nieżychowie.

ISBN 978-83-67201-65-0

9 788367 201650

Michał Damazyn DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

pracownik naukowy Centrum Badania Historii

Michał Damazyn

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej odznaczeni medalem „Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis”

tom 4

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Michał Damazyn

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej odznaczeni medalem „Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis” Tom 4

Toruń–Bydgoszcz–Włocławek 2025

Recenzenci: prof. dr hab. Wojciech Polak, dr hab. Sylwia Galij-Skarbińska, prof. UMK Redaktor prowadzący: Beata Króliczak-Zajko Korekta: Machina Druku Skład: Karol Cyranowicz Projekt okładki: Monika Wawrzyniak-Fijałkowska dla Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego Książka powstała w ramach działalności Centrum Badania Historii „Solidarności” i Oporu Społecznego w PRL, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Copyright by © Jagielloński Instytut Wydawniczy & Michał Damazyn

Jagielloński Instytut Wydawniczy ul. Kociewska 26f 87-100 Toruń www.jiw.edu.pl ISBN 978-83-67201-65-0

Druk: Machina Druku, www.machinadruku.pl

Spis treści Przedmowa Marszałka Województwa ���������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 9 Wstęp ��������������������������������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 11 Wykaz skrótów ������������������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 15 ADAMIAK Jan ��������������������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 18 BANASZAK Heliodor Jerzy �������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 21 CHRYSTYNIAK Piotr ������������������������������������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 23 CIERZNIAKOWSKI Andrzej Jerzy ���������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 27 CZERNIAK Robert Michał ��������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 31 DANIEL Grzegorz ����������������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 35 DEMBIŃSKI Stanisław Tadeusz ������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 38 DĘBCZYŃSKI Janusz Antoni ����������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 44 DOKURNO (z d. Kołpacka) Bożena Lidia ����������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 47 DRĄŻEK (z d. Zejfert) Mirosława ������������������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 50 DYBOWSKI Wojciech Krzysztof ����������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 52 FIJAŁKOWSKI Stanisław ������������������������������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 61 GEDOWSKI Zbigniew ���������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 63 GRZYBOWSKI Stefan Andrzej �������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 67 HARTWIG Julia �������������������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 70 HATNA Marianna Ewa ��������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 74 HEJNA Jan ��������������������������������������� ������������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 76 HOGA Stefan ���������������������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 78 JANKOWSKI Wiesław Jan ��������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 81 JAROCIŃSKA Małgorzata �������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 85 JEDA Jan Michał ������������������������������������������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 88 KACZOR Andrzej Maria ������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 93

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

5

KACZOR (z d. Wojcieszek) Elżbieta Maria ������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 96 KALWASIŃSKI Mirosław Jan �������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 98 KLIMEK Marek Telesfor ��������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 101 KOKOT Andrzej Waldemar ������������������������������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 104 KOŁODZIEJ Bartłomiej Antoni ������������������������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 106 KONIECZNA (z d. Mielczarek) Barbara Krystyna �� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 110 KONIKIEWICZ Marek Jerzy ��������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 112 KORDOWSKA (z d. Gęzicka) Danuta �������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 117 KORDOWSKI Marian ������������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 119 KOSZUTA Bogdan Zbigniew ���������������������� ���������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 122 KOWALSKA (z d. Kobylska) Janina ������������������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 127 KOZICKI Jerzy ������������������������������������������������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 130 KOZICKI Ryszard ������������������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 133 KRUSZEWSKA Teresa Maria �������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 137 KURKIEREWICZ Andrzej Bronisław ���������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 141 KWIATKOWSKI Ryszard Józef ����������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 143 LĄKIERT Marek � ���������������������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 147 LEWANDOWSKI Andrzej ������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 150 MADRAK (z d. Grabowska) Maria Jolanta ������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 154 MARLEWSKI Andrzej Józef ���������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 157 MATELSKA (z d. Polcyn) Janina Kazimiera ������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 160 MAZUR (z d. Czerwińska) Daria Małgorzata ���������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 171 MAZUR Jan ��������������������� ������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 174 MIKOŁAJCZAK Edmund ��������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 178 MIKOŁAJCZYK Piotr ��������������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 182 MENTZEN Mieczysław Kazimierz ������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 185 MUELLER Ryszard Stanisław �������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 188 NAGEL (z d. Krzemińska) Renata Krystyna ������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 192 OSIKOWSKI Mikołaj Ignacy ���������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 194 PATALON Ryszard Zygfryd ����������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 198 PERCZAK (z d. Sobczuk) Wanda Maria ������������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 201

6

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

PERLIK Wojciech Maksymilian �������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 204 PIETRZAK Michał ���������������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 208 PLUCIŃSKI Zbigniew Andrzej ���������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 210 PONIŃSKI Antoni Mirosław ������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 214 RABCZEWSKI Włodzimierz ������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 219 RAK Stanisław Mieczysław �������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 222 REKOWSKI Czesław Jan ������������������������������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 224 RESZKA Marek Roman �������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 229 ROMANOWSKI Ryszard ������������������������������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 232 RÓŻAŃSKI Lech Kazimierz ������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 234 RYBA Andrzej Józef �������������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 237 SIPAK Marek Gabriel ������������������������������������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 240 SOBIERAJSKA (z d. Polnisiak) Maria ������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 242 SOBKOWIAK Andrzej Stanisław ������������������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 246 SPANDOWSKA (z d. Wachnik) Anna ������������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 252 SPANDOWSKI Roman Tadeusz �������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 254 SPIONEK Marek Jan ������������������������������������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 258 STANISŁAWSKA (z d. Kosicka) Marianna ���������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 260 STANKIEWICZ Jacek Maria ������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 263 SUSZYŃSKI Zbigniew Ryszard ��������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 267 SZAŁECKI Tomasz Leon ������������������������������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 277 SZCZUTKOWSKI Piotr �������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 280 SZRAM Kazimierz Bronisław ����������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 283 SZYGENDA Zbigniew Kazimierz ����������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 285 SZYMAŃSKI Tomasz Józef �������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 291 ŚLEDZIŃSKI Krzysztof Stanisław ����������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 293 ŚWIĄTEK Stanisław ������������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 296 TALAŚKA (z d. Zwolińska) Regina Janina ����������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 300 TOŁKANOWICZ Janusz Józef ���������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 303 WĘCLEWSKI Edmund Stanisław ������������������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 305 WIERNIEWSKI Józef Kazimierz �������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 308

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

7

WIŚNIEWSKI Aleksander Marian ������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 311 WLADIKOW Marinko ������������������������������������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 314 WNUKOWSKI Wiesław ��������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 316 WOJCIECHOWSKA Barbara Franciszka ��������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 320 WOJCIECHOWSKI Wojciech ������������������������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 323 WOLSKI Tomasz ������������������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 325 WOŁOSZYN Władysław �������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 328 WYSOCKI Zbigniew Maksymilian ������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 335 ZAWADZKA (z d. Szewczyk) Hanna ��������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 338 ZEJFERT (z d. Etmańska) Hanna Elżbieta �������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 341 ZIELIŃSKI Albin Antoni ����������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 344 ZIEMER Józef Roman �������������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 347 ZIEMKIEWICZ (z d. Kwiatkowska) Ewa Maria ������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 352 ZIEMKIEWICZ Robert Cezary ������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 354 ŻMUDA Józef ������������������������������������������������������ � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 359 ŻUREK Józef ��������������������������������������������������������� � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 361

8

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Przedmowa Marszałka Województwa Czwarty tom Dykcjonarza kujawsko-pomorskiego to wyjątkowa publikacja poświęcona działaczom legalnej i podziemnej „Solidarności” z naszego regionu. Znaleźć tu można biogramy ludzi różnych profesji – stolarza i astronoma, profesora uniwersytetu i rolnika, poety, murarza, nauczyciela, kolejarza…

Wszyscy ci ludzie, a w każdym tomie Dykcjonarza prezentowana jest ich setka, gdy nadszedł czas, by upomnieć się o wolność Ojczyzny i prawa jej obywateli, nie wahali się stanąć do walki z komunistycznym reżimem.

Postąpili podobnie jak ich przodkowie przed kilkuset laty, gdy trzeba było dokonywać ważnych działań w sprawach krajowych. Zwoływano wówczas pospolite ruszenie, czyli zgromadzenie wszystkich posiadających prawa wyborcze obywateli – początkowo tylko szlachty, później również mieszczan, a od Insurekcji Kościuszkowskiej także chłopów. Przez wieki wolni Polacy, z poczucia obywatelskiego obowiązku, bronili swych domów i praw nie bacząc na trudy i niebezpieczeństwa. Bo kiedy marszałek jeneralny ogłosił pospolite ruszenie, szlachcic nie brał na rozum, czy to się uda, lub nie, ale słuchał powinności, nie oglądał się na majątek, ani na żonę i dzieci: „siadał na konia i tam ruszał, gdzie prawo iść kazało” – jak w Pamiątkach Soplicy wspominał ich autor Henryk Rzewuski.

I tak właśnie, wzorem swoich przodków, postąpili w latach 80. ubiegłego wieku, odpowiedzialni za Ojczyznę bohaterowie Dykcjonarza.

Napawa więc radością i dumą fakt, że wszyscy ci wielcy duchem Polacy zostali uhonorowani najwyższym wyróżnieniem naszego regionu, medalem „Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis”.

Piotr Całbecki Marszałek Województwa Kujawsko-Pomorskiego

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

9

10

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wstęp Każda społeczność nobilituje swoich bohaterów. Stara się zachować pamięć o tych, którzy poprzez swoje zasługi wpłynęli na bieg jej historii, i przekazać tę pamięć kolejnym pokoleniom. Tak tworzy się zbiorowa tożsamość – zarówno mniejszych i większych społeczeństw, jak i całych narodów i cywilizacji.

Jedną z form wyrażenia wdzięczności za zaangażowanie w walkę z totalitarnym ustrojem komunistycznym, który zapanował w Polsce po zakończeniu II wojny światowej – obok uhonorowań państwowych – jest Złoty Medal „Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis” Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego. Od momentu jego ustanowienia w 2009 roku medal wręczany jest osobom fizycznym, osobom prawnym, organizacjom oraz stowarzyszeniom krajowym lub zagranicznym, zasłużonym dla walki o niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej i prawa człowieka (Zarządzenie nr 31/2009 Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego z dnia 21 maja 2009 roku, § 1).

Kandydatów do odznaczenia mogą zgłaszać m.in. przewodniczący lub radni Sejmiku Województwa Kujawsko-Pomorskiego, jednostki samorządu terytorialnego, parlamentarzyści, organizacje społeczne, zawodowe, polityczne, związki i stowarzyszenia, grupy co najmniej 30 mieszkańców województwa kujawsko-pomorskiego, osoby już odznaczone tym medalem oraz członkowie jego Kapituły (por. Zasady i tryb przyznawania Medalu Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego „Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis”). To właśnie Kapituła opiniuje wszystkie przedstawione kandydatury, a jej ocena jest wiążąca dla Marszałka Województwa (por. Zasady…, § 3, pkt 1). Wręczenie medalu ma charakter uroczysty, często odbywa się podczas obchodów świąt narodowych i jest poprzedzone prezentacją zasług wyróżnionej osoby (por.

Zasady…, § 4, pkt 2). Medal może być nadawany tylko raz – za całokształt zasług (por.

Zasady…, § 5, pkt 1). Może być również przyznany pośmiertnie (por. Zasady…, § 5, pkt 2).

Niniejsza publikacja stanowi zbiór stu biogramów osób uhonorowanych Medalem Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego. Jest to już czwarty tom serii, która opracowywana jest w tzw. systemie holenderskim. Oznacza to, że biogramy w każdym tomie uporządkowane są w kolejności alfabetycznej – od A do Z – bez oceniania wagi poszczególnych zasług, a jedynie w kolejności zakończenia prac merytorycznych

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

11

Wstęp i redakcyjnych nad danym zestawem materiałów. Seria publikacji ukazuje się pod wspólnym tytułem „Dykcjonarz Kujawsko-Pomorski”, dając w ten sposób wyraz łacińskiej sentencji umieszczonej na medalu, która w tłumaczeniu na język polski oznacza: „W jedności trwa Województwo Kujawsko-Pomorskie”.

Każdy z biogramów – o ile udało się pozyskać wszystkie potrzebne informacje – ma tę samą strukturę. Składa się z sześciu elementów: biogramu faktograficznego, opisu działalności opozycyjnej, roku przyznania Medalu Marszałka, chronologicznego wykazu innych odznaczeń i uhonorowań, bibliografii oraz fotografii.

Pierwszy z elementów zawiera datę i miejsce urodzenia, imiona i nazwiska rodziców oraz krótki opis rodziny (ze szczególnym uwzględnieniem tych elementów, które kształtowały patriotyczną postawę u osoby odznaczonej). Zawarte są w nim również informacje o ukończonych szkołach i miejscach zatrudnienia oraz najbliższym pokrewieństwie z innymi odznaczonymi medalem „Unitas Durat”. W przypadku osób zmarłych podano datę i miejsce śmierci oraz miejsce pochówku. Każdy z tych elementów oddzielono akapitem.

Najbardziej rozbudowanym segmentem biogramu jest opis działalności opozycyjnej. Ma on charakter chronologiczny i – tam, gdzie to możliwe – został wzbogacony cytatami ze wspomnień odznaczonych, ich współpracowników, towarzyszy ich działalności opozycyjnej lub dokumentów dawnej Służby Bezpieczeństwa, zawsze z podaniem źródła. Tekst zawiera także (ujęte w nawiasach) wyjaśnienia pojęć, struktur i dzieł, w które zaangażowani byli odznaczeni, aby Czytelnik mógł pełniej i trafniej odczytać skalę ich zaangażowania w – jak napisano w uzasadnieniach nadania – „walkę o niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej i prawa człowieka”.

Czwartym elementem jest wykaz innych odznaczeń i uhonorowań otrzymanych przez daną osobę. Lista ta także została przedstawiona chronologicznie.

Bibliografia została podzielona na dwa działy: źródła i opracowania. W pierwszym ujęto dokumenty, będące niegdyś dokumentacją wytworzoną przez komunistyczną bezpiekę (m.in. akta sprawdzenia operacyjnego, inwigilacji, akt prokuratorskich, sądowych lub penitencjarnych), przechowywane dziś w zbiorach Instytutu Pamięci Narodowej, ale również inne źródła pisane (np. listy, pamiętniki), a także źródła audiowizualne i elektroniczne dostępne w przestrzeni publicznej. W drugiej części znalazły się najważniejsze publikacje, w których opisywano bądź wspomniano daną osobę odznaczoną lub jej działalność. Niekiedy nie odnaleziono publikacji spełniających powyższe kryteria.

Do każdego biogramu dołączono fotografie, w większości przekazane przez samych odznaczonych lub ich bliskich specjalnie na potrzeby tej publikacji. Pozostałe

12

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wstęp zdjęcia pochodzą ze zbiorów Instytutu Pamięci Narodowej lub ze źródeł prywatnych.

Osobny spis fotografii zamieszczono na końcu tomu.

Ważnym uzupełnieniem jest informacja, że autor – przygotowując każdy z biogramów – kontaktował się z odznaczonymi lub, w przypadku ich śmierci, z najbliższą rodziną. Dzięki temu biogramy zyskały indywidualny charakter, a ich treść została wzbogacona o informacje i sformułowania użyte na wyraźne życzenie bohaterów publikacji. Szczególnie widoczne jest to w częściach poświęcanych rodzinie (pkt 1), katalogowi uhonorowań (pkt 4) oraz sposobowi opisu działalności opozycyjnej (pkt 2), gdzie często pojawiają się takie sformułowania jak np.: „kontaktował się”, „udzielał się”, „uczestniczył”, „współpracował”, „współorganizował”, „był twórcą” ...

Całość tomu była recenzowana przez pracowników Centrum Badania Historii „Solidarności” i Oporu Społecznego w PRL działającego na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu: prof. dr. hab. Wojciecha Polaka i dr hab. Sylwię Galij-Skarbińską, prof. UMK. Autor pragnie wyrazić wdzięczność wszystkim odznaczonym medalem „Unitas Durat” za życzliwość i gotowość do współpracy przy opracowaniu ich biogramów; Panu Marszałkowi Województwa Kujawsko-Pomorskiego Piotrowi Całbeckiemu – za inicjatywę powstania „Dykcjonarza” oraz szerzej – za ideę i ugruntowaną, wieloletnią praktykę honorowania zasług bojowników o wolność i niepodległość Ojczyzny z naszego Regionu; Recenzentom – za przychylność i cenne uwagi, oraz pracownikom Urzędu Marszałkowskiego w Toruniu – za pomoc merytoryczną i organizacyjną oraz pomoc w nawiązaniu kontaktu z osobami odznaczonymi lub ich bliskimi.

Jedyną intencją towarzyszącą powstaniu tej publikacji była chęć uhonorowania Zasłużonych dla Województwa Kujawsko-Pomorskiego – tych, dzięki którym możemy dziś cieszyć się Wolnością.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

13

Wykaz skrótów „KOR”

– „Komitet Obrony Robotników”

„S”

– „Solidarność”

„SW”

– „Solidarność Walcząca”

„TIS”

– „Toruński Informator Solidarności”

„WiP”

– Ruch „Wolność i Pokój”

ABW

– Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego

AK

– Armia Krajowa

AWF

– Akademia Wychowania Fizycznego

AWS

– Akcja Wyborcza „Solidarność”

BRKK

– Bydgoski Regionalny Komitet Koordynacyjny

ChUR

– Chrześcijański Uniwersytet Robotniczy

CKAB

– Centralne Kierownictwo Akcji Bieżącej

DLP

– Duszpasterstwo Ludzi Pracy

DS

– Dom Studencki

DT

– Diecezja Toruńska

GRKK

– Grupa Robocza Komisji Krajowej

GS

– Gminna Spółdzielnia

h.

– herbu

IPN

– Instytut Pamięci Narodowej

IZM

– Inowrocławskie Zakłady Metalowe

KBW

– Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego

KIK

– Klub Inteligencji Katolickiej

KK

– Komisja Krajowa

KKP

– Krajowa Komisja Porozumiewawcza

KM

– Komitet Miejski

KO

– Komitet Obywatelski

KPN

– Konfederacja Polski Niepodległej

KSS

– Komitet Samoobrony Społecznej

KW

– Komitet Wojewódzki / Komenda Wojewódzka

KZ

– Komisja Zakładowa

LWP

– Ludowe Wojsko Polskie

KZD

– Krajowy Zjazd Delegatów Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

15

Wykaz skrótów

16

MKS

– Międzyzakładowy Komitet Strajkowy

MKZ

– Międzyzakładowy Komitet Założycielski

MO

– Milicja Obywatelska

MOD

– Młodzieżowa Organizacja Demokratyczna

MSW

– Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

NFI

– Narodowy Fundusz Inwestycyjny

NMP

– Najświętsza Maryja Panna

NSChZZ

– Niezależne Samorządne Chłopskie Związki Zawodowe

NSZ

– Narodowe Siły Zbrojne

NSZZ

– Niezależny Samorządny Związek Zawodowy

NZS

– Niezależne Zrzeszenie Studentów

OAS

– Organizacja Anty-Solidarność

ONZ

– Organizacja Narodów Zjednoczonych

PAN

– Polska Akademia Nauk

PAP

– Polska Armia Powstańcza

PC

– Porozumienie Centrum

PGR

– Państwowe Gospodarstwo Rolne

PiS

– Prawo i Sprawiedliwość

POiE

– Pomorska Odlewnia i Emaliernia w Grudziądzu

POW

– Pomorski Okręg Wojskowy

PSL

– Polskie Stronnictwo Ludowe

PSS

– Powszechna Spółdzielnia Spożywców „Społem”

PTH

– Polskie Towarzystwo Historyczne

PTTK

– Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze

PZPR

– Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

RI

– Rolników Indywidualnych

RKK

– Regionalna Komisja Koordynacyjna

RKW

– Regionalna Komisja Wykonawcza

RORB

– Rada Organizacyjna Regionu Bydgoskiego

RSP

– Rolnicza Spółdzielnia Pracownicza

RUSW

– Rejonowy Urząd Spraw Wewnętrznych

SB

– Służba Bezpieczeństwa

SCh

– Solidarność Chłopska

SJ

– Societas Iesu [Towarzystwo Jezusowe]

SKS

– Studencki Komitet Solidarności

SM KPN

– Struktury Młodzieżowe Konfederacji Polski Niepodległej

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Wykaz skrótów SO

– Sprawa Obiektowa

SOR

– Sprawa Operacyjnego Rozpracowania

SOS

– Sprawa Operacyjnego Sprawdzenia

TG

– Towarzystwo Gimnastyczne

TKK

– Tymczasowa Komisja Koordynacyjna

TKOWzP

– Toruński Komitet Obrony Więzionych za Przekonania

TKZ

– Tymczasowa Komisja Zakładowa / Tajna Komisja Zakładowa

TMKP

– Tymczasowa Miejska Komisja Porozumiewawcza

TPZR

– Tymczasowe Prezydium Zarządu Regionu

TVP

– Telewizja Polska

TZR

– Tymczasowy Zarząd Regionu

TZU

– Tymczasowy Zarząd Uczelniany

TZUO

– Toruńskie Zakłady Urządzeń Okrętowych „Towimor”

UAM

– Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

UB

– Urząd Bezpieczeństwa

UMK

– Uniwersytet Mikołaja Kopernika

WiN

– Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”

WKO

– Wojewódzki Komitet Obrony

WKU

– Wojskowa Komenda Uzupełnień

WOI

– Wojskowy Obóz Internowania

WRN

– Wojewódzka Rada Narodowa

WSD

– Wyższe Seminarium Duchowne

WUSW

– Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych

ZG

– Zarząd Główny

ZHP

– Związek Harcerstwa Polskiego

ZHR

– Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej

ZMD

– Związek Młodzieży Demokratycznej

ZOMO

– Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej

ZR

– Zarząd Regionu

ZSL

– Zjednoczone Stronnictwo Ludowe

ZSMP

– Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej

ZU

– Zarząd Uczelniany

ZWCh

– Zakład Włókien Chemicznych „Elana”

ZWZ

– Związek Walki Zbrojnej

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

17

ADAMIAK Jan 1. Biogram Urodził się 15 czerwca 1944 roku we wsi Daniszewo (powiat płocki). Syn Stefana i Zenobii z domu Gmurczyk.

Rodzice prowadzili gospodarstwo rolne w Daniszewie.

Jan Adamiak ukończył Niższe Seminarium Duchowne im. św. Stanisława Kostki w Płocku (matura w Liceum Ogólnokształcącym im. Małachowskiego w Płocku, w 1962 roku) oraz studia wyższe z zakresu finansów i statystyki w Szkole Głównej Planowania i Statystyki (obecnie: Szkoła Główna Handlowa; magisterium w 1970 roku); doktorat z zakresu ekonomii w Wyższej Szkole Ekonomicznej w Katowicach (1978).

Następnie stypendysta w Mazowieckich Zakładach Rafineryjnych i Petrochemicznych w Płocku (obecnie: Rafineria w Płocku; 1970–1972); pracownik Katedry Finansów na Wydziale Ekonomii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (1972–2022); wykładowca w Wyższej Szkole Bankowej w Bydgoszczy (2019–2021).

Obecnie (od 2022 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Kontrolowany operacyjnie w ramach Teczki Ewidencji Operacyjnej na Księdza (zarejestrowanej 16 grudnia 1963 roku; nr 23323) przez Pion IV Komendy Powiatowej MO w Płocku, w związku ze wstąpieniem do Wyższego Seminarium Duchownego w Płocku (prowadzenie TEOK zakończono w kwietniu 1964 roku z powodu wystąpienia z seminarium duchownego).

18

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ADAMIAK Jan Członek Klubu Inteligencji Katolickiej w Toruniu (od 1977 roku); członek Zarządu KIK (1985–1990); skarbnik (1980–1981; po 2005 roku).

W dniu 14 grudnia 1981 roku otrzymał pisemne wezwanie do KW MO w Toruniu, gdzie 16 grudnia przeprowadzono z nim tzw. rozmowę operacyjno-ostrzegawczą, w związku z zawieszeniem przez władze działalności KIK w czasie stanu wojennego (jako jedyny z prezydium toruńskiego KIK nie został internowany). W jej trakcie odmówił złożonej mu przez funkcjonariusza SB propozycji utworzenia nowego KIK w Toruniu i objęcia w nim funkcji prezesa.

W styczniu 1982 roku udał się – wraz z Zofią Mocarską-Tyc – do Warszawy przekazując Stanisławowi Stommie (docelowo: działającej przy Prymasie Polski Prymasowskiej Radzie Społecznej) raport zawierający wykaz osób internowanych z regionu toruńskiego.

Toruński KIK został rozwiązany 12 maja 1983 roku na mocy decyzji wiceprezydenta Torunia Marka Markiewicza. Wówczas (listopad 1983 roku) powstał Toruński Klub Katolików, który faktycznie był kontynuacją działalności KIK. Adamiak został jego członkiem, a w latach późniejszych wszedł w skład Zarządu Klubu, pełnił funkcję sekretarza (1985–1986) i wiceprezesa (1986–1991).

Od lutego 1982 roku zaangażował się w działalność Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom (Diecezjalny Ośrodek Charytatywno-Społeczny) w Toruniu (1982–1989). Komitet ten, działający przy kościele pw. Wniebowzięcia NMP, był jednym z najaktywniejszych punktów działalności opozycyjnej w mieście i regionie. Oferował i koordynował pomoc materialną, żywnościową, lekową, finansową, duszpasterską i prawną osobom represjonowanym i ich rodzinom. Był także miejscem spotkań działaczy opozycyjnych z Torunia i regionu, w czasie których kolportowano również wydawnictwa bezdebitowe. Działając w ramach tej struktury pełnił dyżury, przyjmując zgłaszających się do ośrodka; przyjmował i segregował dary przynoszone do ośrodka.

W drugiej połowie lat 80. był wykładowcą na Chrześcijańskim Uniwersytecie Robotniczym im. ks. kard. Stefana Wyszyńskiego w Toruniu.

Rozpracowywany w ramach kwestionariusza ewidencyjnego kryptonim „Ricardo” (nr rej. 5779) przez Wydział IV KW MO/WUSW w Toruniu od 6 maja 1980 roku do 25 września 1989 roku (materiały zniszczono 8 stycznia 1990 roku; por. IPN By 0104/320).

Przewodniczący Rady Nadzorczej (od 2017 roku) i Prezes (od 2022 roku) Spółdzielni Mieszkaniowej Pracowników UMK „Universitas” w Toruniu.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

19

ADAMIAK Jan BANASZAK Heliodor Jerzy

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Złoty Krzyż Zasługi (2000) • Krzyż Wolności i Solidarności (2016) • Medal „Za zasługi dla Miasta Torunia” (2025)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Jana Adamiaka.

IPN By 0104/320, Kwestionariusz ewidencyjny kryptonim „Ricardo” dot. Adamiak Jan, imię ojca: Stefan, ur. 15-06-1944 r. Kontrola operacyjna pracownika naukowego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z powodu działalności w Klubie Inteligencji Katolickiej.

Opracowania: Białkowski M., Oaza na Mostowej. Klub Inteligencji Katolickiej w Toruniu (1957– 2007), Toruń 2008.

Biogram: Adamiak Jan, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov. pl/persons/view/d31eeec2-919a-467a-bc67-b54e499b4be1 [dostęp: 11.07.2024].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Polak W., Galij-Skarbińska S., Jankowska-Wojdyło A., Białkowski M., Opozycja demokratyczna w Toruniu i w województwie toruńskim w latach 1976–1980, Toruń 2017.

20

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

BANASZAK Heliodor Jerzy 1. Biogram Urodził się 27 marca 1939 roku we wsi Parchanie (powiat inowrocławski).

Syn Leonarda i Marianny z domu Śliwa.

Rodzina wywodzi się spod Tatr (Naprawa) i Nowosądecczyzny, skąd na początku XX wieku przenieśli się odpowiednio do Parchanek i Parchania, a następnie – po II wojnie światowej – do Topoli (k. Rojewa).

Heliodor Banaszak ukończył I Liceum Ogólnokształcące im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu oraz studia wyższe w Wyższej Szkole Rolniczej w Poznaniu (magisterium w 1963 roku). Doktorat obronił na Akademii Techniczno-Rolniczej w Bydgoszczy (w 1986 roku).

Przed rozpoczęciem studiów pracował w Cukrowni w Janikowie; po ich ukończeniu w: Stacji Zabiegów Ochrony Roślin w Inowrocławiu; jako kierownik Referatu Ochrony Roślin przy Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Toruniu (który przekształcił się w Powiatową Stację Kwarantanny i Ochrony Roślin); kierownik Instytutu Ochrony Roślin w Toruniu.

Od 2004 roku przebywał na emeryturze.

Jeden z prekursorów badań nad zastosowaniem różnych gatunków roślin wykorzystywanych do ograniczania liczebności populacji mątwika w glebie oraz wykorzystaniem i siewem buraków bezpośrednim w mulcz. Współpracował z wieloma ośrodkami badawczymi, m.in. z Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w Toruniu, Akademią Rolniczą w Poznaniu, Oddziałem Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w Bydgoszczy, jak

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

21

BANASZAK Heliodor Jerzy i firmami fitofarmaceutycznymi. Członek Rady Społecznej Doradztwa Rolniczego przy Kujawsko-Pomorskim Ośrodku Doradztwa Rolniczego w Minikowie.

Zmarł 25 marca 2022 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się na Centralnym Cmentarzu Komunalnym w Toruniu (grób nr CK2_I).

Ojciec Adama Heliodora Banaszaka, działacza opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Zaangażował się w działalność podziemną po wybuchu stanu wojennego.

Wspierał rodziny internowanych oraz zatrudniał w Instytucie Ochrony Roślin w Toruniu osoby pozbawione pracy w stanie wojennym z powodów politycznych.

Do jego mieszkania (przy ul. Popiela 8 w Toruniu) dostarczano ulotki i pisma bezdebitowe, które następnie były rozprowadzane w toruńskich zakładach pracy (przez żonę Teresę) i szkołach (przez syna Adama).

Przewodniczący Zarządu Powiatowego NSZZ „S” RI w Inowrocławiu.

Reprezentował przez wiele lat NSZZ „S” RI w Radzie Społecznej Doradztwa Rolniczego przy Kujawsko-Pomorskim Ośrodku Doradztwa Rolniczego w Minikowie.

Autor publikacji branżowych w piśmie „Poradnik plantatora buraka cukrowego” (4/1999, 1-4/2000, 1-2 i 4/2001, 1-2 i 4/2002, 1-2/2003, 1/2004).

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Złoty Krzyż Zasługi (2001)

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z synem Adamem Banaszakiem.

Opracowania: Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Talaśka-Klich L., Powiat inowrocławski – Zmarł Heliodor Banaszak. Rolnictwo było jego pasją, jemu poświęcił sporą część życia, portal internetowy naszemiasto.pl, https:// inowroclaw.naszemiasto.pl/powiat-inowroclawski-zmarl-heliodor-banaszak-rolnictwo-bylo/ar/c8-8743457 [dostęp: 12.02.2025].

22

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

CHRYSTYNIAK Piotr 1. Biogram Urodził się 7 marca 1969 roku w Szczecinku. Syn Ryszarda i Bożeny Hanny z domu Paw. Pradziadek (ze strony ojca) Antoni Kułaga (1902–1985) był w okresie międzywojennym członkiem PPS; w okresie II wojny światowej – według relacji rodziny – był aresztowany i torturowany przez Niemców za pomoc udzielaną polskim partyzantom. Dziadek (ze strony ojca) Michał Chrystyniak (1924– 2005) w okresie międzywojennym mieszkał we wsi Gaje (województwo tarnopolskie w II RP); żołnierz II Armii Polskiej, walczył m.in. o Wał Pomorski; ranny w walce o kolegiatę kołobrzeską; po wojnie osiadł w Kołobrzegu.

Dziadek (od strony matki) Jan Paw (1904–1979) – wilnianin; po zakończeniu II wojny światowej osiadł w Wałczu; pracownik Powiatowego Urzędu Repatriacyjnego w Szczecinie; w okresie powojennym – według relacji rodziny – aresztowany i więziony przez UB, wskutek czego pozostał inwalidą do końca życia. Ciotka matki Teresa Skalska (siostra Wiktorii Paw z domu Symonowicz; ur. 1909) – wilnianka; żołnierz AK Okręgu Wileńskiego o pseudonimie: „Terenia”, „Basia”, „Jaskółka”, zaprzysiężona w 1942 roku; łączniczka przy sztabie OW AK; aresztowana przez NKWD 18 marca 1946 roku, skazana na 10 lat łagrów; karę odbywała w miejscowości Jaja w obwodzie kemerowskim ZSRR oraz obwodzie irkuckim; powróciła do Polski w 1956 roku; osiadła w Toruniu; pracownik Biblioteki Głównej UMK; odznaczona m.in. Brązowym i Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami, Krzyżem Partyzanckim, Krzyżem Armii Krajowej.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

23

CHRYSTYNIAK Piotr Ojciec – absolwent i pracownik naukowo-techniczny UMK w Toruniu; fizyk; pracował w Instytucie Fizyki UMK i Instytucie Geografii; członek PZPR i tzw. „struktur poziomych” oraz (od 1981 roku) uczelnianej „S”. Matka – urodzona w Wilnie; absolwentka UMK w Toruniu; polonistka; rozpracowywana przez Wydział II KW MO w Toruniu w ramach sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Fanatyczka” (1981–1983); internowana po wprowadzeniu stanu wojennego w ośrodku internowania w bydgoskim Fordonie (13–24 grudnia 1981 roku).

Piotr Chrystyniak był uczniem IV Liceum Ogólnokształcącego im. Tadeusza Kościuszki w Toruniu.

Poeta.

Zmarł 21 października 1987 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się na Centralnym Cmentarzu Komunalnym w Toruniu (sektor XID3_4, rząd 6, grób nr 9).

2. Opis działalności Jako dwunastolatek był świadkiem aresztowania i internowania matki, co opisał w wierszu pt. „XXX”.

Działacz Struktur Młodzieżowych KPN w Toruniu; uczestniczył w akcjach organizowanych przez tę strukturę opozycyjną; należał do grup ulotkowych działających w ramach tej organizacji.

Mimo krytycznych uwag dyrektora szkoły nosił na terenie liceum ubrania z wyszytym na nich orłem w koronie. W ramach protestu przeciwko nakazowi noszenia tarcz naszył je na swoim ubraniu w dużych ilościach; w kształcie wielkiej litery „V” (por.

Victoria).

Autor tekstów drukowanych na ulotkach sygnowanych przez toruński KPN. Niektóre z wierszy Piotra Chrystyniaka, np.: „Oficer śledczy”, „Nie śpię”, „Przed oburzeniem” − były publikowane w niezależnym podziemnym „Akapicie” (nr 5, XII 1988 roku), piśmie studenckim w Poznaniu, redagowanym w Akademii Medycznej.

Zorganizował i prowadził akcję ulotkową w toruńskim liceum (19 października 1987 roku), w trzecią rocznicę zabicia ks. Jerzego Popiełuszki. Został zidentyfikowany przez bezpiekę. Konsekwencje tej akcji „zrelacjonował” w wierszu „Oficer śledczy”: Na początku wyglądał jak spiker TV, obcięty biurkiem poniżej piersi.

Bardzo uprzejmie poprosił bym usiadł.

Potem żarówką spojrzał mi w oczy, Pytał i chciał bym patrzył na niego,

24

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

CHRYSTYNIAK Piotr a ja nie mogłem − coś ukrywałem.

Miałem przyznać lub zaprzeczyć, jak inni co już byli tutaj.

Wreszcie wstał, zaczął mnie okrążać: „Bądź mężczyzną” − powiedział, „Trzeba mieć odwagę się przyznać”, „Trzeba być uczciwym wobec kolegów”.

Zmieniał częstotliwości.

Moje struny sumienia zaczęły drgać coraz mocniej, aż w końcu pękły − − i powiedziałem czego chciał. (https://piotr.chrystyniak.pl).

Zginął 21 października 1987 roku na torach kolejowych w Brzozie Toruńskiej (będąc uczniem 4 klasy liceum). Okoliczności jego śmierci do dziś nie zostały w pełni wyjaśnione; pojawiły się całkowicie sprzeczne relacje kolejarzy, sekcja zwłok wykazała obecność w ciele rzadkich środków farmakologicznych.

Informacja zamieszczona w bezdebitowym piśmie „Świt Niepodległości” (Obszar Warszawa, nr 4): 20.X.87 w czasie akcji ulotkowej KPN zatrzymany został w Toruniu Piotr Chrystyniak, uczeń klasy maturalnej 4 LO w tym mieście. […] Dyrektor szkoły przeprowadził z Piotrem długą rozmowę w czasie której starał się go zastraszyć i zaszantażować. Groził usunięciem ze szkoły, aresztowaniem, wojskiem, represjami wobec rodziców. Następnego dnia po kolejnych szykanach ze strony dyrekcji, Piotr zwolnił się z ostatnich lekcji. Kilka minut przed 16-tą rzucił się pod pociąg. Zginął na miejscu. Dyrektor zabronił uczniom uczestnictwa w pogrzebie. BiP KPN. Wspomnienie Dariusza Wojtowicza: Jako wrażliwy człowiek silnie przeżył przesłuchanie, zginął 21 października 1987 roku na torach kolejowych w Brzozie Toruńskiej.

Okoliczności jego śmierci nie zostały w pełni wyjaśnione. Wydarzenie to było szokiem dla toruńskiej młodzieży, jego wiersze w formie maszynopisu przekazywane z rąk do rąk i czytane przez wiele osób stały się symbolem tamtych czasów i tamtych wydarzeń. W uroczystościach pogrzebowych mogli wziąć udział wyłącznie uczniowie z klasy Piotra, pozostałym uczniom IV LO dyrekcja szkoły, oczywiście w skutek interwencji SB, zakazała uczestnictwa w ceremonii. Naturalną rzeczą było, iż reprezentacja SM KPN musiała uczcić pamięć Piotra, zatem Roman Lewandowski oraz Dariusz Wojtowicz wzięli udział w pogrzebie, aby podczas składania na grobie kwiatów i wieńców położyć jako ostatni, a więc najbardziej widoczny, wieniec z biało-czerwoną szarfą, na której napisano – Piotrowi Struktury Młodzieżowe KPN Toruń – Pamiętamy!”

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

25

CHRYSTYNIAK Piotr Prawdopodobnie od jego śmierci SB zajęła się rozpracowywaniem działaczy Struktury Młodzieżowej Konfederacji Polski Niepodległej.

Pośmiertnie wydano zbiór jego poezji pt. „Wiersze”, staraniem pisarza Andrzeja Górnego i Elwiry Białek (wówczas studentki filozofii UAM w Poznaniu). Andrzej Górny napisał i wydał również powieść na kanwie losów P. Chrystyniaka pt. „W drogę”.

3. Rok przyznania Medalu – 2024 4. Inne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Chrystyniak P., Wiersze, wyd. Stowarzyszenie im. E. Kwiatkowskiego, Wągrowiec 2002.

Korespondencja z bratem Andrzejem Chrystyniakiem.

Korespondencja z ojcem Ryszardem Chrystyniakiem.

Strona internetowa poświęcona pamięci o Piotrze Chrystyniaku, http://piotr.chrystyniak.pl [dostęp: 12.02.2025].

Opracowania: Hasło: Piotr Chrystyniak, strona internetowa fundacji „Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego”, http://ww.sowiniec.com.pl/php/0_index_io.php?cN=2157 7&IOID=64986&title=Ciok%20Zbigniew&N=2492#msg2 [dostęp: 12.02.2025].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Polak W., Internowania w nocy z 12 na 13 grudnia 1981, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2011, nr 11–12, s. 91–98.

Skalska Teresa, [w:] Biblioteka Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/edition/250254/content [dostęp: 12.02.2025].

26

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

CIERZNIAKOWSKI Andrzej Jerzy 1. Biogram Urodził się 18 listopada 1949 roku w Bydgoszczy. Syn Zygmunta i Franciszki z domu Klein.

Ojciec był sybirakiem; pracował jako księgowy. Matka – wdowa po Alfonsie Łosińskim, żołnierzu Bydgoskiego Batalionu Obrony Narodowej, zamordowanym przez Niemców 22 września 1939 roku w Boryszewie (Sochaczew) w odwecie za tzw. krwawą niedzielę w Bydgoszczy; do wybuchu II wojny światowej była właścicielką sklepu w Bydgoszczy; po jej zakończeniu – pracownikiem w bydgoskiej Fabryce Wyrobów Cukierniczych „Jutrzenka”.

Andrzej Cierzniakowski ukończył III Liceum Ogólnokształcące w Bydgoszczy oraz studia wyższe na kierunku budownictwo lądowe na Akademii Techniczno-Rolniczej w Bydgoszczy; studia podyplomowe (project manager) na Chalmers University of Technology w Göteborgu (1995).

Pracował jako projektant w Biurze Projektowo-Badawczym Budownictwa Ogólnego „Miastoprojekt” w Bydgoszczy (do 1983 roku); jako projektant/konsultant instalacji wodno-, wentylacyjno-sanitarnych w koncernie ÅF w Szwecji (1989–2014).

Od 2014 roku przebywał na emeryturze.

Zmarł 14 marca 2016 roku w swoim domu pod Göteborgiem. Został pochowany na cmentarzu nowofarnym w Bydgoszczy.

Mąż (ślub w 2001 roku) Elżbiety Marciniak-Cierzniakowskiej, działaczki opozycji antykomunistycznej w Bydgoszczy.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

27

CIERZNIAKOWSKI Andrzej Jerzy

2. Opis działalności Członek Komitetu Strajkowego w swoim zakładzie pracy – Biurze Projektowo-Badawczym Budownictwa Ogólnego „Miastoprojekt” w Bydgoszczy, w sierpniu 1980 roku. Członek Komitetu Założycielskiego i Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” w tym zakładzie pracy.

W okresie tzw. karnawału „Solidarności” – jako delegat grupy biur projektowych – etatowy pracownik „S” (por. IPN By 078/1, t. 1) i członek Prezydium Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność” w Bydgoszczy (wybrany 4 września 1980 roku; opuścił to gremium 30 września; por. IPN By 077/491-2), odpowiedzialny za akcje prowadzone przez „S”. Członek Zarządu Regionu Bydgoskiego „S”, m.in. odpowiedzialny za koordynowanie strajków i organizację sieci kolportażu wydawnictw niezależnych w regionie (por. IPN By 077/493).

Inicjator (wraz z Haliną Lewandowską) i współredaktor „Serwisu Informacyjnego” (pisma wydawanego od 19 stycznia 1980 roku; posiadało zasięg regionalny); publikował artykuły także w piśmie „Wolne Związki” (por. tamże).

14 października 1980 roku zarejestrowany przez SB do sprawy operacyjnej „Gniazdo” (założonej 10 października 1980 roku pod nr. By18917) dla inwigilacji członków bydgoskiej „Solidarności”. Następnie 23 grudnia 1982 roku przerejestrowany do kwestionariusza ewidencyjnego kryptonim „Czekan”. W okresie tym, w wyniku prac operacyjnych prowadzonych przez funkcjonariuszy SB stwierdzono, że A. Cierzniakowski nie zmienił wrogich poglądów lecz sam nie włączył się do wrogiej działalności opozycyjnej (materiały zniszczono).

Zatrzymany 18 marca 1981 roku, na dzień przed nagłym zakończeniem obrad VI sesji WRN w Bydgoszczy, w której uczestniczyli przedstawiciele „S”, następnie wypchnięci siłowo z budynku; zdarzenia te dały początek tzw. kryzysowi bydgoskiemu 1981 roku (por. IPN By 077/598). Jeden z organizatorów tzw. marszu gwiaździstego w Bydgoszczy (por. IPN By 077/337).

Jesienią 1981 roku reprezentował – jako jeden z 28 delegatów – region bydgoski na I Krajowym Zjeździe Delegatów NSZZ „S” w Gdańsku (por. IPN By 077/337).

Z powodu dotychczasowej działalności związkowej, że może podjąć czynną działalność przejawiającą się w nawoływaniu do nieprzestrzegania prawa oraz nierespektowania poleceń organów władzy (por. IPN Gd 159/395; Po 161/1) w dniu wprowadzenia stanu wojennego (13 grudnia 1981 roku) został internowany w ośrodku odosobnienia w Potulicach (cela nr 12) i (od 31 marca 1982 roku) Strzebielinku, z którego został zwolniony 8 grudnia 1982 roku.

28

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

CIERZNIAKOWSKI Andrzej Jerzy W grudniu 1983 roku wyemigrował do Szwecji, gdzie osiadł na stałe.

W wyborach 2005, 2007, 2011 roku mąż zaufania z poręczenia partii Prawo i Sprawiedliwość; mąż zaufania w wyborach prezydenckich 2005 i 2010 roku. Członek Reduty Dobrego Imienia Polski i Ruchu Kontroli Wyborów.

3. Rok przyznania Medalu – 2024 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal „Założyciel Związku” NSZZ „S” (1989) • Krzyż Wolności i Solidarności (2013)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 069/1357, t. 1 - Materiały dotyczące członków NSZZ „Solidarność” z terenu woj. bydgoskiego internowanych w czasie stanu wojennego w ramach rozpracowania operacyjnego kryptonim „Gotowość” / „Gniazdo”.

IPN By 077/337, t. 3-7, 9 - Meldunki Sztabu KW MO w Bydgoszczy o sytuacji polityczno-operacyjnej w woj. bydgoskim.

IPN By 077/490, t. 2, 8-10 - Informacje operacyjne zastępcy komendanta wojewódzkiego MO ds. SB w Bydgoszczy dot. sytuacji społeczno-politycznej w woj. bydgoskim.

IPN By 077/491 - Meldunki i notatki służbowe Wydziału III A KW MO w Bydgoszczy dot. sytuacji społeczno-politycznej w woj. bydgoskim za okres od 19-01-1979 r. do 24-12-1980 r.

IPN By 077/492 - Sprawozdania, oceny i informacje Wydziału III „A” KW MO w Bydgoszczy dot. sytuacji operacyjno-politycznej w woj. bydgoskim w latach 1979–1981.

IPN By 077/493 - Notatki służbowe naczelnika Wydziału III „A” KW MO w Bydgoszczy dot. sytuacji operacyjno-politycznej w woj. bydgoskim w okresie od 01-011981 r. do 31-12-1981 r.

IPN By 077/598, t. 1 - Materiały dotyczące śledztwa w sprawie zajść związanych z VI sesją Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy w dniu 19-03-1981 r.

IPN By 078/1, t. 1 - Informator o delegatach na krajowy zjazd NSZZ „Solidarność” wrzesień–październik 1981 r., część I, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Biuro „C”, Warszawa 1984.

IPN Gd 159/395 - Akta osobowe internowanego dot. Andrzej Cierzniakowski, imię ojca: Zygmunt, ur. 18-11-1949 r. osadzonego na podstawie art. 42 Dekretu z dnia 1212-1981 r. o stanie wojennym ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności w czasie obowiązywania stanu wojennego nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa. Internowany w dniu 13-12-1981 r. w Ośrodku OdosobZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

29

CIERZNIAKOWSKI Andrzej Jerzy nienia w Potulicach, od dnia 31-03-1982 r. w Ośrodku Odosobnienia w Strzebielinku na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Bydgoszczy nr 18/81 z dnia 12-12-1981 r., zwolniony w dniu 08-12-1982 r.

IPN Po 161/1 - Wykaz alfabetyczny osób internowanych w okresie stanu wojennego.

Relacja żony Elżbiety Cierzniakowskiej.

Opracowania: Hasło: Andrzej Jerzy Cierzniakowski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/ 46640 [dostęp: 4.01.2025].

Hasło: Andrzej Jerzy Cierzniakowski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/3fde4afc-c786-4fc1-a614-094c4fceb425 [dostęp: 4.01.2025].

Osiński K., Zarys dziejów NSZZ „Solidarność” Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010.

Sowińska H., IPN chce ustalić sprawców zbrodni w Boryszewie, „Gazeta Pomorska” 29.06.2015, https://pomorska.pl/ipn-chce-ustalic-sprawcow-zbrodni-w-boryszewie/ ar/6489006 [dostęp: 4.01.2025].

Sowińska H., Odszedł Andrzej Cierzniakowski, „Gazeta Pomorska” 24.03.2016, https:// plus.pomorska.pl/odszedl-andrzej-cierzniakowski/ar/9780127 [dostęp: 4.01.2025].

Sowińska H., Pokazali, co to jest wolny polski duch, „Gazeta Pomorska” 10.12.2015, https://plus.pomorska.pl/pokazali-co-to-jest-wolny-polski-duch/ar/9168494 [dostęp: 4.01.2025].

30

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

CZERNIAK Robert Michał 1. Biogram Urodził się 22 grudnia 1954 roku w Słupcy. Syn Edmunda i Zofii z domu Dzierżyńskiej.

Dziadek (ze strony ojca) Józef Czerniak służył w armii pruskiej; zginął na froncie wschodnim podczas I wojny światowej. Ojciec był inwalidą; przedwojennym

działaczem

społecznym,

prezesem Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Męskiej działającego w okręgu wsi Strzałkowo i Skarboszewo; po II wojnie światowej jeden z pierwszych członków-założycieli

Gminnej

Spół-

dzielni „Samopomoc Chłopska” w Słupcy; w kolejnych latach pracował na stanowisku brakarza wełny w GS w Słupcy. Brat ojca Walerian podczas II wojny światowej był działaczem ruchu oporu w Wielkopolsce; więźniem obozu koncentracyjnego.

W rodzinie ojca dość często przywoływana była pamięć i kontakt z kuzynem ojca Janem Czerniakiem (1906–1999), biskupem pomocniczym archidiecezji gnieźnieńskiej; jak i bratem ojca Walerianem Czerniakiem – powstańcem wielkopolskim z Koźmina Wielkopolskiego.

Matka była ekspedientką w GS w Słupcy; działaczka NSZZ „Solidarność” w Słupcy.

Babcia (ze strony matki) Franciszka Kościuszko była – według relacji rodzinnej – w piątym pokoleniu spokrewniona z Tadeuszem Kościuszko.

Robert Michał Czerniak ukończył Liceum Ogólnokształcące w Słupcy (matura w 1973 roku), studium pomaturalne w Poznaniu (1973–1974) oraz zabytkoznawstwo i muzealnictwo (specjalność konserwatorstwo; 1975–1981) na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (dyplom w 1985 roku).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

31

CZERNIAK Robert Michał Pracował jako referent zaopatrzenia w Gminnej Spółdzielni w Słupcy (1974–1975); po ukończeniu studiów prowadził prywatną działalność rzemieślniczą i zlecenia konserwatorskie od Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Koninie; dyrektor Muzeum Regionalnego Ziemi Pyzdrskiej w Pyzdrach (od 1987 roku).

2. Opis działalności Działacz Niezależnego Zrzeszenia Studentów UMK na swoim wydziale. Malował transparenty, plakaty, hasła i pieczęcie na manifestacje i strajki studenckie, m.in. – techniką linorytu – plakat „Marzec ’68” (marzec 1981 roku; dziś znajduje się w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie); projekt ołtarza na sali gimnastycznej UMK na Bielanach, przy którym odprawiono mszę św.; trzy pieczęcie poczty strajkowej (jedna z nich dla strajkującej w tym czasie „Solidarności” Rolniczej, listopad 1981 roku).

Członek delegacji studentów NZS UMK biorących udział w odsłonięciu pomników poświęconych zamordowanym stoczniowcom w Gdańsku i Gdyni (1980).

Za udział w manifestacji 1 maja 1982 roku na Rynku Staromiejskim w Toruniu skazany przez Kolegium ds. Wykroczeń przy Prezydencie Miasta Torunia na 3 miesiące aresztu. Jako powód aresztowania i skazania wskazano: nie opuścił zbiegowiska publicznego mimo wezwania MO do rozejścia się, tj. o czyn z art. 50 kw (por. IPN By 260/19) oraz na podstawie art. 50 kw. w zw. z art. 21 dekretu z dnia 12-12-1981 r. o stanie wojennym, o wzięcie udziału w nielegalnej demonstracji zorganizowanej w Toruniu (por. IPN By 430/40). Autor fotografii z wydarzeń 1 maja 1982 roku w Toruniu.

Kolporter wydawnictw podziemnych. Pozyskiwał je m.in. od Elżbiety Walczyk (Toruń – Warszawa), Jacka Bartkowiaka (Słupca – Poznań), a rozprowadzał wśród działaczy „S” na terenie Słupcy i okolicy (m.in. przekazywane Andrzejowi Chojnackiemu, Edmundowi Paweli). W kolportażu pośredniczyła także matka R. Czerniaka, działaczka zakładowej „S” w swoim miejscu pracy.

Za pośrednictwem Elżbiety Walczyk (Wydział Sztuk Pięknych UMK) nawiązał kontakt w Warszawie z nieznaną mu z nazwiska osobą, na zlecenie której – z powierzonych negatywów – wykonał i dostarczał ze Słupcy do Warszawy wiele odbitek fotograficznych dotyczących Lecha Wałęsy (m.in. fotografia żony L. Wałęsy odbierającej w imieniu męża w Oslo Nagrodę Nobla) oraz list z podziękowaniami za wsparcie od internowanych w Białołęce.

Po ukończeniu studiów powrócił do Słupcy i tam kontynuował działalność prodemokratyczną. Wykonywał transparenty, napisy dla „S”, zabierane przez działaczy na pielgrzymki Duszpasterstwa Ludzi Pracy do Częstochowy, wizytę papieża Jana Pawła II w Gdańsku, dekoracje ołtarza „S” na Boże Ciało 1982 roku (ołtarz zbudowano na

32

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

CZERNIAK Robert Michał rynku w Słupcy; z Chrystusem za czerwonymi kratami i napisem „Nie lękajcie się…”).

Uczestniczył – wraz z Andrzejem Chojnackim, Romanem Kotwą, Mieczysławem Górnym – w montowaniu na cmentarzu w Słupcy krzyża upamiętniającego męczeństwo ks. Jerzego Popiełuszki.

Włączył się w kampanię wyborczą kandydatów Komitetu Obywatelskiego w Słupcy przed tzw. wyborami kontraktowymi 1989 roku. W wyborach tych był także mężem zaufania Komitetu Obywatelskiego „S” w komisji wyborczej w szkole podstawowej w Zagórowie. W czasie pierwszych wyborów samorządowych wykonywał plakaty wyborcze i ulotki.

Członek Rady Miasta Słupcy z ramienia Komitetu Obywatelskiego (1990–1994).

Współtwórca „Gazety Słupeckiej” oraz „Kurenda” i „Echo Pyzdr”.

Inicjator, autor projektu oraz realizator budowy pomnika w Pyzdrach, poświęconego bitwie powstańczej 1863 roku. Członek Społecznego Komitetu, koordynator prac odbudowy pomnika Polskiej Organizacji Wojskowej w Pyzdrach. Inicjator, organizator prac pomnikowych (rynek oraz plac Sikorskiego w Pyzdrach) i uroczystości upamiętniających pomordowanych oficerów w Katyniu. Wykonał: projekt i rzeźbę (tzw. ławeczka) poświęconą Stefanowi Korbońskiemu w Pyzdrach; projekt oraz nadzór nad pracami ustawienia kolumny z figurą św. Wawrzyńca, patrona miasta w Słupcy; płaskorzeźbę z wyobrażeniem książąt: Bolesława Pobożnego i Przemysława I, umieszczoną przy źródełku „Pij Zdrój” w Pyzdrach; płaskorzeźby Apolinarego Szeluto (był też fundatorem tablicy pamiątkowej), kompozytora Młodej Polski, w Państwowej Szkole Muzycznej I i II stopnia w Słupcy. Wykonał też popiersie Adama Mickiewicza w Szkole Podstawowej nr 3 w Słupcy.

Organizator i inicjator niektórych miejskich uroczystości patriotycznych w Pyzdrach (1990–2024).

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2010)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 260/19, Akta w sprawie karnej przeciwko: Robert Czerniak, imię ojca: Edward, ur. 22-12-1954 r., oskarżonemu o to, że w dniu 01-05-1982 r. na ul. Rynek

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

33

CZERNIAK Robert Michał Staromiejski w Toruniu nie opuścił zbiegowiska publicznego mimo wezwania MO do rozejścia się, tj. o czyn z art. 50 kw.

IPN By 430/40, Akta osobowe tymczasowo aresztowanego / skazanego dot. Robert Czerniak, imię ojca: Edmund, ur. 22-12-1954 r., obwinionego przez Kolegium ds. Wykroczeń w Toruniu na podstawie art. 50 kw. w zw. z art. 21 dekretu z dnia 12-12-1981 r. o stanie wojennym, o wzięcie udziału w nielegalnej demonstracji zorganizowanej w Toruniu w dniu 01-05-1982 r.

Korespondencja z Robertem Czerniakiem.

Opracowania: Biogram, [w:] Cyfrowa Szkoła Wielkopolski, https://www.csw2020.com.pl/biogram/robert-michal-czerniak/ [dostęp: 12.11.2023].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Polak W., Dni protestu. Wydarzenia 1 i 3 maja 1982 r. w Toruniu, Toruń 2004.

Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

Polak W., Galij-Skarbińska S., Środowisko akademickie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu w latach osiemdziesiątych XX wieku, [w:] W. Polak, S. Galij-Skarbińska, M. Damazyn (red. i oprac.), Czas przeszły zapisany. Wspomnienia działaczy Niezależnego Zrzeszenia Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z lat 1980–1989, Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021.

Polak W., Galij-Skarbińska S., Wspieranie oporu społecznego przeciwko komunizmowi przez Jezuitów w okresie stanu wojennego i w latach następnych. Z perspektywy Torunia i Polski, „Studia Bobolanum” 2014, nr 1.

34

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

DANIEL Grzegorz 1. Biogram Urodził się 29 września 1953 roku w Łodzi. Syn Henryka i Teresy z domu Czernielewskiej.

Ojciec pochodził z Rakutowa (wieś w gminie Kowal); mechanik maszyn tkackich; wielokrotnie się przenosił wraz z rodziną; po 1955 roku osiadł we Włocławku. Matka mieszkała w Łodzi; tkaczka, pracowała w zakładach włókienniczych w tym mieście.

Grzegorz Daniel ukończył zasadniczą szkołę zawodową nr 2 we Włocławku w zawodzie stolarz meblowy (w 1971 roku).

Następnie pracował we Włocławskich Fabrykach Mebli we Włocławku (1971– 1986); Wojewódzkim Związku Spółdzielni Pracy we Włocławku (1986–1989); Zjednoczonych Zakładach Wytwórczych „Pheniks” sp. z o.o. (1989–1992); przebywał na zasiłku dla osób bezrobotnych (1992–1993 i 1995–1996); firmie „Renox” we Włocławku (1993–1994); Poczta Polska S.A. (1996–2012); przebywał na rencie zdrowotnej (2012–2018).

Obecnie (od 2018 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” we Włocławskich Fabrykach Mebli od jesieni 1980 roku; przewodniczący Komisji Wydziałowej „S” na Wydziale Montażu i Lakierni.

Uczestniczył w tzw. marszu głodowym, który działacze lokalnej „S” zorganizowali 3 sierpnia 1981 roku przed Urzędem Wojewódzkim we Włocławku jako sprzeciw wobec sytuacji żywnościowej w kraju. Jego uczestnicy przeszli z placu Wolności, poprzez Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

35

DANIEL Grzegorz ulicę 3 Maja, Cyganki do placu Kopernika. Była to największa w tym mieście manifestacja uliczna, w której uczestniczyło ok. 3–5 tysięcy osób. W jej trakcie żądano poprawy zaopatrzenia, usprawnienia handlu, walki ze spekulacją cen oraz równych praw zrzeszania się dla rolników indywidualnych.

Uczestnik 2-godzinnego pogotowia strajkowego w swoim zakładzie pracy (po wydarzeniach Bydgoskiego Marca 1981 roku), które ogłoszono w dniu 27 marca 1981 roku.

Opiekował się znajdującymi się na terenie jego zakładu pracy dwiema gablotami należącymi do „S”; współpracował z zakładową gazetą „Echo papiernika i meblarza”.

Po wprowadzeniu stanu wojennego nosił wpięty w klapie znaczek „S”.

Trzykrotnie zatrzymywany przed bramą swojego zakładu pracy i zabierany do komendy SB na tzw. rozmowy profilaktyczno-ostrzegawcze; namawiany do zaprzestania działalności opozycyjnej i podpisania tzw. lojalki (1981–1982).

Uczestnik manifestacji zorganizowanej przez środowiska opozycyjne, jaka miała miejsce w pierwszą rocznicę porozumień sierpniowych, 31 sierpnia 1982 roku; rozpoczęła się mszą św. w intencji internowanych. Została spacyfikowana przez oddziały MO i ZOMO, które użyły siły fizycznej oraz petard z gazem łzawiącym. Zatrzymano wówczas 129 osób, a wobec 105 skierowano wnioski do kolegium ds. wykroczeń.

Internowany w Wojskowym Obozie Internowania w Trzebiatowie. Był to jeden z 13 obozów internowania na terenie kraju, w których w pierwszych dniach listopada 1982 roku powołano rezerwistów – oficjalnie – do odbycia trzymiesięcznego szkolenia dla podoficerów i szeregowych rezerwy, faktycznie zaś w celu izolacji osób uznanych przez władze za „szczególnie niebezpieczne” w czasie wprowadzania ustawy o związkach zawodowych, delegalizującej „S”. W Trzebiatowie zostali oni rozlokowani na terenie JW 3126. Daniel przybył na miejsce odbycia „ćwiczeń” w Trzebiatowie 5 listopada 1982 roku; powrócił do domu 2 lutego 1983 roku.

Swój pobyt w WOI w Trzebiatowie wspomina następująco inny osadzony w nim mieszaniec Chełmna, Jerzy Kozicki: Budynek był patrolowany przez patrole wyposażone w ostrą amunicję z bronią, którą można było użyć (jak nas poinformowano) w stosunku do osób usiłujących dokonać ucieczki. Budynki były niedogrzane, ograniczenie wody, brak właściwej opieki medycznej, ciągłe pogróżki, psychiczny terror, kopanie i zakopywanie dołów w zamarzniętej ziemi (wykańczające fizycznie), to obraz codzienności. W chwili przyjazdu do Trzebiatowa dworzec kolejowy był otoczony żołnierzami z bronią. Odebrano nam dokumenty (dowód osobisty i książeczkę wojskową). Zostałem bez tożsamości – człowiek „nikt”. Podczas apelu poinformowano nas o obowiązujących formach zachowania oraz o tym, że – tu cytat – „nauczymy was rozumu i zrobimy z wami porządek”. Nigdy nie dostaliśmy broni do ręki. Nigdy też nie docierała do mnie żadna korespondencja i nie było żadnej

36

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

DANIEL Grzegorz łączności z rodziną. Z Trzebiatowa wywieziono nas do Kołobrzegu (odkrytymi samochodami, w wichurę i minusową temperaturę). Tam oddano mi na dworcu dokumenty i wprowadzony zostałem do pociągu w kierunku Bydgoszczy przez osoby cywilne i mundurowe (jechali ze mną jak „aniołowie stróżowie”) (kopia dokumentu w posiadaniu autora).

Przenoszony wielokrotnie na różne stanowiska, co dziś interpretuje jako szykanę funkcjonariuszy SB za swoje zaangażowanie opozycyjne; fotograf zakładowy.

Po powrocie z internowania zaprzestał działalności opozycyjnej.

Członek Komisji Rewizyjnej KZ „S” w „Poczcie Polskiej” (1996–2012).

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2017)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Grzegorza Daniela.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

37

DEMBIŃSKI Stanisław Tadeusz 1. Biogram Urodził się 5 lipca 1933 roku w Poznaniu. Syn Stefana i Haliny z domu Kosińskiej.

Ojciec ukończył prawo na uniwersytetach w Lozannie i Poznaniu; uczestnik trzeciego powstania śląskiego; członek ustanowionego na mocy Traktatu Wersalskiego Mieszanego Trybunału Rozjemczego Polsko-Niemieckiego; w okresie międzywojnia znany poznański adwokat cywilista; w okresie II wojny światowej wraz z rodziną wysiedlony z Wielkopolski, zamieszkał w Warszawie, skąd w 1945 roku przeniósł się do Torunia; włączył się w organizację Wydziału Prawno-Ekonomicznego UMK; pracował jako radca prawny.

Rodzice matki, Stanisław i Walentyna z domu Zaborowska byli do wybuchu II wojny światowej właścicielami majątku w Nowej Wsi (k. Słupcy), skąd zostali wysiedleni; zamieszkali w Warszawie. Stanisław Kosiński został zastrzelony 2 sierpnia 1944 roku.

Ukończył I Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika w Toruniu (1951). Naukę kontynuował najpierw na Wydziale Łączności Politechniki Gdańskiej, a następnie w Collegium Physicum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Z toruńskim uniwersytetem był związany przez całe życie zawodowe. Na nim uzyskał – na Wydziale Matematyczno-Fizyczno-Chemicznym – magisterium (1956); doktorat (1961) i habilitację (1968). Profesor nadzwyczajny (1978).

Należy do grona najlepszych polskich fizyków. Autor kilkudziesięciu prac naukowych opublikowanych w prestiżowych krajowych i zagranicznych pismach naukowych. Specjalizował się w kwantowej teorii pola, kwantowej teorii magnetyzmu, teorii

38

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

DEMBIŃSKI Stanisław Tadeusz laserów i optyce kwantowej, a także badaniu zjawiska chaosu w układach dynamicznych. Zawodowe życie związał z toruńskim uniwersytetem. Zyskał uznanie naukowe także poza granicami, współpracując z pracownikami naukowymi uniwersytetów w: Brukseli, Mediolanie, Stuttgarcie, Oldenburgu i Vancouver oraz prezentując wyniki swych badań w gremiach międzynarodowych. Członek Komitetu Fizyki Polskiej Akademii Nauk, Rady Naukowej Zakładu Fizyki Teoretycznej PAN. Był także kierownikiem Zakładu Teorii Zderzeń i Układów Nieliniowych Instytutu Fizyki UMK. Jeden z założycieli Konferencji Rektorów Uniwersytetów Polskich.

Na emeryturę przeszedł w 2005 roku.

2. Opis działalności Dnia 27 kwietnia 1981 roku został wybrany – będąc już wówczas członkiem NSZZ „S” – na urząd rektora UMK w Toruniu. Wyboru tego – po raz pierwszy w historii tej wyższej uczelni, na wniosek Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii oraz Wydziału Humanistycznego – demokratycznie dokonało kolegium ponad 400 elektorów bez ingerencji władz politycznych. Dembiński uzyskał wówczas 86% głosów elektorskich.

W przemówieniu wygłoszonym podczas inauguracji roku akademickiego 1981/1982 stwierdził, że niezależność i samorządność uczelni wyższych jest warunkiem swobodnego działania naturalnych praw, które rządzą nauką i nauczaniem na poziomie akademickim. Jako rektor UMK wziął udział (18 października 1981 roku) w nabożeństwie w kościele akademickim jezuitów.

W pierwszych miesiącach jego kadencji (przed ogłoszeniem stanu wojennego) przygotowywano w polskim parlamencie nową ustawę o szkolnictwie wyższym.

Wspólnie z prorektorami UMK: Władysławem Bojarskim, Sławomirem Kalembką i Janem Kopcewiczem zabiegał o demokratyzację i autonomię uczelni wyższych w Polsce.

Wstrzymania prac nad nową regulacją domagali się toruńscy studenci, którzy podjęli w dniach 19 listopada – 9 grudnia 1981 roku strajk okupacyjny. W jego trakcie Dembiński zapewniał protestującym zaplecze techniczne i organizacyjne. Zapraszał tych przedstawicieli społeczności akademickiej na posiedzenia uczelnianego Senatu.

Po wprowadzeniu stanu wojennego stawał w obronie internowanych i prześladowanych pracowników i studentów UMK. W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku interweniował (wraz w prorektorami) u komendanta wojewódzkiego MO w sprawie uwolnienia aresztowanego Władysława Wilkansa, wówczas przewodniczącego Zarządu Uczelnianego NZS UMK. Następnie przez radiowęzeł w DS-3 wygłosił uspokajający komunikat, prosząc o pozostanie w akademikach i ustanowienie straży pilnujących wejścia do budynku. Pozostał w DS-3 do rana.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

39

DEMBIŃSKI Stanisław Tadeusz Po zdarzeniach w Toruniu z dnia 1 maja 1982 roku interweniował u władz i dowodzącego operacyjnym zabezpieczeniem miasta komendanta wojewódzkiego MO Z. Marcinkowskiego w sprawie studentów uwięzionych w kościele akademickim Ducha Świętego w Toruniu. Wówczas w DS-5 zainicjował i przewodniczył naradzie z prorektorem J. Kopcewiczem i dziekanami: prof. Janem Łopuskim i prof. Janem Szupryczyńskim. Po telefonicznej rozmowie z Z. Marcinkowskim i otrzymaniu jego gwarancji bezpieczeństwa dla studentów, którzy opuszczą kościół, udał z się z wymienionymi profesorami do kościoła na rozmowy z osobami chroniącymi się w nim. Przemawiając sprzed ołtarza, zachęcał do jego opuszczenia świątyni. Następnie stanął na czele grupy studentów UMK wychodzących z kościoła (grupę tę zamykał J. Kopcewicz) i udał się z nimi na komendę MO, gdzie mieli zostać spisani. Jego interwencja zapobiegła tego dnia próbom przesłuchiwań i dalszych represji władz. Po spisaniu danych osobowych studenci zostali zwolnieni z komisariatu i w towarzystwie swych przełożonych (podzieleni na trzy grupy) odprowadzeni do Domów Studenckich. Zostali jednak zatrzymani i przesłuchani kolejnego dnia. Części z nich postawiono zarzuty karne. Rektor uczestniczył w niektórych z tych rozpraw. Był obecny także na salach sądowych w czasie procesów pracowników UMK, sądzonych za złamania Dekretu o stanie wojennym.

Przez cały okres swego urzędowania na stanowisku rektora UMK udzielał wsparcia studentom i pracownikom tej uczelni w ich działaniach opozycyjnych. Znany jest także fakt, że strajkującym studentom udostępnił telefon, telefaks i powielacz.

Nocą 3 maja 1982 roku odbyło się posiedzenie Wojewódzkiego Komitetu Obrony, którego formalnym przewodniczącym był wojewoda toruński, a jego zastępcą Z. Marcinkowski. Na nim rektor UMK został zobowiązany do przekazania informacji o konsekwencjach dyscyplinarnych wyciągniętych wobec uczestników wspomnianej powyżej demonstracji. Skierował więc stosowne wnioski do Komisji Dyscyplinarnej, jednak jego decyzje w tym względzie od początku były działaniem pozorowanym, gdyż ustnie instruował członków tej komisji, by przewlekać procedury i zakończyć je stwierdzeniem, że nie ma podstaw do ukarania studentów.

Wskutek prowadzonych przez władze państwowe weryfikacji kadr na uczelniach wyższych, również S. Dembiński w pierwszych dniach 1982 roku otrzymał z WKO listę osób do usunięcia z pracy na uczelni. Odmówił wykonania tego polecenia. Po kolejnych ponagleniach, pozorując działania, zgłosił, że odbył z umieszczonymi na „czarnej liście” rozmowy dyscyplinujące, a trzem działaczom „struktur poziomych PZPR” na uczelni udzielił urlopu naukowego. Nie usunął z uczelni studentów także wtedy, gdy czworo z nich (Marianna Błaszczak, Jacek Bonk, Grzegorz Jędryczka i Mariusz Łęgowski) zostało wyrokiem sądowym skazanych na kary więzienia.

40

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

DEMBIŃSKI Stanisław Tadeusz Działanie to było wbrew ówcześnie obowiązującym przepisom, co podnoszono w kolejnych miesiącach jako jeden z głównych zarzutów przeciwko niemu. Dodawano szereg innych zarzutów mniej lub bardziej absurdalnych: odmowa usunięcia z rektoratu krzyża powieszonego tam, w czasie strajku studenckiego na jesieni 1981 roku; nie wysunięcie konsekwencji wobec studentów i pracowników aresztowanych w dniach 1–3 maja 1982 roku; zbojkotowanie przez rektorów oficjalnego pochodu pierwszomajowego; odmowa złożenia władzom sprawozdania ze spotkania z odwiedzającymi Toruń ambasadorami USA, Holandii i Pakistanu; spotkanie rektorów: Stanisława Dembińskiego i Władysława Bojarskiego z prymasem Józefem Glempem, w czasie jego wizyty w Toruniu; zezwolenie na fotografowanie jesienią 1981 roku rektorów w sali senatu na tle orła z koroną (orła ukoronowali strajkujący wówczas studenci) (W. Polak, Czas ludzi niepokornych, s. 280).

Na posiedzeniu WKO w dniu 25 czerwca 1982 roku podjęto decyzję o wysłaniu pisma do W. Jaruzelskiego z prośbą o usunięcie S. Dembińskiego z zajmowanego stanowiska. Odwołano go i prorektorów: W. Bojarskiego i S. Kalembkę decyzją ministerstwa edukacji z dnia 4 sierpnia 1982 roku (prorektor J. Kopcewicz podał się do dymisji, ale zarządzał pracą uczelni do czasu nowych wyborów). Zainicjowała tym samym okres wyłaniania nowych władz UMK. W połowie lipca, po zgłoszeniu się 5 kandydatów, przedstawiono ich Senatowi UMK. Gremium to podjęło wówczas dwie uchwały: 1. zdecydowało, by decyzję o wyborze rektora podjęło Ministerstwo Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki; 2. wyraziło „uznanie, podziw, wdzięczność i szacunek” dla usuniętych S. Dembińskiego, S. Kalembki i W. Bojarskiego. Miesiąc później wiceminister edukacji wskazał J. Kopcewicza na urząd rektora UMK, który na tę propozycję wyraził zgodę. Zatem odwołanie S. Dembińskiego z funkcji rektora UMK należy rozumieć jako konsekwencję, represję wynikającą z poparcia dla środowisk opozycyjnych.

Jego pisemne poręczenia ułatwiały zgodę władz na uwolnienie niektórych z zatrzymywanych i internowanych studentów i pracowników naukowych. W czasie ich uwięzienia odwiedzał i wspierał rodziny internowanych.

Współpracował także z organizacjami opozycyjnymi. W 1982 roku należał do Tajnego Konwentu Doradców Regionu „S”. Struktura ta stanowiła organ doradczy dla toruńskich środowisk opozycyjnych. Zbierała się co tydzień w mieszkaniu prywatnym, by omawiać i recenzować planowane działania, a także opracowywać pisma programowe. Był również członkiem-założycielem Komitetu Budowy Pomnika Upamiętniającego Uprowadzenie Księdza Jerzego Popiełuszki w Toruniu, który po raz pierwszy zebrał się 23 listopada 1984 roku przy kościele jezuitów.

W czerwcu 1989 roku został wybrany z list Komitetu Obywatelskiego „S” senatorem I kadencji z okręgu województwa toruńskiego; zdobył wówczas blisko 160 tyZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

41

DEMBIŃSKI Stanisław Tadeusz sięcy głosów (co stanowiło 64,70% oddanych głosów ważnych). W Senacie RP został przewodniczącym Komisji Spraw Zagranicznych. Zasiadał w Komisji Kultury, Środków Przekazu, Nauki i Edukacji Narodowej, która uchwaliła nowe ustawy o szkolnictwie wyższym oraz stopniach i tytułach naukowych, wprowadzających m.in. pełną autonomię uczelni. Jako przewodniczący senackiej Komisji Spraw Zagranicznych miał istotny udział w kształtowaniu nowej pozycji międzynarodowej państwa polskiego, a zasiadając w Komisji Nauki pracował nad nową ustawą o szkolnictwie wyższym oraz stopniach i tytułach naukowych, wykorzystując własne doświadczenia z czasów swojej kadencji rektorskiej. Przewodniczył delegacji negocjującej z rządem Republiki Federalnej Niemiec sprawę tranzytu przez Polskę wojsk radzieckich wyjeżdżających z terenu NRD. Był także obserwatorem, delegowanym przez polski parlament do Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy.

Po zakończeniu kadencji tego parlamentu wycofał się z życia politycznego.

3. Rok przyznania Medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2001) • Wyróżnienie „Convallaria Copernicana” (2016) • Medal „Za zasługi dla miasta Torunia” na wstędze (2017) • Honorowy Obywatel Województwa Kujawsko-Pomorskiego (2019) • Honorowy Obywatel Miasta Torunia (2024)

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja ze Stanisławem Dembińskim.

Polak W., Galij-Skarbińska S., Damazyn M. (red. i oprac.), Czas przeszły zapisany.

Wspomnienia działaczy Niezależnego Zrzeszenia Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z lat 1980–1989, Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021.

Opracowania: Biogram: Stanisław Tadeusz Dembiński, [w:] Senat RP, http://ww2.senat.pl [dostęp: 4.06.2021].

Biogram: Stanisław Tadeusz Dembiński, [w:] Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, umk.pl [dostęp: 4.06.2021].

Czyżniewski M., Rektorzy Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2015.

42

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

DEMBIŃSKI Stanisław Tadeusz Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Polak W., Dni protestu. Wydarzenia 1 i 3 maja 1982 r. w Toruniu, Toruń 2004.

Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

Polak W., Galij-Skarbińska S., Środowisko akademickie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu w latach osiemdziesiątych XX wieku, [w:] W. Polak, S. Galij-Skarbińska, M. Damazyn (red. i oprac.), Czas przeszły zapisany. Wspomnienia działaczy Niezależnego Zrzeszenia Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z lat 1980–1989, Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021.

Pracownicy nauki i dydaktyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1945–1994. Materiały do biografii, S. Kalembka (red.), Toruń 1995.

Prof. Stanisław Dembiński z wyróżnieniem Convallaria Copernicana, [w:] „Nauka w Polsce”, naukawpolsce.pap.pl [publik. 28.03.2021, dostęp: 4.06.2021].

Zielińska K., biogram: Stanisław Tadeusz Dembiński, [w:] Sejmik Województwa Kujawsko-Pomorskiego, http://sejmik.kujawsko-pomorskie.pl [dostęp: 4.06.2021].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

43

DĘBCZYŃSKI Janusz Antoni 1. Biogram Urodził się 13 czerwca 1957 roku we Włocławku. Syn Antoniego i Aleksandry z domu Żeglicz.

Matka pochodziła z Osięcin; nie pracowała zawodowo, zajmowała się wychowaniem dzieci i prowadzeniem domu. Ojciec pochodził z Mielęcina; mistrz murarski.

Janusz Dębczyński ukończył Liceum Zawodowe przy Zespole Szkół Mechanicznych we Włocławku (matura w 1976 roku).

Następnie pracował jako szlifierz narzędziowy w Kujawskiej Fabryce Manometrów (1976–1991); rzecznik prasowy Zarządu Regionu NSZZ „Solidarność” Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej (1991–1998); doradca ds. społecznych Wojewody Włocławskiego (1998); przewodniczący ZR NSZZ „S” Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej (1998–2006); przewodniczący oddziału Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej ZR NSZZ „S” Toruńsko-Włocławskiego (od 2006 roku).

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” w swoim zakładzie pracy (od września 1980 roku).

Uczestniczył w tzw. marszu głodowym, który działacze lokalnej „S” zorganizowali 3 sierpnia 1981 roku przed Urzędem Wojewódzkim we Włocławku jako sprzeciw wobec sytuacji żywnościowej w kraju. Jego uczestnicy przeszli z placu Wolności, poprzez ulicę 3 Maja, Cyganki do placu Kopernika. Była to największa w tym mieście manifestacja uliczna, w której uczestniczyło ok. 3–5 tysięcy osób. W jej trakcie żądano po-

44

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

DĘBCZYŃSKI Janusz Antoni prawy zaopatrzenia, usprawnienia handlu, walki ze spekulacją cen oraz równych praw zrzeszania się dla rolników indywidualnych.

Po wprowadzeniu stanu wojennego kolporter ulotek i pism bezdebitowych na terenie swojego zakładu pracy i miasta (np. rozrzucanie z fiata 126p przed świętem 1 maja); materiały te otrzymywał od Henryka Robaczyńskiego. Uczestnik akcji malowania (wraz z Józefem Maciejewskim) na jezdni napisów, m.in. „Solidarność żyje”, „Precz z komuną”.

Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych we włocławskiej katedrze i kościele św. Józefa (po 1982 roku).

Uczestnik manifestacji zorganizowanej przez środowiska opozycyjne, jaka miała miejsce w pierwszą rocznicę porozumień sierpniowych, 31 sierpnia 1982 roku; rozpoczęła się mszą św. w intencji internowanych; została spacyfikowana przez oddziały MO i ZOMO, które użyły siły fizycznej oraz petard z gazem łzawiącym; zatrzymano wówczas 129 osób, a wobec 105 skierowano wnioski do kolegium ds. wykroczeń.

Uczestnik strajku ostrzegawczego w swoim zakładzie pracy (marzec 1988 roku), po ujawnieniu się struktur „S”. Sekretarz Tymczasowej KZ „S” (przewodniczący Józef Maciejewski); sekretarz KZ „S”; pracownik etatowy zakładowej „S” (1989–1991).

Związkowiec. Przewodniczący Zarządu Regionu „S” Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej (1998–2006), wiceprzewodniczący Zarządu Regionu Toruńsko-Włocławskiego „S” (od 2006 roku) i przewodniczący Oddziału Włocławek ZR Toruńsko-Włocławskiego „S” (od 2006 roku). Delegat na kolejne Krajowe Zjazdy Delegatów NSZZ „S” (1998–2023).

Członek KK NSZZ „S”.

Przewodniczący Komitetu Społecznego Budowy Sieci Gazowych na osiedlu Mielęcin-Michelin we Włocławku (lata 90. XX wieku).

Samorządowiec. Radny Rady Miasta Włocławka (od 1994 roku do dziś) z list: „Porozumienie Samorządowe Centroprawicy” (1994–1998), KWW „Akcji Wyborczej Solidarność” (1998–2001; przewodniczący tego KKW), KWW „Włocławska Wspólnota Samorządowa” (od 2002 roku); przewodniczący tego KKW); KKW Prawo i Sprawiedliwość (od 2014 roku; przewodniczący tego KKW). W Radzie Miasta Włocławka pełnił funkcje: wiceprzewodniczący i przewodniczący Komisji Porządku Prawnego i Publicznego oraz (dwukrotnie) przewodniczący Komisji Rewizyjnej. Przewodniczący Klubu Radnych Prawa i Sprawiedliwości (od 2014 roku). Obecnie: wiceprzewodniczący Rady Miasta Włocławka i członek Komisji Budżetu, Rozwoju i Promocji Miasta oraz Komisji Gospodarki Miejskiej i Ochrony Środowiska.

Przewodniczący Akcji Wyborczej „Solidarność” województwa włocławskiego (1998–2001). Po 2015 roku członek partii Prawo i Sprawiedliwość.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

45

DĘBCZYŃSKI Janusz Antoni Członek Wojewódzkiej Rady Dialogu Społecznego (od 2002 roku). Prezes Klubu Sportowego „Kujawiak” we Włocławku (2005–2007). Doradca wojewody włocławskiego ds. społecznych (1998). Członek Rady Społecznej szpitali w Radziejowie i Włocławku jako reprezentant Wojewody Kujawsko-Pomorskiego. Główny organizator piętnastu Festynów Rodzinnych „Solidarności” we Włocławku, w których uczestniczyło tysiące mieszkańców miasta oraz regionu. Organizator (1995) sympozjum dla radnych gminnych i miejskich diecezji włocławskiej z udziałem krajowego duszpasterza rodzin ks. Kazimierza Kurka w klasztorze w Brdowie; skutkiem obrad było powołanie w 30 gminach komisji ds. rodziny.

Współorganizator obchodów kolejnych rocznic męczeńskiej śmierci bł. ks. Jerzego Popiełuszki na włocławskiej zaporze.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2021)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Janusza Dębczyńskiego.

Opracowania: Profil: Janusz Dębczyński, Rada Miasta Włocławek, https://wloclawek.esesja.pl/ radny/173874/januszadębczyński.htm [dostęp: 12.05.2025].

46

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

DOKURNO (z d. Kołpacka) Bożena Lidia 1. Biogram Urodziła się 16 maja 1928 roku w Toruniu. Córka Bernarda Kołpackiego i Olgi z domu Rebuszko.

Ojciec (ur. 1895) był Pomorzaninem; urodzony we wsi Wielkie Radowiska (k. Brodnicy), gdzie rodzice prowadzili gospodarstwo rolne; najmłodszy z 12 rodzeństwa; po stracie rodziców we wczesnym dzieciństwie, wychowywany przez krewnych; w czasie I wojny światowej wcielony do armii pruskiej; pracował w PZU w Toruniu. Matka (ur.

1900) pochodziła z polskiej rodziny, ze wsi Radoszkowice (w II RP wieś gminna w województwie nowogródzkim; obecnie: w obwodzie mińskim na Białorusi); cała jej rodzina zginęła w czasie przewrotu bolszewickiego w 1917 roku; została przywieziona do Torunia transportem polskich sierot; wychowywana (wraz z gronem innych dzieci z tego samego transportu) przez rodzinę Donimirskich – właścicieli Łysomic; nie pracowała zawodowo; zajmowała się prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci. Rodzice zawarli związek małżeński w 1927 roku w Toruniu; 4 września 1939 roku statkiem ewakuowali się do Brześcia; po dwóch dobach dotarli do Warszawy; w stolicy spędzili okres niemieckiej okupacji; po wojnie powrócili do Torunia.

Bożena Dokurno ukończyła Gimnazjum im. Stefana Żeromskiego w Toruniu (matura w 1948 roku) oraz polonistykę na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1952 roku).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

47

DOKURNO (z d. Kołpacka) Bożena Lidia Następnie pracowała w Liceum Pedagogicznym w Toruniu (1953–1963); Szkole Podstawowej nr 21 w Toruniu (1962–1974); Zakładzie Metodyki Nauczania Literatury i Języka Polskiego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (1962–1990).

Obecnie (od 1988 roku) przebywa na emeryturze.

Syn – ks. Wacław Dokurno (1954–2025) był proboszczem parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Przecznie (k. Torunia); cenionym społecznikiem i duszpasterzem; uczniem ks. Franciszka Blachnickiego i promotorem dzieł tego duchownego; moderatorem Ruchu „Światło-Życie”.

2. Opis działalności Po odmowie zapisania się do PZPR została usunięta z pracy nauczycielki w Liceum Pedagogicznym (1963).

W latach 80. XX wieku należała do grupy osób rozdzielających dary przywożone z zagranicy (ich koordynacją zajmowała się Janina Ochojska) do parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Toruniu-Kaszczorku. Przywiezione dary (żywność, odzież, środki czystości, leki) przyjmowała, segregowała, dzieliła przygotowując paczki dla konkretnych osób i rodzin.

Współpracowała także z działającym przy parafii Wniebowzięcia NMP w Toruniu Diecezjalnym Ośrodkiem Charytatywno-Społecznym w Toruniu, punktem charytatywnym w parafii św. Józefa w Toruniu i punktem wydawania leków w parafii Matki Boskiej Zwycięskiej w Toruniu.

Uczestniczyła w Mszach za Ojczyznę odprawianych w parafii Matki Boskiej Zwycięskiej w Toruniu.

Nie należała do żadnej partii politycznej. Nie była aresztowana ani zatrzymana za swoją działalność opozycyjną.

Członek Towarzystwa Naukowego w Toruniu.

3. Rok przyznania Medalu – 2024 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

48

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

DOKURNO (z d. Kołpacka) Bożena Lidia

5. Bibliografia Źródła: Relacja Bożeny Dokurno.

Opracowania: Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003, wg indeksu.

Pracownicy nauki i dydaktyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1945–1994. Materiały do biografii, S. Kalembka (red.), Toruń 1995, s. 168.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

49

DRĄŻEK (z d. Zejfert) Mirosława 1. Biogram Urodziła się 16 lipca 1960 roku w Skępem. Córka Bronisława Zejferta i Genowefy z domu Zelmachowicz.

Dziadkowie z obojga stron prowadzili swoje gospodarstwa rolne. Ojciec pochodził z Kukowa (k. Sierpca); murarz.

Matka pochodziła z Ligowa (k. Sierpca); ukończyła po wojnie kurs handlowy.

Mirosława Drążek ukończyła Technikum Włókiennicze przy Toruńskiej Przędzalni Czesankowej „Merinotex” (1981).

Następnie pracowała jako brakarz w Toruńskiej Przędzalni Czesankowej „Merinotex”

(1980–1986);

referent

ds. zatrudnienia i płac w Cegielnia Lubicz (1986–2000); Wytwórni Świec w Lubiczu Dolnym (2000–2020).

Obecnie (od 2020 roku) przebywa na emeryturze.

Siostra Leszka Zejferta, działacza opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności W latach 1982–1988 prowadziła działalność w ramach podziemnych struktur NSZZ „Solidarność” na terenie Torunia.

Udostępniała swoje mieszkanie na skład książek podziemnego wydawnictwa „Kwadrat”; w nim także sama składała książki i gazety tzw. drugiego obiegu oraz wykonywała prace introligatorskie dla powyższego wydawnictwa. Działalność tę koordynował jej brat Leszek Zejfert (wówczas – do 1988 roku – mieszkał w tym samym domu, w Lubiczu Dolnym).

50

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

DRĄŻEK (z d. Zejfert) Mirosława W 1984 roku przeprowadzono w domu, w którym mieszkała rewizję; nie znaleziono wówczas żadnych materiałów zakazanych.

Zajmowała się kolportażem nielegalnych wydawnictw na terenie swojego zakładu pracy.

Nie była zatrzymana ani aresztowana za swoją działalność opozycyjną.

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2020) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2020)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Mirosławy Drążek.

Opracowania: Hasło: Mirosława Drążek, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/8e783a4e-b9b9-4e79-b7af-57f91c2bc3e1 [dostęp: 14.01.2025].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

51

DYBOWSKI Wojciech Krzysztof 1. Biogram Urodził się 6 maja 1953 roku w Toruniu. Syn Lucjana i Doroty z domu Ćwiek.

Ojciec był torunianinem; ukończył Akademię

Wychowania

Fizycznego

w Warszawie; napastnik, reprezentant kraju, brązowy medalista (1950 roku), trener (1958–1962; 1963–1964) sekcji hokeja na lodzie wielosekcyjnego Klubu Sportowego „Pomorzanin Toruń”; nauczyciel akademicki w Studium Wychowania Fizycznego i Sportu UMK w Toruniu. Matka urodziła się w Ostrołęce; jej rodzice byli nauczycielami; ukończyła AWF w Warszawie i pracowała jako nauczyciel wychowania fizycznego w Technikum Ekonomicznym w Toruniu i na UMK. Wojciech Dybowski ukończył II Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1972 roku) oraz ekonomię na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1976 roku).

Następnie odbył zasadniczą służbę wojskową (1976); pracował w dziale zaopatrzenia w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” (1977–1982); główny księgowy w Zakładach Przetwórstwa Tworzyw Sztucznych „Koliber” w Chełmży (1982–1984); Przedsiębiorstwie Nasiennictwa Ogrodniczego i Szkółkarstwa w Toruniu (1984–1986); sprzedawca (1986–1988); prowadził własną działalność gospodarczą (od 1990 roku).

Obecnie (od 2018 roku) przebywa na emeryturze.

52

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

DYBOWSKI Wojciech Krzysztof

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” w „Elanie” od jesieni 1980 roku; wybrany przewodniczącym jednej z Komisji Wydziałowych; członek KZ „S”.

Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną w konspiracji.

Należał do grupy osób (z polecenia Jerzego Wiśniewskiego, współpracując m.in. z Ireną Białą i Teresą Łuczak) regularnie zajmującej się przygotowywaniem i kolportażem książek drugiego obiegu, kartek okolicznościowych, kalendarzy i innych wydawnictw bezdebitowych, dostarczanych następnie do wyznaczonych mieszkań i rozprowadzanych do zakładów pracy i innych środowisk w regionie toruńskim; co ok.

2 tygodnie (1982–1988) materiały te przewoził z pomocą zaprzyjaźnionych taksówkarzy, a także swoim autem (marki Syrena 105L), po Toruniu. Działalność ta była prowadzona w ramach struktury Regionalnej Komisji Wykonawczej NSZZ „Solidarność” Regionu Toruńskiego.

W związku z prowadzoną działalnością, w sierpniu 1982 roku, Służba Bezpieczeństwa dokonała przeszukania w jego miejscu zamieszkania.

Odsunięty od obowiązków, po 3 miesiącach pracy bez przydziału obowiązków, zmienił miejsce pracy (sierpień 1982 roku), z pomocą zaprzyjaźnionych działaczy „S”.

Uczestniczył w konspiracyjnych szkoleniach, w ramach Wszechnicy Związkowej, odbywających się w prywatnym mieszkaniu małżeństwa Teresy i Piotra Sługockich (1982–1983).

Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę sprawowanych przez ks. Stanisława Kardasza w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Krzyż Wolności i Solidarności (2020) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2021)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

53

DYBOWSKI Wojciech Krzysztof

5. Bibliografia Źródła: Relacja Wojciecha Dybowskiego.

Opracowania: Biogram: Wojciech Dybowski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/de988f8a-542c-4ecd-916b-dc4cd54a4032 [dostęp: 4.09.2024].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

54

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 1 – Uroczystości rocznicowe podpisania porozumień Okrągłego Stołu w Toruniu; 3 czerwca 2009 r. (fot. Andrzej Goiński dla Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego [dalej: UMWKP)

Fot. 2 – Uroczystości rocznicowe podpisania porozumień Okrągłego Stołu w Toruniu; 3 czerwca 2009 r. (fot. Andrzej Goiński dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

55

Fot. 3 – Koperty z „poczty obozowej” internowanych w Strzebielinku; 1982 r. (zbiory prywatne)

Fot. 4 – Koperty z „poczty obozowej” internowanych w Strzebielinku; 1982 r. (zbiory prywatne)

56

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 5 – Uroczystości rocznicowe podpisania porozumień Okrągłego Stołu w Toruniu; 3 czerwca 2009 r. (fot. Andrzej Goiński dla UMWKP)

Fot. 6 – Uroczystości rocznicowe podpisania porozumień Okrągłego Stołu w Toruniu; 3 czerwca 2009 r. (fot. Andrzej Goiński dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

57

Fot. 7 – Koperty z „poczty obozowej” internowanych w Strzebielinku; 1982 r. (zbiory prywatne)

Fot. 8 – Koperty z „poczty obozowej” internowanych w Strzebielinku; 1982 r. (zbiory prywatne)

58

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 9 – Uroczystości rocznicowe podpisania porozumień sierpniowych w Przysieku; Górsk, 30 sierpnia 2024 r. (fot. Mikołaj Kuras dla UMWKP)

Fot. 10 – Uroczystości rocznicowe podpisania porozumień sierpniowych w Przysieku; Górsk, 30 sierpnia 2024 r. (fot. Mikołaj Kuras dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

59

Fot. 11 – Koperty z „poczty obozowej” internowanych w Strzebielinku; 1982 r. (zbiory prywatne)

Fot. 12 – Koperty z „poczty obozowej” internowanych w Chełmnie; 1982 r. (zbiory prywatne)

60

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

FIJAŁKOWSKI Stanisław 1. Biogram Urodził się 2 kwietnia 1938 roku we wsi Michałowo (powiat Aleksandrów Kujawski). Syn Jana i Anieli z domu Brożek.

Stanisław

Fijałkowski

ukończył

Technikum Przemysłu Spożywczego w Inowrocławiu oraz studia wyższe w zakresie ekonomiki i organizacji przemysłu chemicznego na Wydziale Inżynieryjno-Ekonomicznym

Przemy-

słu Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu (dyplom inżynierski w 1977 roku).

Odbył zasadniczą służbę wojskową (1958–1959). Następnie pracował w Janikowskich Zakładach Sodowych w Janikowie (1960); Bydgoskich Zakładach Roszarniczych, zakład w Pakości (1961); Kujawskich Zakładach Przemysłu Lniarskiego w Pakości (1962–1963); Przedsiębiorstwie Państwowym Kolejowe Zakłady Nawierzchniowe w Bydgoszczy (1964–1968); ekonomista w dziale normowania produkcji Inowrocławskich Kopalni Soli (1973–1991).

Od 1991 roku przebywał na emeryturze.

Zmarł 12 lipca 2019 roku w Bydgoszczy. Jego grób znajduje się na cmentarzu św. Józefa w Inowrocławiu.

2. Opis działalności Włączył się w organizowanie zakładowych struktur NSZZ „Solidarność” (wrzesień 1980 roku); członek KZ „S”; skarbnik KZ „S” (od 1 grudnia 1981 roku).

Delegowany do składu MKZ w Inowrocławiu; wiceprzewodniczący MKZ (od 11 października 1980 roku).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

61

FIJAŁKOWSKI Stanisław Członek ZR Bydgoskiego NSZZ „S” (1981). Przewodniczący Komisji Branżowej NSZZ „S” (1981).

Należał do najaktywniejszych inowrocławskich związkowców w okresie tzw. karnawału „Solidarności” w Inowrocławiu. Wspólnie z ks. Ryszardem Pruczkowskim odwiedzał związkowców w innych zakładach pracy, dodając im otuchy w chwilach zwątpienia.

Organizował współpracę z rolnikami indywidualnymi i rodzącym się NSZZ RI „Solidarność”. Wspierał protest rolników w inowrocławskiej siedzibie ZSL, w kwietniu 1981 roku.

Współorganizator delegacji rolników inowrocławskich (wraz ze Zbigniewem Gedowskim, Piotrem Bartoszcze, Józefem Dernogą) do Katowic (marzec 1981 roku) w celu uzgodnienia z katowickim MKZ dostaw węgla w zamian za dostawy mięsa.

Dzięki jego wysiłkom ufundowany został sztandar NSZZ „Solidarność” w Inowrocławskich Kopalniach Soli. Przewodniczący Komitetu Organizacyjnego poświęcenia sztandaru IKS (18 grudnia 1990 roku).

W okresie stanu wojennego niósł pomoc internowanym w Potulicach oraz rodzinom internowanych.

Nie był zatrzymany ani aresztowany za swoją działalność opozycyjną.

3. Rok przyznania Medalu – 2025 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • inżynier górnictwa III stopnia (1977) • Brązowy Krzyż Zasługi (1978) • inżynier górnictwa II stopnia (1982) • Srebrny Krzyż Zasługi (1984) • Złoty Krzyż Zasługi (1989) • inżynier górnictwa I stopnia (1990) • Zasłużony Pracownik Inowrocławskich Kopalni Soli (1991)

5. Bibliografia Źródła: Relacja żony Włodzimiery Fijałkowskiej.

Opracowania: Gonera W., NSZZ „Solidarność” w Inowrocławiu (1980–1981), Inowrocław 2021, s. 96–98, 112–114, 153, 180, 189, 245.

62

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

GEDOWSKI Zbigniew 1. Biogram Urodził się 22 stycznia 1951 roku w Inowrocławiu. Syn Alfonsa i Zofii z domu Woźniak.

Matka pochodziła z Radziejowa; nie pracowała zawodowo; zajmowała się prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci. Ojciec pochodził z Tczewa; pracował w spółdzielni ogrodniczej w Radziejowie i Inowrocławiu.

Zbigniew Gedowski ukończył Technikum Mechaniczne w Inowrocławiu (1969).

Następnie pracował w Sanatorium Kolejowym w Inowrocławiu (1969– 1970); odbył zasadniczą służbę wojskową i szkołę podchorążych w Jeleniej Górze (1971–1974); pracował w przedsiębiorstwie „Montokwas” w Katowicach (1974–1975); kontroler jakości, mechanik i kierowca w Inowrocławskich Zakładach Metalowych „Inoterma-Domgos” (1975–1982); wyemigrował do USA (1983–2006).

Zmarł 19 kwietnia 2024 roku w Inowrocławiu. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym parafii św. Józefa w Inowrocławiu.

2. Opis działalności W sierpniu 1980 roku zorganizował strajk w IZM „Inoterma-Domgos”; przewodniczący Komitetu Strajkowego.

Inicjator powołania zakładowych struktur „S” w jego miejscu pracy; przewodniczący Komitetu Założycielskiego „S”; przewodniczący KZ „S” (od grudnia 1980 roku).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

63

GEDOWSKI Zbigniew Organizator pierwszego zebrania miejskich struktur NSZZ „Solidarność” w Inowrocławiu. Przewodniczący MKZ w Inowrocławiu (od listopada 1980 roku do września 1981 roku; pierwszym przewodniczącym MKZ był Edward Duraj). Przewodniczący komisji ds. rozwiązywania problemów ludzkich i miasta (od listopada 1980 roku).

Zaangażował się we wspieranie „Solidarności” młodzieżowej w mieście; współtwórca (wrzesień 1980 roku) Związku Młodzieży Szkolnej „S” w Inowrocławiu (przewodniczącym był Jarosław Brejza).

Jeden z inicjatorów powstania – wraz z m.in. braćmi Piotrem i Romanem Bartoszcze, Tadeuszem Ptaszyńskim, Tadeuszem Kwiatoniem i Mirosławem Fołdą – Międzygminnego Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarności Chłopskiej” (w świetlicy przy ul. Staszica w Inowrocławiu); współpracownik inowrocławskich struktur NSZZ „Solidarność Chłopska” oraz NSZZ RI „S”. Negocjator podczas strajku w Kombinacie Rolnym w Kobylnikach (grudzień 1980 roku). Jeden z organizatorów rolniczej blokady ulicy Fornalskiej w Inowrocławiu, w dniu 22 stycznia 1981 roku. Uczestnik zorganizowanej 8 lutego 1981 roku w bazylice św. Wincentego á Paulo w Bydgoszczy mszy św., po której ok. 8 tysięcy osób przeszło z bazyliki na Stary Rynek (tzw. marsz kosynierów) w sprawie braku decyzji o rejestracji „S” RI. Brał udział w manifestacji chłopskiej 12 lutego 1981 roku przy pomniku powstańców wielkopolskich w Inowrocławiu. Współorganizator i uczestnik strajku głodowego działaczy „Solidarności Chłopskiej”, który miał rozpocząć się 7 lutego w kościele pw. Zwiastowania NMP w Inowrocławiu (nie doszedł do skutku).

Współorganizator delegacji rolników inowrocławskich (wraz ze Stanisławem Fijałkowskim, Piotrem Bartoszcze, Józefem Dernogą) do Katowic (marzec 1981 roku) w celu uzgodnienia z katowickim MKZ dostaw węgla w zamian za dostawy mięsa.

Uczestnik (oddelegowany do ochrony) Zjazdu Zjednoczeniowego związków zawodowych rolników w Poznaniu (w dniach 8–9 marca 1981 roku). Uczestnik strajku okupacyjnego rolników, który odbył się w dniach 16 marca – 17 kwietnia 1981 roku w budynku Wojewódzkiego Komitetu Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego w Bydgoszczy (por. IPN By 069/1376, t. 2).

Współorganizator i uczestnik strajku okupacyjnego (zajęto gmach ZSL przy ul. Solankowej w Inowrocławiu), który przeprowadzono 16–17 kwietnia 1981 roku w Inowrocławiu. Celem ostatniego z wymienionych było wsparcie protestujących w tym samym czasie w Bydgoszczy działaczy „S” RI. Strajk inowrocławski przyczynił się do podjęcia rozmów przez komisję rządową ze strajkującymi w Bydgoszczy i podpisania (17 kwietnia) porozumienia bydgoskiego, torującego drogę do rejestracji NSZZ RI „S”.

64

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

GEDOWSKI Zbigniew Przedstawiciel rolników w rozmowach z wojewodą w sprawie porozumień rzeszowsko-ustrzyckich (sierpień 1981 roku), następnie organizator i uczestnik akcji zaorywania ziemi (23 sierpnia 1981 roku) należącej do RSP „Zgoda” w Janikowie oraz PGR Kruśliwiec.

Internowany 13 grudnia 1981 roku, został osadzony w ośrodku odosobnienia w Potulicach. Zwolniony 9 marca 1982 roku (por. IPN By 97/27).

Po odzyskaniu wolności kontynuował działalność opozycyjną, organizując struktury konspiracyjne w Inowrocławiu.

Zaangażował się w działalność Ogólnopolskiego Komitetu Oporu Rolników „S”.

W lutym 1983 roku uczestnik – wraz z m.in. Witoldem Hatką – rekolekcji dla rolników w klasztorze Karmelitów Bosych w Czernej (koło Krakowa).

Ukrywał się przed aresztowaniem (od lipca 1982 roku do kwietnia 1983 roku), m.in. w klasztorze sióstr zakonnych w Topólnie. Po ujawnieniu się aresztowany i zmuszony do zapłacenia odszkodowania RSP „Zgoda” za udział w akcji zaorywania ziemi z sierpnia 1981 roku.

W sierpniu 1983 roku wyemigrował do USA. Pozostawał w kontakcie z Witoldem Hatką, Tadeuszem Kątkiem, Stanisławem Bańczykiem (po 1985 roku). W 2006 roku powrócił do Polski. Współzałożyciel Konfederacji Polaków w Ameryce (1989).

Doradzał związkowcom z Inowrocławskich Kopalni Soli „Solino” podczas ich konfliktu z władzami zakładu (2006).

Inwigilowany w ramach sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Zdrój” dotyczącej przerwy w pracy w IZM „Inoterma-Domgos” (materiały zniszczono 25 stycznia 1990 roku); jako główny figurant SOS kryptonim „Pogromca”, za podejmowaną działalność związkową w swoim miejscu pracy (sprawę zamknięto w 1983 roku; materiały zniszczono 24 stycznia 1990 roku); jego nazwisko pojawia się w aktach spraw obiektowych prowadzonych w sprawie różnych aktywności opozycyjnych w Inowrocławiu i Bydgoszczy.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal „Założyciel Związku” NSZZ „S” (1981) • Krzyż Wolności i Solidarności (2013) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2021)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

65

GEDOWSKI Zbigniew

5. Bibliografia Źródła: IPN By 069/1357, t. 2 - Materiały dotyczące członków NSZZ „Solidarność” z terenu woj. bydgoskiego internowanych w czasie stanu wojennego w ramach rozpracowania operacyjnego kryptonim „Gotowość” / „Gniazdo”.

IPN By 069/1376, t. 2 - Sprawa obiektowa kryptonim „Spółdzielnia” dot. operacyjnego zabezpieczenia Wojewódzkiego Związku Gminnych Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Bydgoszczy wraz z zrzeszonymi w nim zakładach i spółdzielniach z terenu województwa bydgoskiego.

IPN By 077/492 - Sprawozdania, oceny i informacje Wydziału III „A” KW MO w Bydgoszczy dot. sytuacji operacyjno-politycznej w woj. bydgoskim w latach 1979–1981.

IPN By 97/27 - Akta osobowe internowanego dot. Zbigniew Gedowski, imię ojca: Alfons, ur. 22-01-1951 r., osadzonego za to, że może nakłaniać załogi zakładów pracy do nieprzestrzegania prawa i występowania przeciwko zarządzeniom władz, na podstawie art. 42 dekretu z dnia 12-12-1981 r. o stanie wojennym.

Relacja brata Romana Gedowskiego.

Opracowania: Amonowicz M., Nie żyje legenda inowrocławskiej Solidarności. Odszedł Zbigniew Gedowski, serwis internetowy „ki24.pl”, https://ki24.info/pl/572_ludzie/37656_nie-zyje-legenda-inowroclawskiej-solidarnosci-odszedl-zbigniew-gedowski.html [dostęp: 4.08.2024].

Derdowski K., Słownik opozycji demokratycznej regionu bydgoskiego 1980–1989, Warszawa 2008, s. 35–36.

Gonera W., NSZZ „Solidarność” w Inowrocławiu (1980–1981), Inowrocław 2021.

Grysińska-Jarmuła K., Zbigniew Gedowski, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/15916,Gedowski-Zbigniew.html [dostęp: 4.08.2024].

Hasło: Zbigniew Gedowski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip. ipn.gov.pl/informacje/54438 [dostęp: 4.08.2024].

Hasło: Zbigniew Gedowski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/72c1390a-078f-460e-8f15-017e8e3ac3e0 [dostęp: 4.08.2024].

Hasło: Zbigniew Gedowski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/f3f1c0d7-1a32-4038-9bc4-7c108faa2ef9 [dostęp: 4.06.2024].

Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010.

Pożegnaliśmy Gedowskiego, NSZZ „Solidarność” Region Toruńsko-Włocławski, http:// www.solidarnosc.org.pl/torun/pozegnalismy-gedowskiego/ [dostęp: 4.08.2024].

66

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

GRZYBOWSKI Stefan Andrzej 1. Biogram Urodził się 18 maja 1953 roku w Bydgoszczy. Syn Alojzego i Anny z domu Nowickiej.

Oboje rodzice pochodzili ze wsi. Ojciec – ze wsi Bachorce (k. Kruszwicy); pracownik Urzędu Gminy w Osielsku.

Matka – z Osielska; nie pracowała zawodowo; zajmowała się prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci.

Stefan Grzybowski ukończył zasadniczą szkołę zawodową przy Zakładach Radiowych „Eltra” w Bydgoszczy w zawodzie ślusarz (1970).

Następnie odbył zasadniczą służbę wojskową w Bemowie i Jarominie (k. Trzebiatowa) (1972–1974); pracował w Zakładach Radiowych „Eltra” w Bydgoszczy (1968–2013).

Obecnie (od 2013 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy, od września 1980 roku.

Okazjonalnie kolportował ulotki i pisma bezdebitowe wśród znajomych na terenie swojego wydziału – Mechaniczny.

Uczestnik manifestacji w pierwszą rocznicę porozumień sierpniowych 1982 roku na bydgoskim Rynku; w ich trakcie zatrzymany na ul. Gdańskiej róg Cieszkowskiego; przewieziony do ZK w Koronowie; uwięziony na 12 godzin; następnie na komendę MO przy ul.

Poniatowskiego w Bydgoszczy na kolejne 12 godzin. Stawiony przed Kolegium ds. Wykroczeń przy Prezydencie Miasta Bydgoszczy; sprawę oddalono; został zwolniony do domu.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

67

GRZYBOWSKI Stefan Andrzej Jeden z 304 rezerwistów powołanych w pierwszych dniach listopada 1982 roku, następnie rozlokowanych na poligonie 9. Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie [JW 1636], wezwanych – oficjalnie – do odbycia trzymiesięcznego szkolenia dla podoficerów i szeregowych rezerwy, faktycznie zaś w celu izolacji osób uznanych przez władze za „szczególnie niebezpieczne” w czasie wprowadzania ustawy o związkach zawodowych, delegalizującej „S”. Wojskowy Obóz Internowania na Kępie Panieńskiej pod Chełmnem był obozem polowym, wybudowanym na wale wiślanym (poza obszarem jednostki), pilnowanym przez WSW. Przetrzymywani tam działacze „S” jako rezerwiści prowadzili szereg prac ziemnych, w tym budowę mostu pontonowego na Wiśle; nigdy nie wydano im prawdziwej broni. Formą represji, poza izolacją właściwą dla internowania, były również warunki bytowe (niedogrzane namioty użytkowane w okresie jesienno-zimowym, brak opieki lekarskiej, brak prawa do widzeń, cenzura korespondencji, bicie, dodatkowe kary więzienia). Grzybowski został powołany do odbycia „ćwiczeń” w Chełmnie 28 października 1982 roku; przybył na miejsce 5 listopada 1982 roku; został przydzielony do 6. Kompanii Pontonowej. Uważa, że bezpośrednią przyczyną jego internowania była próba władz zablokowania (czterogodzinnego) strajku generalnego przygotowywanego na dzień 10 listopada. Tadeusz Antkowiak, inny z internowanych w WOI w Chełmnie, tak wspomina czas internowania: Gdy tylko założyliśmy mundury, przy każdej okazji kadra dawała nam do zrozumienia, że nasz pobyt w wojsku pozwolił na uwolnienie społeczeństwa i współpracowników w zakładach od wichrzycieli. Padało w stosunku do nas słowo „ekstrema”. Pobyt pod namiotami w okresie listopadowych deszczy i deszczu ze śniegiem nie był oczywiście rzeczą przyjemną […]. Dodatkowo przygnębiająco działało na nas bezsensowne wykonywanie prac fizycznych. Przerzucaliśmy piasek z jednej pryzmy na drugą osiem godzin albo przekopywaliśmy brzeg Wisły, by na skarpę mógł wjechać czołg, a później powtórne zasypywanie wjazdu. Zajęcia te niewiele miały wspólnego z przeszkoleniem wojskowym sapera, poza faktem, że z obozu byliśmy wyprowadzani obładowani atrapami min przeciwczołgowych. […] Charakter jednostki i naszej izolacji pokazuje również sposób, w jaki obóz opuściliśmy. Grupa, z którą miałem wyjechać, została zgromadzona o godzinie 23 w sali gimnastycznej. Żołnierze ustawili nas w jednym rogu pomieszczenia kolejno, po rozebraniu się do naga, delikwent wędrował do przeciwległego rogu sali. Tam znajdowały się nasze ubrania cywilne (cyt. za: A. Kazański, oprac., Perfidna forma internowania, s. 25). Zwolniony z internowania 2 lutego 1983 roku.

Nie zaangażował się w działalność konspiracyjną ani struktury odrodzonej „S”.

Członek-założyciel Stowarzyszenie Osób Internowanych „Chełminiacy 1982” (od 2008 roku); obecnie skarbnik i członek Zarządu.

68

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

GRZYBOWSKI Stefan Andrzej

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2012) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2017) • Medal „Pro Patria” (2017)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Stefana Grzybowskiego.

Opracowania: Hasło: Stefan Grzybowski, Instytut Pamięci Narodowej, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/informacje/607824 [dostęp: 4.09.2024].

Majchrzak G., Inteligentna forma internowania. Ćwiczenia i powołania do Ludowego Wojska Polskiego jako forma represji po 13 grudnia 1981 r., Warszawa 2016.

Osiński K. (red.), Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010.

Pawłowski P., Trzystu z Kępy Panieńskiej. Monografia wojskowego obozu internowania dla działaczy „Solidarności” na poligonie wodnym w Chełmnie (5 listopada 1982–2 lutego 1983), Koszalin 2008.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

69

HARTWIG Julia 1. Biogram Urodziła się 14 sierpnia 1921 roku w Lublinie. Córka Ludwika Hartwiga i Marii z domu Biriuk.

Ojciec był Polakiem wyznania katolickiego; matka – Rosjanką wyznania prawosławnego. Rodzice do 1918 roku przebywali w Rosji, gdzie ojciec prowadził w Moskwie od 1909 roku zakład fotograficzny. Rodzina ta uciekła przed rewolucją bolszewicką 1917 roku; osiadła w Lublinie, gdzie ojciec także prowadził zakład fotograficzny.

Jej brat Walenty Hartwig, jest uznawany za pioniera polskiej endokrynologii.

Julia Hartwig ukończyła Państwowe Gimnazjum Żeńskie (dziś: III Liceum Ogólnokształcące) im. Unii Lubelskiej w Lublinie (matura w 1939 roku).

Po zakończeniu II wojny światowej przebywała (1947–1950) we Francji na stypendium rządu francuskiego i pracowała w Ambasadzie Polskiej w Paryżu; przebywała w Stanach Zjednoczonych Ameryki (1970–1974), była uczestnikiem International Writing Program, a następnie wykładowcą Drake University; przez kilkanaście lat współpracowała z Polskim Radiem, tworząc scenariusze słuchowisk dla dzieci.

Zmarła 13 lipca 2017 roku w Pensylwanii (USA). Jej grób znajduje się na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Poetka, pisarka, eseistka, tłumaczka z języka francuskiego i angielskiego, autorka wielu tomów poetyckich, wstępów do albumów Edwarda Hartwiga, książek dla dzieci. Zadebiutowała w międzyszkolnym piśmie literackim „W Słońce” (1936). Członek Związku Literatów Polskich (1945–1983), polskiego Pen Clubu (od 1956 roku), Stowa-

70

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

HARTWIG Julia rzyszenia Pisarzy Polskich (od 1999 roku; w latach 1990–1999 wiceprezes; po 2014 roku – honorowy prezes).

2. Opis działalności W okresie II wojny światowej – według przekazów rodzinnych – uczestniczyła w konspiracji, będąc łączniczką Armii Krajowej. Rozpoczęła także studia (kurs romanistyki i polonistyki) w tajnym Uniwersytecie Warszawskim (1942–1944); które po zakończeniu wojny kontynuowała na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim i Uniwersytecie Warszawskim. Studiowała także literaturę francuską w Paryżu (1947–1950).

W kolejnych latach publikowała wiersze oraz przekłady z literatury francuskiej i recenzje na łamach „Nowej Kultury”, „Świata”, „Poezji”. Po powrocie do kraju ze Stanów Zjednoczonych Ameryki opublikowała zbiory poezji własnej i tłumaczonej z innych języków, „Dziennik amerykański” i „Zawsze powroty” z okresu pobytu w USA, monografię Apollinaire’a i Gérarda de Nerval oraz eseje i tomy prozy, a także – wraz z mężem Arturem Międzyrzeckim (1922–1996; ślub w 1954 roku) – „Antologię poezji amerykańskiej” tłumaczenia wierszy i prozy Guillaume Apoillinaire’a oraz „Listy” Rimbauda.

Utwory Julii Hartwig były tłumaczone na języki: francuski, angielski, niemiecki, włoski, rosyjski, grecki, węgierski, fiński, litewski, serbski, holenderski, flamandzki.

Była czterokrotnie nominowana do Nagrody Literackiej Nike. Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN” wydał 40 numer czasopisma „Scriptores” w całości poświęcony lubelskiemu okresowi życia Julii Hartwig (2011).

Po wydarzeniach marcowych 1968 roku podpisała protest, w którym domagano się przywrócenia przedstawienia „Dziadów” w reżyserii Kazimierza Dejmka na deski Teatru Narodowego w Warszawie. Dokument ten powstał w kręgu Związku Literatów Polskich, którego jej mąż Artur Międzyrzecki był wówczas wiceprezesem. Z tego powodu oboje zostali objęci zakazem druku.

Jedna z sygnatariuszy „Memoriału 101” (1976), będącego protestem polskich intelektualistów przeciw projektowanym zmianom w Konstytucji PRL. Uczestniczyła w spotkaniach opozycjonistów. Jedno z nich (w nocy z 23 na 24 marca 1978 roku) zapamiętano następująco: Kazimiera i Andrzej Kijowscy, Adam Michnik, Maciej Rayzacher, Jerzy Turowicz oraz młoda studentka, Elżbieta Krawczyk – współpracowniczka KOR-u, która przywiozła materiały dla Michnika, byli gośćmi na kolacji u Julii Hartwig i Artura Międzyrzeckiego […]. Wcześniej do Artura Międzyrzeckiego zadzwonił Michnik, pytając, czy na kolacji będzie Jerzy Turowicz, którego chciał zapytać o stosunek Kościoła do powstającej opozycji. Ponieważ telefon Międzyrzeckich był na podsłuchu, ubecja już dużo wcześniej ustawiła samochody pod domem na Marszałkowskiej. Julia Hartwig Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

71

HARTWIG Julia opowiada, że kiedy goście wyszli, a ona otworzyła okno, żeby wyleciał dym papierosów, zobaczyła kilku tęgich facetów w kożuchach, jak rzucają się na Michnika, a w jego obronie wyskakuje Kijowski i zaczyna się szarpać z ubekami, usiłując wyciągnąć z ich rąk Michnika.

Tak więc cała trójka – Kijowski, Michnik i Elżbieta Krawczyk zostali aresztowani i wywiezieni na Komendę MO. Elżbieta Krawczyk następnego dnia rano około dziesiątej zjawiła się w domu Międzyrzeckich, w nie najlepszym stanie psychicznym, zmęczona i brudna. Została ugoszczona, nakarmiona (cyt. za: W. Bartoszewski, I. Smolka, A. Pomorski, Mój Pen Club, Warszawa 2013).

W 1979 roku wyjechała ponownie do USA, na zaproszenie Departamentu Stanu.

W 1988 roku została członkiem Komitetu Obywatelskiego przy Przewodniczącym NSZZ „Solidarność” Lechu Wałęsie. Uczestniczyła w zorganizowanym z inicjatywy tego gremium Niezależnym Forum Kultury (1989).

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Nagroda Fondation d’Hautvilliers „Prix de Traduction” (Francja 1978) • Nagroda Polskiego Pen Clubu (1979, 1997) • Nagroda Wilder Prize (USA, 1986) • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1997) • Nagroda Ministra Kultury „Za całokształt twórczości” (2001) • Nagroda Wielka Fundacji Kultury (2003) • Medal „Gloria Artis” (2005) • Order Narodowy Legii Honorowej V klasy (Francja, 2007) • Nagroda Polskiego Pen Clubu im. J. Parandowskiego (2009) • Honorowy Obywatel Miasta Lublina (2009) • Nagroda im. Wisławy Szymborskiej za tom „Zapisane” (2014) • Doktor honoris causa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (2015) • Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2015) • Order Narodowy Legii Honorowej IV klasy (Francja, 2016)

5. Bibliografia Źródła: Julia Hartwig. „Już w szkole mówili o mnie: Jula-poetka”, kanał Polskiego Radia w serwisie youtube.com, https://www.youtube.com/watch?v=WPlF1ab6U0M [dostęp: 12.06.2024].

72

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

HARTWIG Julia

Opracowania: Hasło: Julia Hartwig, Instytut Książki, https://instytutksiazki.pl/literatura,8,indeks-autorow-i-autorek,26,julia-hartwig,838.html?filter= [dostęp: 12.06.2024].

Hasło: Julia Hartwig – życiorys, Ośrodek „Brama Grodzka ‐ Teatr NN”, https://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/julia-hartwig-zyciorys/ [dostęp: 12.06.2024].

JULIA HARTWIG, film dokumentalny, reż. A. Kulik, Polska 1994.

Hasło: Julia Hartwig, Polska poezja współczesna. Przewodnik encyklopedyczny, https:// przewodnikpoetycki.amu.edu.pl/encyklopedia/julia-hartwig/ [dostęp: 12.06.2024].

Kowalczyk J.R., Julia Hartwig, strona internetowa „Culture.pl”, https://culture.pl/pl/ tworca/julia-hartwig [dostęp: 12.06.2024].

Legeżyńska A., Hartwig. Wdzięczność, Łódź 2017.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

73

HATNA Marianna Ewa 1. Biogram Urodziła się 16 lipca 1954 roku w Chełmnie. Córka Romualda Hatnego i Heleny z domu Kijak.

Ojciec pochodził ze wsi Wężerów (powiat krakowski); w czasie II wojny światowej wywieziony do Karlowych Warów, gdzie pracował przymusowo u niemieckiego właściciela; do 1961 roku był oficerem (w stopniu kapitana) Wojska Polskiego; taksówkarz; prowadził działalność ogrodniczą. Matka pochodziła z Kolna; pracowała jako bufetowa w klubie oficerskim; prowadziła działalność ogrodniczą w Chełmnie.

Marianna Hatna ukończyła Technikum Mechaniczne w Chełmnie (matura w 1975 roku).

Następnie pracowała jako konstruktor wyrobów i oprzyrządowania w Fabryce Akcesoriów Meblowych w Chełmnie (1975–2015).

Obecnie (od 2015 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek „S” w swoim miejscu pracy, od jesieni 1980 roku.

W stanie wojennym kierownik oddziału w „FAM” Roman Malinowski rozpoczął działalność konspiracyjną. Po śmierci pracownika „FAM” Stanisława Szypera (zmarł w 1982 roku), przygotowała (po licznych odmowach innych) wiązankę pogrzebową, z biało-czerwoną szarfą i napisem „W Pamięci Solidarni” (autorstwa Marka Ląkierta).

74

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

HATNA Marianna Ewa Kolportowała ulotki i pisma bezdebitowe; pozyskiwała je od Jadwigi Magińskiej, która przywoziła ją z Torunia; odbierało ją dwóch nieznanych z nazwiska mężczyzn; rozprowadzała także druki bezdebitowe samodzielnie, na terenie swojego zakładu pracy.

Zbierała składki wśród członków zakładowej „S” przeznaczone na wsparcie osób internowanych i ich rodzin, które następnie wrzucała do specjalnie oznaczonej do tego celu skrzynki znajdującej się w chełmińskiej farze, z adnotacją na kopercie numeru zakładu pracy – CH2. Prowadziła zbiórki funduszy na rzecz aresztowanego Marka Ląkierta oraz zwalnianych z chełmińskiego „Ursusa”.

Uczestniczyła w Mszach za Ojczyznę odprawianych przez ks. Jana Kujaczyńskiego w kościele Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Chełmnie oraz ks. Stanisława Kardasza w toruńskim kościele Matki Boskiej Zwycięskiej.

Nie była zatrzymana ani aresztowana za swoją działalność opozycyjną.

Wspomagała działalność Komitetu Obywatelskiego „S” w Chełmnie, koordynującego kampanię parlamentarną kandydatów opozycyjnych, w czasie tzw. wyborów kontraktowych 1989 roku.

Członek odnowionych struktur zakładowych „S” w swoim miejscu pracy; skarbnik; członek KZ „S”. Etatowy pracownik biura „S” w swoim zakładzie pracy (1989–1995).

Delegat na WZD NSZZ „S” Regionu Toruńskiego.

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal Honorowy 20-lecia „S” Regionu Toruńskiego (2000) • Medal Honorowy 30-lecia „S” Regionu Toruńskiego (2010) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2019)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Marianny Hatnej.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

75

HEJNA Jan 1. Biogram Urodził się 16 września 1941 roku we wsi Pokrzywnik (powiat lipnowski).

Syn NN i Stanisławy z domu Hejna.

Jan Hejna ukończył zasadniczą szkołę zawodową w Toruniu (w 1960 roku).

Następnie pracował w Zakładach Chemicznych „Zachem” w Bydgoszczy (1960–1963); Zakładach Celulozowo-Papierniczych we Włocławku (1963– 1989); przebywał na rencie zdrowotnej (1984–2001).

Obecnie (od 2001 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Jeden z pięciu założycieli zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy; przewodniczący Komitetu Założycielskiego „S”; przewodniczący Komisji Zakładowej „S” (od stycznia 1981 roku). Członek MKZ „S” we Włocławku.

Przewodniczący Komitetu Strajkowego organizującego całodzienne (27 marca 1981 roku) pogotowie strajkowe w swoim zakładzie pracy po wydarzeniach Bydgoskiego Marca 1981 roku.

Zarejestrowany 14 października 1980 roku do sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Grupa” (nr rej. WI 3486) z powodu podejrzeń, że usiłował doprowadzić do przerw w pracy w ZCP we Włocławku. Był jednym z organizatorów NSZZ „Solidarność” w tym zakładzie oraz z powodu jego aktywnej działalności w NSZZ „Solidarność” (materiały zniszczono 18 grudnia 1989 roku).

Zatrzymany w swoim mieszkaniu 13 grudnia 1981 roku ok. godziny 2.45. Internowany do dnia 15 stycznia 1982 roku w ośrodku odosobnienia we Włocławku-Mielę-

76

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

HEJNA Jan cinie (por. IPN By 88/67); zwolniony po podpisaniu zobowiązania do przestrzegania prawa stanu wojennego. Nie podjął działalności konspiracyjnej.

Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych przez ks. Zbigniewa Szygendę w kościele katedralnym we Włocławku (1982–1984).

Po zwolnieniu z internowania był nadal inwigilowany przez Służbę Bezpieczeństwa. Kilkukrotnie wzywany i przesłuchiwany na komendzie MO w związku z podejmowaną działalnością opozycyjną (przesłuchiwany m.in. w kwietniu 1982 roku w sprawie kazania ks. Z. Szygendy); na terenie zakładu pracy przeprowadzano z nim tzw. rozmowy profilaktyczno-ostrzegawcze (1982–1983).

Członek odroczonych struktur zakładowych „S” (1989); zastępca przewodniczącego KZ „S” (od 17 czerwca 1989 roku do 29 września 1990 roku).

Nigdy nie był członkiem partii politycznej.

3. Rok przyznania Medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2014) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Jana Hejny.

Opracowania: Biogram: Hejna Jan, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov. pl/persons/view/d7b5be99-b8f8-4e41-9ba0-942b7405999b [dostęp: 11.07.2024].

Brzeziński P., Filip K., Hałagida I., Kazański A., Maniewska K., Nawrocki K., Osiński K., Wojtowicz P., „Trzynastego grudnia roku pamiętnego…” Internowania w stanie wojennym z powodów politycznych z województw bydgoskiego, elbląskiego, gdańskiego, słupskiego, toruńskiego i włocławskiego, Bydgoszcz–Gdańsk 2011.

Hasło: Jan Hejna, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/ informacje/16111 [dostęp: 14.07.2024].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

77

HOGA Stefan 1. Biogram Urodził się 3 października 1952 roku w Brodnicy. Syn Leona i Pelagii z domu Żurawskiej.

Ojciec z pochodzenia Kaszub; jego rodzice prowadzili gospodarstwo rolne; uczestniczył w kampanii obronnej 1939 roku w Wojsku Polskim; w czasie II wojny światowej wcielony do Wehrmachtu,

z

którego

zdezerterował;

przebywał w niewoli amerykańskiej (grudzień 1944 roku); włączony do armii polskiej na Zachodzie, stacjonował w Szkocji; powrócił do Polski (grudzień 1946 rok), osiadł w Brodnicy; cywilny pracownik wojska; kolejarz. Starszy brat ojca Franciszek w czasie II wojny światowej wysłany na przymusowe roboty do III Rzeszy. Młodszy brat ojca Józef – według przekazów rodzinnych – działał w okresie okupacji niemieckiej w strukturach bydgoskiej konspiracji.

Matka pochodziła z Brodnicy; w czasie II wojny światowej wysiedlona ze swojego gospodarstwa rolnego (kupionego za pieniądze zarobione przez jej ojca w Ameryce), a następnie uwięziona wraz z rodziną w Potulicach; po wojnie rodzina ta powróciła do swojej własności; nie pracowała zawodowo, zajmowała się wychowaniem dzieci i prowadzeniem domu.

Stefan Hoga ukończył Technikum Kolejowe w Bydgoszczy (matura w 1972 roku) oraz matematykę na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1977 roku).

Następnie odbył zasadniczą służbę wojskową w Toruniu (1977–1978); pracował w Toruńskiej Przędzalni Czesankowej „Merinotex” w Toruniu (1978–1990); nauczyciel

78

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

HOGA Stefan w Technikum Mechaniczno-Elektrycznym w Toruniu (1989–2013), równocześnie (po 2000 roku) nauczyciel w Technikum Rolniczym w Gronowie i Liceum Ogólnokształcącym w Golubiu-Dobrzyniu.

Obecnie (od 2013 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek Rady Pracowniczej „Merinotexu” (1980–1985).

Członek zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy (od jesieni 1980 roku); doradca zakładowych struktur „S” ds. płac i praw pracowniczych (1981).

Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność związkową.

Drukarz (od początku 1982 roku) „Toruńskiego Informatora Solidarności” w mieszkaniu małżeństwa Wiesława i Ryszarda Paradowskich (Toruń, Rubinkowo II, ul. Dziewulskiego 37; technologią sitodruku; 1982–1983).

Drukarz (od wiosny 1982 roku) – wraz z Andrzejem Churskim (produkował klisze), Stanisławem Śmiglem (pomysłodawca pisma) i Karolem Wakarecym (technolog druku) – pisma „Merinotexu” „Pogłos”, (jego pierwszy numer ukazał się 23 marca 1982 roku), a jego druk odbywał się we wspomnianym mieszkaniu Paradowskich. Przestał drukować z powodu zmiany technologii druku (nowy powielacz).

Kolporter hurtowych ilości wydawnictw bezdebitowych (adresy otrzymywał od K. Wakarecego; 1983–1985).

Zaangażowany w emisję pierwszego Radia „S” Toruń. Po emisji, 26 kwietnia 1983 roku, audycji toruńskiego Radia „Solidarność” został zatrzymany na 24 godziny (wraz z 11 innymi działaczami opozycji demokratycznej, m.in. Izabelą Simińską, Ignacym Dudojciem, Krzysztofem Żabińskim, Karolem Wakarecym i Wincentym Fijołkiem), którym starano się przypisać sprawstwo tego „przestępstwa”; w ich mieszkaniach przeprowadzono rewizje. Wszyscy zostali jednak zwolnieni z braku możliwości udowodnienia związku z tą sprawą.

Uczestniczył w manifestacjach organizowanych w Toruniu przez środowiska opozycyjne oraz Mszach za Ojczyznę odprawianych w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej.

Wiceprzewodniczący „S” w „Merinotexie” (po 1988 roku).

Nie należał do żadnej partii politycznej. Nie zaangażował się w tzw. wybory kontraktowe do parlamentu 1989 roku.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

79

HOGA Stefan

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2017) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2017)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Stefana Hogi.

Opracowania: Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

80

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

JANKOWSKI Wiesław Jan 1. Biogram Urodził się 1 maja 1946 roku w Warszawie. Syn Jana i Janiny z domu Tomaszewskiej.

Rodzice pochodzili z Warszawy; prowadzili gospodarstwo rolne w Otłoczynie. Krewni matki prowadzą do dziś gospodarstwo ogrodnicze w Warszawie.

Wiesław Jankowski ukończył I Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1972 roku).

Następnie pracował jako spawacz w Toruńskich Zakładach Urządzeń Okrętowych „Towimor” (1972–1985); spawacz w Instytucie Spawalnictwa w Oslo (1986–1988); w fabryce karoserii w Oslo (1988); firmie „Sofus Kristiansen” w Oslo (1988–1989); firmie „Koltek” A.S. w Oslo (1989–1999); pracownik techniczny w firmie Godssenter w firmie „Posten Norge” w Oslo (1999–2012). Obecnie (od 2012 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek Prezydium Komitetu Strajkowego w TZUO „Towimor” w Toruniu przeprowadzonego w dniach 21 sierpnia – 1 września 1980 roku. Delegat strajkującej załogi „Towimoru” do MKS w Gdańsku (sierpień 1980 roku).

Wiceprzewodniczący Pracowniczego Komitetu Założycielskiego NSZZ „S” w TZUO „Towimor”.

Wiceprzewodniczący MKZ NSZZ „S” w Toruniu (1980); kierownik Komisji Interwencyjnej MKZ (październik 1980 – styczeń 1981); członek Zarządu Komisarycznego b. MKZ (czerwiec – lipiec 1981).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

81

JANKOWSKI Wiesław Jan Figurant w sprawie operacyjnego rozpracowania kryptonim „Ogrodnik” (nr rej.

6411), założonej 29 października 1980 roku z powodu propagowania wrogich poglądów w Toruńskich Zakładach Urządzeń Okrętowych „Towimor” w Toruniu (sprawę zakończono z powodu emigracji W. Jankowskiego; akta sprawy zniszczono 23 stycznia 1990 roku).

Delegat na I WZD „S” Regionu Toruńskiego (lipiec 1981 roku). Członek Prezydium Zarządu Regionu Toruńskiego NSZZ „S”, wybrany 4 lipca 1981 roku. Wybrany wiceprzewodniczącym ZR Toruńskiego „S”.

Uczestnik I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „S” w Gdańsku; w jego trakcie został włączony do Komisji Programowej zajmującej się sprawami Związku i innych ruchów społecznych.

Członek Toruńskiego Komitetu Obrony Więzionych za Przekonania (1981).

Zatrzymany 13 grudnia 1981 roku w domu w Otłoczynie (godz. 23.45). Internowany w ośrodku odosobnienia w Potulicach i (od 31 marca 1982 roku) Strzebielinku.

W czasie pobytu w Potulicach, posiadając miniaturowe radio umożliwiające odbiór Radia Wolna Europa, na podstawie odsłuchu redagował – wraz z Robertem Ziemkiewiczem – biuletyn-ulotki informacyjne „Przegląd Wydarzeń Potulickiej Agencji Prasowej”, które przekazywane były pomiędzy internowanymi. Zwolniony 23 lipca 1982 roku (por. IPN Gd 159/226).

W dniu 19 sierpnia 1982 roku zatrzymany w swoim domu w Otłoczynie; przewieziony (skuty kajdankami) do aresztu na Wałach gen. Sikorskiego; ponownie internowany w okresie od 20 sierpnia do 10 grudnia 1982 roku w ośrodku odosobnienia w Kwidzynie (por. IPN Gd 162/304).

Sygnatariusz listu do Sejmu PRL w proteście przeciwko aresztowaniu 7 internowanych po wprowadzeniu stanu wojennego czołowych działaczy „Solidarności”: Andrzeja Gwiazdy, Seweryna Jaworskiego, Mariana Jurczyka, Karola Modzelewskiego, Grzegorza Palki, Andrzeja Rozpłochowskiego, Jana Rulewskiego oraz domagającego się bezwarunkowego zwolnienia wszystkich więźniów politycznych; list ten został wydrukowany w „Toruńskim Informatorze Solidarności” (nr 55 z dnia 17 maja 1983 roku). Jankowski za jego podpisanie został zatrzymany na 48 godzin; przetrzymywany w areszcie w Golubiu-Dobrzyniu.

Członek – powołanego w listopadzie 1984 roku – Społecznego Stowarzyszenia Obrony Praw Człowieka w Toruniu.

W dniu 22 kwietnia 1985 roku przeszukano jego mieszkanie w poszukiwaniu materiałów bezdebitowych (por. IPN By 073/121). W trakcie przeszukania odnaleziono wspomniane materiały, a także zaginął negatyw ze zdjęciami z pobytu Anny Walentynowicz w Otłoczynie. W maju został wezwany na przesłuchanie przez funkcjonariuszy

82

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

JANKOWSKI Wiesław Jan MO we Włocławku w związku ze sprawą prowadzoną przeciwko Zbigniewowi Ankiersztajnowi, dotyczącą rozpowszechniania materiałów bezdebitowych.

W połowie 1985 roku wyjechał na stałe do Norwegii, gdzie mieszka do dziś. Początkowo odmawiano mu (kwiecień 1985 roku) wydania paszportu; zastępca Szefa RUSW w Toruniu wniósł do zastępcy Szefa RUSW w Aleksandrowie Kujawskim podanie (z datą 22 kwietnia) o wyrażenie zgody na wyjazd W. Jankowskiego na stałe do Norwegii w związku z jego zaangażowaniem w działalność podziemnych struktur »Solidarności«, negatywnym stosunkiem do obecnej rzeczywistości oraz władz polityczno-administracyjnych (IPN By 682/30315). Zgodę na wyjazd z Polski otrzymał w lipcu 1985 roku; wyjechał z kraju 11 września 1985 roku. Otrzymał status uchodźcy politycznego od władz norweskich; nie wnioskował o obywatelstwo norweskie.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2018)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 081/379 - Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Stocznia”. Materiały dotyczące strajku w Toruńskich Zakładach Urządzeń Okrętowych „Towimor” w Toruniu, wieców poparcia dla strajkujących stoczniowców oraz tworzenia się NSZZ „Solidarność”.

IPN Gd 159/226 - Akta osobowe internowanego dot. Wiesław Jankowski, imię ojca: Jan, ur. 01-05-1946 r., osadzonego na podstawie art. 42 Dekretu z dnia 12-121981 r. o stanie wojennym ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności w czasie obowiązywania stanu wojennego nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa. Internowany w dniu 13-12-1981 r. w Ośrodku Odosobnienia w Potulicach, a od dnia 31-03-1982 r. w Ośrodku Odosobnienia w Strzebielinku na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Toruniu nr 89/81-OEA z dnia 13-12-1981 r., zwolniony w dniu 13-07-1982 r.

IPN Gd 162/304 - Akta osobowe internowanego dot. Wiesław Jankowski, imię ojca: Jan, ur. 01-05-1946 r., osadzonego na podstawie art. 42 Dekretu z dnia 12-121981 r. o stanie wojennym ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności w czasie obowiązywania stanu wojennego nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

83

JANKOWSKI Wiesław Jan lub obronności państwa. Internowany w dniu 20-08-1982 r. w Ośrodku Odosobnienia w Kwidzynie na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Toruniu nr 274/82-OEA z dnia 20-08-1982 r., zwolniony w dniu 10-12-1982 r.

IPN By 073/121 - Akta kontrolne śledztwa w sprawie nielegalnego gromadzenia i kolportażu wydawnictw bezdebitowych, prowadzonego przeciwko: Ankiersztajn Zbigniew, imię ojca: Apolinary, ur. 04-12-1949 r. tj. podejrzanemu o popełnienie przestępstwa z art. 273 § 2 kodeksu karnego w zw. z art. 270 § 1 kodeksu karnego.

IPN By 076/322 - Dokumentacja dotycząca akcji operacyjno-zabezpieczającej delegatów na I Krajowy Zjazd b. NSZZ „Solidarność” z regionu toruńskiego.

IPN By 682/30315 – akta paszportowe Wiesława Jankowskiego.

Relacja Wiesława Jankowskiego.

Opracowania: Galij-Skarbińska S., Polak W., „Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi”. Obóz internowania w Potulicach 1981–1982, Gdańsk–Bydgoszcz 2015; wyd. 2, Gdańsk–Bydgoszcz 2021.

Hasło: Wiesław Jankowski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip. ipn.gov.pl/informacje/118580 [dostęp: 14.07.2025].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

Polak W., Sierpień nad Wisłą i Drwęcą. Strajki i protesty w Toruniu i województwie toruńskim latem 1980, Gdańsk 2010.

Różański L., Toruńska Solidarność 1980–1981 w fotografii Lecha Różańskiego, Toruń 2025.

Wojtowicz P., hasło: Wiesław Jankowski, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://www.encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/44880,Jankowski-Wieslaw. html?search=61886053874390 [dostęp: 4.01.2024].

84

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

JAROCIŃSKA Małgorzata 1. Biogram Urodziła się 6 października 1957 roku w Szubinie. Córka Tadeusza Jarocińskiego i Czesławy z domu Śmierzchalskiej.

Ojciec (ur. 1910) przed II wojną światową ukończył Wydział Prawa Uniwersytetu Warszawskiego; po wojnie był starostą w Szubinie (do 1948 roku); więziony przez 3 tygodnie za „odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne”; pracował w spółdzielni mleczarskiej w Bydgoszczy; radca prawny Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy. Wywodzi się z rodziny szlacheckiej pieczętującej się herbem Jastrzębiec.

Matka (ur. 1921) pochodziła z Łabiszyna; przed II wojną światową prowadziła sklep rzeźnicki u swego ojca; po wojnie była sekretarką ojca w starostwie; potem często zmieniała miejsca zatrudnienia.

Małgorzata Jarocińska ukończyła VII Liceum Ogólnokształcące w Bydgoszczy (matura w 1977 roku) oraz historię na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1982 roku).

Następnie pracowała w Szkole Podstawowej nr 49 w Bydgoszczy (1982–1988); Szkole Podstawowej nr 5 w Bydgoszczy (1988–1989); Technikum i Szkole Zawodowej przy Zakładach Rowerowych „Predom-Romet” w Bydgoszczy (1989–1990); VI Liceum Ogólnokształcącym w Bydgoszczy (1990–1991); III Liceum Ogólnokształcącym w Bydgoszczy (1991–1995); Liceum Salezjańskim w Bydgoszczy (1995–2007); przebywała na rencie zdrowotnej (od 2007 roku). Obecnie (od 2020 roku) przebywa na emeryturze.

Siostra Marka Jarocińskiego, działacza opozycji demokratycznej w Bydgoszczy.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

85

JAROCIŃSKA Małgorzata

2. Opis działalności Wielokrotnie szykanowana – jako nauczycielka historii w SP 49 – m.in. za przekazywanie treści zakazanych (m.in. dot. 17 września 1939 roku, zbrodni katyńskiej) na lekcjach historii oraz odmowę udziału w manifestacjach pierwszomajowych.

Po wprowadzeniu stanu wojennego podjęła działalność kolporterską; współpracując w tym zakresie także z bratem Markiem Jarocińskim. Przywoziła z Warszawy bezdebitowe książki oraz gazety od swego brata Andrzeja Jarocińskiego. Deklamowała wiersze podczas Mszy za Ojczyznę sprawowanych w bydgoskiej bazylice. Regularnie uczestniczyła w tajnych kompletach (1982–1984) jako słuchaczka u państwa Kamińskich, w wykładach prof. Ryszarda Kozłowskiego (historyk, UMK). Występowała z wykładami dla członków Archikonfraterni Młodzieżowej (organizatorami byli Krystian Frelichowski i Janusz Małecki; spotkania odbywały się w bazylice) i Uniwersytetu Latającego (zajęcia odbywały się w mieszkaniach prywatnych).

Pod pretekstem przynależności do grupy inwalidzkiej (niezdolność od pracy w pełnym wymiarze godzin) została usunięta – kilkukrotnie – z nauczania w szkole powszechnej. Za każdym razem została przywrócona do pracy decyzjami sądów powszechnych.

Uczestniczyła regularnie w Mszach za Ojczyznę w bazylice (16. dnia miesiąca); u Jezuitów (każdego 13. dnia miesiąca); wielu manifestacjach ulicznych organizowanych przez środowiska opozycyjne w Bydgoszczy.

Wspólnie z Krystianem Frelichowskim zorganizowała dwukrotnie w 1988 roku przegląd filmów niezależnych (projekcje odbywały się w mieszkaniu K. Frelichowskiego), m.in. „Człowiek z żelaza”, „Kwadratura koła”, „Ucieczka balonem”.

Aktualnie od wielu lat prowadzi gawędy o historii, literaturze i kulturze polskiej w Bydgoszczy i wielu miastach Polski. Autorka książki „Legendy Kujaw i Pomorza”.

3. Rok przyznania Medalu – 2024 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal „Pro Patria” (2016) • Brązowy Krzyż Zasługi (2020) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2022)

86

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

JAROCIŃSKA Małgorzata

5. Bibliografia Źródła: Baza danych rodziny Jarocińskich, https://jarocinscy.pl/genealogy/ [dostęp: 14.12.2023].

Dąbrowska E., 20 sierpnia 2023 - Małgorzata Jarocińska, historyk z pasją, Polskie Radio Pomorza i Kujaw, https://www.radiopik.pl/45,601,20-sierpnia-2023-malgorzata-jarocinska-historyk Sowińska H., Pokazali, co to jest wolny polski duch, „Gazeta Pomorska” 10.12.2015, https://plus.pomorska.pl/pokazali-co-to-jest-wolny-polski-duch/ar/9168494 [dostęp: 10.01.2025].

Relacja Małgorzaty Jarocińskiej.

Opracowania: Derdowski K., Słownik opozycji demokratycznej regionu bydgoskiego 1980–1989, Warszawa 2008, s. 67.

Laudański R., Sześćset gawęd Małgorzaty Jarocińskiej. Od trzech lat nie widzi. Opowiada o historii i sławnych Polakach, „Bydgoszcz informuje” z dnia 6.05.2024, https:// bydgoszczinformuje.pl/szescset-gawed-malgorzaty-jarocinskiej-od-trzech-lat-nie-widzi-opowiada-o-historii-i-slawnych-polakach/ [dostęp: 18.07.2025].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

87

JEDA Jan Michał 1. Biogram Posługiwał się także tożsamością na nazwisko Józef Marzewski. Urodził się 29 września 1930 roku w Biskupcu Pomorskim. Syn Franciszka i Marianny z domu Ligman.

Jan Jeda ukończył (korespondencyjne) Liceum Ogólnokształcące w Olsztynie (matura w 1960 roku) oraz studia wyższe zawodowe na Wydziale Budownictwa Lądowego Akademii Rolniczo-Technicznej w Olsztynie (inżynier budownictwa lądowego 1980 roku).

Następnie pracował w Powiatowym Związku Gminnych Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Nowym Mieście Lubawskim (kierownik; 1956–1975); Oddziale Budowlano-Montażowym w Brodnicy podległym Zakładowi Inwestycji i Budownictwa Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Rolniczych „Samopomoc Chłopska” w Toruniu (kierownik; 1975–1979); Przedsiębiorstwie Produkcji Betonów „Prefabet” – Kurzętnik (główny technolog; 1979–1982); Wojewódzkim Związku Gminnych Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” Zakład Remontowo-Budowlany Brodnica (kierownik, naczelny inżynier; 1982–1990); burmistrz Nowego Miasta Lubawskiego (1990–1994).

Zmarł 15 sierpnia 2023 roku w Nowym Mieście Lubawskim. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym w Nowym Mieście Lubawskim.

2. Opis działalności Założyciel i dowódca – działającej na terenie powiatu Nowe Miasto Lubawskie – nielegalnej Polskiej Organizacji Młodzieży Katolickiej. Organizacja działała od maja

88

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

JEDA Jan Michał 1948 roku; liczyła 11 osób, jej członkami byli m.in. Stefan Makowski, Józef Rutecki, Zygmunt i Bolesław Graduszewscy, Bolesław Klonowski, Zofia Jastrzembska, Jerzy Cherkowski, Narcyz Mundt i Konrad Zieliński. Celem jej działalności była – w zamiarze jej członków – walka z wszelkimi przejawami stalinizacji kraju, rugowania i marginalizacji Kościoła katolickiego z życia społecznego (jego przejawem był sprzeciw wobec usunięcia patrona Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego w Nowym Mieście Lubawskim – ks. bp. Władysława Bandurskiego, honorowy kapelan Legionów Polskich i kawaler Orderu Wojennego Virtuti Militari); w opinii funkcjonariuszy bezpieki – walka z ustrojem, zdobywanie broni, rozpowszechnianie ulotek i wierszy o treści antyradzieckiej oraz antykomunistycznej (por. IPN Bi 065/90). Działając w ramach tej organizacji werbował do niej kolejnych członków, […] dokonywał niszczenia list podatkowych, zagarnięcia mienia, gromadził broń palną i amunicję, jak również redagował i kolportował ulotki i wiersze o treści antypaństwowej. Zatrzymany 28 lutego 1950 roku w Nowym Mieście Lubawskim; został przewieziony do lubawskiej siedziby UB, gdzie był poddawany brutalnemu śledztwu. Akt oskarżenia przeciwko niemu wniesiono do Wojskowego Sądu Rejonowego w Bydgoszczy (por. IPN Bi 0090/580). Oskarżony – wraz z innymi członkami grupy – o to, że od 1948 r. do lutego 1950 r. w pow. nowomiejskim usiłowali przemocą zmienić ustrój państwa polskiego w ten sposób, że byli członkami nielegalnej organizacji „Polska Organizacja Młodzieży Katolickiej” oraz przechowywali bez pozwolenia broń palną, tj. o czyny z art. 86 § 2 kkwp, art. 4 § 1 dekretu z dn. 13-06-1946 r., art. 257 § 1 kk, art. 24 kkwp w zw. z art. 259 kk, art. 88 § 1 w zw. z art. 86 § 2 kkwp, art. 18 § 1 w zw. z art. 4 § 1 dekretu z dn. 13-06-1946 r. (IPN By 66/2119, t. 1). Skazany wyrokiem bydgoskiego WSR na sesji wyjazdowej w Nowym Mieście Lubawskim – z dnia 30 maja 1950 roku – na 12 lat pozbawienia wolności, utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 5 lat oraz przepadek mienia; wyrok więzienia – na mocy amnestii – złagodzono (7 maja 1953 roku) do 8 lat. Karę odbywał w więzieniu w Grudziądzu i (od 12 maja 1951 roku) Koronowie; przedterminowo, warunkowo zwolniony z więzienia 4 października 1955 roku (por. IPN By 66/2118; IPN By 66/2119).

Kontrolowany operacyjnie jako były przywódca kontrrewolucyjnej organizacji, który powrócił z więzienia w latach 1956–1959 (por. IPN Bi 0090/580); sprawę zakończono z powodu „nieprzejawiania wrogiej działalności”. Kontrolowany operacyjnie w ramach kwestionariusza ewidencyjnego kryptonim „Nieznany” (nr rej. TO 31) w latach 1975–1977; nie stwierdzono wrogiej działalności.

W okresach napiętej sytuacji politycznej czynnie wspierał działania kleru domagając się wprowadzenia nauki religii w szkołach oraz usunięcia z nich lekcji języka rosyjskiego (IPN By 081/362, t. 1).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

89

JEDA Jan Michał Inicjator strajku w swoim zakładzie pracy, trwającego od 8 do 10 września 1980 roku, postulując poprawę warunków płacowych, socjalnych i bytowych oraz zmian w kierownictwie zakładu. Uznany przez organy bezpieczeństwa za inicjatora tego strajku w Zakładzie nr 1 w Kurzętniku i jego duchowego przywódcę (por. IPN By 081/362).

Wobec niespełnienia postulatów strajkujących, nawoływał do rozpoczęcia ponownego strajku (27 września 1980 roku). Inicjator założenia zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy. Z powodu tej aktywności zarejestrowany (20 października 1980 roku) do sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Prefabet” (nr rej. TO 6373) założonej w celu kontrolowania sytuacji w Przedsiębiorstwie Produkcji Betonów „Prefabet”.

Wiceprzewodniczący ds. związkowych Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego „S” w Nowym Mieście Lubawskim (1980); delegat na I WZD „S” Regionu Toruńskiego (1981); członek Zarządu Regionu Toruńskiego „S” (1981).

Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną.

Internowany 13 grudnia 1981 roku w ośrodku odosobnienia w Potulicach. Zwolniony 30 marca 1982 roku (por. IPN By 97/37). Po zwolnieniu z internowania objęty kontrolą operacyjną od 5 kwietnia 1982 roku przez Wydział V KW MO w Toruniu w ramach kwestionariusza ewidencyjnego kryptonim „Janek” (nr rej. To 7904; por. IPN By 081/362, t. 2) z powodu podejrzenia, że po zwolnieniu z internowania może w dalszym ciągu prowadzić wrogą działalność.

Przewodniczący nowomiejskiego Komitetu Obywatelskiego (powołano go 24 kwietnia 1989 roku) koordynującego kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych przed tzw. wyborami kontraktowymi 1989 roku.

Pierwszy niekomunistyczny burmistrz Nowego Miasta Lubawskiego.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2011) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015)

5. Bibliografia Źródła: IPN Bi 065/90, Charakterystyka nr 86, kwestionariusze osobowe i karty na czyn członków młodzieżowej organizacji Polska Organizacja Młodzieży Katolickiej POMK z terenu woj. Olsztyn pod dowództwem Jeda Jan, imię ojca: Franciszek, ur. 29-09-1930 r.

90

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

JEDA Jan Michał IPN Bi 087/463/D i J, Charakterystyka Nr 86 organizacji „Polska Organizacja Młodzieży Katolickiej” okres działania: 1948-1950, obszar działania: powiaty Nowe Miasto Lubawskie i Iława.

IPN BU 0182/79, Charakterystyka Nr 86, nazwa organizacji: Polska Organizacja Młodzieży Katolickiej, dowódca: Jan Jeda, okres działalności: maj 1948 r. - luty 1950 r., obszar działalności: pow. Nowe Miasto, rodzaje dokumentów: charakterystyka, kwestionariusze osobowe, karty na czyn przestępczy.

IPN By 076/321, Korespondencja związana z zagadnieniami pracy operacyjnej.

Karty ewidencyjne oraz statystyki dot. internowanych w stanie wojennym przez WUSW w Toruniu.

IPN By 081/362, t. 2, Kwestionariusz ewidencyjny kryptonim „Janek” dot. Jeda Jan, imię ojca: Franciszek, ur. 29-09-1930 r. Kontrola operacyjna działacza NSZZ „Solidarność” w Przedsiębiorstwie Przemysłu Betonów „Prefabet” w Kurzętniku.

IPN By 466/1 i 3, Dokumentacja akcji operacyjno-zabezpieczającej kryptonim „Gotowość” dot. przygotowań do wprowadzenia stanu wojennego na terenie woj. toruńskiego.

IPN By 66/2118, Akta w sprawie karnej przeciwko: Jan Jeda, imię ojca: Franciszek, ur. 29-09-1930 r. i inni, oskarżeni o to, że od 1948 r. do lutego 1950 r. w pow. nowomiejskim usiłowali przemocą zmienić ustrój państwa polskiego w ten sposób, że byli członkami nielegalnej organizacji „Polska Organizacja Młodzieży Katolickiej” oraz przechowywali bez pozwolenia broń palną, tj. o czyny z art. 86 § 2 kkwp, art. 4 § 1 dekretu z dn. 13-06-1946 r., art. 257 § 1 kk, art. 24 kkwp w zw. z art. 259 kk, art. 88 § 1 w zw. z art. 86 § 2 kkwp, art. 18 § 1 w zw. z art. 4 § 1 dekretu z dn. 13-06-1946 r.

IPN By 66/2119, t. 1, Akta w sprawie karnej przeciwko: Jan Jeda, imię ojca: Franciszek, ur. 29-09-1930 r. i inni, oskarżeni o to, że od 1948 r. do lutego 1950 r. w pow. nowomiejskim usiłowali przemocą zmienić ustrój państwa polskiego w ten sposób, że byli członkami nielegalnej organizacji „Polska Organizacja Młodzieży Katolickiej” oraz przechowywali bez pozwolenia broń palną, tj. o czyny z art. 86 § 2 kkwp, art. 4 § 1 dekretu z dn. 13-06-1946 r., art. 257 § 1 kk, art. 24 kkwp w zw. z art. 259 kk, art. 88 § 1 w zw. z art. 86 § 2 kkwp, art. 18 § 1 w zw. z art. 4 § 1 dekretu z dn. 13-06-1946 r.

IPN By 97/37, Akta osobowe internowanego dot. Jan Jeda, imię ojca: Franciszek, ur. 29-09-1930 r., osadzonego pod zarzutem nawoływania do nielegalnych zgromadzeń na podstawie art. 4 ust. 2 dekretu z dnia 12-12-1981 r. o stanie wojennym.

Korecki A., Jeda J., Nowe Miasto Lubawskie – gorzki smak wolności, Nowe Miasto Lubawskie 1996.

Korespondencja z Małgorzatą Jedą.

Opracowania: Galij-Skarbińska S., Polak W., „Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi”. Obóz internowania w Potulicach 1981–1982, Gdańsk–Bydgoszcz 2015; wyd. 2, Gdańsk–Bydgoszcz 2021.

Hasło: Jan Jeda, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/ informacje/53039 [dostęp: 14.09.2022].

Kardela P., Nowomiejski Urząd Bezpieczeństwa przeciw Polskiej Organizacji Młodzieży Katolickiej (1948–1950), „Tygodnik Internetowy”, https://www.nowemiasto.com.pl/ti/ nowomiejski-urzad-bezpieczenstwa.htm [dostęp: 14.09.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

91

JEDA Jan Michał Kardela P., Polska Organizacja Młodzieży Katolickiej, portal „Przystanek historia”, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/podziemie-antykomunisty/80350,Polska-Organizacja-Mlodziezy-Katolickiej.html [dostęp: 14.09.2022].

Kozłowski R., Nowe Miasto Lubawskie w latach 1945–1990, [w:] M. Wojciechowski (red.), Nowe Miasto Lubawskie. Zarys dziejów, Nowe Miasto Lubawskie 1992, s. 229–342.

Nie zgadzał się z tamtą rzeczywistością..., „Gazeta Olsztyńska” 18.08.2023, https:// gazetaolsztynska.pl/960267,Nie-zgadzal-sie-z-tamta-rzeczywistoscia.html [dostęp: 14.09.2024].

Nie żyje Jan Jeda, pierwszy niekomunistyczny burmistrz Nowego Miasta Lubawskiego, działacz „S”, [w:] Komisja Krajowa NSZZ „S”, https://www.solidarnosc.org.pl/nie-zyje-jan-jeda-pierwszy-niekomunistyczny-burmistrz-nowego-miasta-lubawskiego-dzialacz-s/ [dostęp: 14.09.2024].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Witkowski Z. (red.), Nowe Miasto. Z dziejów miasta i powiatu, Olsztyn 1963, s. 121–177.

Zmarł Jan Jeda. Działacz opozycji antykomunistycznej i burmistrz Nowego Miasta Lubawskiego, TVP3 Bydgoszcz, https://bydgoszcz.tvp.pl/72070420/nie-zyje-jan-jeda [dostęp: 14.09.2024].

92

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KACZOR Andrzej Maria 1. Biogram Urodził się 9 grudnia 1947 roku w Toruniu. Syn Stanisława i Kunegundy z domu Kwasigroch.

Ojciec urodził się w Dortmundzie (Niemcy), gdzie jego rodzice mieszkali i pracowali; powrócił do Polski, gdy odrodziło się państwo polskie; leśnik w województwie poznańskim; uczestnik wojny obronnej 1939 roku; uwięziony przez Sowietów, wywieziony w okolice Kozielska; po wymianie jeńców pomiędzy Sowietami i III Rzeszą Niemiecką, powrócił do domu; pracował przymusowo w Beskidzie przy wyrębie lasów; po wojnie pracował w branży drzewnej i budowlanej.

Matka pochodziła z Pruszcza (k. Tucholi), gdzie jej rodzice prowadzili gospodarstwo rolne; nie pracowała zawodowo, zajmowała się prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci.

Andrzej Kaczor ukończył II Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1965 roku) oraz astronomię na Wydziale Matematyczno-Fizyczno-Chemicznym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1970 roku).

Następnie pracował jako asystent w Obserwatorium Astronomicznym UMK (1971–1976); programista-projektant w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1976–1980); projektant w Polmozbycie (1980–1982); starszy projektant w Biurze Projektów Budownictwa Wiejskiego w Toruniu (1982–1988); starszy projektant w firmie „Infocomp” sp. z o.o. w Toruniu (1988–1989); firmie „Panda-Tor” sp. z o.o. (1989–1990); starszy projektant w firmie „Unix-PPS” w Toruniu (1990–1991); pracownik Biblioteki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (1991–2013).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

93

KACZOR Andrzej Maria Obecnie (od 2013 roku) przebywa na emeryturze.

Mąż (ślub w 1975 roku) Elżbiety Marii (z d. Wojcieszek) Kaczor, działaczki opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Dzięki znajomości z Antonim Stawikowskim miał dostęp do wydawnictw niezależnych (po 1976 roku), także zagranicznych (m.in. „Kultura Paryska”) oraz biblioteki wydawnictw niezależnych, pochodzących ze zbiorów A. Stawikowskiego.

Od września 1980 roku członek zakładowych struktur „S”; członek Komitetu Założycielskiego „S” w „Polmozbycie”.

Spontanicznie, wraz z żoną Elżbietą Kaczor, sporządzał na maszynie do pisania ulotki o treści opozycyjnej, które następnie rozklejał w centrum Torunia na drzwiach domów i kamienic, witrynach sklepów (1981–1982).

Po wprowadzeniu stanu wojennego został członkiem podziemnych struktur NSZZ „Solidarność” w Toruniu. Na prośbę Jana Hanasza (styczeń 1982 roku) zaangażował się w wydawanie gazety podziemnej dla struktur toruńskiej „S”. Nadzorował cały proces tworzenia, drukowania i kolportażu „Toruńskiego Informatora Solidarności”. Współpracował z Romanem Spandowskim (wówczas redaktorem naczelnym największego pisma ukazującego się w tzw. drugim obiegu, „Toruński Informator Solidarności”) w pracach redakcyjnych tego pisma (do 1984 roku). Na drzwiach do mieszkania A. Kaczora (ul. Słowackiego 109) umieszczona była skrzynka pocztowa, do której łącznicy z toruńskich zakładów pracy wrzucali informacje zapisane na luźnych kartkach, które następnie A. Kaczor przepisywał na maszynie do pisania. Uzupełnione o teksty przyniesione przez R. Spandowskiego artykuły te były naklejane na tekturę, tworząc tzw. makietę pisma, którą następnie R. Spandowski zanosił do pracującej w PAN Marii Kostrzewy, która przepisywała całość materiałów na maszynie do pisania, na matrycy białkowej. Gotową matrycę odbierał A. Kaczor i zanosił następnego dnia Henrykowi Mrówczyńskiemu, zamieszkałemu przy ul. Podmurnej, u którego drukowano „TIS”. Drukował wraz z H. Mrówczyńskim oraz Markiem i Krzysztofem Konikiewiczami, niekiedy także wspomagał i instruował ich Marek Wachnik.

W czasie uwięzienia R. Spandowskiego (maj i czerwiec 1982 roku) kierował (z pomocą swojej żony Elżbiety) całością prac redakcyjnych „TIS”. Udostępniał swoje mieszkanie na siedzibę redakcji tego pisma.

Brał też udział w kolportażu wydawnictw bezdebitowych na niewielką skalę.

Był redaktorem podziemnego Radia „Solidarność” w Toruniu (1983); odpowiedzialny za nagranie (odbyło się w wynajętym przez „S” mieszkaniu na osiedlu Rubinkowo II) i montaż pierwszej audycji (w swoim mieszkaniu na ul. Słowackiego).

94

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KACZOR Andrzej Maria Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej w Toruniu.

Wycofał się z działalności podziemnej w 1984 roku. Nie został zatrzymany ani aresztowany za swoją działalność opozycyjną.

W 1989 roku z ramienia toruńskiego Komitetu Obywatelskiego „S” Toruń – na prośbę A. Stawikowskiego – brał udział w negocjacjach z władzami miasta Torunia, dotyczących obsadzenia opozycyjnych mężów zaufania i członków komisji w mieście w wyborach parlamentarnych.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2000) • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2011) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2018) • Krzyż Wolności i Solidarności (2018) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Andrzeja Kaczora.

Opracowania: Biernacki K., hasło: Andrzej Kaczor, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol. pl/es/encyklopedia/biogramy/14932,Kaczor-Andrzej.html [dostęp: 4.01.2024].

Hasło: Andrzej Kaczor, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/eb18d9c3-6edf-4d05-b7dd-f41b99d75f5c [dostęp: 14.01.2025].

Kamiński Ł., Waligóra G. (red.), NSZZ „Solidarność”, Tom 3: Polska Północna, Warszawa 2010.

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

Polak W., Od dziecięcej drukarenki do offsetu. Krótka historia niezależnej poligrafii w Toruniu, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2006, nr 7.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

95

KACZOR (z d. Wojcieszek) Elżbieta Maria 1. Biogram Urodziła się 18 listopada 1947 roku w Toruniu. Córka Antoniego Wojcieszka i Marty z domu Preiskorn.

Ojciec (ur. 1903) pochodził z Chlewisk (k. Szydłowca), gdzie rodzice prowadzili gospodarstwo rolne; zawodowy wojskowy, podoficer Wojska Polskiego, służył w jednostce balonowej w Toruniu; przed wybuchem II wojny światowej przeniesiony do jednostki w Mielcu; pojmany przez Sowietów; po wymianie jeńców pomiędzy Sowietami z III Rzeszą, przetransportowany do obozu jenieckiego na terenie Niemiec, gdzie początkowo

pracował

przymusowo

w kamieniołomach, a następnie przeniesiony do stalagu dla podoficerów IVA w Geprüft (Niemcy); powrócił do Torunia ok. 1943 roku; odmówił przyjęcia III grupy Niemieckiej Listy Narodowościowej; po wojnie pracował w jednostce wojskowej w Bydgoszczy.

Matka (ur. 1913) pochodziła z Torunia; w okresie niemieckiej okupacji pracowała w jednostce wojskowej w Toruniu; zmuszona do przyjęcia III grupy Niemieckiej Listy Narodowościowej, by uwolnić z niewoli męża; po wojnie nie pracowała zawodowo, zajmowała się prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci.

Elżbieta Kaczor ukończyła II Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1965 roku) oraz chemię na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1970 roku).

Następnie pracowała w Zakładzie Ogniw i Baterii „Elektron” w Starogardzie Gdańskim (1970–1972); Szkole Podstawowej w Grębocinie (1973–1974); Zakładach Maszyn Biurowych „Predom-Metron” w Toruniu (1974–1976); Toruńskich Zakładach

96

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KACZOR (z d. Wojcieszek) Elżbieta Maria Urządzeń Okrętowych „Towimor” (1977–1978); jako towaroznawca w Zakładzie Obrotu Artykułami Przemysłowymi i Spożywczymi Wojewódzkiego Związku Gminnych Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Toruniu (1978–1988); przebywała na rencie zdrowotnej (od 1988 roku).

Obecnie przebywa na emeryturze. Żona (ślub w 1975 roku) Andrzeja Kaczora, działacza opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Wybrana (1981) przewodniczącą zakładowych struktur „S” w Zakładzie Obrotu Artykułami Przemysłowymi i Spożywczymi WZGS „Samopomoc Chłopska” w Toruniu; przedstawicielka swojego zakładu pracy w Zarządzie Regionu Toruńskiego „S”. Delegatka na I WZD NSZZ „S” w Toruniu.

W stanie wojennym zbierała składki wśród działaczy opozycyjnych na rzecz osób internowanych i ich rodzin.

Wspomagała męża w drukowaniu „Toruńskiego Informatora Solidarności”, zwłaszcza po aresztowaniu Romana Spandowskiego.

Niszczyła (z Barbarą Kosiedowską) w swoim zakładzie pracy plakaty wyborcze w czasie wyborów parlamentarnych 1985 roku; w tej sprawie była przesłuchiwana na komendzie MO przy ul. Słowackiego w Toruniu.

Kolportowała niewielkie ilości wydawnictw bezdebitowych.

Nie była zatrzymana ani aresztowana za swoją działalność opozycyjną.

3. R ok przyznania Medalu – 2025 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Relacja Elżbiety Kaczor.

Opracowania: Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

97

KALWASIŃSKI Mirosław Jan 1. Biogram Urodził się 18 stycznia 1951 roku we Włocławku. Syn Józefa i Franciszki z domu Kaczmarek.

Ojciec pochodził z Włocławka; pracował jako budowlaniec. Matka pochodziła ze Złotoryi (k. Włocławka); pracowała we Włocławskim Przedsiębiorstwie Przetworów Spożywczych.

Mirosław Kalwasiński ukończył zasadniczą szkołę zawodową we Włocławku w zawodzie stolarz (w 1969 roku).

Następnie pracował we Włocławskich Fabrykach Mebli we Włocławku (1969–2008); przebywał na zasiłku dla osób bezrobotnych (2008–2016).

Obecnie (od 2017 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Organizator – wraz ze Stanisławem Daroszewskim, Janem Sobczakiem, Marianem Klimasem i Czesławem Żołnowskim – zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy (1980). Członek KZ „S” (przewodniczącym był Marian Klimas) i członek Zarządu Wydziału Montażowego KZ „S”.

Uczestniczył w tzw. marszu głodowym, który działacze lokalnej „S” zorganizowali 3 sierpnia 1981 roku przed Urzędem Wojewódzkim we Włocławku jako sprzeciw wobec sytuacji żywnościowej w kraju. Jego uczestnicy przeszli z placu Wolności, poprzez ulicę 3 Maja, Cyganki do placu Kopernika. Była to największa w tym mieście manifestacja uliczna, w której uczestniczyło ok. 3–5 tysięcy osób. W jej trakcie żądano po-

98

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KALWASIŃSKI Mirosław Jan prawy zaopatrzenia, usprawnienia handlu, walki ze spekulacją cen oraz równych praw zrzeszania się dla rolników indywidualnych.

Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną.

Kolportował ulotki i pisma bezdebitowe na terenie zakładu pracy. Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych przez ks. Zbigniewa Szygendę w kościele katedralnym (1982–1984).

W miejscu jego pracy funkcjonariusze SB kilkukrotnie przeprowadzali z nim tzw. rozmowy profilaktyczno-ostrzegawcze (1982–1983).

Uczestnik manifestacji zorganizowanej przez środowiska opozycyjne, jaka miała miejsce w pierwszą rocznicę porozumień sierpniowych, 31 sierpnia 1982 roku; rozpoczęła się mszą św. w intencji internowanych; została spacyfikowana przez oddziały MO i ZOMO, które użyły siły fizycznej oraz petard z gazem łzawiącym; zatrzymano wówczas 129 osób, a wobec 105 skierowano wnioski do kolegium ds. wykroczeń.

W rocznicę stanu wojennego 1982 roku przygotowywał się do organizacji manifestacji protestacyjnej.

Internowany w Wojskowym Obozie Internowania w Trzebiatowie. Był to jeden z 13 obozów internowania na terenie kraju, w których w pierwszych dniach listopada 1982 roku powołano rezerwistów – oficjalnie – do odbycia trzymiesięcznego szkolenia dla podoficerów i szeregowych rezerwy, faktycznie zaś w celu izolacji osób uznanych przez władze za „szczególnie niebezpieczne” w czasie wprowadzania ustawy o związkach zawodowych, delegalizującej „S”. W Trzebiatowie zostali oni rozlokowani na terenie JW 3126. Kalwasiński przybył na miejsce odbycia „ćwiczeń” w Trzebiatowie 5 listopada 1982 roku; powrócił do domu 2 lutego 1983 roku.

Swój pobyt w WOI w Trzebiatowie wspomina następująco inny osadzony w nim mieszaniec Chełmna, Jerzy Kozicki: Budynek był patrolowany przez patrole wyposażone w ostrą amunicję z bronią, którą można było użyć (jak nas poinformowano) w stosunku do osób usiłujących dokonać ucieczki. Budynki były niedogrzane, ograniczenie wody, brak właściwej opieki medycznej, ciągłe pogróżki, psychiczny terror, kopanie i zakopywanie dołów w zamarzniętej ziemi (wykańczające fizycznie), to obraz codzienności. W chwili przyjazdu do Trzebiatowa dworzec kolejowy był otoczony żołnierzami z bronią. Odebrano nam dokumenty (dowód osobisty i książeczkę wojskową). Zostałem bez tożsamości – człowiek „nikt”. Podczas apelu poinformowano nas o obowiązujących formach zachowania oraz o tym, że – tu cytat – „nauczymy was rozumu i zrobimy z wami porządek”. Nigdy nie dostaliśmy broni do ręki. Nigdy też nie docierała do mnie żadna korespondencja i nie było żadnej łączności z rodziną. Z Trzebiatowa wywieziono nas do Kołobrzegu (odkrytymi samochodami, w wichurę i minusową temperaturę). Tam oddano mi na dworcu dokumenty i wproZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

99

KALWASIŃSKI Mirosław Jan wadzony zostałem do pociągu w kierunku Bydgoszczy przez osoby cywilne i mundurowe (jechali ze mną jak „aniołowie stróżowie”) (kopia dokumentu w posiadaniu autora).

Członek odrodzonych struktur „S” w swoim miejscu pracy – „Paged-Werem” s.a. we Włocławku (po 1989 roku).

Delegat na VI WZD NSZZ „S” Regionu Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej (czerwiec 2002 roku).

Członek włocławskiego Stowarzyszenia Osób Represjonowanych w Stanie Wojennym.

Uczestnik corocznych biegów pamięci ks. J. Popiełuszki.

3. Rok przyznania Medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Złota Odznaka z okazji XXV-lecia NSZZ „S” Regionu Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej (2005) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2018)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Mirosława Kalwasińskiego.

Opracowania: Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

100

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KLIMEK Marek Telesfor 1. Biogram Urodził się 6 lipca 1951 roku w Inowrocławiu. Syn Stanisława i Urszuli z domu Kuras.

Rodzice byli adwokatami; ukończyli prawo na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Ojciec urodził się w USA, gdzie z Łowicza wyemigrowali w młodości jego rodzice; powrócili do Polski po odzyskaniu niepodległości i zamieszkali w Rożentalu (koło Lubawy).

Matka pochodziła z Inowrocławia; jej ojciec był powstańcem wielkopolskim.

Marek Klimek ukończył II Liceum Ogólnokształcące im. Marii Konopnickiej w Inowrocławiu (matura w 1969 roku).

Następnie pracował jako referent w Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Prasa-Książka-Ruch” w Inowrocławiu (1973–1974); sanitariusz w Pogotowiu Ratunkowym w Inowrocławiu (1974–1975); technik weterynarii w Wojewódzkim Zakładzie Weterynarii Oddział w Inowrocławiu (1977–1989); prowadził własną działalność gospodarczą (1989–1995); przebywał na rencie zdrowotnej (1995–2016).

Obecnie (od 2016 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Jako student Wydziału Weterynarii WSR w Olsztynie za zniszczenie gabloty i tablic informacyjnych wychwalających ZSRR został zatrzymany 15 listopada 1972 roku w swoim mieszkaniu w Inowrocławiu i dowieziony do Olsztyna, do Komendy Wojewódzkiej MO; przesłuchiwany. Aresztowany 18 listopada 1972 roku. Oskarżony o to, że w dniu 11 listopada 1972 roku w Olsztynie, działając wspólnie i w porozumieniu z ToZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

101

KLIMEK Marek Telesfor maszem Anastazym Konopką znieważyli godło ZSRR w ten sposób, że wyrwali i zniszczyli na terenie AR-T dwie tablice propagandowe tematycznie związane z 50 r. powstania ZSRR, przy czym jedna z tych tablic posiada godło ZSRR, a nadto spalili gablotki ZMS z materiałem propagandowym o utworzeniu studenckiego ośrodka propagandy i informacji oraz zerwali i zniszczyli materiały propagandowe z gablotki Zw. Młodzieży Wiejskiej (kopia dokumentu w posiadaniu autora). W trakcie procesu został relegowany z uczelni. W czasie jednego z przesłuchań został pobity przez przesłuchującego funkcjonariusza SB, po czym utracił część słuchu. Sąd Powiatowy w Olsztynie (sygn. akt II kp 421/73) skazał 28 czerwca 1973 roku M. Klimka na 1 rok i 9 miesięcy więzienia (następnego dnia został zwolniony z aresztu). Od tego wyroku złożył wniosek o rewizję do Sądu Wojewódzkiego w Olsztynie, który wyrokiem z dnia 8 marca 1974 roku (sygn. akt III Kr 1641/73) utrzymał w mocy wyrok niższej instancji. Po uprawomocnienia się wyroku nie został osadzony w więzieniu; objęty amnestią z lipca 1974 roku. Otrzymał tzw. wilczy bilet.

Prokurator Generalny wniósł 24 sierpnia 1999 roku wniosek do Sądu Najwyższego w Warszawie o kasację powyższego wyroku. Sąd ten (sygn. akt II KKN 335/99) wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2000 roku uchylił wcześniejsze wyroki i uniewinnił od stawianych zarzutów.

Założyciel struktur „S” w swoim miejscu pracy – w Wojewódzkim Zakładzie Weterynarii Oddział w Inowrocławiu, we wrześniu 1980 roku; przewodniczący Komitetu Założycielskiego „S” i KZ „S” (1980–1981).

Członek inowrocławskiego MKZ (1980–1981). Uczestniczył w spotkaniach informacyjnych i założycielskich struktur „S” w innych zakładach pracy w Inowrocławiu.

Rankiem w dniu wprowadzenia stanu wojennego (13 grudnia 1981 roku) – wraz z Ferdynandem Zalewskim, Franciszkiem Gutowskim i Kazimierzem Kowalskim – udał się do Bydgoszczy, w celu nawiązania kontaktu z działaczami „S” (nie spotkali się z żadnym z opozycjonistów); wraz z wyżej wymienionymi kolegami uciekli przed tyralierą ZOMO na Moście Teatralnym (F. Zalewski został tam pobity przez ZOMO, przewieziony na pogotowie ratunkowe przy ul. Markwarta).

Organizował pomoc internowanym działaczom opozycji i ich rodzinom: odbierał od Marty Sobczak (prowadziła kiosk RUCH u zbiegu ulic Dworcowej i Laubitza) żywność, którą przynosiła z darów kościelnych i zbierała od rolników, którą następnie zawoził swoim samochodem do Potulic (1981–1982).

Zbierał – wśród współpracowników z weterynarii, znajomych i rodziny – fundusze na rzecz internowanych i ich rodzin; przekazywał je Jerzemu Kulczyckiemu z Bydgoszczy.

Kolportował ulotki i wydawnictwa bezdebitowe pozyskiwane od Andrzeja Marlewskiego, który przywoził je z Torunia i od J. Kulczyckiego, przywiezione z Bydgosz-

102

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KLIMEK Marek Telesfor czy, także wśród rolników, do których docierał – mimo ograniczeń przemieszczania się – dzięki wykonywanej pracy. Ksiądz Tomasz Peta (wówczas wikariusz parafii Zwiastowania NMP) zapoznał M. Klimka z Jackiem Tyrałą, który przywoził materiały bezdebitowe z Warszawy; Klimek kolportował także te wydawnictwa.

Kilkukrotnie drukował (1982) ulotki u Ferdynanda Zalewskiego w Latkowie (k. Inowrocławia) na powielaczu otrzymanym od Jana Wojciecha Zielińskiego.

Uczestniczył regularnie w Mszach za Ojczyznę odprawianych w kościele jezuitów w Bydgoszczy.

Pomagał w pracach polowych (wykopkach) w gospodarstwie rodziny Bartoszcze, po internowaniu synów Michała Bartoszcze (1982).

Uczestniczył w konspiracyjnych spotkaniach u ks. Alojzego Zielińskiego w Orłowie.

Pomagał w organizacji inowrocławskich Dni Kultury Chrześcijańskiej (po 1984 roku).

W 1986 roku wycofał się z działalności konspiracyjnej i opozycyjnej.

Członek Wojewódzkiej Rady Konsultacyjnej ds. Działaczy Opozycji Antykomunistycznej oraz Osób Represjonowanych z Powodów Politycznych przy Wojewodzie Kujawsko-Pomorskim (2020–2024).

3. Rok przyznania Medalu – 2025 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal Wolności i Solidarności (2012) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2020) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2021)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Marka Klimka.

Opracowania: Brzozowski S., Operacja „Gablota”, Magazyn „Reporter” „Gazety Olsztyńskiej” 10.11.2005.

Gonera W., NSZZ „Solidarność” w Inowrocławiu (1980–1981), Inowrocław 2021.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

103

KOKOT Andrzej Waldemar 1. Biogram Urodził się 20 września 1956 roku w Warszawie. Syn Henryka i Jadwigi z domu Walczak.

Ojciec pochodził z miejscowości Maczki (województwo śląskie); absolwent Oficerskiej Szkoły Topografów w Jeleniej Górze. Matka pochodziła z Kalisza; pielęgniarka dyplomowana; pracowała w wojskowej i kolejowej służbie zdrowia.

Andrzej Kokot ukończył Liceum Ekonomiczne w Inowrocławiu (matura w 1975 roku) oraz prawo na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1979 roku).

Następnie pracował jako radca prawny w Państwowej Komunikacji Samochodowej w Bydgoszczy, oddział w Inowrocławiu (1979–1983); Przedsiębiorstwie Spedycji Krajowej w Bydgoszczy, Spedycja Krajowa w Inowrocławiu (1983–1984); jako radca Kolegium ds. Wykroczeń w Mogilnie (1984–1985); radca prawny w Zakładzie Opieki Zdrowotnej w Mogilnie (1985–1991); radca prawny w Kujawskiej Wytwórni Win w Kruszwicy (1985–1991); Przedsiębiorstwie Wielobranżowym „Intur KFS” w Inowrocławiu (1990–1995); prowadzi własną działalność (od 1992 roku).

2. Opis działalności Od września 1980 roku zaangażował się w kampanię informacyjną, mającą na celu spopularyzowanie idei związkowych w środowisku robotniczym; Współorganizował struktury „Solidarności” w swoim zakładzie; członek KZ „S” i Zarządu KZ „S”.

104

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KOKOT Andrzej Waldemar Doradca prawny zakładowej „S” i Międzyzakładowej Komisji Związkowej w Inowrocławiu, gdzie pełnił dyżury prawne – wraz z Andrzejem Marlewskim – pro bono.

Działalność opozycyjną kontynuował po wprowadzeniu stanu wojennego.

Kolporter wydawnictw bezdebitowych na terenie Inowrocławia i okolicznych miejscowości (1981–1989).

Uczestniczył w zbiórkach funduszy wśród działaczy opozycyjnych, będących formą wsparcia dla osób represjonowanych przez władze i ich rodzin.

Udzielał bezpłatnych porad prawnych osobom represjonowanym i ich rodzinom (1981–1989).

Z dniem 22 lutego 1983 roku został zwolniony z pracy pod pretekstem likwidacji jego stanowiska pracy, z tzw. wilczym biletem.

Uczestniczył w inowrocławskich Tygodniach Kultury Chrześcijańskiej.

Uczestniczył w odbudowie struktur NSZZ „S” w Inowrocławiu.

Jeden z założycieli Komitetu Obywatelskiego „S” w Inowrocławiu, koordynującego kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych w tzw. wyborach kontraktowych 1989 roku do parlamentu.

3. Rok przyznania Medalu – 2025 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2021)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Andrzeja Kokota.

Opracowania: Biogram: Andrzej Kokot, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/6149ae29-3a60-4489-9e45-fe7cd7f648fd [dostęp: 4.02.2025].

Gonera W., NSZZ „Solidarność” w Inowrocławiu (1980–1981), Inowrocław 2021, s. 117, 201–202.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

105

KOŁODZIEJ Bartłomiej Antoni 1. Biogram Urodził się 12 października 1954 roku we Włocławku. Syn Kazimierza Michała i Barbary Antoniny z domu Wojciechowskiej.

Ojciec (18 września 1924 roku – 29 czerwca 2018 roku) był inżynierem chemikiem, wynalazcą. Matka (8 czerwca 1927 roku – 9 kwietnia 2018 roku) była ekonomistką. Oboje rodzice pracowali przez wiele lat we włocławskiej Kujawskiej Fabryce Farb i Lakierów „Nobiles”.

Bartłomiej Kołodziej ukończył Liceum Ogólnokształcące im. Ziemi Kujawskiej we Włocławku (matura w 1973 roku) oraz studia wyższe na Wydziale Architektury Politechniki Gdańskiej (magisterium w 1980 roku).

Następnie odbył służbę wojskową w Toruniu i Gdańsku (1980–1981); współpracował ze Studencką Spółdzielnią Pracy „Techno-Service” w Gdańsku (1980–1982); prowadził samodzielnie ćwiczenia ze studentami w Katedrze Historii i Teorii Architektury Politechniki Gdańskiej (1982–1983); wykładowca Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych w Gdańsku (1983–1984); asystent i projektant w Centralnym Ośrodku Studialno-Projektowym Budownictwa Mieszkalnego „Inwestprojekt” w Warszawie, oddział we Włocławku (1984–1988); współwłaściciel Przedsiębiorstwa Usług Inwestycyjno-Projektowych w Budownictwie „Alternatywa” sp. z o.o. we Włocławku (1988–1989); senator RP (1989–1991); poseł na Sejm RP (1991–1993); prowadził samodzielną działalność gospodarczą (po 1993 roku); wykładowca Uniwersytetu im.

Adama Mickiewicza w Poznaniu (po 1994 roku); współpracował z Wyższą Szkołą Humanistyczno-Ekonomiczną we Włocławku (po 2006 roku).

106

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KOŁODZIEJ Bartłomiej Antoni Członek Kujawsko-Pomorskiej Okręgowej Izby Architektów.

Autor i inspirator szeregu projektów architektoniczno-budowlanych obiektów na terenie Włocławka i regionu: budynku mieszkalnego na rogu ul. 3-Maja i Przedmiejskiej we Włocławku, kościoła parafialnego w Wielgiem (powiat lipnowski), kościoła parafialnego w Topólce (powiat radziejowski), kościoła parafialnego w Dąbiu Kujawskim (gmina Lubraniec), Zmarł 11 października 2011 roku. Jego grób znajduje się na Cmentarzu Komunalnym we Włocławku (sektor 21, rząd 1, numer 8a).

2. Opis działalności Następująco wspomina czas tzw. karnawału „Solidarności”: okres pierwszej „Solidarności” spędziłem w szkole wojskowej, bo wzięli mnie do SOR-u, to początek tego okresu spędziłem w SOR-ze, tam też strajki próbowałem organizować, kolportaż prasy niezależnej robiłem, ale tak formalnie to nie mogłem się zapisać. Potem szukałem pracy i nie znalazłem do końca tego pierwszego okresu. Potem miałem już obiecane zatrudnienie na Politechnice, ale etatu nie było akurat, więc formalnie nie będąc pracownikiem, nie mogłem się do „Solidarności” zapisać. Do Niezależnego Związku Studentów też nie, bo już nie byłem studentem. […] Więc jak potem przyszedł stan wojenny, jak zostałem zatrudniony na Polibudzie, to jako jedyny nosiłem znaczek „Solidarności” do końca (cyt. za: Wywiad z senatorem Bartłomiejem Kołodziejem, Senat RP, https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/userfiles/_public/ k1/senat/wywiady/kolodziej.html [dostęp: 12.04.2024]).

W okresie stanu wojennego organizował na Politechnice Gdańskiej sieć kolportażu wydawnictw bezdebitowych (ukrywał je w Archiwum Historii Architektury, do którego miał dostęp) oraz akcje zbierania funduszy na pomoc dla represjonowanych i ich rodzin.

W czasie obrad Senatu Politechniki Gdańskiej (16 grudnia 1982 roku) wniósł postulat, by uczcić minutą ciszy pamięć pomordowanych górników w kopalni „Wujek”.

W maju 1982 roku napisał do Sejmu PRL (jego kopię przesłano także do Prymasa Polski) list protestacyjny, żądając wypuszczenia na wolność internowanych, pod którym zebrano następnie ponad tysiąc podpisów pracowników tej uczelni oraz Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku.

We wrześniu 1988 roku podjął kampanię na łamach włocławskiej prasy, postulując przywrócenie ulicom i dzielnicom tego miasta ich historyczne nazwy, m.in.: Cyganka (z Bojowników Proletariatu), Żabia (z Bohaterów Strajku), Królewiecka (z Obrońców Stalingradu), Brzeska (z Ludwika Waryńskiego), Świętego Antoniego (z Juliana Marchlewskiego), Stodólna (z Armii Czerwonej), Wiejska (z Feliksa Dzierżyńskiego), Złota

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

107

KOŁODZIEJ Bartłomiej Antoni (z Bohaterów Getta Warszawskiego), Orla (z Mariana Buczka) czy ważną nazwę z okresu międzywojennego Bulwary im. Marszałka Józefa Piłsudskiego (wcześniej Zjednoczonej Klasy Robotniczej) (cyt. za: T. Dziki, biogram: Kołodziej Bartłomiej Antoni, [w:] Włocławski Słownik Biograficzny, t. 7, Włocławek 2019, s. 85).

Inicjator odbudowy (1988) pomnika Poległych Obrońców Wisły 1920 roku na włocławskim Zawiślu (wybudowany w 1922 roku jako upamiętnienie bohaterskiej obrony miasta i Polski przed bolszewikami; zniszczony przez Niemców na początku II wojny światowej; po 1945 roku nie mógł zostać odbudowany ze względów politycznych); przewodniczący Komitetu Obywatelskiego Odbudowy Pomnika Poległych Obrońców Wisły (1988–1990). Czas odbudowy tego monumentu wspomina następująco: Komitet Obywatelski powstał przed pierwszym komitetem, więc to był pierwszy komitet w Polsce. To nawet próbowaliśmy go oficjalnie przekształcić ogólnie w komitet obywatelski, ale to się wtedy wydawało, przed tym komitetem Wałęsy, nierealne. Działaliśmy legalnie, bo wiedzieliśmy, że jak będziemy to robić po kryjomu, to nas zduszą, zniechęcą nas do tego, mówiąc tak kolokwialnie, prawda. Wobec czego wysłaliśmy wiadomości do wszystkich gazet od „Trybuny Ludu” poczynając, „Życie Warszawy”, do wszystkich lokalnych i telewizji i tak dalej. Do wszystkich urzędów, które funkcjonowały. No więc to poszło wszędzie i tu, i tu, i tam. Sprawa stała się głośna, stała się publiczna, no więc nie można było tego przemilczeć, a tu już komuna chyliła się ku upadkowi, był 1988 rok, koniec komuny.

Wystąpiliśmy o rejestrację i zostaliśmy pod koniec roku 1988 zarejestrowani. Zaczęliśmy działać zupełnie legalnie i teraz się okazało, dostałem ostatnio materiały IPN-owskie na ten temat, okazało się, że od samego początku była sprawa operacyjna „Pomnik” założona, że nas inwigilowano. Są zalecenia, że zbliżają się wybory i tam z tego środowiska wyjdzie jakiś senator czy poseł z pewnością i wobec czego trzeba tam wprowadzać swoich ludzi i obniżać autorytet tych ludzi, osób. Tam to wszystko jest opisane, więc to z czystej ciekawości przeczytałem. No ale tam się zebrało, zapisało około stu dwudziestu osób i się okazało, że cała podziemna „Solidarność” pracownicza i trzy oddziały „Solidarności” Rolników Indywidualnych się zapisały i wszyscy działali w tym komitecie, także duża grupa inteligencji takiej twórczej: architekci, historycy, muzealnicy, plastycy, etnografowie. No i to nasze środowisko nadawało ton temu wszystkiemu (cyt. za: tamże). Pomnik ten odsłonięto 18 sierpnia 1990 roku.

W latach 1989–1993 polityk, porzucił na ten czas działalność zawodową. Senator w Senacie RP I kadencji (1989–1991), wybrany z list Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”, zasiadał w Komisji Gospodarki Narodowej, Komisji Samorządu Terytorialnego; Komisji Spraw Emigracji i Polaków za Granicą. Jako senator wsparł projekt ustawy o Krzyżu za Udział w Wojnie 1918–1921 (została uchwalona 21 lipca 1990 roku); po-

108

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KOŁODZIEJ Bartłomiej Antoni szukiwał żyjących uczestników tej wojny zamieszkałych na jego rodzinnych terenach.

Poseł na Sejm RP I kadencji (1991–1993), wybrany z listy Porozumienie Centrum; zasiadał w Komisji Łączności z Polakami za Granicą, Komisji Polityki Przestrzennej, Budowlanej i Mieszkaniowej; Komisji Nadzwyczajnej do rozpatrzenia projektu ustawy Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej.

Radny sejmiku województwa kujawsko-pomorskiego (1998–2002); przewodniczący klubu radnych AWS. Radny Rady Miasta Włocławka (2002–2006 i od 2010– 2011 z listy PiS).

Orędownik utworzenia Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej we Włocławku.

W 2020 roku jego imię nadano rondu u zbiegu ulic Kapitulnej i Obwodowej we Włocławku.

3. Rok przyznania Medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal „Za zasługi dla Diecezji Włocławskiej” • Medal „Za walkę o Polskę wolną, solidarną i sprawiedliwą” • Medal „Za obronę niepodległości Litwy” – Medal Pamiątkowy 13 Stycznia

5. Bibliografia Źródła: Wywiad z senatorem Bartłomiejem Kołodziejem, Senat RP, https://www.senat.gov.pl/ gfx/senat/userfiles/_public/k1/senat/wywiady/kolodziej.html [dostęp: 12.04.2024].

Opracowania: Bartłomiej Kołodziej został uhonorowany, jego imieniem nazwano rondo, strona internetowa „portalwloclawek.pl, https://www.portalwloclawek.pl/artykul/3341,bartlomiej-kolodziej-zostal-uhonorowany-jego-imieniem-nazwano-rondo [dostęp: 12.04.2024].

Dziki T., biogram: Kołodziej Bartłomiej Antoni, [w:] Włocławski Słownik Biograficzny, t. 7, Włocławek 2019, s. 83–87.

Hasło: arch. Bartłomiej Antoni Kołodziej, Izba Architektów Rzeczypospolitej Polskiej, https://www.archimemory.pl/pokaz/bartlomiej_antoni_kolodziej,309 [dostęp: 12.04.2024].

Hasło: Bartłomiej Kołodziej, Senat RP, https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/userfiles/_public/k1/senat/biogramy/kolodziej.pdf [dostęp: 12.04.2024].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

109

KONIECZNA (z d. Mielczarek) Barbara Krystyna 1. Biogram Urodziła się 13 grudnia 1953 roku w Chełmnie. Córka Tadeusza Mielczarka i Bronisławy z domu Jasińskiej.

Rodzice matki prowadzili rodzinne gospodarstwo rolne we wsi Kraszkowice (k. Wielunia). Matka nie pracowała zawodowo, zajmowała się prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci.

Rodzice ojca prowadzili rodzinne gospodarstwo rolne we wsi Leśniaki (powiat Pajęczno); w czasie II wojny światowej wywieziony na roboty przymusowe do III Rzeszy Niemieckiej; po wojnie był milicjantem i komendantem MO w Papowie Biskupim i Lisewie; na emeryturze od 1970 roku.

Barbara Konieczna ukończyła Technikum Chemiczne i Elektryczne w Grudziądzu (matura w 1973 roku).

Następnie pracowała w Cukrowni Wieluń (1973–1974); Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Wieluniu (1974); Fabryce Akcesoriów Meblowych w Chełmnie (1974–2009).

Obecnie (od 2009 roku) przebywa na emeryturze. Żona (ślub w 1974 roku) Zenona Koniecznego, działacza opozycji antykomunistycznej w Chełmnie.

110

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KONIECZNA (z d. Mielczarek) Barbara Krystyna

2. Opis działalności Od jesieni 1980 roku należała do struktur „S” w Fabryce Akcesoriów Meblowych w Chełmnie; członek Komitetu Założycielskiego; pracownik etatowy i sekretarz Komisji Zakładowej (od stycznia 1981 roku) w tym zakładzie pracy.

Członek Zarządu Podregionu Chełmno Regionu Toruńsko-Włocławskiego „S”.

W lutym 1981 roku współorganizowała otwarte spotkanie w sali Domu Kultury FAM, a także gościła w swoim domu Annę Walentynowicz.

W marcu 1981 roku współorganizowała strajk ostrzegawczy w Fabryce Akcesoriów Meblowych w Chełmnie w związku z tzw. kryzysem bydgoskim 1981 roku, a także uczestniczyła w kilkudniowym tzw. pogotowiu strajkowym, które polegało na całodobowym pełnieniu dyżurów i byciu w gotowości do podjęcia ewentualnego strajku generalnego.

Kilkukrotnie przesłuchiwana, a także zatrzymana na kilka godzin przez funkcjonariuszy MO i SB; 14 czerwca 1984 roku w jej mieszkaniu przeprowadzano rewizję.

Uczestniczyła w Mszach za Ojczyznę, odprawianych w farze chełmińskiej oraz w toruńskim kościele Matki Boskiej Zwycięskiej.

Po wprowadzeniu stanu wojennego współorganizowała tajne struktury „S”, wraz z mężem Zenonem, Janem Kuligowskim, Romualdem Malinowskim, Jadwigą Magińską (obecnie Hennig) i małżeństwem Stanisławą i Edwardem Prais.

Uczestniczyła w zbieraniu składek dla internowanych i ich rodzin (1981–1983).

Po wskazaniu osoby przez ks. Jana Kujaczyńskiego (proboszcza chełmińskiej Fary) nawiązała kontakt (pod pozorem odwiedzin swego kuzyna) z przebywającym, z powodów zdrowotnych w jednostce wojskowej przy ul. Biskupiej działaczem „S” ze Szczecina, z grupy 304 internowanych (od 5 listopada 1983 roku do 2 lutego 1983 roku) w Wojskowym Obozie Internowania w Chełmnie. W trakcie spotkania, po wymianie informacji i poznaniu rzeczywistego powodu umieszczenia tych działaczy „S” na terenie 9. Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie [JW 1636] (SB upowszechniało plotki, że są to kryminaliści, by wzmóc izolację internowanych, którzy zostali formalnie wezwani – jako rezerwiści – na trzymiesięczne ćwiczenia wojskowe; faktycznie dla izolacji ich z ich własnych środowisk i uniemożliwienia prowadzenia działań konspiracyjnych) rozpoczęto udzielanie pomocy materialnej (zbiórki żywności, leków), jak i informacyjnej (przekazywanie grypsów dla bliskich, wydawnictw bezdebitowych oraz opisujących faktyczne warunki internowania dla działających w konspiracji środowisk opozycyjnych). Konieczna umówiła pierwsze spotkanie przedstawiciela internowa-

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

111

KONIECZNA (z d. Mielczarek) Barbara Krystyna nych w WOI z działaczami chełmińskiego podziemia: Romanem Malinowskim i (swoim mężem) Zenonem Koniecznym.

Organizowała także pomoc dla internowanych działaczy „S” w Wojskowym Obozie Internowania, przebywających na Kępie Panieńskiej (przy brzegu Wisły).

W jej mieszkaniu odbywały się spotkania działaczy chełmińskiej „S”. Był w nim także punkt kolportażu większych ilości przywożonych z Torunia wydawnictw bezdebitowych (do 1984 roku – po przeprowadzonej rewizji, dla bezpieczeństwa, punkt kolportażu został zmieniony).

Należała do odrodzonych struktur zakładowej „S”.

W 1989 roku włączyła się w organizację kampanii wyborczej kandydatów Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” do wyborów parlamentarnych.

Przewodnicząca Komisji Rewizyjnej zakładowej „S” (1998–2002); wiceprzewodnicząca (2002–2004) i przewodnicząca (2004–2009) KZ NSZZ „S”. Honorowy członek (2010–2014) i członek (2014–2018) KZ „S” w firmie „Fam TO” sp. z o.o.

Członek Podregionu Chełmno „S” (po 2000 roku). Delegatka na Zjazd Regionu Toruńsko-Włocławskiego NSZZ „S” (2000–2018); delegatka na KZD NSZZ „S” (2006–2009).

Członek partii Prawo i Sprawiedliwość (od 2017 roku).

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Złoty Krzyż Zasługi (2009) • Krzyż „Pro Patria” (2016) • Krzyż Wolności i Solidarności (2016) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2019) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2020)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Barbary Koniecznej.

112

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KONIKIEWICZ Marek Jerzy

KONIKIEWICZ Marek Jerzy 1. Biogram Urodził się 7 sierpnia 1958 roku w Bydgoszczy. Syn Ryszarda i Renaty z domu Ledwon.

Ojciec (ur. 1928) pochodził z Wileńszczyzny; w czasie II wojny światowej żołnierz Armii Krajowej, brał udział w powstaniu wileńskim (1944); pod koniec wojny, wraz z rodziną, wyjechał do Jeleniej Góry, a następnie do Wrocławia; przymusowo wcielony do Ludowego Wojska Polskiego, zwolniony z powodu podjęcia studiów (budownictwo lądowe) na Politechnice Wrocławskiej; po ich ukończeniu pracował jako inżynier budowlany; działacz opozycji demokratycznej w Toruniu.

Matka (ur. 1932) pochodziła ze śląskiej rodziny o korzeniach niemieckich; urodziła się w Pyskowicach na Śląsku; ukończyła Technikum Mechaniczne; nie pracowała zawodowo, zajmowała się prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci; w latach 80. XX wieku czynnie włączyła się w pracę na rzecz wolnej i niepodległej Polski, prowadząc otwarty na wszelkie formy działalności konspiracyjnej dom; członek Klubu Inteligencji Katolickiej w Toruniu.

Marek Konikiewicz ukończył V Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1978 roku); następnie podjął studia na Wydziale Budownictwa Lądowego Akademii Techniczno-Rolniczej w Bydgoszczy, których nie ukończył.

W 1981 roku rozpoczął pracę zawodową; pracował jako projektant, specjalista do spraw rozliczeń, zarządzał firmami. Prowadził zarówno własną działalność gospodarczą, jak i pracował w różnych firmach na terenie całej Polski.

Obecnie (od 2023 roku) przebywa na emeryturze.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

113

KONIKIEWICZ Marek Jerzy

2. Opis działalności W latach 1978–1980 brał udział w organizowaniu biblioteki wydawnictw niezależnych w Toruniu. Biblioteka znajdowała się w mieszkaniu Sylwestra Konikiewicza (dziadka ze strony ojca Marka Konikiewicza). Wraz z Małgorzatą Stawikowską obsługiwał bieżącą działalność biblioteki. Zbiory te stanowiły trzon Międzyzakładowej Biblioteki „Solidarności”, którą zarządzała Irena Biała (dziś: Musielak).

Po wprowadzeniu stanu wojennego skontaktował się z Anną Stawikowską, która skierowała go do Jana Hanasza. Po rozmowach, w ciągu kilkunastu godzin, wspólnie z Krzysztofem Konikiewiczem i Henrykiem Mrówczyńskim, w oparciu o powielacz dostarczony przez Jana Hanasza, zorganizowana została drukarnia podziemna.

W działalność podziemną zaangażowana była cała rodzina Konikiewiczów: małżeństwo Ryszard i Renata oraz ich dzieci: Regina (dziś: Strzemeska), Krzysztof i Marek. Ich mieszkanie (przy ul. Moniuszki) było miejscem wielu konspiracyjnych spotkań działaczy opozycyjnych z Torunia i okolic; w ich mieszkaniu znajdował się (1982–1989) magazyn ulotek, plakatów, znaczków, niezależnej prasy (m.in. „Tygodnik Mazowsze”, „Tygodnik Wojenny”, „PWA”, „Kos”, „Toruński Informator Solidarności”, „Kontra”, „Elana” „Pogłos”) i książek (m.in. publikacje wydawnictw NOWA, KOS, Krąg, Kwadrat oraz emigracyjne); magazyn ten nigdy nie został wykryty przez bezpiekę.

Marek Konikiewicz współorganizował w Toruniu druk czasopism podziemnych, głównie „Toruńskiego Informatora Solidarności” i „Kontry” oraz lokale, które przystosowywał do potrzeb profesjonalnego druku (1985–1986). Druk odbywał się w latach 1981–1983 w mieszkaniu, w kamienicy przy ul. Podmurnej będącej własnością Henryka Mrówczyńskiego. Sporadycznie druk odbywał się także w innych lokalach, m.in. w mieszkaniu Konikiewiczów.

Początkowo drukował za pomocą powielacza. Jako pierwszy w regionie toruńskim zaczął (1983) stosować technikę sitodrukową, drukując (z pomocą całej rodziny Konikiewiczów) w ten sposób, w oparciu o klisze sprowadzane z Warszawy, ok. 30 numerów „Tygodnika Wojennego” (klisze z tym pismem przywoził z Warszawy, dzięki znajomościom poręczonym przez Janusza Bochenka i Marię Romecką). Od kwietnia 1985 roku zaczął drukować techniką sitodruku „Toruński Informator Solidarności” (pierwszy numer „TIS” tą techniką został wydrukowany 9 kwietnia 1985 roku). Drukował też, broszury, plakaty, znaczki, a także „Kontrę” (od 1984 roku; wraz z Markiem Hałaburdą i Markiem Wachnikiem), „Apator”, „Elanę”. Do 1985 roku drukował w lokalu przy ul. Bydgoskiej 82 (zdekonspirowany w 1985 roku).

114

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KONIKIEWICZ Marek Jerzy Wydrukował jeden z numerów pisma „Jeszcze tym razem” (być może 4) na powielaczu w mieszkaniu Henryka Mrówczyńskiego (1982 rok).

Od 1983 roku zaczął sprowadzać z Gdańska znaczne ilości znaczków wydawanych przez osoby związane z warszawskim „Tygodnikiem Wojennym”. W tym samym roku wydał – z pomocą ojca, brata i H. Mrówczyńskiego – pierwsze toruńskie znaczki: bloczek dwuznaczkowy z okazji III rocznicy strajku w Stoczni Gdańskiej o nominale 120 zł i znaczek z okazji IV rocznicy rejestracji NSZZ „Solidarność” o nominale 60 zł. W kolejnych latach drukował także inne znaczki.

W 1985 roku zastępował w posiedzeniach toruńskiej RKW przewodniczącego tego gremium Krzysztofa Żabińskiego.

W 1986 roku współuczestniczył – wraz z m.in. Krzysztofem Żabińskim, Mieczysławem Janiszewskim, Ignacym Dudojciem, Henrykiem Wojnowskim (projekt wykonał Ryszard Konikiewicz) – w budowie profesjonalnej, tajnej drukarni u Stanisława Osmańskiego na toruńskich Wrzosach.

Działalność konspiracyjną zakończył biorąc udział w drukowaniu plakatów wyborczych na wybory 1989 roku. Druk odbywał się w drukarni u Kazimierza Osmańskiego pod kierownictwem Marka Wachnika.

W latach 80. wielokrotnie brał udział w manifestacjach rocznicowych. Nigdy – za swoją działalność opozycyjną – nie został zatrzymany, nie był też przesłuchany przez SB. W związku z prowadzoną działalnością był inwigilowany przez SB w Toruniu w latach 1983–1988. Zarejestrowany przez Wydział III WUSW w Toruniu; 14 lutego 1989 roku sprawę tę przejął do prowadzenia Inspektorat 2 WUSW w Toruniu; materiały zniszczono.

3. Rok przyznania Medalu – 2024 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony działacz Kultury” • Srebrny Krzyż Zasługi (2010) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” • Krzyż Wolności i Solidarności (2017) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

115

KONIKIEWICZ Marek Jerzy

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z Markiem Konikiewiczem.

Opracowania: Biogram: Marek Konikiewicz, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/78b7c1a3-b00f-486d-b7e0-017d563857e4 [dostęp: 8.09.2024].

Hasło: Marek Konikiewicz, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip. ipn.gov.pl/informacje/92191 [dostęp: 4.08.2024].

Hołuszko E., Słownik opozycji demokratycznej regionu toruńskiego 1980–1989, Warszawa 2008.

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

Polak W., Od dziecięcej drukarenki do offsetu. Krótka historia niezależnej poligrafii w Toruniu, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2006, nr 7.

Spandowski Sz., Drukarnia bardzo podziemna, „Nowości” 14.12.2011, https://nowosci.com.pl/drukarnia-bardzo-podziemna/ar/10929803 [dostęp: 8.09.2024].

116

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KORDOWSKA (z d. Gęzicka) Danuta 1. Biogram Urodziła się 15 sierpnia 1954 roku w Chełmnie. Córka Erwina Gęzickiego i Melanii z domu Błoszyk.

Ojciec pochodził z Solca Kujawskiego; w okresie II wojny światowej wraz z siostrą został wywieziony do III Rzeszy Niemieckiej na roboty przymusowe za odmowę podpisania Volkslisty; po wojnie był milicjantem w Chełmnie. Matka nie pracowała zawodowo; zajmowała się domem i wychowaniem dzieci.

Danuta Kordowska ukończyła Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika w Chełmnie (matura w 1973 roku) oraz studia wyższe z zakresu pedagogiki opiekuńczo-wychowawczej w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Bydgoszczy (magisterium w 1977 roku).

Następnie pracowała jako nauczyciel wielu przedmiotów w Szkole Podstawowej nr 3 w Chełmnie (1977–1991); pedagog w Liceum Ogólnokształcącym im. Mikołaja Kopernika w Chełmnie (1996–2006); dyrektor w Policealnym Studium Centrum Edukacji Dorosłych w Chełmnie (2006–2018); pedagog w Katolickich Pallotyńskich Szkołach w Chełmnie (od 2022 roku).

Obecnie (od 2006 roku) przebywa na emeryturze. Żona (ślub w 1982 roku) Mariana Kordowskiego, działacza opozycji antykomunistycznej w Chełmnie.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

117

KORDOWSKA (z d. Gęzicka) Danuta

2. Opis działalności Wspomagała męża Mariana Kordowskiego w jego działaniach opozycyjnych.

Działaczka „S” nauczycielskiej w Chełmnie (założycielem był Józef Radziejewski) od jesieni 1980 roku do wprowadzenia stanu wojennego.

W okresie stanu wojennego kolportowała druki bezdebitowe wśród znajomych; wrzucała do skrzynek pocztowych w domach i blokach w Chełmnie.

W okresie stanu wojennego wielokrotnie wzywana do komendy MO w Chełmnie na tzw. rozmowy ostrzegawczo-dyscyplinujące.

Przewodnicząca „S” nauczycielskiej w Chełmnie (do 2008 roku).

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Relacja Danuty Kordowskiej.

118

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KORDOWSKI Marian 1. Biogram Urodził się 2 lutego 1948 roku w Chełmnie. Syn Stanisława i Bożeny z domu Kordowskiej.

Matka pochodziła z Chełmna; pracowała w biurze.

Marian Kordowski ukończył (wieczorowo) Liceum Ogólnokształcące im.

Mikołaja Kopernika w Chełmnie (matura w 1972 roku) oraz Studium Ekonomiczne w Toruniu (1975 rok).

Następnie pracował w Fabryce Akcesoriów Meblowych w Chełmnie (1966–1995); Urzędzie Miasta Chełmna (1996–2004); firmie „Wimar” sp. z o.o.

(2006–2007). Od 2008 roku przebywał na emeryturze.

Zmarł 8 października 2020 roku w Chełmnie. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym w Chełmnie.

Mąż (ślub w 1982 roku) Danuty Kordowskiej, działaczki opozycji antykomunistycznej w Chełmnie.

2. Opis działalności Od jesieni 1980 roku należał do „S”. Współzałożyciel struktur tego związku w Fabryce Akcesoriów Meblowych w Chełmnie; przewodniczący Komitetu Założycielskiego i pierwszy przewodniczący Komisji Zakładowej (1980–1981). Przewodniczący (od września 1980 roku) i pracownik etatowy Międzyzakładowego Zarządu Założycielskiego Podregionu Chełmińskiego Regionu Toruńskiego NSZZ „S”.

Wraz z Jerzym Kozickim przygotowali plakat z napisem „Niech żyje Solidarność” i „Precz z komuną”, który rozwinął się (Kozicki wykonał gilotynę, która przecięła sznurki Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

119

KORDOWSKI Marian trzymające zwinięty dotąd plakat) na budynku szkoły podstawowej i specjalnej w czasie pochodu pierwszomajowego w 1981 roku.

W dniu wprowadzenia stanu wojennego, na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Toruniu, internowany w ośrodku odosobnienia w Potulicach; zwolniony 20 stycznia 1982 roku.

W kolejnych miesiącach kilkukrotnie (m.in. 18, 29 i 30 kwietnia 1983 roku) wzywany na przesłuchania do komendy MO oraz SB w Chełmnie (bez określenia w wezwaniach powodu obowiązku stawiennictwa i określenia charakteru przesłuchania), gdzie był przesłuchiwany i nękany psychicznie za prowadzoną działalność opozycyjną.

Dwukrotnie zatrzymywany na 24 lub 48 godzin (15 marca i 30 września 1982 roku), był przetrzymywany w pomieszczeniach komendy MO w Chełmnie. Wielokrotnie funkcjonariusze MO i SB nachodzili go w jego mieszkaniu, a także dokonali jego przeszukania bez okazania nakazu przeszukania i sporządzenia stosownej dokumentacji.

Za „demonstracyjne” noszenie znaczka „Solidarności” został zatrzymany 16 marca 1982 roku, a następnie ponownie internowany w ośrodku odosobnienia w Potulicach i (od 31 marca) Strzebielinku ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności w czasie obowiązywania stanu wojennego nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa (IPN By 159/119). Zwolniony 29 kwietnia 1982 roku.

Kontynuował działalność opozycyjną na terenie Chełmna, współpracując m.in. z Piotrem Mittelstaedtem, Elżbietą Michalak, Tomaszem Szałeckim. Kolportował prasę i książki bezdebitowe (wraz z m.in. Wojciechem Lamkowskim), które otrzymywał od P. Mittelstaedta.

Hospitalizowany z powodu choroby serca i nerwicy od 22 września do 28 października 1982 roku, co uznawał za skutek presji organów władzy za swoje zaangażowanie opozycyjne.

Współorganizował i uczestniczył w Mszach za Ojczyznę, odprawianych w farze chełmińskiej oraz toruńskim kościele Matki Boskiej Zwycięskiej. Z tego powodu był przesłuchiwany (wraz z Tomaszem Szałeckim z Chełmna) 15 grudnia 1984 roku przez funkcjonariuszy SB. Rozrzucał ulotki z dachów domów zniechęcające do wyborów parlamentarnych 1983 roku.

Należał do grona działaczy „S”, którzy reaktywowali związek w swoim zakładzie pracy. Z tego powodu był (w październiku 1988 roku) wzywany przez SB, gdzie funkcjonariusz tej służby przeprowadzał z nim tzw. rozmowę ostrzegawczą.

120

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KORDOWSKI Marian W listopadzie 1988 roku, jako przedstawiciel swojego zakładu pracy, wszedł w skład (powołanej 30 grudnia 1987 roku przez Antoniego Stawikowskiego) Regionalnej Komisji Koordynacyjnej NSZZ „S” Regionu Toruńskiego. Skutkowało to kolejną tzw. rozmową ostrzegawczą.

Włączył się w organizację kampanii wyborczej kandydatów Komitetu Obywatelskiego „S” w czasie tzw. wyborów kontraktowych 1989 roku do parlamentu.

Po 1989 roku wycofał się z działalności związkowej.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: IPN By 082/1, t. 5, Akta dotyczące osób internowanych w okresie stanu wojennego w ramach akcji o kryptonimie „Jodła” z terenu województwa toruńskiego.

IPN Gd 159/119, Akta osobowe internowanego dot. Marian Kordowski, imię ojca: Stanisław, ur. 02-02-1948 r., osadzonego na podstawie art. 4 ust. 2 Dekretu z dnia 1212-1981 r. o stanie wojennym ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności w czasie obowiązywania stanu wojennego nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa. Internowany w dniu 13-03-1982 r. w Ośrodku Odosobnienia w Potulicach, od dnia 31-03-1982 r. w Ośrodku Odosobnienia w Strzebielinku na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Toruniu nr 216/82-OEA z dnia 12-12-1981 r., zwolniony w dniu 29-04-1982 r.

Opracowania: Kosiak M., Pożegnali cenionego związkowca „Solidarności”, TVP3 Bydgoszcz, https:// bydgoszcz.tvp.pl/50277490/pozegnali-cenionego-zwiazkowca-solidarnosci [dostęp: 21.10.2022].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Wyrowiński J., Zmarł Marian Kordowski - Chełmno, NSZZ „S” Region Toruńsko-Włocławski, https://www.solidarnosc.org.pl/torun/zmarl-marian-kordowski-chelmno/ [dostęp: 22.10.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

121

KOSZUTA Bogdan Zbigniew 1. Biogram Urodził się 16 grudnia 1947 roku w Wąbrzeźnie. Syn Czesława i Kazimiery z domu Rejwer.

Ze strony ojca (według rodzinnych przekazów): pradziadek Andrzej Koszuta walczył i zginął w czasie powstania styczniowego; jego syn wyemigrował do Stanów Zjednoczonych Ameryki, gdzie był właścicielem farmy; powrócił do Polski po jej odrodzeniu, po 1918 roku i zamieszkał z żoną w Słońsku, a następnie osiadł we Wrockach (k. Brodnicy). Ojciec urodził się w USA; wraz z rodzicami powrócił do Polski.

Przed wojną był oficerem Wojska Polskiego i brał udział w kampanii wrześniowej 1939 roku. Dostał się do niewoli niemieckiej i był więziony w obozie jenieckim w Hamburgu. Po wojnie powrócił do Polski i objął funkcję komendanta MO w Golubiu-Dobrzyniu (przez kilka miesięcy; potem został usunięty z milicji za odmowę przynależności do PPR). Potem przejął gospodarstwo rolne w Książkach, tam z powodu kolektywizacji represjonowany, więziony przez UB; wrócił na gospodarstwo do Książek; skazany wyrokiem (z dnia 2 listopada 1949 roku; por. IPN By 070/1280; IPN By 66/1909) Wojskowego Sądu Rejonowego w Bydgoszczy na karę 10 lat pozbawienia wolności, utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 5 lat oraz przepadek całego mienia za to, że od marca 1949 r. do 10-09-1949 r. w Książkach opodal Wąbrzeźna, rozpowszechniał fałszywe informacje dot. ustroju Państwa Polskiego, starając się w ten sposób przemocą doprowadzić do jego zmiany, tj. o przestępstwo z art. 86 § 2 kkwp. (IPN By 1111/1); zwolniony w ramach amnestii 6 maja 1953 roku; powrócił do Książek.

122

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KOSZUTA Bogdan Zbigniew Rodzina matki pochodzi spod Chełmna; dziadek przeprowadził się do Wąbrzeźna; posiadał uprawnienia do rysunków projektowych, dokumentacji budowlanej. Matka A. Koszuty w okresie uwięzienia swego męża powróciła do swoich rodziców do Wąbrzeźna; pracowała w spółdzielni produkcyjnej w Wąbrzeźnie.

Bogdan Koszuta ukończył Technikum Mechanizacji Rolnictwa w Gronowie (matura w 1968 roku).

Następnie pracował w Państwowym Ośrodku Maszynowym w Wąbrzeźnie jako stażysta, następnie kierownik obsługi technicznej, kierownik działu zaopatrzenia (1968–1975, 1977–1980); w Zakładzie Naprawczym Spółdzielni Kółek Rolniczych w Ryńsku (1975–1977); po internowaniu: starszy specjalista ds. mechanizacji w gospodarstwie „Agro-Wrona” we Wronie (1982–1990); radny miasta Wąbrzeźna (1990– 1998); burmistrz miasta Wąbrzeźna (1990–1998; 2002–2010); radny Rady Powiatu i wójt gminy Obrowo (1998–2002).

Obecnie (od 2010 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek Związku Zawodowego Pracowników Rolnych (po 1968 roku).

Członek PZPR (1970–1980), zrezygnował z przynależności w tej strukturze po wyborze na przewodniczącego miejskich struktur „S”.

Członek NSZZ „S” (od 1 stycznia 1981 roku; leg. nr 4/K/81). Organizator zakładowych struktur „S” od października 1980 roku. Pierwszy przewodniczący Międzyzakładowej Komisji Związkowej, następnie Zarządu Podregionu NSZZ „S” w Wąbrzeźnie.

Delegat na I WZD Regionu Toruńskiego „S” (1981). Członek prezydium toruńskiego ZR NSZZ „S”.

Po wprowadzeniu stanu wojennego nie zaprzestał działalności opozycyjnej.

Ukrył materiały związkowe (13 grudnia 1981 roku).

Zatrzymany (po osobistym zgłoszeniu się) na komendzie MO w Wąbrzeźnie, a następnie internowany (od 16 grudnia 1981 roku) z powodu prowadzenia działalności godzącej w ustrój i sojusze PRL w ośrodku internowania w Potulicach (por. IPN By 97/65; IPN By 076/321). Zwolniony z internowania 7 marca 1982 roku. Dodatkową represją było zwolnienie z pracy (z dniem 7 marca 1982 roku), z tzw. wilczym biletem.

Organizator i przewodniczący tajnej struktury konspiracyjnej opozycjonistów w Wąbrzeźnie (1982–1989) składającej się z dawnych działaczy „S” z okresu tzw. karnawału „S”: Jerzy Kowalik, Zbigniew Staworzyński, Andrzej Ołtarzewski, Hanna Wojnowska, Barbara Stachurska. Kolporterzy ci przywozili (1981–1986) z Torunia wydaw-

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

123

KOSZUTA Bogdan Zbigniew nictwa bezdebitowe (m.in. „Kontra”, „Solidarność”, „Tygodnik Mazowsze”, „Toruński Informator Solidarności”), które następnie były rozprowadzane na terenie Wąbrzeźna; utrzymywał kontakt ze środowiskami konspiracyjnymi w Toruniu (m.in. Antonim Stawikowskim, Leszkiem Zaleskim).

Redaktor naczelny, wydawca i kolporter podziemnego pisma „Wąbrzeski Informator Solidarności” (ukazało się ok. 4–5 numerów tego pisma; wydawane było w latach 1985–1986 w nakładzie 700–1000 egz.; tematyka: sprawy wąbrzeskie; drukował to pismo Ryszard Sas techniką ksero zakładowe).

Z racji prowadzenia działalności opozycyjnej w strukturach NSZZ „Solidarność” poddany kontroli operacyjnej przez funkcjonariuszy KW MO / WUSW w Toruniu (1981–1987) w ramach kwestionariusza ewidencyjnego, przemianowanej na sprawę operacyjnego rozpracowania kryptonim „Anioł” (por. IPN By 0104/160/ D i J) oraz (1987–1988) – po odnalezieniu w czasie przeprowadzonego 28 sierpnia 1985 roku przeszukania jego domu przechowywanych w nim ulotek i literatury bezdebitowej – kwestionariusza operacyjnego kryptonim „Nieugięty” (por. IPN By 081/1264; IPN By 0104/281/J). Wielokrotnie wzywany na tzw. rozmowy profilaktyczno-ostrzegawcze.

Jeden z organizatorów odrodzonych struktur „S” w Wąbrzeźnie (1989) i pierwszy przewodniczących struktur miejskich tego związku zawodowego (1989–1990).

Członek Komitetu Obywatelskiego „S” w Toruniu koordynującego kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych w trakcie tzw. wyborów kontraktowych 1989 roku.

Samorządowiec. Pierwszy niekomunistyczny burmistrz Wąbrzeźna. Delegat do sejmiku województwa toruńskiego (1990–1998), delegat do sejmiku krajowego (1994–1998). Odwołując się do początków swego urzędowania, zapisał we wspomnieniach: Skupiałem wówczas wokół siebie krąg ludzi, których starałem się przygotować do pełnienia funkcji radnych w radzie miejskiej. Zapoznawałem się z projektem ustawy o samorządzie i miałem świadomość jakie wyzwania czekają do realizacji. Zderzenie z nową rzeczywistością było trudne. Po 50 latach socjalizmu sytuacja społeczna była bardzo zła. Brak społeczeństwa obywatelskiego. Ludzie oduczeni aktywności publicznej. Wchodzili w nową rzeczywistość z bagażem złych nawyków i przyzwyczajeń. Często podczas internowania dyskutując o potrzebach naprawy państwa, wielu uważało, że w pierwszej kolejności należy zwrócić państwo obywatelom. Dzisiaj wiem, że było to naiwne myślenie. Dzisiaj państwo jest obywateli. Tylko ilu ich jest? 48% jak frekwencja wyborcza? Bez obywateli trudno budować państwo obywatelskie. Wiedzieliśmy, że to w przyszłości będzie poważny problem. Jestem przekonany, że odbudowa sytuacji społecznej będzie trwała tyle, ile czasu niszczono.

A więc około 50 lat (cyt. za: B. Koszuta, Od Solidarności do samorządności, Wąbrzeźno 2020, s. 25–26).

124

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KOSZUTA Bogdan Zbigniew

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Przyjaciel Dziecka” (1991) • Złota Odznaka „Zasłużonego Działacza Towarzystwa Przyjaciół Dzieci” (1992) • Brązowy Medal „Za zasługi dla pożarnictwa” Związku OSP – Zarząd Miejski Wąbrzeźno (1994) • Medal im. dr. Henryka Jordana (1994) • Odznaka Honorowa „Za zasługi dla ochrony zdrowia” (1994) • Brązowy medal „Za zasługi dla obronności kraju” (1995) • Srebrny Krzyż „Za zasługi dla Związku Harcerstwa Polskiego” (1997) • Złoty Krzyż Zasługi (1998) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Odznaka „Za zasługi dla Związku Kombatantów RP i byłych więźniów politycznych” (2007) • Złota Odznaka Honorowa Związku Inwalidów Wojennych RP (2009) • Krzyż Wolności i Solidarności (2012) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 0104/160, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Anioł” dot. Koszuta Bogdan, imię ojca: Czesław, ur. 16-12-1947 r. Kontrola operacyjna byłego przewodniczącego MKZ NSZZ „Solidarność” w Wąbrzeźnie podejrzewanego o kolportaż wydawnictw bezdebitowych.

IPN By 0104/281/J, Kwestionariusz ewidencyjny kryptonim „Nieugięty” dot. Koszuta Bogdan, imię ojca: Czesław, ur. 16-12-1947 r. Kontrola operacyjna działacza NSZZ „Solidarność” w Wąbrzeźnie.

IPN By 070/1280, Akta kontrolne śledztwa w sprawie rozpowszechniania szeptanej propagandy na temat spółdzielczości wiejskiej w m. Książki w 1949 r. przeciwko: Czesław Koszuta, imię ojca: Andrzej, ur. 27-01-1911 r., tj. podejrzanego o przestępstwo z art. 87 w zw. z art. 86 § 2 kkwp.

IPN By 076/321, Korespondencja związana z zagadnieniami pracy operacyjnej.

Karty ewidencyjne oraz statystyki dot. internowanych w stanie wojennym przez WUSW w Toruniu.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

125

KOSZUTA Bogdan Zbigniew IPN By 081/1264, t. 1-2, Kwestionariusz ewidencyjny kryptonim „Nieugięty” dot. Koszuta Bogdan, imię ojca: Czesław, ur. 16-12-1947 r. Kontrola operacyjna działacza NSZZ „Solidarność”, internowanego w stanie wojennym, u którego podczas przeszukania w 1985 r. znaleziono pisma bezdebitowe.

IPN By 1111/1, Akta w sprawie o unieważnienie wyroku dot. Czesław Koszuta, imię ojca: Andrzej, ur. 27-01-1911 r., skazanego wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Bydgoszczy z dnia 02-11-1949 r. na karę 10 lat pozbawienia wolności, utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na lat 5 oraz przepadek całego mienia za to, że od marca 1949 r. do 10-09-1949 r. w Książkach opodal Wąbrzeźna, rozpowszechniał fałszywe informacje dot. ustroju Państwa Polskiego, starając się w ten sposób przemocą doprowadzić do jego zmiany, tj. o przestępstwo z art. 86 § 2 kkwp.

IPN By 66/1909, Akta w sprawie karnej przeciwko: Czesław Koszuta, imię ojca: Andrzej, ur. 27-01-1911 r., oskarżony o to, że od marca do września 1949 r. w Książkach czynił przygotowania do zmiany przemocą ustroju państwa polskiego w ten sposób, że rozpowszechniał wrogie wiadomości, tj. o czyn z art. 87 w zw. z art. 86 § 2 kkwp.

IPN By 97/65, Akta osobowe internowanego dot. Bogdan Koszuta, imię ojca: Czesław, ur. 16-12-1947 r., osadzonego pod zarzutem wrogiej postawy do władzy i administracji państwowej na podstawie art. 4 ust. 2 dekretu z dnia 12-12-1981 r. o stanie wojennym.

Koszuta B., Od Solidarności do samorządności, Wąbrzeźno 2020.

Relacja Bogdana Koszuty.

Opracowania: Biernacki K., Koszuta Bogdan Zbigniew, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/16872,Koszuta-Bogdan-Zbigniew.html [dostęp: 24.08.2023].

Hasło: Bogdan Koszuta, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn. gov.pl/informacje/33935 [dostęp: 4.08.2023].

Historia, Strona internetowa miasta Wąbrzeźno, https://wabrzezno.com/historia-2/#1704446024342-71f1f930-d453 [dostęp: 24.03.2025].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

126

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KOWALSKA (z d. Kobylska) Janina 1. Biogram Urodziła się 19 sierpnia 1938 roku w Lipinkach (gmina Biskupiec Pomorski). Córka Piotra Kobylskiego i Stefanii z domu Szulc.

Ojciec przed rozpoczęciem II wojny światowej został zmobilizowany do Wojska Polskiego; uczestnik wojny obronnej 1939 roku; w czasie okupacji niemieckiej pracował przymusowo w III Rzeszy Niemieckiej; po wojnie powrócił do rodzinnego gospodarstwa. Matka w czasie II wojny światowej została – wraz z dziećmi – wysiedlona ze swej własności; najpierw przetrzymywana w zamku w Jabłonowie Pomorskim (punkt zbiorczy), następnie przetransportowana do klasztoru w Zamartem; przymusowo osiedlona w gospodarstwie rolnym w Górznie, gdzie pracowała na roli przez okres niemieckiej okupacji; po wojnie powróciła wraz z dziećmi do swojej własności.

Janina Kowalska ukończyła 7 klas szkoły powszechnej w Małkach.

Następnie pracowała przez całe swoje życie w gospodarstwie rolnym w Lipinkach.

Obecnie (od 1989 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Organizatorka – wraz z m.in. Rajmundem Gilginasem, Wojciechem Perlikiem, rodziną Grymbergów – struktur gminnych „Solidarności Chłopskiej” na terenie wsi Lipinki i gminy Biskupiec Pomorski (1980). Przewodnicząca „SCh” w gminie Biskupiec Pomorski (1980–1981).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

127

KOWALSKA (z d. Kobylska) Janina Uczestniczka strajku chłopskiego w Toruniu (12 listopada – 13 grudnia 1981 roku).

W jego trakcie protestujący zajęli budynki należące do Zjednoczenia „Cukrownie Toruńskie”.

Działaczka Duszpasterstwa Rolników i uczestniczka – organizowanych w ramach tej struktury – samokształceniowych spotkań rolniczych w Topólnie (po 1983 roku; ich organizatorem był Michał Grabianka; odbyło się ich łącznie kilkadziesiąt). Uczestniczyła także przez szereg lat w pielgrzymkach Duszpasterstwa Ludzi Pracy na Jasną Górę.

Wieszała – z Rajmundem Gilginasem – krzyże w szkole podstawowej w Lipinkach (1981); zostały w krótkim czasie zdjęte pod pozorem malowania ścian.

Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuowała działalność opozycyjną. Zatrzymana w swoim domu (grudzień 1981 roku) – wraz z Tadeuszem Białobrzeskim i Rajmundem Gilginasem – przewieziona na posterunek MO w Biskupcu Pomorskim; przesłuchiwana; namawiana do zaprzestania działalności opozycyjnej.

Organizowała zbiórki żywności dla osób represjonowanych i ich rodzin; zebrane dary woziła następnie pociągiem do Torunia, przekazując do działającego przy parafii Wniebowzięcia NMP (powołanego z inicjatywy Zbigniewa Bobińskiego, decyzją biskupa Mariana Przykuckiego) Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Poszkodowanym, Zwolnionym z Pracy i Ich Rodzinom (1981–1984).

Przy organizacji i przeprowadzeniu zbiórek żywności współpracowała m.in. z Janem Mazurem.

Zawoziła żywność (pociągiem) także w czasie tzw. toruńskiego procesu zabójców ks. Jerzego Popiełuszki i przekazywała je ks. Józefowi Nowakowskiemu jako wsparcie dla rodziny tego kapłana i adwokatów.

Uczestniczyła w Mszach za Ojczyznę odprawianych w toruńskim kościele Matki Boskiej Zwycięskiej.

Należała do Ruchu Oporu Rolników; nieformalnej struktury powołanej w 1982 roku w budynku parafii Matki Bożej Zwycięskiej w Toruniu dla wymiany informacji o działaniach władzy wobec opozycji oraz inicjatywach i koordynacji działań środowisk opozycyjnych.

Kolportowała ulotki i pisma bezdebitowe wśród rolników na terenie gminy Biskupiec Pomorski (1980–1989).

Działaczka Komitetu Obywatelskiego „S” w Biskupcu Pomorskim, koordynującego kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych w tzw. wyborach kontraktowych 1989 roku.

128

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KOWALSKA (z d. Kobylska) Janina

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Relacja Janiny Kowalskiej.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

129

KOZICKI Jerzy 1. Biogram Urodził się 25 kwietnia 1948 roku w Chełmnie. Syn Bernarda i Władysławy z domu Wilczewskiej.

Oboje rodzice byli krawcami w Chełmnie. Ojciec walczył w powstaniu wielkopolskim.

Jerzy Kozicki ukończył zasadniczą szkołę zawodową w zawodzie ślusarz frezer w Zespole Szkół Zawodowych w Chełmnie (1963 rok).

Następnie pracował w Fabryce Akcesoriów Meblowych w Chełmnie (1971–1974;

1977–1988);

Zakła-

dach Sprzętu Mechanicznego „Ursus” w Chełmnie (1970–1972); prowadził prywatną działalność (1973–1977); konserwator w szkole podstawowej i gimnazjum nr 1 w Chełmnie (1988–2008).

Obecnie (od 2008 roku) przebywa na emeryturze.

Mąż (ślub w 1977 roku) Marii Kozickiej.

2. Opis działalności Współzałożyciel zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy (jesień 1980 roku); członek Komitetu Założycielskiego i Komisji Zakładowej „S” (1980–1981).

Wraz z Marianem Kordowskim przygotowali plakat z napisem „Niech żyje Solidarność” i „Precz z komuną”, który rozwinął się (Kozicki wykonał gilotynę, która przecięła sznurki trzymające zwinięty dotąd plakat) na budynku szkoły podstawowej i specjalnej w czasie pochodu pierwszomajowego w 1981 roku.

130

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KOZICKI Jerzy Internowany w Wojskowym Obozie Internowania w Trzebiatowie. Był to jeden z 13 obozów internowania na terenie kraju, w których w pierwszych dniach listopada 1982 roku powołano rezerwistów – oficjalnie – do odbycia trzymiesięcznego szkolenia dla podoficerów i szeregowych rezerwy, faktycznie zaś w celu izolacji osób uznanych przez władze za „szczególnie niebezpieczne” w czasie wprowadzania ustawy o związkach zawodowych, delegalizującej „S”. W Trzebiatowie zostali oni rozlokowani na terenie JW 3126. Kozicki przybył na miejsce odbycia „ćwiczeń” w Trzebiatowie 5 listopada 1982 roku; powrócił do domu 2 lutego 1983 roku.

Swój pobyt w WOI w Trzebiatowie J. Kozicki wspomina następująco: Budynek był patrolowany przez patrole wyposażone w ostrą amunicję z bronią, którą można było użyć (jak nas poinformowano) w stosunku do osób usiłujących dokonać ucieczki. Budynki były niedogrzane, ograniczenie wody, brak właściwej opieki medycznej, ciągłe pogróżki, psychiczny terror, kopanie i zakopywanie dołów w zamarzniętej ziemi (wykańczające fizycznie), to obraz codzienności. W chwili przyjazdu do Trzebiatowa dworzec kolejowy był otoczony żołnierzami z bronią. Odebrano nam dokumenty (dowód osobisty i książeczkę wojskową).

Zostałem bez tożsamości – człowiek „nikt”. Podczas apelu poinformowano nas o obowiązujących formach zachowania oraz o tym, że – tu cytat – „nauczymy was rozumu i zrobimy z wami porządek”. Nigdy nie dostaliśmy broni do ręki. Nigdy też nie docierała do mnie żadna korespondencja i nie było żadnej łączności z rodziną. Z Trzebiatowa wywieziono nas do Kołobrzegu (odkrytymi samochodami, w wichurę i minusową temperaturę). Tam oddano mi na dworcu dokumenty i wprowadzony zostałem do pociągu w kierunku Bydgoszczy przez osoby cywilne i mundurowe (jechali ze mną jak „aniołowie stróżowie”) (kopia dokumentu w posiadaniu autora).

Wielokrotnie wzywany na komendę MO w Chełmnie na tzw. rozmowy profilaktyczno-ostrzegawcze, m.in. przed rocznicami 3 maja, 11 listopada, porozumień sierpniowych.

Dnia 14 czerwca 1984 roku przeszukano jego mieszkanie; znaleziono ulotki i pisma bezdebitowe. Potajemnie przeszukiwano także jego miejsce pracy.

Uczestnik Mszy za Ojczyznę odprawianych przez ks. Jana Kujaczyńskiego w kościele Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Chełmnie.

Kolporter wydawnictw bezdebitowych na terenie swojego zakładu pracy; pozyskiwał je z Grudziądza.

Członek odrodzonych struktur „S” w Fabryce Akcesoriów Meblowych w Chełmnie; członek KZ „S” i zespołu socjalno-bytowego KZ „S”.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

131

KOZICKI Jerzy

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2014) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2018)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Jerzego Kozickiego.

Opracowania: Biogram: Franciszek Jerzy Kozicki, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/4112ac29-7769-44a0-9ff8-baf0efe804c3 [dostęp: 4.06.2024].

132

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KOZICKI Ryszard 1. Biogram Urodził się 14 sierpnia 1935 roku w Grębocinie (wieś w powiecie toruńskim). Syn Józefa i Zofii z domu Nawrockiej.

Rodzice prowadzili rodzinne gospodarstwo rolne w Grębocinie. W okresie II wojny światowej zostali wysiedleni ze swej własności i przewiezieni do Niemiec, gdzie pracowali przymusowo w gospodarstwie rolnym we wsi Kunow (obecnie: w powiecie Uckermark w Brandenburgii); po zakończeniu wojny powrócili do Grębocina; w latach 50.

XX wieku rodzice Koziccy byli przymuszani przez władze komunistyczne do włączenia swojej własności w struktury spółdzielni, czemu dali odpór.

Jego brat Andrzej Wojciech Kozicki (ur. 1945) był działaczem opozycji demokratycznej w Gdańsku; przewodniczący Komitetu Założycielskiego (1980) i Komisji Zakładowej (od stycznia 1981 roku) NSZZ „S” w Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdańsku; przewodniczący Społecznego Komitetu Budowy Pomników Ofiar Grudnia 1970 w Gdyni (1980–1981); członek Prezydium Zarządu Regionu Gdańskiego „S”; delegat na I KZD „S” (1981); internowany od 13 grudnia 1981 roku do 24 lipca 1982 roku w ośrodku odosobnienia w Strzebielinku (por. IPN Gd 159/238); odznaczony Krzyżem Wolności i Solidarności (2019).

Ryszard Kozicki ukończył szkołę powszechną (1950). Następnie pracował w gospodarstwie rolnym swoim rodziców, które odziedziczył.

Zmarł 1 kwietnia 2025 roku w Bischheim (Francja). Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym w Grębocinie.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

133

KOZICKI Ryszard

2. Opis działalności Impulsem do rozpoczęcia działalności opozycyjnej R. Kozickiego był – według godnej relacji świadków jego życia – wybór polskiego papieża i pierwsza jego pielgrzymka do ojczyzny oraz podpisanie porozumień sierpniowych w 1980 roku.

Prowadził liczne rozmowy z okolicznymi rolnikami, uświadamiając politycznie i motywując ich do organizowania się przeciwko władzy ludowej.

Brał udział – wraz ze Zbigniewem Bożejewiczem i Józefem Żakiem – w zjeździe „S” wiejskiej w Gnieźnie (październik 1980 roku).

Jeden z założycieli koła „Solidarności Chłopskiej” (od zjazdu zjednoczeniowego w marcu 1981 roku w Poznaniu: NSZZ RI „S”) w gminie Lubicz; przewodniczący Gminnego Komitetu Założycielskiego „SCh” w tej gminie (por. IPN By 466/3). Organizator kół założycielskich „SCh” na terenie województwa toruńskiego (1980–1981). Delegat rejonu toruńskiego – wraz ze Zdzisławą Meller i Antonim Łapczyńskim – na zjazd „S” RI w Poznaniu (8–9 marca 1981 roku).

Do wprowadzenia stanu wojennego brał udział także w wielu innych manifestacjach i protestach opozycyjnych organizowanych w Toruniu, m.in. w mszy św. odprawionej w bydgoskiej bazylice i tzw. marszu kosynierów (8 luty 1981 roku), jako delegat rejonu toruńskiego „SCh”; w mszy św. i manifestacji, która odbyła się 3 maja 1981 roku na toruńskim Rynku Staromiejskim. Kozicki należał do organizatorów tej uroczystości, był członkiem Komitetu Organizacyjnego Obchodów Konstytucji 3 Maja (wraz z: Michałem Grabianką jako przewodniczącym, Władysławem Bernackim, Zbigniewem Bożejewiczem, Piotrem Janowskim, Henrykiem Kaspą, Kamilem Matuszewskim, Andrzejem Murawskim, Tadeuszem Olszewskim, Marianem Pokrzyńskim, Wojciechem Polakiem i Markiem Zabornym).

Po rejestracji (12 maja 1981 roku) „S” RI wybrany pierwszym przewodniczącym struktur tej organizacji w gminie Lubicz oraz członkiem władz wojewódzkich w Toruniu „S” RI. Aktywny uczestnik i członek Komitetu Strajkowego w czasie protestów opozycyjnych w siedzibie „Cukrowni Toruńskich”, które miały miejsce na przełomie listopada i grudnia 1981 roku.

13 grudnia 1981 roku R. Kozicki przebywał w budynku „Cukrowni Toruńskich”, będąc delegowanym (wraz z innymi) do rozmów z władzami. Podczas pacyfikacji strajku w tym budynku (doszło do niego 13 grudnia ok. godz. 5.00) został – wraz z Rajmundem Depczyńskim – zatrzymany i przetransportowany na toruńskie lotnisko, a następnie internowany w ośrodku odosobnienia w Potulicach (w postanowieniu o jego

134

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KOZICKI Ryszard internowaniu zapisano, że podburza do nieposzanowania prawa, por. IPN By 97/50).

Zwolniony z internowania 13 stycznia 1982 roku.

Po zwolnieniu organizował podziemną działalność rolniczej „S” RI. Kontrolowany operacyjnie w ramach kwestionariusza operacyjnego kryptonim „Rudy” (nr rej. 7641) od wyjścia z internowania do wyjazdu z Polski wraz z całą rodziną do Francji (kontrolę zakończono 30 lipca 1982 roku; akta zniszczono).

W dniu 29 lipca 1982 roku wyjechał do Francji z żoną i trójką dzieci (najstarszego, 18-letniego syna władze nie zgodziły się wypuścić z kraju, gdyż „był w wieku poborowym”). Jako uchodźcy polityczni przez kolejne 4 tygodnie przebywali w obozie pod Paryżem, przez następnych 6 miesięcy w Bourgogne w Chanteney Saint Imbert (miejscowość w departamencie Nièvre). Z pomocą Kościoła katolickiego i Polonii znalazł zatrudnienie. Od 1983 roku pracował w gospodarstwie rolnym w Essertenne (koło Le Creusot). W 1986 roku przeprowadził się wraz z rodziną do Strasburga, kilkukrotnie także zmieniał miejsce zatrudnienia. Od 1998 roku do przejścia na emeryturę pracował w tartaku w Niemczech. Cała rodzina była także silnie zaangażowana w działalność Polskiej Misji Katolickiej w Strasburgu.

Po 1990 roku przyjeżdżał do Polski, zatrzymując się u syna w Grębocinie.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: IPN By 97/50, Akta osobowe internowanego dot. Ryszard Kozicki, imię ojca: Józef, ur. 14-08-1935 r., osadzonego pod zarzutem podburzania do nieposzanowania prawa na podstawie art. 4 ust. 2 dekretu z dnia 12-12-1981 r. o stanie wojennym.

IPN By 466/3, Dokumentacja akcji operacyjno-zabezpieczającej kryptonim „Gotowość” dot. przygotowań do wprowadzenia stanu wojennego na terenie woj. toruńskiego.

Korespondencja z córką Katarzyną Kozicką.

Opracowania: Hasło: Andrzej Wojciech Kozicki, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog. bip.ipn.gov.pl/informacje/94546 [dostęp: 12.05.2024].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

135

KOZICKI Ryszard Hasło: Ryszard Kozicki, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/informacje/667000 [dostęp: 12.05.2024].

Hercka A., Po czterdziestu latach, „Goniec gminny. Biuletyn informacyjny gminy Lubicz” 10.12.2021, s. 2–3.

Kozicki M., Historia Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych „Solidarność” 1980–1981 z Regionu Toruńskiego, opowiedziana poprzez pamiątki mojego dziadka z tamtych dni, praca konkursowa przesłana na konkurs gen.

Elżbiety Zawackiej „Oni tworzyli naszą historię” (udostępniona przez autora).

Kozicki M., Mój dziadek – bohater [praca konkursowa przesłana na konkurs gen.

Elżbiety Zawackiej „Oni tworzyli naszą historię”], „Goniec gminny. Biuletyn informacyjny gminy Lubicz” 10.12.2021, s. 4–5.

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

136

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KRUSZEWSKA Teresa Maria 1. Biogram Urodziła się 9 grudnia 1954 roku w Toruniu. Córka Stefana Kruszewskiego i Małgorzaty Barbary z domu Bednarskiej.

Dziadek Alojzy Bednarski (9 stycznia 1896 – 15 lipca 1975) – torunianin; członek Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” (1911–1914 i po 1915 roku); członek tajnej Organizacji Wojskowej Pomorza (1918–1919); w II RP podoficer zawodowy wojsk łączności; uczestnik wojny obronnej 1939 roku, m.in. bitwy nad Bzurą; w niewoli niemieckiej od 19 września do października 1939 roku; kierownik łączności Garnizonu Toruńskiego organizacji „Grunwald” i (po listopadzie 1940 roku) Polskiej Armii Powstańczej; aresztowany przez gestapo (listopad 1941 roku), więziony przez kolejnych kilka tygodni, zwolniony po interwencji oficera niemieckiego, u którego w koszarach pracował jako stolarz; po przejściu frontu (od lutego 1945 roku) zatrudniony jako technik w Wojskowym Rejonie Zarządu Budowlano-Kwaterunkowego w Toruniu; wraz z zespołem b. członków PAP usunął uszkodzenia w systemie łączności telefonicznej w Toruniu; ujawnił gen. Czerniejewskiemu podziemną sieć telefoniczną; aresztowany (listopad 1946 roku) pod zarzutem współpracy z okupantem niemieckim, był więziony w Toruniu, ostatecznie zwolniony 7 marca 1947 roku z braku dowodów winy; zdemobilizowany; pracował w Toruńskich Zakładach Urządzeń Młynarskich; współpracownik i członek (od 1974 roku) Delegatury Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich. Jego siostra Łucja Bednarska – nauczycielka; po 1919 roku działacz-

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

137

KRUSZEWSKA Teresa Maria ka konspiracyjna w Mikołajkach na Mazurach; należała (1939/1940) do Batalionów Śmierci; więziona (od 6 lipca 1940 roku do końca wojny) w obozie w Ravensbrück.

Matka zajmowała się prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci; pracowała chałupniczo. Siostra mamy, Janina Urszula Kentzer (ur. 1921) w czasie II wojny światowej była łączniczką Wojskowej Służby Kobiet Inspektoratu AK Toruń, zajmowała się m.in. kolportażem gazetek oraz wysyłaniem paczek do niemieckich oflagów i stalagów; współpracowała z gen. Elżbietą Zawacką, zbierając i porządkując materiały archiwalne dla założonej przez nią fundacji.

Dziadkowie Kruszewscy: dziadek był kolejarzem (maszynistą); babcia prowadziła dom; mieszkali w Toruniu. Ojciec T. Kruszewskiej był ślusarzem; uczestnikiem wojny obronnej 1939 roku, walczył w Armii Pomorze jako łącznik-kierowca i kurier; jeniec radziecki, zbiegł z niewoli (październik 1939 roku); w czasie niemieckiej okupacji Torunia pracował jako mechanik samochodowy w warsztacie E. Röhra; członek organizacji „Grunwald”, Polskiej Armii Powstańczej i Polskiej Armii Ludowej; w konspiracji zajmował się sabotażem; aresztowany przez gestapo (1943) za pomoc jeńcom wojennym, uwolniony za poręczeniem swego pracodawcy; w okresie powojennym mistrz ślusarski w toruńskim „Toralu” (1960–1976) oraz nauczyciel w Technikum Mechaniczno-Elektrycznym.

Teresa Kruszewska ukończyła V Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1973 roku) oraz Wydział Elektroniki Politechniki Gdańskiej (dyplom w 1981 roku).

Następnie pracowała w Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Elektronicznych Układów Specjalizowanych (OBREUS) w Toruniu (1980–1989); równolegle nauczyciel w Szkole Muzycznej w Toruniu (1984–2015); zastępca dyrektora Wydziału Spraw Społecznych Urzędu Wojewódzkiego w Toruniu (1990–1992); prowadziła własną działalność gospodarczą – Agencja Reklamowa „Pictor” w Toruniu (1992–2004); nauczyciel w Szkole Podstawowej w Dobrzejewicach (2004–2017).

Obecnie (od 2015 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Studiowała na tym samym wydziale Politechniki Gdańskiej co Antoni Mężydło i Stanisław Śmigiel, którzy w drugiej połowie lat 70. XX wieku byli już aktywnymi działaczami opozycji demokratycznej. Ta znajomość skutkowała zaangażowaniem się T. Kruszewskiej w działalność opozycyjną; zajmowała się kolportażem wydawnictw niezależnych na terenie akademika przy ul. Mickiewicza (1977–1979), w którym mieszkała i brała udział w konspiracyjnych spotkaniach samokształceniowych, które

138

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KRUSZEWSKA Teresa Maria odbywały się w kościele jezuitów w Gdańsku Wrzeszczu (m.in. z Leszkiem Moczulskim, Aleksandrem Hallem). Sygnatariuszka „Listu otwartego do Sejmu, Rady Państwa i Rządu PRL” z 25 czerwca 1977 roku.

Po ukończeniu studiów powróciła do Torunia. Członek zakładowych struktur „S” od grudnia 1980 roku.

Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuowała działalność opozycyjną.

Udostępniła swój adres domowy (ul. Stawisińskiego) do korespondencji S. Śmigla w celach konspiracyjnych (1983–1985). Okazjonalnie obsługiwała skrytkę podziemnych wydawnictw związkowych, m.in. „Tygodnik Mazowsze, „Kontra”, „Toruński Informator Solidarności” znajdującej się w jej mieszkaniu.

Zatrzymana w domu matki 7 czerwca 1982 roku; wtedy dokonano przeszukania w miejscu jej zamieszkania; następnie przesłuchiwana w komisariacie MO przy ul.

Grudziądzkiej; wieczorem zwolniona. W dniu 25 czerwca 1985 roku funkcjonariusze WUSW z Torunia dokonali przeszukania jej mieszkania, podczas którego znaleziono nielegalne wydawnictwa i ulotki „S”; przesłuchiwana, zatrzymana w areszcie na Wałach gen. Sikorskiego w Toruniu; zwolniona po kilkunastu godzinach.

Uczestniczyła regularnie w Mszach za Ojczyznę sprawowanych w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej w Toruniu.

W czasie tzw. wyborów kontraktowych w 1989 roku była współorganizatorem spotkania wyborczego kandydatów KO „Solidarność”, które odbyło się 1 czerwca 1989 roku w Auli UMK. Mąż zaufania w wyborach 4 czerwca 1989 r.

Członek Zarządu (na prośbę J. Wyrowińskiego; wraz z Janem Adamiakiem, Romanem Gąsiorowskim, Michałem Grabianką i Bogdanem Koszutą) powołanego w 1990 roku toruńskiego oddziału Fundacji Obywatelskiej (1990); której celem było pozyskiwanie środków finansowych i materialnych na rzecz realizacji programu wspierania inicjatyw służących demokratycznym przemianom struktur samorządowych i politycznych, wspieranie rozwoju prasy lokalnej i aktywizację zawodową młodzieży szkolnej.

Sekretarz i członek Zespołu Kwalifikacyjnego Obywatelskiego Konwentu Wyborczego przygotowującego wybory samorządowe 1990 roku.

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Odznaka Srebrna Sekcji Krajowej Oświaty i Wychowania NSZZ S” (2011) Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

139

KRUSZEWSKA Teresa Maria • Krzyż Wolności i Solidarności (2019) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2019) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2020)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Teresy Kruszewskiej.

Opracowania: Hasło: Teresa Kruszewska, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/622f37ce-2247-4894-99eb-41ad055d25ce [dostęp: 21.04.2024].

Ojczyk M., biogram: Kruszewski Stefan, [w:] Słownik Biograficzny Konspiracji, t. 5, Toruń 2001, s. 83–84.

Podlaszewska K., biogram: Bednarski Alojzy, [w:] Słownik Biograficzny Konspiracji, t. 2, Toruń 1996, s. 32–33.

Polak W., Anatomia agenta. Historia tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa o pseudonimie „Karol” (1978–1983), Gdańsk 2005.

Polak W., Sierpień nad Wisłą i Drwęcą. Strajki i protesty w Toruniu i województwie toruńskim latem 1980, Gdańsk 2010.

Polak W., Galij-Skarbińska S. (oprac.), Rok 1990. 25 lat Samorządnej Rzeczypospolitej w regionie toruńskim, Toruń 2015.

140

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KURKIEREWICZ Andrzej Bronisław 1. Biogram Urodził się 17 stycznia 1952 roku w Suszu. Syn Brunona i Brygidy z domu Szturmy.

Andrzej Kurkierewicz ukończył Zasadniczą Szkołę Zawodową o kierunku elektryk w Grudziądzu.

Następnie pracował w Telekomunikacji Polskiej w Grudziądzu jako monter urządzeń elektrycznych i telefonicznych.

Zmarł 29

sierpnia

2001

roku

w Grudziądzu. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym w Grudziądzu (sektor 40, rząd 20, miejsce 17).

2. Opis działalności W latach 1980–1981 aktywnie uczestniczył w tworzeniu zakładowych struktur NSZZ „Solidarność” w Urzędzie Pocztowo-Telekomunikacyjnym w Grudziądzu.

Po wprowadzeniu stanu wojennego zaangażował się w działalność podziemnych struktur NSZZ „S”; członek Tajnego Prezydium NSZZ „S” w Grudziądzu, które organizowało i zarządzało działalnością grudziądzkiego podziemia w latach 1982–1989.

Inicjator i główny wykonawca akcji ulotkowych na terenie Grudziądza; m.in. trzy akcje na skrzyżowaniu ulic 1 Maja i Pstrowskiego, dwie akcje na Strzemięcinie, jedna akcja na ul. Obrońców Stalingradu (nazewnictwo ulic z lat 1980–1990).

Kurier wydawnictw bezdebitowych; dostarczał do Grudziądza publikacje tzw. drugiego obiegu z różnych miast w Polsce.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

141

KURKIEREWICZ Andrzej Bronisław Od wiosny 1986 roku przejął druk kolejnych numerów Biuletynu Informacyjnego Podregionu Grudziądz „Iskra” i ulotek informacyjnych wydawanych przez działaczy „S” zatrudnionych w POiE; tę pracę wykonywał do ostatniego numeru tego pisma w 1989 roku.

Członek Konfederacji Polski Niepodległej (po 1984 roku); przewodniczący Koła KPN w Grudziądzu (po 1987 roku).

Uczestnik większości spotkań organizowanych z działaczami opozycji demokratycznej (1982–1989).

3. Rok przyznania Medalu – 2023 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001)

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z Ewą Czarnecką i Andrzejem Wiśniewskim.

Korespondencja z żoną Teresą Kurkierewicz.

Opracowania: Hasło: Zdzisław Kołakowski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/1916fb97-c99a-4ea5-a0f9-9df4de792d3b [dostęp: 4.08.2023].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Polak W., Konfederacja Polski Niepodległej w Toruniu i w Bydgoszczy do końca 1989 r., [w:] M. Wenkler (red.), Konfederacja Polski Niepodległej na drodze do wolności, Kraków 2011.

Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

142

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KWIATKOWSKI Ryszard Józef 1. Biogram Urodził się 7 września 1937 roku w Inowrocławiu-Mątwach. Syn Antoniego i Reginy z domu Kluczewskiej.

Ryszard

Kwiatkowski

ukończył

I Liceum Ogólnokształcące im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu (matura w 1955 roku) oraz Arcybiskupie Seminarium Duchowne w Gnieźnie (w 1961 roku). Święcenia kapłańskie otrzymał 20 maja 1961 roku w Gnieźnie.

Następnie pracował jako wikariusz w parafiach w Jarocinie, Wągrowcu, Bydgoszczy, Gromadnie, Mogilnie, Gębicach, Łopiennie, Inowrocławiu, Pleszewie i Gnieźnie; proboszcz parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa w Otłoczynie (k. Ciechocinka; 1978–1983); proboszcz parafii pw. św. Mikołaja w Gąsawie (1983–2012).

Od 2012 roku przebywał na emeryturze, mieszkając w Archidiecezjalnym Domu Księży Seniorów w Gnieźnie.

Zmarł 8 marca 2025 roku w Gnieźnie. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym w Gąsawie.

2. Opis działalności Pomagał (także udzielając ostatniego namaszczenia i absolucji generalnej) i organizował pomoc poszkodowanym po największej, powojennej katastrofie kolejowej w Polsce, jaka wydarzyła się 19 sierpnia 1980 roku pod Otłoczynem.

Doprowadził do postawienia krzyża i pomnika upamiętniających to zdarzenie. Najpierw w lesie przy torach kolejowych, w odległości ok. 200 metrów od drogi krajowej Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

143

KWIATKOWSKI Ryszard Józef nr 91 (na ok. 202 kilometrze tej DK; w miejscu, gdzie ustawiono po katastrofie prowizoryczną kostnicę) parafianie z Otłoczyna postawili – pod jego kierownictwem – nocą z 19 na 20 września 1980 roku krzyż z drewna sosnowego (wysokości ok. 6 metrów) z napisem z metaloplastyki w brązie „ABY ŻYCIE MIELI – Chrystus oddał swe życie, abyśmy wieczne życie mieli”.

Następnego dnia (21 września 1980 roku), ks. Kwiatkowski wraz z 7 innymi księżmi odprawił w miejscu katastrofy mszę św. Oto fragment informacji dziennej przesłanej do MSW przez komendanta wojewódzkiego Milicji Obywatelskiej w Toruniu pułkownika Zenona Marcinkowskiego: W kazaniu ksiądz Kwiatkowski, poza treściami religijnymi i okolicznościowymi m. in. zaznaczył, że Prymas [Polski, kard. Stefan Wyszyński] bezpośrednio po katastrofie wyraził życzenie, aby taka msza się odbyła, jednakże dopiero teraz – po dniach „lęku i grozy” – gdy powstały warunki do lepszego życia, jest to możliwe.

Wyraził pogląd, że być może tragiczna katastrofa „przybliżyła nowe i lepsze” oraz „oddaliła od Ojczyzny nieszczęście”. Relacjonując swe starania o zezwolenie na nabożeństwo podał, że największe trudności w rozmowach z władzami sprawiała kwestia umieszczenia w miejscu zdarzenia krzyża. Apelował, aby w stosunku do niego nie wyciągano konsekwencji karnych lub administracyjnych z faktu wzniesienia krzyża bez zgody władz, gdyż „zrobili to dobrzy, wierzący ludzie”. Na zakończenie ksiądz Kwiatkowski z oburzeniem stwierdził, że do umierających na miejscu katastrofy nikt nie wezwał żadnego kapłana, co „obarcza nasze sumienia” (cyt. za: W. Polak, Katastrofa kolejowa w Brzozie pod Toruniem, Województwo Kujawsko-Pomorskie, https://kujawsko-pomorskie.pl/wp-content/uploads/2015/08/ katastrofa_artykul-37c.pdf [dostęp: 12.05.2025]).

Jednocześnie ks. Kwiatkowski wraz z parafianami z Otłoczyna rozpoczął przygotowania, by postawić w tym miejscu trwały pomnik (jego projekt przygotował Jacek Marek Krzyżyński z Otłoczyna). W kilkanaście godzin po postawieniu krzyża – w jego pobliżu – władze województwa toruńskiego postawiły pomnik w formie głazu narzutowego, na którym zamocowano tablicę z napisem: „w dniu 19 sierpnia 1980 roku o godzinie 4:35 wydarzyła się tragiczna katastrofa kolejowa; zginęło 67 osób. Cześć Ich pamięci!”. Mieszkańcy Otłoczyna – aktywnie wspomagani przez kolejarzy z „S” Parowozowni i Lokomotywowni Toruń – ufundowali pomnik, wkomponowując w niego wspomniany krzyż i głaz. (Pomnik ten był wielokrotnie profanowany, okradany, a jego elementy metalowe odnajdowano m.in. na pobliskich miejscach skupu metali).

Posługując w parafii w Gąsawie – mimo obowiązywania stanu wojennego – wplatał w wygłaszane kazania treści patriotyczno-opozycyjne. Za treści te (kazania były nagrywane przez funkcjonariuszy SB) SB kierowała pisemne skargi do ordynariusza

144

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

KWIATKOWSKI Ryszard Józef archidiecezji gnieźnieńskiej, próbując wymusić milczenie tego księdza w sprawach politycznych i prowolnościowych.

Jeden z organizatorów Tygodni Kultury Chrześcijańskiej w Żninie, które odbywały się od 1984 roku.

Od 1986 roku we współpracy z Prymasowskim Komitetem Osób Pozbawionych Wolności i ich Rodzin przy Bazylice Wincentego à Paulo w Bydgoszczy zorganizował przy parafii w Gąsawie Niezależne Koło Chrześcijańskie, w ramach którego zapewniano letni wypoczynek dzieciom z rodzin represjonowanych przez władze za działalność opozycyjną, a w kolejnych latach – gdy organizację kolonii przejęła bydgoska Konfraternia Literacka i Bractwo Oblatów Świętej Brygidy – także rodzin uboższych; w corocznych koloniach (1986–1990) uczestniczyło ok. 90 dzieci.

Przeprowadził gruntowny remont zabytkowego kościoła w Gąsawie, w którym odkryto (1998–2000) cenne malowidła i polichromie z XVIII wieku.

3. Rok przyznania Medalu – 2015 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • kanonik honorowy Kapituły Kolegiackiej przy kościele św. Floriana w Chodzieży (2009) • tytuł „Zasłużony dla Gminy Gąsawa” (2012) • Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza (2013)

5. Bibliografia Źródła: Teczka osobowa przechowywana w Kurii Metropolitalnej w Gnieźnie.

Opracowania: Góralczyk I., Zmarł ks. Ryszard Kwiatkowski – wieloletni proboszcz parafii w Gąsawie.

Znana jest data pogrzebu, „Gazeta Pomorska” 10.03.2025, https://pomorska.pl/zmarl-ks-ryszard-kwiatkowski-wieloletni-proboszcz-parafii-w-gasawie-znana-jest-data-pogrzebu/ar/c1p2-27346255 [dostęp: 12.06.2025].

Księski D., Ks. Kwiatkowski kanonikiem, tygodnik „Pałuki” 21.05.2009, https://palukiznin.pl/artykul/ks-kwiatkowski-kanonikiem-n1117221 [dostęp: 12.06.2025].

Księski D., Odznaczano ks. Ryszarda Kwiatkowskiego, tygodnik „Pałuki” 6.05.2013, https://palukiznin.pl/artykul/odznaczano-ks-ryszarda-kwiatkowskiego-n1112118 [dostęp: 12.06.2025].

Kulpińska J., Odszedł ksiądz Ryszard Kwiatkowski, tygodnik „Pałuki” 8.03.2025, https://palukiznin.pl/artykul/odszedl-ksiadz-ryszard-n1512321 [dostęp: 12.06.2025].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

145

KWIATKOWSKI Ryszard Józef Mielcarzewicz J., Ku pamięci ks. Ryszarda Kwiatkowskiego, tygodnik „Pałuki” 10.03.2025, https://palukiznin.pl/artykul/ku-pamieci-ks-ryszarda-n1512570 [dostęp: 12.06.2025].

Pastuszewski S., Niezależna akcja kolonijna w Bydgoszczy, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/13960,Niezalezna-akcja-kolonijna-w-Bydgoszczy.html [dostęp: 12.06.2025].

Polak W., Katastrofa kolejowa w Brzozie pod Toruniem, Województwo Kujawsko-Pomorskie, https://kujawsko-pomorskie.pl/wp-content/uploads/2015/08/katastrofa_artykul-37c.pdf [dostęp: 12.05.2025].

146

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

LĄKIERT Marek 1. Biogram Urodził się 3 maja 1955 roku w Chełmnie. Syn Franciszka i Łucji z domu Piątkowskiej.

Nazwisko Ląkiert – jak przekazuje się w tej rodzinie – jest spolszczoną wersją nazwiska jednego z osadników menonickich, który przybył na te tereny z Europy Zachodniej w XVII wieku.

Ojciec pochodził ze Stolna; po II wojnie światowej otrzymał po teściu 7 ha ziemi, a kolejne 7 ha otrzymał wskutek reformy rolnej we wsi Storlus; pracował w Unisławiu jako murarz w firmie budowlanej.

Marek Ląkiert ukończył Technikum Mechaniczne w Chełmnie (matura w 1975 roku).

Następnie pracował jako konstruktor w Fabryce Akcesoriów Meblowych w Chełmnie (1975–1988; 1992–1993); prowadził prywatną działalność; pracował w firmie „Nomet” sp. z o.o. w Toruniu (1995–2011); w firmie „Stal-Met” sp. z o.o. w Chełmnie (2011–2013); „Greenergo” sp. z o.o. w Toruniu (2013); „Demeterra” sp. z o.o. w Toruniu (2014–2015); fabryce świec „Mueller” w Białym Borze (2016–2017); Zakładzie Mechanicznym „Straw-Mech” sp. z o.o. w Bydgoszczy (2017–2019).

Zmarł 8 maja 2022 roku w Chełmnie. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym w miejscowości Wielkie Czyste.

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” w FAM w Chełmnie, od jesieni 1980 roku; członek KZ „S” i jej rzecznik prasowy (od maja 1981 roku).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

147

LĄKIERT Marek Delegat na WZD NSZZ „S” (1981) w Toruniu.

Po wprowadzeniu stanu wojennego był przeciwny usunięciu napisu „Solidarność dziś – dobrobyt jutro” w jego zakładzie pracy.

Inspirator zbiórki pieniężnej wśród działaczy „S” na rzecz rodzin osób internowanych w swoim zakładzie pracy.

Po śmierci pracownika FAM Stanisława Szypera (zmarł w 1982 roku), współpracownicy przygotowali wiązankę pogrzebową, z biało-czerwoną szarfą i napisem na niej „W Pamięci Solidarni”. Szarfę tę wykonał odręcznie M. Ląkiert.

Za niezaprzestanie działalności solidarnościowej w stanie wojennym, podważanie zasadności wprowadzenia stanu wojennego i wykonanie wspomnianej szarfy został aresztowany (nakaz doprowadzenia wystawiono z datą 30 marca 1982 roku), a następnie internowany na wniosek Wydziału V KW MO w Toruniu 26 marca 1982 roku w ośrodku odosobnienia w Strzebielinku (por. IPN Gd 159/242). Zwolniony 23 lipca 1982 roku.

Ponownie internowany w Wojskowym Obozie Internowania w Trzebiatowie. Był to jeden z 13 obozów internowania na terenie kraju, w których w pierwszych dniach listopada 1982 roku powołano rezerwistów – oficjalnie – do odbycia trzymiesięcznego szkolenia dla podoficerów i szeregowych rezerwy, faktycznie zaś w celu izolacji osób uznanych przez władze za „szczególnie niebezpieczne” w czasie wprowadzania ustawy o związkach zawodowych, delegalizującej „S”. W Trzebiatowie zostali oni rozlokowani na terenie JW 3126. Ląkiert przybył na miejsce odbycia „ćwiczeń” w Trzebiatowie 5 listopada 1982 roku; powrócił do domu 2 lutego 1983 roku.

Swój pobyt w WOI w Trzebiatowie Ląkiert wspomina następująco: jeszcze na dworcu kolejowym [internowani] spotkali się z nieprzychylnością mieszkańców [Trzebiatowa], których poinformowano, że to „element” i „kamieniarze”, czyli ludzie rzucający kamieniami na ulicach. Po przybyciu odbyło się spotkanie z dowódcą, który przedstawił się jako ten, który 13 grudnia 1981 roku zniszczył bramę Stoczni Gdańskiej. Następnie zagroził nowoprzybyłym, że jeżeli komuś się nie będzie podobało, to można „postawić parę osób pod mur i rozwalić”. […] Marek Ląkiert wraz z pozostałymi działaczami został zakwaterowany w koszarach, w kilkunastoosobowych salach, z ogólnodostępnymi sanitariatami na korytarzu.

W pokojach było ciepło. Jedzenie było niesmaczne, lecz w drodze na poligon uczestnicy szkolenia mogli zaopatrywać się w jedzenie w lokalnym sklepie. Codziennie o 8.00, od poniedziałku do soboty, niezależnie od pogody i stanu zdrowia, Marek Ląkiert wraz z innymi uczestnikami szkolenia udawał się na poligon, gdzie do godz. 15.00 kopał rowy lub bunkry, a następnym razem zasypywał je i rozpoczynał kopanie w innym miejscu. Ponadto, w jednostce nie było żadnych innych aktywności ani ćwiczeń, w tym z bronią – powołani na ćwiczenia nie mieli z nią żadnego kontaktu. Niedziele były wolne, natomiast nie można było

148

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

LĄKIERT Marek opuszczać koszar. Początkowo uczestnicy szkolenia, którzy mieli taką potrzebę, mogli słuchać niedzielnej Mszy przez radio, jednak pewnego dnia zostało to nazwane przez przełożonych formą protestów wobec władzy, a samo radio – skonfiskowane (kopia dokumentu w posiadaniu autora).

Członek odrodzonych struktur „S” w swoim zakładzie pracy.

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2013) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2019)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 076/321 - Korespondencja związana z zagadnieniami pracy operacyjnej. Karty ewidencyjne oraz statystyki dot. internowanych w stanie wojennym przez WUSW w Toruniu.

IPN Gd 159/242 - Akta osobowe internowanego dot. Marek Ląkiert, imię ojca: Franciszek, ur. 03-05-1955 r., osadzonego na podstawie art. 4 ust. 2 Dekretu z dnia 12-12-1981 r. o stanie wojennym ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności w czasie obowiązywania stanu wojennego nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa. Internowany w dniu 30-03-1982 r. w Ośrodku Odosobnienia w Potulicach, od dnia 31-03-1982 r. w Ośrodku Odosobnienia w Strzebielinku na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Toruniu nr 224/82OEA z dnia 26-03-1982 r., zwolniony w dniu 23-07-1982 r.

Relacja żony Grażyny Ląkiert.

Opracowania: Hasło: Marek Ląkiert, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/782ebec1-4ca1-4e06-b41f-daa1870ead46 [dostęp: 4.09.2024].

Hasło: Marek Ląkiert, Instytut Pamięci Narodowej, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/ informacje/110157 [dostęp: 4.09.2024].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

149

LEWANDOWSKI Andrzej 1. Biogram Urodził się 18 stycznia 1937 roku w Zalesiu (wieś w województwie kujawsko-pomorskim). Syn Mieczysława i Eugenii z domu Rzogockiej.

Dziadek ze strony ojca był murarzem; po odrodzeniu państwa polskiego zastępcą pierwszego burmistrza miasteczka Chodecz na Kujawach. Ojciec (ur. 1897) wychował się w Chodczu; był najstarszym z dziewięciorga rodzeństwa; opuścił dom rodzinny w wieku 12 lat, udał się do Łowicza, utrzymywał się z malowania obrazów i gry na skrzypcach (samouk); zdał maturę we Włocławskiej Szkole Handlowej we Włocławku; ukończył prywatne kursy handlowe w Warszawie; inwalida, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku; pracował w Banku Towarzystw Spółdzielczych w Warszawie, kierownik oddziału tego banku w Końskich; po wojnie założyciel struktur mikołajczykowskiego PSL w Chodczu; prowadził we własnym mieszkaniu (po 1950 roku) Bank Ludowy.

Matka wychowała się w Zalesiu, gdzie jej rodzice prowadzili gospodarstwo rolne; nie pracowała zawodowo, zajmowała się prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci.

Andrzej Lewandowski ukończył Liceum Ogólnokształcące we Włocławku (matura w 1953 roku) oraz matematykę na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1958 roku; doktorat w 1969 roku).

Następnie pracował jako nauczyciel w Szkole Podstawowej nr 3 w Toruniu (1962); wykładowca w Wyższej Szkole Ekonomicznej w Łodzi (1960–1961); pracownik naukowy UMK w Toruniu (1958–1960; 1962–1992).

Obecnie przebywa na emeryturze.

150

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

LEWANDOWSKI Andrzej

2. Opis działalności W okresie swoich studiów magisterskich, współzałożyciel Uniwersyteckiego Dyskusyjnego Klubu Filmowego.

Uczestnik spotkania założycielskiego struktur „S” na UMK (odbyło się 12 sierpnia 1980 roku w rektoracie UMK), w czasie którego zawiązał się Tymczasowy Komitet Założycielski.

Współzałożyciel i członek Komitetu Założycielskiego „S” na Wydziale Matematyczno-Fizyczno-Chemicznym UMK; delegat swego wydziału na Walne Zebranie Delegatów „S” na UMK, które odbyło się 3 grudnia 1980 roku; w jego trakcie powołano Komisję Uczelnianą „S”; wtedy także wygłosił sprawozdanie finansowe z działalności KU „S”.

Członek Komisji Uczelnianej NSZZ „S” UMK; zastępca przewodniczącego Prezydium KU „S”; gremium to ukonstytuowało się 6 grudnia 1980 roku; obradowało na cotygodniowych spotkaniach (w każdą środę).

Z jego inicjatywy zwołano w trybie pilnym spotkanie Prezydium KU „S” w dniu 20 marca 1981 roku, jako reakcję na tzw. kryzys bydgoski 1981 roku; w trakcie spotkania podjęto decyzję o ogłoszeniu gotowości strajkowej na UMK od godz. 10.00 20 marca br. aż do odwołania (cyt. za: „Solidarność UMK. Biuletyn Informacyjno-Publicystyczny”, maj 1981, s. 40) („S” UMK przystąpiła do strajku protestacyjnego od godz. 11.00 20 marca).

W czasie posiedzenia KU „S” w dniu 6 maja 1981 roku – po ustąpieniu przewodniczącego struktur akademickich Tadeusza Grudzińskiego – przewodniczył obradom.

Organizator zbiórki funduszy na budowę Pomnika Poległych Stoczniowców w Gdańsku (październik 1980 roku); środki te przekazał osobiście – wraz z Bogusławem Mansfeldem i Juliuszem Narębskim – działaczom „S” w Gdańsku. Wkrótce zorganizował także zbiórkę funduszy na MKZ w Toruniu.

Przez okres tzw. karnawału „S” prowadził dyżury telefoniczne w siedzibie uczelnianej „S”, która mieściła się w budynku rektoratu, w pokoju nr 501 i 503.

Reprezentant KU „S” na UMK – wraz ze Zbigniewem Bobińskim i Błażejem Wierzbowskim – do toruńskiego ZR „S” (od lipca 1981 roku).

W dniu wprowadzenia stanu wojennego (13 grudnia 1981 roku) zwołał do uczelnianej siedziby „S” członków Prezydium KU „S”: Bogumiła Makowskiego, Leszka Gulewskiego, Mirosławę Sztolberg-Bybluk i Łucję Lewicką; od wczesnych godzin rannych prowadzili akcję protestacyjną sprzeciwiając się wprowadzeniu stanu wojennego; w trakcie protestu nie byli niepokojeni przez nikogo; z inicjatywy A. Lewandowskiego wywieszono za oknem flagę „S”, którą przy opuszczaniu budynku rektoratu zawiesili na drzwiach rektoratu; ukryto materiały związkowe; zredagowano ulotkę sprzeciwia-

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

151

LEWANDOWSKI Andrzej jącą się brutalności władzy i internowaniu działaczy opozycyjnych, która zaczynała się od słów Do wszystkich Polaków; egzemplarze ulotki (kserowane, a następnie także przepisywane na maszynie do pisania) A. Lewandowski odręcznie podpisywał, a następnie – za pośrednictwem Włodzimierza Tribusa – rozlepiano na terenie uczelni oraz w toruńskich autobusach miejskich; zabezpieczył zebrane fundusze pochodzące ze sprzedaży „Tygodnika Solidarność” i znaczków sygnowanych „S”, które stały się zalążkiem funduszu solidarnościowego dla internowanych działaczy „S” (przeobraził się następnie w Fundusz Oświaty Niezależnej); protest zakończono z własnej woli – wobec bezcelowości działań – do ok. godziny 20.00.

Zatrzymany w swoim mieszkaniu w dniu 28 grudnia 1981 roku; został przewieziony na komendę MO przy ul. Słowackiego, gdzie wręczono mu nakaz internowania. Po interwencji jego żony, która przedstawiła zaświadczenia o poważnej chorobie męża, został zwolniony do domu.

Trzykrotnie przesłuchany przez funkcjonariuszy SB: w dniu 23 grudnia 1979 roku; wskutek donosu dotyczącego jego wypowiedzi o II RP; w czasie internowania i krótko przed zawieszeniem stanu wojennego.

Z powodu postępującej choroby oczu nie włączył się w działalność konspiracyjną; wycofał się z aktywności związkowej w 1984 roku.

Trzymał straż honorową – wraz z innymi, jako „przyjaciele zmarłego”, de facto była to delegacja „S” – nad trumną prof. Ryszarda Bohra (rektora UMK w latach 1978–1981).

Na pogrzebie Andrzeja Sobkowiaka (zmarł 7 grudnia 1987 roku) niósł wieniec ze wstęgą, na której widniał napis „Solidarność”.

Członek i wiceprzewodniczący odrodzonej KU „S” na UMK (1989). Uzyskał w Sądzie Rewindykacyjnym działającym przy Ministrze Pracy i Polityki Socjalnej zwrot ok. 700 tysięcy zł należących przed wprowadzeniem stanu wojennego do uczelnianej „S” (1990).

Popularyzator kultury. Tłumacz poezji z języka rosyjskiego i włoskiego, m.in. sonetów Petrarki i Dantego, poematów Aleksieja Konstantinowicza Tołstoja „Grzesznica” i „Eugeniusza Oniegina”, liryki Fiodora Tiutczewa oraz ballad Wasyla Żukowskiego, poematu Aleksandra Puszkina „Fontanna Bakczysaraju”, cyklów wierszy Michaiła Lermontowa, M. Jazykowa, F. Tiutczewa, Cherubiny de Gabriak, Konstantina Balmonta, Zinajdy Gippius i A. Jesieninej-Wolpiny.

Szachista. Skomponował (1964–1994) ok. 75 studiów szachowych. Zwyciężył w jedenastu międzynarodowych konkursach kompozycji studiów; zdobył 35 innych nagród i wyróżnień; wraz z reprezentacją Polski zdobył (1993) trzecie miejsce w Mistrzostwach Świata w Kompozycji Szachowej; mistrz Polski w kompozycji szachowej.

152

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

LEWANDOWSKI Andrzej Społecznik. Od lat 90. XX wieku poświęcił się działalności kulturalnej, otaczając opieką przede wszystkim osoby starsze i niepełnosprawne; m.in. wygłosił ok. 260 prelekcji zgłębiając tematy dotyczące literatury (od Homera po ks. Jana Twardowskiego), kultury europejskiej i kultur dawnych (m.in. chasydów, Łemków) oraz osobistej fascynacji przyrodą; głównie dla osób niewidzących.

3. Rok przyznania Medalu – 2025 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Złota Odznaka Polskiego Związku Szachowego (1978) • Złoty Krzyż Zasługi (1980) • Brązowy Medal „Za Wybitne Osiągnięcia Sportowe” (1993) • tytuł Mistrza FIDE kompozycji szachowej (1993) • Nagroda Niezależnej Fundacji Popierania Kultury Polskiej POLCUL im. Jerzego Bonieckiego (2006) • Brązowy Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2014)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Andrzeja Lewandowskiego.

Korespondencja z Lidią Smentek.

Opracowania: Galij-Skarbińska S., Polak W., Opór i trwanie. Środowisko akademickie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu w latach osiemdziesiątych – próba syntezy, [w:] T. Gąsowski (red.), Polskie uczelnie w latach osiemdziesiątych. Studia, Warszawa 2015.

Krajewska M., Tancerz i szachista w świecie słów, „Między oryginałem a przekładem”, r. XXXI, nr 1 (67), s. 95–115; https://doi.org/10.12797/MOaP.31.2025.67.05.

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

Polak W., Wydarzenia polityczne na UMK w latach 1980–1989, [w:] Cz. Łapicz, W. Wróblewski (red.), 60-lecie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń 2006.

Pracownicy nauki i dydaktyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1945–1994. Materiały do biografii, S. Kalembka (red.), Toruń 1995.

Rusinek J., Andrzej Lewandowski. Mistrz patowego studium szachowego, Warszawa 2025.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

153

MADRAK (z d. Grabowska) Maria Jolanta 1. Biogram Urodziła się 26 kwietnia 1957 roku we Włocławku. Córka Jerzego i Krystyny z domu Błaszczyk.

Rodzice urodzili się i mieszkali we Włocławku. W czasie II wojny światowej (jako małoletni) zostali skierowani na przymusowe roboty do III Rzeszy Niemieckiej: matka przez okres okupacji niemieckiej pracowała w gospodarstwie rolnym w Meklemburgii; ojciec został przydzielony na 5 lat do prac rolnych w gospodarstwie koło Salzburga (dziś: Austria). Dziadek (ze strony mamy) Stanisław Błaszczyk trafił do obozu pracy pod Berlinem. Po wojnie wszyscy powrócili do Polski. Ojciec pracował w Zakładach Celulozowo-Papierniczych we Włocławku. Matka nie pracowała zawodowo, zajmowała się domem i wychowaniem dzieci.

W rodzinie pielęgnowano tradycje patriotyczne, słuchano Radia Wolna Europa.

Maria Madrak ukończyła II Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika we Włocławku (matura w 1976 roku), a następnie filologię polską na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (absolutorium w 1981 roku, magisterium w 2001 roku).

Po ukończeniu studiów pracowała jako nauczycielka języka polskiego w Zbiorczej Szkole Gminnej w Lubiczu Górnym (1981–1984), następnie w Szkole Podstawowej nr 16 w Toruniu (1984–2007).

Obecnie (od 2007 roku) przebywa na emeryturze.

154

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MADRAK (z d. Grabowska) Maria Jolanta Żona (ślub w 1977 roku) Kazimierza Andrzeja Madraka, toruńskiego działacza opozycji demokratycznej.

2. Opis działalności Maria Madrak z chwilą podjęcia pierwszej pracy (we wrześniu 1981 roku) przystąpiła do NSZZ „S”.

Po wprowadzeniu stanu wojennego, jako żona internowanego opozycjonisty, kontynuowała działalność związkową, utrzymywała kontakty z grupą działaczy podziemnej „S”. Otrzymywała i przekazywała sąsiadom i koleżankom w pracy podziemne gazetki i ulotki. Po zmianie miejsca pracy również angażowała się w działalność opozycyjną. Świadoma możliwych konsekwencji, odmawiała dyrektorowi szkoły udziału w pochodach pierwszomajowych.

Uczestniczyła w Mszach za Ojczyznę w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej oraz w seansach filmowych organizowanych przez Krystynę Sienkiewicz w mieszkaniu ks. Stanisława Kardasza.

Po powrocie męża z internowania udostępniała wspólne mieszkanie do działań konspiracyjnych i spotkań działaczy opozycji demokratycznej.

Na adres Marii Madrak przychodziły przesyłki z Francji z książkami, czasopismami i materiałami służącymi do druku wydawnictw bezdebitowych.

W 1985 roku RKW w Toruniu otrzymało darowiznę z Francji z przeznaczeniem na zakup magnetowidu. Sprzęt ten powierzono Marii i Andrzejowi Madrak w celu zorganizowania pokazów. Spotkania tzw. Kina Domowego odbywały się (1985–1988) w kilkuosobowych grupach organizowanych dla różnych środowisk (m.in. lekarzy, nauczycieli, taksówkarzy). Zdarzało się, że niektóre środowiska opozycyjne samodzielnie, korzystając z tego sprzętu, organizowały podobne projekcje.

W 1987 roku odbyło się pseudoreferendum zorganizowane przez władze PRL. Podziemna „Solidarność” wezwała do jego bojkotu. Aby oszacować zakres bojkotu, zorganizowano punkty sprawdzając frekwencję. Jeden z tych punktów znajdował się w mieszkaniu Marii Madrak. Wspólnie z mężem zaangażowała się w całodzienną obserwację lokalu wyborczego i liczenie osób wchodzących.

Nigdy nie należała do żadnej partii politycznej.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

155

MADRAK (z d. Grabowska) Maria Jolanta

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal Komisji Edukacji Narodowej (1999) • Medal XXX–lecia „Solidarności” (2010)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Marii Madrak.

156

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MARLEWSKI Andrzej Józef 1. Biogram Urodził się 14 czerwca 1953 roku w Inowrocławiu. Syn Waleriana i Łucji z domu Durczak.

Ojciec pochodził z Marcinkowa (k. Inowrocławia); magister prawa, ukończył Uniwersytet Poznański (1931); pracował w Grudziądzu, Toruniu i Inowrocławiu. Matka pochodziła z Niestronna, gdzie jej rodzice prowadzili gospodarstwo rolne; kształciła się u sióstr w Kościerzynie; studiowała na Uniwersytecie Ekonomicznym w Poznaniu; nauczycielka w szkołach w Inowrocławiu.

Stryjem był ks. Franciszek Marlewski (1893–1959), inkardynowany do Archidiecezji Poznańskiej; na terenie zaboru pruskiego walczył m.in. o prawa Polaków do korzystania z ojczystego języka; sądowy tłumacz przysięgły dla języka łacińskiego i niemieckiego; wykładowca Seminarium Duchownego w Poznaniu; członek Rady Papieskiej przy Prymasie Polski (po 1934 roku); dyrektor Archidiecezjalnego Instytutu Akcji Katolickiej (1938); wikariusz generalny tej diecezji; proboszcz parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa w Poznaniu (1945–1946); w katedrze poznańskiej znajduje się epitafium: „Ksiądz Franciszek Marlewski Protonotariusz Apostolski Infułat”; autor i redaktor książek, m.in. „Rok Boży w kulturze, zwyczaju, tradycji”, „Rok Boży w kulturze, zwyczaju, tradycji katolickiej Polski”.

Andrzej Marlewski ukończył I Liceum Ogólnokształcące im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu (matura w 1972 roku) oraz prawo na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1976 roku); aplikacja sędziowska (1979).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

157

MARLEWSKI Andrzej Józef Następnie pracował jako referent prawny w: Hucie Szkła Gospodarczego „Irena” w Inowrocławiu (1976–1982); Stacji Hodowli Roślin w Wierzchosławicach i jednocześnie w PGR Szczeglin.

Zmarł 3 listopada 1992 roku w Inowrocławiu. Jego grób znajduje się na cmentarzu św. Józefa w Inowrocławiu.

2. Opis działalności Marlewski był głównym motorem działań i radcą prawnym pracowników inowrocławskiej huty szkła w okresie strajku zakładowego, walki o „Solidarność” i w okresie legalnej działalności zakładowej „S”.

Doradca prawny zakładowej „S” i Międzyzakładowej Komisji Związkowej w Inowrocławiu, gdzie pełnił dyżury prawne – wraz z Andrzejem Kokotem – pro bono. Doradca prawny Zarządu oddziału inowrocławskiego ZR bydgoskiego „S”.

Po wprowadzeniu stanu wojennego (15 grudnia 1981 roku) zatrzymany przez SB w jego miejscu pracy na 48 godzin; był na liście do internowania.

Kolporter wydawnictw bezdebitowych na terenie Inowrocławia i okolicznych miejscowości (1981–1989).

Uczestniczył w zbiórkach funduszy będących wsparciem dla osób represjonowanych i ich rodzin.

Drukował ulotki (wraz m.in. z Ferdynandem Zalewskim i Markiem Klimkiem) oraz kolportował podziemną prasę i wydawnictwa sprowadzane z Francji.

W latach 80. XX wieku aktywnie działał w sferze niezależnej kultury inowrocławskiej.

Członek grupy inicjatywnej (spotkania odbywały się od sierpnia 1981 roku w salce na wieży kościoła pw. Imienia Najświętszej Maryi Panny; z zachowaniem zasad niejawności) i współzałożyciel inowrocławskiego Klubu Inteligencji Katolickiej (KIK został zarejestrowany wobec władz 26 listopada 1981 roku); autor statutu tej organizacji.

(KIK w Inowrocławiu został zdelegalizowany po wprowadzeniu stanu wojennego; wznowił legalną działalność – po interwencji kard. Józefa Glempa, jako jeden z pierwszych w Polsce – w 1983 roku.)

Współorganizator inowrocławskich Dni (później: Tygodni) Kultury Chrześcijańskiej (od 1985 roku); członek Zarządu KIK (od listopada 1981 roku).

158

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MARLEWSKI Andrzej Józef

3. Rok przyznania Medalu – 2025 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Relacja Jadwigi Fengler oraz Andrzeja Kokota.

Opracowania: Hasło: Franciszek Marlewski, Wielkopolscy Księża, http://www.wtg-gniazdo.org/ ksieza/main.php?akcja=opis&id=2769 [dostęp: 11.11.2024].

Historia Klubu Inteligencji Katolickiej w Inowrocławiu, Parafia pw. Świętej Królowej Jadwigi w Inowrocławiu, https://krolowajadwiga.pl/klub-inteligencji-katolickiej/historia/ [dostęp: 11.11.2024].

Ksiądz, który nie chciał się ukrywać, „Dziennik Polski” 22.08.2009, https://dziennikpolski24.pl/ksiadz-ktory-nie-chcial-sie-ukrywac/ar/2636524 [dostęp: 11.11.2024].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

159

MATELSKA (z d. Polcyn) Janina Kazimiera 1. Biogram Urodziła się 16 stycznia 1944 roku w Łabiszynie. Córka Bronisława i Stanisławy z domu Tomaszewskiej.

Ojciec pochodził z Łabiszyna; był ułanem stacjonującym w Braniewie; leśniczy w Łabiszynie; zginął w 1947 roku najechany przez rowerzystę. Matka pochodziła z Brzyskorzystwi (k. Żnina); nie pracowała zawodowo, zajmowała się domem i wychowaniem dzieci.

Janina Matelska ukończyła zasadniczą szkołę zawodową w zawodzie krawcowa w Bydgoszczy (1962).

Następnie pracowała w „Modusie” w Bydgoszczy (1962–1969); Miejskiej Radzie Narodowej w Łabiszynie (1969–1972); Zakładach Radiowych „Unitra-Eltra” w Bydgoszczy (po 1977 roku).

Obecnie przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy (przewodniczącym był Adam Błaszkiewicz).

Kolportowała nielegalne wydawnictwa (1984–1989), które pozyskiwała od Benona Chmielewskiego; w jej mieszkaniu znajdowała się skrzynka kontaktowa, skąd inni odbierali paczki bibuły do dalszego kolportażu.

Uczestniczyła w niektórych manifestacjach antykomunistycznych w mieście.

160

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MATELSKA (z d. Polcyn) Janina Kazimiera Pozyskiwała fundusze dla osób represjonowanych i ich rodzin (1982–1983).

Pracownik (powołanej w maju 1988 roku) bydgoskiej Komisji Interwencji i Praworządności NSZZ „S” (m.in. z Haliną Lewandowską). Celem jej działania było udzielanie pomocy prawnej i finansowej osobom represjonowanym za działalność związkową i opozycyjną; zbieranie informacji o wytaczanych z pobudek politycznych procesach sądowych i rozprawach przed kolegiami ds. wykroczeń; dokumentowanie przypadków zwolnień z pracy za udział w strajkach lub jakąkolwiek działalność opozycyjną.

Jedna z organizatorek (wraz z: Wojciechem Aleksandrowiczem, Janem Bruskim, Bolesławem Magierowskim, Janem Perejczukiem, Jerzym Puciatą, Albinem Zielińskim) bydgoskiego Społecznego Komitetu Organizacyjnego (1988), który stanowił jedną z prób legalizacji struktur „S”. Przed wyborami do Rad Narodowych zorganizowano spotkania w ramach Obywatelskich Konsultacji Wyborczych; odbyły się one przed kościołem jezuitów w maju i sierpniu 1988 roku.

Członek Zespołu Koordynacyjnego (powstałej głównie w oparciu o tzw. międzyzakładówkę; tzw. frakcję Jana Rulewskiego) Rady Organizacyjnej Regionu Bydgoskiego NSZZ „S” (spotkanie założycielskie odbyło się 8 września 1988 roku); struktury będącej kolejną w Bydgoszczy próbą legitymizacji władz „S”.

Działaczka Duszpasterstwa Ludzi Pracy funkcjonującego przy bydgoskich kościołach: św. Józefa i Świętych Polskich Braci Męczenników.

Uczestniczyła w Niezależnej Akcji Kolonijnej w Bydgoszczy – zainicjowanej w 1983 roku i prowadzonej w kolejnych latach przez działaczy bydgoskiego Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i Ich Rodzinom – organizującej letni wypoczynek dla dzieci internowanych, w kolejnych latach także dla dzieci z ubogich rodzin.

Nie była zatrzymana ani aresztowana za swoją działalność.

Członek Stowarzyszenia „Idee Solidarności 1980–1989” w Bydgoszczy. Honorowy członek Patriotów Bydgoskich (2023).

3. Rok przyznania Medalu – 2022 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Zasłużony Działacz Kultury (2001) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2018) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019) Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

161

MATELSKA (z d. Polcyn) Janina Kazimiera • Krzyż Wolności i Solidarności (2022) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2022)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Jeniny Matelskiej.

Opracowania: Niezależna akcja kolonijna w Bydgoszczy, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/13960,Niezalezna-akcja-kolonijna-w-Bydgoszczy.html [dostęp: 26.05.2025].

Osiński K., Zarys dziejów NSZZ „Solidarność” Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010.

162

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 13 – Uroczystości rocznicowe wprowadzenia stanu wojennego; Bydgoszcz, 13 grudnia 2014 r. (fot. Tymon Markowski dla UMWKP)

Fot. 14 – Uroczystości rocznicowe wprowadzenia stanu wojennego; Bydgoszcz, 13 grudnia 2014 r. (fot. Tymon Markowski dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

163

Fot. 15 – Delegacja Duszpasterstwa Ludzi Pracy (od lewej: Jan Mazur, Antoni Han, Janina Kowalska) uczestnicząca w mszy św. papieskiej, z darem dla Ojca Świętego; Gdańsk, 1987 r. (fot. autor nieznany; zdjęcie udostępnione przez Kazimierza Szrama)

Fot. 16 – Delegacja Duszpasterstwa Ludzi Pracy ofiaruje Ojcu Świętemu płaskorzeźbę św. Izydora; Gdańsk, 1987 r. (fot. autor nieznany; zdjęcie udostępnione przez Kazimierza Szrama)

164

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 17 – Uroczystości rocznicowe podpisania porozumień sierpniowych w Przysieku; Górsk, 30 sierpnia 2024 r. (fot. Mikołaj Kuras dla UMWKP)

Fot. 18 – Wręczenie medalu „Unitas Durat” b. wiceprzewodniczącemu KU NSZZ „Solidarność” UMK w Toruniu w latach 1980–1981 Andrzejowi Lewandowskiemu; 27 maja 2025 r. (fot. Szymon Zdziebło dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

165

Fot. 19 – Proporczyk wydany z okazji pielgrzymki działaczy NSZZ „Solidarność” do Watykanu; styczeń 1981 r. (zbiory prywatne)

Fot. 20 – Proporczyk wydany z okazji pielgrzymki działaczy NSZZ „Solidarność” do Watykanu; styczeń 1981 r. (zbiory prywatne)

166

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 21 – Uroczystości upamiętniające okupacyjny strajk chłopski w budynku WK ZSL (ul. Dworcowa) w Bydgoszczy w 1981 roku; 19 marca 2011 r. (fot. Andrzej Goiński dla UMWKP)

Fot. 22 – Uroczystości upamiętniające okupacyjny strajk chłopski w budynku WK ZSL (ul. Dworcowa) w Bydgoszczy w 1981 roku; 19 marca 2011 r. (fot. Andrzej Goiński dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

167

Fot. 23 – Druk bezdebitowy kolportowany na terenie współczesnego województwa kujawsko-pomorskiego; 1981 r.

168

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 24 – Uroczystości rocznicowe podpisania porozumień sierpniowych w Przysieku; Górsk, 25 sierpnia 2023 r. (fot. Szymon Zdziebło dla UMWKP)

Fot. 25 – Uroczystości rocznicowe podpisania porozumień sierpniowych w Przysieku; Górsk, 25 sierpnia 2023 r. (fot. Szymon Zdziebło dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

169

Fot. 26 – Stemple „poczty obozowej” internowanych w Strzebielinku; 1982 r. (zbiory prywatne)

170

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MAZUR (z d. Czerwińska) Daria Małgorzata 1. Biogram Urodziła się 28 kwietnia 1968 roku w Toruniu. Córka Alfreda Czerwińskiego i Eweliny z domu Weber.

Dziadek ze strony matki Stefan Weber został w 1945 roku aresztowany przez NKWD i zesłany za Ural w rejonach Tomska, Omska do GUŁAGu (obozy Andźerka i Sudźenka) w ramach akcji Sowietów skierowanej przeciwko członkom rodzin ofiar katyńskich; powrócił dzięki interwencji Czerwonego Krzyża. Brat dziadka (ze strony matki) Wojciech Weber przed II wojną światową był policjantem i oskarżycielem publicznym; internowany przez Sowietów w Ostaszkowie; zginął rozstrzelany przez NKWD w Twerze pod Charkowem (jego nazwisko jest upamiętnione na tablicy ofiar NKWD w kościele jezuitów w Toruniu). Ojciec babci ze strony mamy Józef Węclewski był aktywnym działaczem organizacji patriotycznych w okresie zaborów (m.in. Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”), został – według przekazów rodzinnych – zamordowany w 1935 roku prawdopodobnie przez tzw. V kolumnę w Bydgoszczy; sprawców nigdy nie ustalono. Matka była mikrobiolożką, pracownikiem naukowym UMK w Toruniu (1958–1990); członkini Stowarzyszenia Rodzin Katyńskich; członkini NSZZ „S”.

Dziadek ze strony ojca Stefan Czerwiński był członkiem przedwojennych grup teatralnych; brał udział w wojnie obronnej 1939 roku; następnie trafił do niemieckiego oflagu. Ojciec był pracownikiem Zakładów Graficznych w Toruniu.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

171

MAZUR (z d. Czerwińska) Daria Małgorzata Wychowywała się w toruńskiej rodzinie inteligenckiej, pozostając pod wpływem rodziny matki.

Daria Mazur ukończyła V Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1987 roku) oraz filologię polską na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1993 roku); doktorat w dziedzinie literaturoznawstwa na Wydziale Filologicznym UMK (poświęcony eseistyce Józefa Czapskiego; 2000 rok). Habilitację uzyskała w IBL PAN w Warszawie (2014); jej rozprawa habilitacyjna dotyczyła nurtu literatury socpaxowskiej powstającej w latach stalinowskich w środowisku związanym z pismami wydawanymi w PRL przez Bolesława Piaseckiego i Stowarzyszenie „PAX”.

Następnie od października 2000 roku podjęła pracę w nowo utworzonej Katedrze Badań Interdyscyplinarnych (prowadzonej przez prof. Wojciecha Tomasika) na Akademii Bydgoskiej (obecnie: Uniwersytecie Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy), gdzie pracuje nadal na Wydziale Nauk o Kulturze jako profesor uczelni. Jest kierownikiem Katedry Kultury Współczesnej, zajmuje się m.in. zagadnieniami ideologizacji w literaturze i filmie, motywami religijnymi oraz historią polskiego kina, w tym kina jidysz.

2. Opis działalności W dniu 3 maja 1982 roku udała się – wraz z koleżankami z klasy (była uczennicą Szkoły Podstawowej nr 7 w Toruniu): Anną Krawczyk, Beatą Rosińską, Izabelą Milewską i Joanną Rajczak (nazwiska nie udało się ustalić, być może nazywała się Radzińska lub Rodzińska) na mszę św. do kościoła jezuitów na Rynku Staromiejskim w Toruniu.

W tym czasie wokół świątyni zbierały się oddziały MO i ZOMO, gotowe do pacyfikacji wychodzących z niej. Po pierwszej gwarancji bezpieczeństwa udzielonej przez jednego z dowodzących akcją, wraz z wieloma innymi opuściła kościół tylnym wyjściem, udając się ul. Piekary w stronę Collegium Maius. Tuż przed kościołem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny zaatakowali idących funkcjonariusze ZOMO, przed którymi dziewczynki zaczęły uciekać, biegnąc w stronę dziedzińca kościoła jezuitów. Tam, przy bramie wejściowej Mazur została popchnięta przez atakujących i upadła. Tam została pobita gumową pałką i skopana przez funkcjonariusza ZOMO, a następnie wrzucona do milicyjnej nysy. Gdy przerażona zaczęła krzyczeć o pomoc, jeden z funkcjonariuszy MO uderzył ją w twarz. Do samochodu tego wrzucono także dwie inne dziewczynki oraz chłopca. Po jakimś czasie wszystkich wypuszczono, każąc im iść w kierunku Aresztu Śledczego. Do domu dotarła z pomocą wspomnianego (jego tożsamości nie udało się ustalić) chłopca, który – według relacji jej matki – „praktycznie zaniósł ją do domu”. Re-

172

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MAZUR (z d. Czerwińska) Daria Małgorzata presją następczą był swoisty sąd klasowy zorganizowany przez wychowawczynię klasy, w czasie którego także część uczniów tej klasy negatywnie oceniła ich postępowanie.

W pierwszych dniach po ogłoszeniu stanu wojennego wyniosła w podróżnej torbie – wraz z matką – z narażonego na stałe przeszukania SB mieszkania ukrywającego się wtedy działacza NZS Jacka Kallasa (z którego rodzicami matka była zaprzyjaźniona) materiały bezdebitowe i matryce drukarskie, które następnie przechowywały ukryte we własnej piwnicy, aż do końca lat osiemdziesiątych.

Kolportowała ulotki antywyborcze oraz podziemne pismo „Grześ” na terenie swojej szkoły.

Czynnie angażowała się w pomoc uchodźcom po wybuchu wojny na Ukrainie (po 2022 roku), zarówno osobom ze środowisk akademickich, jak i zwykłym rodzinom.

Przez półtora roku udzielała nieodpłatnego schronienia młodej Ukraince z półtoraroczną córeczką oraz mamą o wysokim stopniu inwalidztwa.

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z Darią Mazur.

Opracowania: Polak W., Dni protestu. Wydarzenia 1 i 3 maja 1982 r. w Toruniu, Toruń 2004.

Polak W, Galij-Skarbińska S., Wspieranie oporu społecznego przeciwko komunizmowi przez Jezuitów w okresie stanu wojennego i w latach następnych. Z perspektywy Torunia i Polski, „Studia Bobolanum” 2014, nr 1.

Pracownicy nauki i dydaktyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1945–1994. Materiały do biografii, S. Kalembka (red.), Toruń 1995, s. 726.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

173

MAZUR Jan 1. Biogram Urodził się 24 kwietnia 1912 roku w Chrzanowie. Syn Kazimierza i Agnieszki z domu Rycerz.

Jego rodzice prowadzili rodzinne gospodarstwo rolne we wsi Chrzanów; jedyny syn swoich rodziców; wcześnie osierocony przez matkę.

Jan Mazur pracował na własnym gospodarstwie rolnym we wsi Małki (koło Brodnicy).

Zmarł 26 stycznia 1997 roku. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym w Mszanie.

2. Opis działalności Uczestnik wojny obronnej 1939 roku, walczył w oddziale artylerii konnej; zakończył swoją walkę, gdy jego oddział został rozbrojony przez Sowietów w okolicach Zamościa. W czasie okupacji niemieckiej J. Mazur pracował przymusowo przy wycince Lasów Janowskich (w okolicach wsi Łążek Garncarski).

W 1953 roku przeniósł się z rodziną do wsi Małki, gdzie prowadził gospodarstwo rolne. Wspomina jego syn Kazimierz: Początkowo było biedniej niż na Roztoczu, a mimo to gospodarstwo Mazurów osiągnęło poziom wyższy niż sąsiednie. Wieczorami okoliczni gospodarze schodzili się na pogaduchy. Dziwne to było towarzystwo, bo jeden sąsiad służył w Wehrmachcie jeszcze podczas I wojny, drugi zszedł świat z Wehrmachtem w czasie II wojny światowej i on Jan – żołnierz września 1939 r. Taki polski los. Lubili się, wspierali, prowadzili częste rozmowy, nieraz zażarte dyskusje o polityce, historii, wojnach, dalekich krajach… Pozwalali przysłuchiwać się chłopakom, którzy z rozdziawionymi buziami chłonęli opowieści, poznawali świat, w wyobraźni przebiegali pola bitew… Tutejsza władza ludowa

174

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MAZUR Jan nie lubiła Mazura od początku. Cóż, zapracował sobie na to, ponieważ gdzie tylko mógł, to ich ignorował, a chłopom mówił, że nie będzie się im wysługiwał, bo to bolszewiki, co ukradli Polskę. W PRL-owskie święta normalnie wychodził w pole, na żadne tzw. „wybory” nie chodził i jeszcze namawiał innych, aby nie brali udziału w tym całym cyrku. Rzecz jasna władza nie zostawała obojętna na takie demonstracje! Utrudniali mu życie jak tylko się dało. Jan nie mógł kupić legalnie kawałka deski czy papy do naprawy budynków gospodarskich, bo na wszystko trzeba było mieć zezwolenie, przydział, kwity, o których oni decydowali. Czasem jacyś „smutni panowie” straszyli go różnymi zapowiedziami, a choćby, że synowie nie skończą szkoły (cyt. za: P. Grążawski, Poczciwy żywot Jana Mazura, Region Toruńsko-Włocławski NSZZ „Solidarność” https://www.solidarnosc.org.pl/torun/ historia-prawdziwa/ [dostęp: 12.02.2025]).

Uczestniczył w mszach pod przewodnictwem papieża w Gnieźnie (1979) i gdańskiej Zaspie (1987), gdzie w jej trakcie niósł dary ofiarne do ołtarza.

Uczestniczył w odsłonięciu Pomnika Poznańskiego Czerwca 1956 (oficjalnie uroczystość ta odbyła się 28 czerwca 1981 roku).

Aktywny działacz „Solidarności Chłopskiej” w regionie brodnickim i województwie toruńskim. Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną.

Regularnie uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych w toruńskim kościele Matki Boskiej Zwycięskiej, a po ich zakończeniu – wraz z innymi działaczami opozycyjnymi – brał udział w prelekcjach (por. IPN By 0104/128, k. 9).

W dniu 12 kwietnia 1983 roku przeszukano jego mieszkanie i zabudowania gospodarskie, ujawniając kartkę z fotografią pomnika Ofiar Grudnia 1970 z pozdrowieniami od przewodniczącego NSZZ „S”.

Przemawiał w czasie dożynek parafialnych w Pokrzydowie, zorganizowanych 24 sierpnia 1986 roku; co funkcjonariusze SB odnotowali następująco: wystąpił z przemówieniem do licznie zebranych rolników. Wystąpienie w swej treści i tonie miało jątrzący, antysocjalistyczny charakter. Z informacji operacyjnych wynika, że Jan Mazur utrzymuje kontakty z działaczami b. NSZZ „Solidarność” RI. Aktywnie uczestniczy w ruchu duszpasterstwa rolników, który stanowi płaszczyznę działań antypaństwowych (por. IPN By 0104/128, k. 12a). W dniu 9 listopada 1986 roku wziął udział w spotkaniu duszpasterstwa rolniczego w parafii Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Brodnicy, w czasie którego instruował słuchaczy, jak mają rozmawiać z funkcjonariuszami MO i SB po wezwaniu przez ten organ lub w przypadku ich zatrzymania.

W czasie tzw. rozmowy profilaktyczno-ostrzegawczej, jaką 16 września 1986 roku przeprowadzili z nim funkcjonariusze SB (zapisano w aktach dawnej SB): oświadczył, że nie odstąpi od swojej działalności. Odmówił złożenia podpisu na notatce z rozmowy sporząZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

175

MAZUR Jan dzonej przez funkcjonariusza SB. Na spotkaniu Duszpasterstwa Rolników, które odbyło się 09.11.1986 zapoznał zebranych z okolicznościami rozmowy, którą z nim przeprowadzono (tamże).

Uczestniczył w pieszych pielgrzymkach z Torunia na Jasną Górę.

Ufundował krzyż przydrożny na swoim polu, nazywany Krzyżem Chłopskiej Doli.

Przez lata był kontrolowany operacyjnie i inwigilowany przez SB. Kontrolowany operacyjnie w ramach kwestionariusza ewidencyjnego kryptonim „Dziadek” (nr rej.

12515) prowadzonego przez Grupę VI RUSW w Brodnicy w okresie od 28 marca do 10 sierpnia 1985 roku, gdyż brał systematyczny udział w nabożeństwach organizowanych przez podziemie «Solidarności» w Toruniu i utrzymywał kontakty z członkami związku.

W czasie stanu wojennego zamówił u stolarza krzyże, które następnie wywiesił w pomieszczeniach szkoły podstawowej w Małkach (por. IPN By 081/982, IPN By 0104/128). Akta te włączono od końca września 1985 roku do innej sprawy jego inwigilowania, kwestionariusza operacyjnego „Dziadek II”, prowadzonej przez tę samą jednostkę RUSW w Brodnicy (nr rej. 14822) od 16 października do 24 listopada 1986 roku (por. IPN By 081/982, IPN By 0104/128). W kolejnych miesiącach (do września 1987 roku) inwigilowany był w ramach sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Aria” (nr rej.

15033) założonej na działalność Ośrodka Duszpasterstwa Rolników w Brodnicy (por.

IPN By 081/1084 t. 1-2, IPN By 0104/179). Inwigilowany był także przez tajnego współpracownika SB o pseudonimie Andrzej. Zarejestrowany (nr 17280) przez Wydział VI WUSW w Toruniu do sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Gracz” (nr rej. 17142) prowadzonej od 15 lutego do 4 października 1989 roku dla kontroli działalności NSZZ „S” Rolników Indywidualnych w województwie toruńskim (akta sprawy zniszczono 3 stycznia 1990 roku).

W dniu 25 kwietnia 2023 roku w miejscowości Chojno ufundowano tablicę pamiątkową ku czci Jana Mazura i kapliczkę maryjną upamiętniającą działaczy „S” rolniczej.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal „Zasłużony dla rolnictwa” (2023)

176

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MAZUR Jan

5. Bibliografia Źródła: IPN By 081/982, Kwestionariusz ewidencyjny kryptonim „Dziadek 2” dot. Mazur Jan, imię ojca: Kazimierz, ur. 24-04-1912 r. Kontrola operacyjna byłego działacza NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”, zam. w Pasiekach, gm. Bobrowo, podejrzewanego o wrogą działalność.

IPN By 0104/128/J i D, Kwestionariusz ewidencyjny kryptonim „Dziadek 2” dot. Mazur Jan, imię ojca: Kazimierz, ur. 24-04-1912 r. Kontrola operacyjna byłego działacza NSZZ „Solidarność” Rolników Indywidualnych podejrzewanego o wrogą działalność.

IPN By 081/1084, t. 1-2, Sprawa operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Aria”. Materiały dotyczące działalności Duszpasterstwa Rolników w Brodnicy.

IPN By 0104/179/D i J, Sprawa operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Aria”. Kontrola operacyjna działalności Duszpasterstwa Rolników w Brodnicy.

Opracowania: Grążawski P., Poczciwy żywot Jana Mazura, Region Toruńsko-Włocławski NSZZ „Solidarność” https://www.solidarnosc.org.pl/torun/historia-prawdziwa/ [dostęp: 12.02.2025].

Hasło: Jan Mazur, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/ informacje/656095 [dostęp: 4.02.2025].

Odsłonięcie tablicy śp. Jana Mazura, Gmina Bobrowo, https://www.bobrowo.org. pl/asp/odsloniecie-tablicy-sp-jana-mazura,1036,artykul,1,5240 [dostęp: 12.02.2025].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

177

MIKOŁAJCZAK Edmund 1. Biogram Urodził się 15 listopada 1950 roku w Inowrocławiu. Syn Kazimierza i Stefanii z domu Kowalskiej.

Ukończył I Liceum Ogólnokształcące im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu (matura w 1968 roku) oraz historię na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1975 roku).

Następnie pracował jako nauczyciel historii i wychowania fizycznego w Szkole Podstawowej nr 3 w Inowrocławiu (1976–1979) i Szkole Podstawowej nr 15 w Inowrocławiu (1979– 1983); nauczyciel historii w Technikum Mechaniczno-Elektrycznym

w

Ino-

wrocławiu (1981–1982); nauczyciel historii, wiedzy o społeczeństwie i wychowania fizycznego (1983–1999) oraz wicedyrektor (od 1996 roku) w Niższym Seminarium Duchownym Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej w Markowicach; nauczyciel historii w Gimnazjum Katolickim w Inowrocławiu (1999–2008); nauczyciel historii i wiedzy o społeczeństwie w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu (1999–2013).

Obecnie (od 2012 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Organizator struktur NSZZ „Solidarność” Pracowników Oświaty i Wychowania w gminie Inowrocław; przewodniczący tej struktury (1980–1981).

178

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MIKOŁAJCZAK Edmund Członek Komisji NSZZ „Solidarność” Oświaty i Wychowania Okręgu Kujaw Zachodnich (1980–1981). Członek i wiceprzewodniczący (od jesieni 1981 roku) Regionalnej Sekcji NSZZ „Solidarność” Oświaty i Wychowania w Bydgoszczy.

Redagował gazetkę związkową (tytuł: NSZZ „Solidarność” Oświaty i Wychowania. Okręg Kujaw Zachodnich. Region Bydgoski; A5, 12 stron, wyszły 2 numery wiosną i jesienią 1981 roku; tematyka: bieżące sprawy związkowe, historia najnowsza, problemy oświatowe). Współpracował z biuletynem „Kontra” wydawanym przez inowrocławski MKZ. Zabiegał o przywrócenie historycznych nazw inowrocławskim ulicom, m.in. Świętego Ducha (z Marchlewskiego), Panny Marii (z Dzierżyńskiego), Świętego Mikołaja (z Waryńskiego), Kasztelańska (z Bohaterów Ludowej Armii Koreańskiej), pl. Klasztorny (z pl. Obrońców Pokoju).

Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną.

Uczestniczył w tajnych zebraniach związkowych w mieszkaniu Jadwigi Fengler. Na tych spotkaniach podejmowano decyzje m.in. w sprawie rozdysponowywania pieniędzy zebranych od związkowców w wybranych szkołach; wspierano rodziny internowanych (Jerzego Strugały, Franciszka Karpińskiego), pozostającego jakiś czas bez pracy Henryka Ładę, sfinansowano honorarium dla obrońcy Jerzego Kasprzyszaka (pracownika Biura Informacji Publicznej z Gdańska, aresztowanego na dworcu w Inowrocławiu i osadzonego w inowrocławskim więzieniu), wspierano rodzinę Szczepana Komorowskiego (zmarłego nauczyciela fizyki z I LO). Zbierał fundusze wśród pracowników Szkoły Podstawowej nr 15, które następnie przekazywał na spotkaniach u Jadwigi Fengler.

Kolportował wydawnictwa bezdebitowe, które pozyskiwał od Mirosława Pietrzyka i Marka Klimka, a od 1983 roku od uczniów Niższego Seminarium Duchownego w Markowicach. Na przełomie kwietnia i maja 1982 roku przygotowywał – wspólnie z Zygmuntem Tucholskim – obchody rocznicy Konstytucji 3 Maja w Inowrocławiu, które miały polegać na zorganizowaniu marszu zakończonego mszą św. przy kościele Imienia NMP; nie odbyły się z powodu zatrzymania Z. Tucholskiego (w trakcie rozwieszania informacji o marszu).

W 1982 roku nie przedłużono z nim umowy o pracę w Technikum Mechaniczno-Elektrycznym, gdzie był nauczycielem historii (zatrudnionym na połowę etatu), co było konsekwencją jego zaangażowania opozycyjnego (taki powód przekazała wprost dyrektor szkoły).

Samorządowiec. Radny Rady Miejskiej Inowrocławia (1994–2002; od 2024 roku do dziś), radny Rady Powiatu Inowrocławskiego (2018–2024).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

179

MIKOŁAJCZAK Edmund Historyk regionalista. Autor, współautor i redaktor około stu prac naukowych i popularnonaukowych poświęconych historii miasta i regionu, m.in. 4 tomów „Inowrocławskiego słownika biograficznego” (redaktor i współautor), „Po prostu Inowrocław.

Ilustrowany przewodnik po ulicach miasta” (współautor), „Towarzystwo Gimnastyczne »Sokół« w Inowrocławiu”, „Inowrocław – miasto na soli”, „Kasprowiczanie. Mały słownik biograficzny wychowanków Gimnazjum i Liceum Jana Kasprowicza w Inowrocławiu”, „Parafia pw. Świętego Józefa Oblubieńca NMP w Inowrocławiu. Historia. Świątynia. Ludzie”.

Działacz Kujawsko-Pomorskiego Towarzystwa Kulturalnego (m.in. sekretarz oddziału w Inowrocławiu). Od 1994 roku członek Komitetu Redakcyjnego „Ziemi Kujawskiej”. Członek i prezes (1993–1996) inowrocławskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego. Członek Rady Muzeum przy Muzeum im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu (od 2019 roku), członek Towarzystwa Pamięci Powstania Wielkopolskiego 1918/1919, Stowarzyszenia Wychowanków Gimnazjum i Liceum Jana Kasprowicza i PTTK. Sekretarz Miejskiego Komitetu dla Upamiętnienia Jana Pawła II (2005–2006).

3. Rok przyznania Medalu – 2025 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Honorowy Oblat Maryi Niepokalanej (1996) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Medal Komisji Edukacji Narodowej (2006) • Złoty Krzyż Zasługi (2007) • Honorowy Obywatel Miasta Inowrocławia (2009) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2023) • Złoty Medal Zarządu Głównego PTH „Pro Historia” (2024)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Edmunda Mikołajczaka.

Edmund Mikołajczak: Podróż po historii Inowrocławia [nagranie video], kanał: „Weckwerth - turystyka bez filtrów”, https://www.youtube.com/watch?v=IoD24KIiaKw [publik. 30.11.2024, dostęp: 4.03.2025].

180

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MIKOŁAJCZAK Edmund

Opracowania: Edmund Mikołajczak, portal internetowy „Inowrocław fakty”, https://inowroclawfakty.pl/ludzie/edmund-mikolajczak [dostęp: 4.03.2025].

Gazetki związkowe NSZZ „Solidarność” Oświaty i Wychowania Okręg Kujaw Zachodnich, Region Bydgoski, pod red. Edmunda Mikołajczaka: nr 1 z 15 VI 1981; nr 2 z 16 X 1981.

Gonera W., NSZZ „Solidarność” w Inowrocławiu (1980–1981), Inowrocław 2021, s. 283–285.

Jóźwiak S., W służbie miastu – Edmund Mikołajczak, [w:] T. Łaszkiewicz (red.), Pamięć Miasta. Honorowi obywatele Inowrocławia, Warszawa 2019, s. 225–242.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

181

MIKOŁAJCZYK Piotr 1. Biogram Urodził się 5 lutego 1969 roku w Toruniu. Syn Lechosława i Ireny z domu Tatarek.

Ojciec z zawodu inspektor nadzoru wodno-kanalizacyjnego. Matka pracowała jako psycholog w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Toruniu oraz w Kowalewie Pomorskim.

Piotr Mikołajczyk ukończył IV Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Kościuszki w Toruniu (matura w 1989 roku) oraz studia wyższe z konserwacji malowideł ściennych i rzeźby polichromowanej na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1994 roku).

Następnie pracował na stanowisku asystenta na Wydziale Sztuk Pięknych UMK; prowadził zajęcia ze studentami o szeroko pojętym zakresie technologii konserwacji dzieł sztuki. Właściciel firmy „Studio Reklamy Kwadrat” zajmującej się kompleksową obsługą plastyczną firm.

Zmarł 30 października 2007 roku w Złotorii. Jego grób znajduje się na cmentarzu św. Jerzego w Toruniu.

2. Opis działalności Kolporter bibuły na terenie IV Liceum Ogólnokształcącego w Toruniu, do którego uczęszczał w latach 1985–1989. W latach 1985–1987 prowadził niewielką bibliotekę wydawnictw niezależnych, które kupował z własnych środków; korzystali z niej uczniowie jego liceum, jak i innych szkół średnich z Torunia.

182

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MIKOŁAJCZYK Piotr Uczestnik spotkań młodzieży opozycyjnej w prywatnym mieszkaniu Marii Nenckiej-Borowieckiej, które przez część opozycjonistów są nazywane Wszechnicą Młodzieżową „Solidarność-Brzask” (1985/1986). Po wakacjach 1986 roku, spośród młodych ludzi uczestniczących we wspomnianych spotkaniach, wyodrębniła się kilkunastoosobowa grupa, w której czterej nastolatkowie: Roman Lewandowski (brat Jacka Lewandowskiego, który w 1987 roku reaktywował w Toruniu KPN), Piotr Mikołajczyk, Zbigniew Stefanowski i Dariusz Wojtowicz, stanowili trzon późniejszej organizacji. Na przełomie lat 1986/1987 wymienieni liderzy tej grupy zaczęli skłaniać się ku włączeniu w struktury Konfederacji Polski Niepodległej. W krótkim czasie dołączyli inni licealiści (powstała grupa ok. 30 osób).

Uczestnik wielu akcji organizowanych przez tę strukturę opozycyjną: od działań powiązanych z Ruchem „Światło-Życie” (organizowanie odmawiania modlitwy Anioł Pański podczas południowych przerw lekcyjnych) do kolportowania prasy podziemnej tzw. „bibuły”, zawieszania krzyży w salach lekcyjnych, rozkładania na szkolnych parapetach i w innych miejscach ulotek drukowanych na uczczenie rocznic wydarzeń narodowych.

Uczestnik akcji „zarobkowych” młodzieżówki KPN, polegających na tzw. składaniu książek, czyli gięciu dużych, zadrukowanych arkuszy papieru do pożądanego formatu (dzięki nawiązaniu współpracy z toruńskim podziemnym wydawnictwem „Kwadrat”).

Pozyskane w ten sposób fundusze przeznaczone były na zakup maszyny do pisania, która służyła aż do zakończenia działalności (w 1989 roku) jako narzędzie umożliwiające przygotowywanie materiałów do druku wydawanego przez tę organizację bezdebitowego pisma SM KPN „Victoria” (1987–1989), a później na finansowanie wydawania kolejnych numerów tego pisma (ukazało się pięć numerów, pierwszy po wakacjach 1987 roku). Piotr Mikołajczyk był pierwszym redaktorem tego pisma, wraz z m.in.

Dariuszem Wojtowiczem, Zbigniewem Stefanowskim, Iwoną Dolatą, Dorotą Olpeter, Iwoną Stefanowską, Marleną Stachewicz, Grzegorzem Weręgowskim, Tomaszem Wolskim i Krzysztofem Żurawskim.

Uczestnik licznych manifestacji m.in. w Toruniu, Gdańsku, Częstochowie i Warszawie, pielgrzymek na Jasną Górę oraz do grobu ks. Jerzego Popiełuszki, podczas których rozprowadzane były pisma bezdebitowe.

W dorosłym życiu bardzo angażował się w działania na rzecz promocji miasta Torunia. Na łamach prasy toruńskiej i w lokalnych rozgłośniach regularnie ukazywały się jego felietony na temat strategii rozwoju i promocji miasta.

W latach 2000–2007 działał aktywnie w Stowarzyszeniu Rozwoju Wsi Złotoria, w której mieszkał do śmierci.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

183

MIKOŁAJCZYK Piotr

3. Rok przyznania Medalu – 2024 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z żoną Katarzyną Mikołajczyk.

Relacje Dariusza Wojtowicza; Marcina Orłowskiego i Tomasza Wolskiego.

Opracowania: Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Polak W., Konfederacja Polski Niepodległej w Toruniu i w Bydgoszczy do końca 1989 r., [w:] M. Wenkler (red.), Konfederacja Polski Niepodległej na drodze do wolności, Kraków 2011.

Polak W., Trudne lata przełomu. Szkice z historii najnowszej, Gdańsk 2006.

184

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MENTZEN Mieczysław Kazimierz 1. Biogram Urodził się 19 grudnia 1957 roku w Mrągowie. Syn Józefa i Dominiki z domu Serwaczyńskiej.

Rodzice ojca: Józef Mentzen i Franciszka z domu Wenda. Dziadek pochodził z Grochowa, gdzie prowadził gospodarstwo rolne; zginął (1916) na wschodnim froncie I wojny światowej.

Babcia po śmierci J. Mentzena ponownie wyszła za mąż.

Ojciec (ur. 1916) urodził się w roku śmierci swego ojca; miał troje starszego rodzeństwa: Jadwiga (osiedliła się w Niemczech), Jan (osiedlił się w Niemczech; umarł bezdzietnie) i Dorota (po zakończeniu II wojny światowej uwięziona, zmarła w obozie w Potulicach); którzy utożsamiali się jako Niemcy; według relacji rodzinnych po wojnie uwięziony przez władze stalinowskie za wojenne zaangażowanie konspiracyjne; osiedlił się na Warmii.

Rodzice matki: Antoni Serwaczyński i Anna z domu Magat (według relacji rodzinnej jej ojciec był Węgrem) przyjechali ok. 1920 roku z Lubelszczyzny na Pomorze; kupili gospodarstwo rolne w Grochowie.

Mieczysław Mentzen ukończył Liceum Ogólnokształcące w Biskupcu (matura w 1976 roku) oraz matematykę na Wydziale Matematyczno-Fizyczno-Chemicznym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu: magisterium w 1984 roku, doktorat (1989), habilitacja (2005).

Pracownik naukowy na Wydziale Matematyki UMK (od 1984 roku), obecnie Katedry Teorii Ergodycznej i Układów Dynamicznych. Specjalista teorii ergodycznej i układów dynamicznych.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

185

MENTZEN Mieczysław Kazimierz Ojciec Sławomira Mentzena (ur. 1986), prezesa partii Nowa Nadzieja (od 2022 roku), współprzewodniczącego rady liderów federacyjnego ugrupowania Konfederacja Wolność i Niepodległość (od 2023 roku), posła na Sejm RP X kadencji i kandydata na urząd Prezydenta RP w wyborach 2025 roku.

2. Opis działalności Działacz Niezależnego Zrzeszenia Studentów UMK na swoim wydziale; członek Zarządu NZS na Wydziale Matematyczno-Fizyczno-Chemicznym (od października 1981 roku). Jako delegat tej organizacji uczestniczył w I Krajowym Zjeździe NSZZ „S”, który odbył się we wrześniu 1981 roku w Gdańsku; w trakcie zjazdu „S” sprzedawał – m.in. wraz z Bogdanem Kuleszą – wydany przez Toruńską Oficynę Niezależną (TON) „Archipelag Gułag” Aleksandra Sołżenicyna, który sami przywieźli z Torunia.

Uczestniczył w akcjach i manifestacjach organizowanych przez NZS, m.in. uczestniczył w strajku zorganizowanym od 17 lutego 1981 roku w Dworze Artusa, gdzie M. Mentzen pilnował nocami – m.in. z Pawłem Rzoską – miejsc strajkowych.

Kolporter (w akademikach, szczególnie DS-5 i hotelach asystenckich) i kurier przewożący druki bezdebitowe w latach 1980–1981 i okresie stanu wojennego.

Uczestniczył w akcji ratowania mienia NZS UMK w stanie wojennym, m.in. ukrycia (14 grudnia 1981 roku) przed konfiskatą papieru z magazynu pisma toruńskiej „S” „Wolnego Słowa”.

Członek tajnego Tymczasowego Zarządu Uczelnianego NZS UMK (1982).

Wysyłał listy do Radia Wolna Europa zawierające egzemplarze pism bezdebitowych „TIS” i „Kontra”, które następnie odczytywano regularnie w audycji „Z prasy podziemnej”.

3. Rok przyznania Medalu – 2024 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury”

186

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MENTZEN Mieczysław Kazimierz

5. Bibliografia Źródła: Relacja Mieczysława Mentzena.

Opracowania: Biogram, [w]: baza „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska, https://nauka-polska.pl/#/ profile/scientist?id=33522&_k=mhgmfd [dostęp: 12.11.2023].

Biogram, Pracownicy nauki i dydaktyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1945–1994.

Materiały do biografii, Toruń 1995, s. 461.

Biogram, serwis „Wikipedia”, https://pl.wikipedia.org/wiki/Mieczysław_Mentzen [dostęp: 12.11.2023].

Galij-Skarbińska S., Polak W., Opór i trwanie. Środowisko akademickie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu w latach osiemdziesiątych – próba syntezy, [w:] T. Gąsowski (red.), Polskie uczelnie w latach osiemdziesiątych. Studia, Warszawa 2015.

Hasło: Zdzisław Kołakowski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/1916fb97-c99a-4ea5-a0f9-9df4de792d3b [dostęp: 4.08.2023].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Polak W., Galij-Skarbińska S., Środowisko akademickie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu w latach osiemdziesiątych XX wieku, [w:] W. Polak, S. Galij-Skarbińska, M. Damazyn (red. i oprac.), Czas przeszły zapisany. Wspomnienia działaczy Niezależnego Zrzeszenia Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z lat 1980–1989, Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021.

Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

187

MUELLER Ryszard Stanisław 1. Biogram Urodził się 3 kwietnia 1954 roku we wsi Młyńsk (obecnie: Firlus; k. Chełmży). Syn Stanisława i Krystyny z domu Doleckiej.

Matka pochodziła z Młyńska, gdzie jej rodzice prowadzili gospodarstwo rolne; nie pracowała zawodowo; zajmowała się prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci. Brat babci Wacław Mikulski wcielony do Wehrmachtu; zdezerterował i walczył pod Monte Cassino. Dziadek Józef Dolecki brał udział w wojnie obronnej 1939 roku; powrócił do domu; po wojnie (za sprawą donosu) został aresztowany (1945) i skierowany do wywózki na Wschód; uciekł z transportu i powrócił do domu.

Ojciec był ślusarzem; pracował w wydziale kryminalnym MO w Toruniu.

Ryszard Mueller ukończył V Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1973 roku); Policealne Studium Budowlane dla Pracujących w Toruniu (1981); uzyskał także kwalifikacje zawodowe do pełnienia samodzielnych funkcji technicznych w budownictwie (1989).

Następnie odbył zasadniczą służbę wojskową (1975–1977); pracował jako kontroler jakości w Zakładach Maszyn Biurowych „Predom-Metron” (1977–1984); referent ds. technicznych w Zrzeszeniu Właścicieli i Zarządców Domów w Toruniu (1984– 1987); kierownik budów i robót oraz pełnomocnik Prezesa ds. Toruńskiego Inkubatora Przedsiębiorczości w Zakładzie Doskonalenia Zawodowego w Toruniu (1988–1991); założyciel i prezes Zarządu Spółdzielni Mieszkaniowej „Moja chata” (1992–1995); elektryk i kierownik budowy w PUH „Panda-tor” w Toruniu (1997–1999); specjali-

188

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MUELLER Ryszard Stanisław sta ds. kosztorysowania w firmie „Mostostal Gdańsk” s.a. (1999); kierownik budowy w firmie „Rumidos” w Toruniu (2000); inspektor nadzoru inwestorskiego i doradca techniczny w firmie „Ceg-tor” w Toruniu (2000–2004); instruktor budowlany w firmie „Cistor” w Toruniu; (2004–2006); podinspektor ds. inwestycji w Urzędzie Gminy Łysomice (2006–2021).

Obecnie (od 2021 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy, od września 1980 roku.

Współzałożyciel – wraz z Tadeuszem Olszewskim, Bogdanem Gąsiorowskim, Krzysztofem Grygielem i Lechem Różańskim – struktur „S” w swoim zakładzie pracy; spotkanie założycielskie odbyło się 11 września 1980 roku. Organizator akcji strajkowych w miejscu pracy; wiceprzewodniczący Komitetu Założycielskiego „S” (przewodniczącym został T. Olszewski) i KZ „S” (przewodniczącym był T. Olszewski).

Oddelegowany (od listopada 1981 roku) przez ZR „S” do wsparcia organizowania się struktur „Solidarności Chłopskiej” (potem także „S” RI).

W chwili wprowadzenia stanu wojennego przebywał w budynku „Cukrowni Toruńskich”; po pacyfikacji strajku wypuszczony wolno.

Zatrzymany w miejscu pracy 14 grudnia 1981 roku, następnie internowany do dnia 23 lipca 1982 roku w ośrodkach odosobnienia w Potulicach i (od 31 marca 1982 roku) Strzebielinku (por. IPN Gd 159/252).

Po zwolnieniu z internowania kontynuował działalność w podziemnych strukturach związkowych.

Jesienią 1983 roku poprosił o azyl polityczny w ambasadzie USA. Otrzymał zgodę na wyjazd do USA w listopadzie 1983 roku; ostatecznie nie skorzystał z możliwości wyjazdu i pozostał w Polsce.

Kolporter wydawnictw bezdebitowych.

Założyciel i szef nieformalnej grupy metronowskiej (1983–1987), liczącej ok.

30 osób, która nie została nigdy zdekonspirowana ani rozbita. Mueller – działając w porozumieniu ze Stanisławem Śmiglem i kierowanym przez S. Śmigla wydawnictwem „Kwadrat” – rozdzielał zadania jej członkom; część osób zajmowała się przechowywaniem prasy; inni drukowaniem prasy lub książek bezdebitowych (grupy pracujące przy druku i składaniu nie były stałe, ale tworzone inne dla każdego zlecenia); organizowano także pomoc dla aresztowanych i internowanych działaczy represjonowanych przez władze i ich rodzin.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

189

MUELLER Ryszard Stanisław Pod pretekstem redukcji stanowiska pracy (etat kontrolera) został zwolniony z dniem 31 stycznia 1984 roku, co faktycznie było formą represji za działalność opozycyjną; odwołał się do Terenowej Komisji Odwoławczej ds. Pracy w Toruniu – orzeczeniem z dnia 27 marca 1984 roku – przywróciła go do pracy na dotychczasowych warunkach; zakład pracy odwołał się do Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu, który wyrokiem z dnia 31 maja 1984 roku (nr akt P 361/84) oddalił wniosek o uchylenie decyzji TKO. Mueller wystąpił z podaniem (14 grudnia 1984 roku) o rewizję nadzwyczajną do Ministra Sprawiedliwości, który nie znalazł podstaw do złożenia rewizji nadzwyczajnej w tej sprawie (kopia dokumentu w posiadaniu autora) oraz ze skargą do Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego w Warszawie, którego odpowiedź także była negatywna. Po zwolnieniu z pracy otrzymał tzw. wilczy bilet, wskutek czego przez 8 kolejnych miesięcy nie mógł znaleźć zatrudnienia.

Kilkukrotnie zatrzymywany na 24 lub 28 godzin; przesłuchiwany, np. 25 czerwca 1985 roku był przesłuchany w charakterze świadka w sprawie kolportowania na terenie Torunia i toruńskich zakładów pracy ulotek, których treść zmierzała do wywołania niepokoju publicznego (IPN By 082/103); tego dnia przeszukano jego miejsce pracy.

Zwolennik i propagator idei non-violence (stworzonej przez Marka Beraka) działającej w ramach Grupy Poszukiwania Alternatywnych Sposobów Oporu Społecznego.

Wydał pismo „Quo vadis” (wydano drukiem tylko jeden numer; drugi się nie ukazał).

Zorganizował struktury „S” w Zakładzie Doskonalenia Zawodowego w Toruniu (1989). Mąż zaufania w czasie tzw. wyborów kontraktowych 1989 roku.

3. Rok przyznania Medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2011) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019) • Honorowe Wyróżnienie z okazji 40-lecia NSZZ „S” Regionu Gdańskiego (2020) • Medal „Pro Patria” (2024)

190

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

MUELLER Ryszard Stanisław

5. Bibliografia Źródła: IPN By 082/103 – Akta dochodzenia w sprawie wytwarzania i kolportowania na terenie Torunia ulotek o treści zmierzającej do wywołania niepokoju publicznego, prowadzonego przeciwko: Borek Piotr, imię ojca: Jan, ur. 24-11-1943 r., tj. podejrzanego o popełnienie przestępstwa z art. 282 a § 1 kodeksu karnego w zw. z art. 48 ustawy o prawie prasowym.

IPN Gd 159/252 - Akta osobowe internowanego dot. Ryszard Müller/Mueller, imię ojca: Stanisław, ur. 03-04-1954 r., osadzonego na podstawie art. 42 Dekretu z dnia 12-12-1981 r. o stanie wojennym ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności w czasie obowiązywania stanu wojennego nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa. Internowany w dniu 14-12-1981 r. w Zakładzie Karnym w Potulicach, od dnia 31-03-1982 r. w Ośrodku Odosobnienia w Strzebielinku na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Toruniu nr 156/81-OEA z dnia 12-12-1981 r., zwolniony w dniu 23-07-1982 r.

Relacja Ryszarda Muellera.

Opracowania: Berak M., Stan wojenny – pierwsze godziny, Toruń 2003.

Hasło: Ryszard Mueller, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn. gov.pl/informacje/63833 [dostęp: 4.08.2023].

Hasło: Ryszard Mueller, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/8a46fcea-f87c-40d2-bdd5-ced3b898242d [dostęp: 4.08.2023].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

191

NAGEL (z d. Krzemińska) Renata Krystyna 1. Biogram Urodziła się 28 sierpnia 1943 roku w Grudziądzu. Córka Franciszka Krzemińskiego i Wandy z domu Bedczak.

Renata Nagel ukończyła szkołę zawodową w Grudziądzu.

Następnie pracowała w Pomorskiej Odlewni i Emalierni w Grudziądzu (do 1982 roku).

Zmarła 25 grudnia 2006 roku w Grudziądzu. Jej grób znajduje się na cmentarzu ewangelickim w Grudziądzu. Żona Brunona Nagla, działacza opozycji demokratycznej w Grudziądzu.

2. Opis działalności Rozpoczęła swoją antykomunistyczną działalność (wraz z mężem) w 1976 roku.

Uczestniczyła 1 czerwca 1976 roku w jednodniowym strajku na terenie Pomorskiej Odlewni i Emalierni, za co została (na podst. art. 52 KP) zwolniona z pracy (razem z ok. 50 innymi pracownikami tego zakładu). Wraz z grupą pracowników POiE (których liderem z czasem stał się Edmund Zadrożyński) zaangażowała się w szereg akcji pomocy dla zwolnionych pracowników tego zakładu pracy. Grupa ta współpracowała z KSS „KOR”. Ponownie przywrócona do pracy na fali odwilży (sierpień 1980 roku).

Renata Nagel kolportowała także – zarówno przed stanem wojennym, jak i po jego wprowadzeniu – prasę niezależną na terenie swojego zakładu pracy i miasta, udostępniała swoje mieszkania na spotkania działaczy opozycyjnych.

192

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

NAGEL (z d. Krzemińska) Renata Krystyna W dniu 7 maja 1982 roku uczestniczyła w spotkaniu działaczy „S” z grudziądzkiego POiE, w czasie którego planowano akcję strajkową. Zamiary zostały wykryte przez bezpiekę, w ramach represji jej mąż został ponownie internowany.

Organizowała w swoim mieszkaniu spotkania z działaczami opozycji demokratycznej (m.in. Jackiem Kuroniem, Janem Lityńskim, Zbigniewem Romaszewskim), w których uczestniczyli działacze opozycyjni z Grudziądza i okolic.

Wraz z mężem wspierała grupy kontestujące ustalenia okrągłostołowe.

3. Rok przyznania Medalu – 2023 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Informacje pozyskane od Ewy Czarneckiej i Andrzeja Wiśniewskiego.

Opracowania: Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Polak W., Grudziądzki czerwiec 1976, [w:] W. Polak, K. Knoch, J. Kufel, P. Ruchlewski (red.), Czerwiec 1976 na Pomorzu, Gdańsk 2017.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

193

OSIKOWSKI Mikołaj Ignacy 1. Biogram Urodził się 18 grudnia 1873 roku w Skierniewicach. Syn Mikołaja i Jadwigi z domu Patkiewicz.

Mikołaj Osikowski ukończył szkołę techniczną w Warszawie.

W 1892 roku wstąpił do armii Imperium Rosyjskiego, w której awansował do stopnia podporucznika (1897 rok), sztabskapitana (1909 rok); służył m.in. w 25. Smoleńskim Pułku Piechoty, który stacjonował w Kozienicach.

Następnie żołnierz Wojska Polskiego; ranny pod Zduńską Wolą (1917).

Zmarł 5 czerwca 1950 roku w Kirkcaldy (Szkocja). Jego grób znajduje się na Hayfield Cemetary w Kirkcaldy (hrabstwo Fife, Szkocja).

2. Opis działalności Służył w wojsku polskim od 1 listopada 1918 roku. Osikowski zapisał na wniosku medalowym następującą wersję zdarzeń (podważaną przez płk. Piekarskiego, przewodniczącego podkomisji piechoty, oba dokumenty znajdują się w teczce personalnej Osikowskiego przechowywanej w Centralnym Archiwum Wojskowym): Podczas wojny światowej, dowiedziawszy się o istnieniu Legionów Polskich, wysłał kilku Polaków na wywiady, dając im polecenie przejścia do wojsk austriackich i odszukania Legionów. Nie mając tą drogą żadnych informacji, wszystkich Polaków wysyłał na tyły wiedząc, że będą, jako materiał bojowy, potrzebni dla Polski. Z chwilą wybuchu rewolucji rosyjskiej w porozumieniu się z pułkownikiem doktorem Parczyńskim wysyłał Polaków z Salonik do Francji, gdzie tworzyła się Polska Armia Autonomiczna. Po wysłaniu wszystkich Polaków sam jedzie do Francji, gdzie zaciąga się jako ochotnik do Armii Hallera. Po powrocie do kraju brał

194

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

OSIKOWSKI Mikołaj Ignacy czynny udział w walkach z Ukraińcami, następnie zajmował Pomorze, brał udział w Armii rezerwowej generała Sosnkowskiego przeciwko bolszewikom, z którymi walczył do zakończenia wojny (gen. Mikołaj Osikowski, Kolekcja Generałów i Osobistości, [w:] Centralne Archiwum Wojskowe, I.480.418). Do Polski przybył z 1. Dywizją Strzelców Polskich; od 27 lipca 1919 roku zastępca dowódcy piechoty dywizyjnej 2. Dywizji Strzelców Polskich; od 20 września 1919 roku dowódca XXI Brygady Piechoty.

Ukończył (marzec 1920 roku) VIII Kurs w Centrum Studiów Artyleryjskich w Warszawie; 1 maja 1920 roku zatwierdzony (z dniem 1 kwietnia) w stopniu generała porucznika, w grupie oficerów byłej armii gen. Józefa Hallera.

Jeden z dowódców Bitwy Warszawskiej 1920 roku. Od dnia 12 sierpnia 1920 roku dowódca Grupy Dolnej Wisły (sformowanej w celu obrony przed nacierającą armią bolszewicką; podzielona została na trzy pododcinki: Wyszogród, Włocławek i Płock), która broniła kraju na linii Wisły od Wyszogrodu do Torunia. Osobiście i na miejscu kierował przygotowaniami i obroną Płocka (ok. 14 sierpnia 1920 roku); od dowódcy Frontu Północnego, gen. Józefa Hallera, otrzymał rozkaz dokonywania działań zaczepnych wobec wroga z przyczółków w Płocku i Wyszogrodzie (nie został wykonany w obliczu spodziewanego ataku na miasto Płock); od gen. Sikorskiego otrzymał następnie rozkaz przeprowadzenia energicznej akcji ofensywnej z przyczółków mostowych na Wiśle, który – po obiekcjach M. Osikowskiego (z powodu zbyt małych sił zdolnych do przeprowadzenia tej akcji) – został zmieniony na rozkaz wkroczenia do miasta, zabezpieczenia miasta i mostu na Wiśle, przygotowania się do ofensywy w kierunku na Bielsk i Sierpc oraz prowadzenie rozpoznania i podjęcie działań podjazdowych. Wobec optymistycznych wieści o sukcesach polskiej kontrofensywy nad Wkrą i Wieprzem szef sztabu Grupy Dolnej Wisły, ppłk Mieczysław Wyżeł-Ścieżyński, zarządził (16 sierpnia) atak na Trzepowo; tego samego dnia gen. M. Osikowski udał się do Włocławka i osobiście dowodził obroną miasta (por. G. Gołębiewski, Płock 1920, Warszawa 2018). Pojawił się 18 sierpnia w godzinach popołudniowych w Radziwiu (na lewym brzegu Wisły), przejmując dowodzenie nad całością obrony Płocka.

Odznaczony Orderem Virtuti Militari (nr 5271); oto uzasadnienie wniosku medalowego spisane przez gen. Jakuba Gąsieckiego, dowódcę 11. Dywizji Piechoty (potwierdzone także osobnym świadectwem mjr. Henryka Bobrowskiego, dowódcy sztabu 11. D. P.): W bitwach dnia 3 czerwca 1920 roku o Nowosiółki, Bojary i Kończany swoim spokojem i rozwagą zadecydował o zwycięstwie. 15 czerwca pod Kowalami i Nestorowiczami nie zważając na silny ogień artylerii i karabinów maszynowych osobistym przykładem i zimną krwią spowodował, że żołnierze podległej mu 21. Brygady piechoty pomimo braku trudnych warunków i wielkich strat zdobyli pozycje nieprzyjacielskie. Dnia 9-1-11 czerwca Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

195

OSIKOWSKI Mikołaj Ignacy 1920 roku w krwawej walce nad rzeką Szuszą osobiście stwierdziłem, że zawdzięczając tylko męstwu i doskonałemu prowadzeniu brygady przez generał-pułkownika Osikowskiego osiągnąć się udało zupełne zwycięstwo nad bolszewikami. W akcji bojowej zawsze czynny, spokojny, stanowczy umiał sobie zaskarbić uznanie i zaufanie przełożonych i miłość żołnierzy (gen. Mikołaj Osikowski, Centralne Archiwum Wojskowe, I.480.418).

Od 20 września 1920 roku dowódca 2. Dywizji Litewsko-Białoruskiej, wchodzącej w skład Wojska Litwy Środkowej. Od września 1921 roku dowódca 29. Dywizji Piechoty w Grodnie.

Przeniesiony w stan spoczynku z dniem 31 lipca 1922 roku osiadł w majątku Karaciszki (wówczas: gmina Troki w województwie wileńskim; obecnie: wieś Kariotiškės w rejonie trockim na Litwie); następnie – jako osadnik wojskowy – przeniósł się do Wilna.

Mianowany komisarzem wyborczym w okręgu wyborczym nr 45 przed wyborami parlamentarnymi do Sejmu RP w 1935 roku.

Po kampanii wrześniowej 1939 roku przedostał się do Francji, gdzie przebywał w Ośrodku Oficerskim w Cerizay, a po jego ewakuacji do Wielkiej Brytanii, w Stacji Zbornej Oficerów Rothesay (od sierpnia 1940 do stycznia 1942 roku). W styczniu 1942 roku przeniesiony w stan nieczynny. Po zakończeniu działań wojennych pozostał w Szkocji.

Generał M. Osikowski przez ok. 70 lat był pochowany w bezimiennym grobie (we wspólnej mogile, w której pochowano jeszcze ciało majora Wojska Polskiego, drugiego żołnierza Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, a także – z niewiadomych powodów – szkockiego dziecka). Imienna tablica pamiątkowa z wyszczególnieniem jego zasług została postawiona w 2019 roku dzięki wspólnym wysiłkom Instytutu Pamięci Narodowej, Konsulatu Generalnego RP w Edynburgu oraz władz hrabstwa Fife. W uroczystościach odsłonięcia tablicy pamiątkowej wziął udział Marszałek Województwa Kujawsko-Pomorskiego Piotr Całbecki.

3. Rok przyznania Medalu – 2019 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • zatwierdzony w stopniu generała porucznika (1920) • zweryfikowany w stopniu generała brygady (1922; ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 roku i 62. lokatą w korpusie generałów) • Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari (1922) • Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski

196

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

OSIKOWSKI Mikołaj Ignacy • Krzyż Niepodległości • Krzyż Walecznych (czterokrotnie) • Złoty Krzyż Zasługi (dwukrotnie: po raz pierwszy 3 marca 1928) • Medal Międzysojuszniczy „Médaille Interalliée” (1928)

5. Bibliografia Źródła: Gen. Mikołaj Osikowski, Kolekcja Generałów i Osobistości, [w:] Wojskowe Biuro Historyczne, I.480.418, https://wbh.wp.mil.pl/pl/pages/kolekcja-generaow-i-osobistosci-i480401-500-2022-09-22-qhwj/ [dostęp: 2.03.2024].

Opracowania: Borycki R., Epizod z wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku. Płock, sierpień 1920 r., „Notatki Płockie” 2010, nr 1/222, s. 26–29.

Gołębiewski G., Płock 1920, Warszawa 2018.

Kryska-Karski T., Żurakowski S., Generałowie Polski niepodległej, Warszawa 1991.

Lista starszeństwa oficerów zawodowych, Warszawa 1922.

Odsłonili pomnik generała Mikołaja Osikowskiego, portal „Nasz Radziejów”, https:// naszradziejow.pl/pl/19_wiadomosci-z-regionu/211_odslonili-pomnik-generala-mikolaja-osikowskiego-zdjecia.html [dostęp: 2.03.2024].

Polak B. (red.), Kawalerowie Virtuti Militari 1792–1945, t. 2/2, Koszalin 1993.

Rocznik Oficerski 1923, Warszawa 1923.

Rocznik Oficerski Rezerw 1934, Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, https://www. wbc.poznan.pl/dlibra/publication/39606/edition/56603 [dostęp: 2.03.2024].

Stawecki P., Słownik biograficzny generałów Wojska Polskiego 1918–1939, Warszawa 1994.

Suchcitz A., Generałowie wojny polsko-sowieckiej 1919–1920. Mały słownik biograficzny, Białystok 1993.

Uhonorowali zapomnianego bohatera. Delegacja z regionu była w Szkocji, Polskie Radio Pomorza i Kujaw, https://www.radiopik.pl/2,82397,uhonorowali-zapomnianego-bohatera-delegacja-z-regionu-byla-w-szkocji&s=2146&si=2146&sp=2146 [dostęp: 2.03.2024].

W Szkocji odsłonięto nagrobek gen. Mikołaja Osikowskiego – uczestnika Bitwy Warszawskiej, portal historyczny „dzieje.pl”, https://dzieje.pl/aktualnosci/w-szkocji-odslonieto-nagrobek-gen-mikolaja-osikowskiego-uczestnika-bitwy-warszawskiej [dostęp: 2.03.2024].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

197

PATALON Ryszard Zygfryd 1. Biogram Urodził się 21 listopada 1941 roku w Toruniu. Syn Feliksa i Heleny z domu Siemiątkowskiej.

Ojciec urodził się w Nowym Mieście Lubawskim; z zawodu stolarz; w czasie II wojny światowej przymusowo wcielony do Wehrmachtu, uciekł z armii niemieckiej stacjonując w Belgii, zmienił nazwisko na Margalski; zaciągnął się do armii gen. Maczka; po zakończeniu wojny trafił do Anglii; powrócił do Polski w 1947 roku; zamieszkał w Toruniu, pracował jako stolarz. Matka pochodziła z Lubawy; nie pracowała zawodowo, zajmowała się domem i wychowaniem dzieci.

Ryszard Patalon ukończył zasadniczą szkołę zawodową o specjalności ślusarz remontowy w Toruniu (1962 rok).

Następnie odbył zasadniczą służbę wojskową (1962–1963); pracował w Toruńskich Zakładach Ceramiki Budowlanej w Toruniu (1962–1963); Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1963–1983; 1990–1991); Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Maszyn i Urządzeń Chemicznych „Metalchem” w Toruniu (1983–1990); firmie „CMS Montage” sp. z o.o. w Bydgoszczy (1992); Przedsiębiorstwie Produkcyjno-Handlowym „Nomet” w Toruniu (1996–1998).

Obecnie (od 2002 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności W 1973 roku pełnił funkcję męża zaufania w samorządzie pracowniczym na Wydziale Mechanicznym „Elany”. Po zmianie ustalonej listy nagrodzonych pracowników

198

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

PATALON Ryszard Zygfryd z okazji 10-lecia zakładu pracy wstawił się za jedną z usuniętych z listy nagród osobą.

Po odmowie spotkania przedstawicieli samorządu pracowniczego z głównym mechanikiem na wydziale doszło do przestoju w pracy (po przerwie śniadaniowej). Po dwóch tygodniach otrzymał wypowiedzenie z pracy, jako „główny prowodyr” powyższego sprzeciwu (styczeń 1973 roku). Odwołał się od decyzji do Komitetu Zakładowego PZPR i dyrekcji; został przywrócony do pracy 21 lutego 1973 roku, po zmianie dyrektora „Elany”.

Należał do zakładowej „S” od września 1980 roku. Przewodniczący Komisji Wydziałowej „S” na Wydziale Mechanicznym.

Po wprowadzeniu stanu wojennego angażował się w działalność w ramach podziemnych struktur NSZZ „S” na Wydziale Mechanicznym.

Współkierował z Ryszardem Siewertem działalnością opozycyjną na Wydziale Mechanicznym „Elany”. Wnosił na teren zakładu i kolportował na swoim i sąsiednich wydziałach prasę związkową: „Toruński Informator Solidarności”, „Kontrę”, „Elanę”, „Tygodnik Mazowsze” i inne. Na wydziale funkcjonowała wydziałowa biblioteka książek niezależnych powstała jeszcze podczas legalnego działania „Solidarności”. Zbierał na wydziale składki związkowe dla uwięzionych rodzin związkowców z „Elany” które przekazywano do Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom działającego przy kościele Wniebowzięcia NMP w Toruniu.

Z okazji drugiej rocznicy porozumień sierpniowych umieścił portret Lecha Wałęsy w gablocie znajdującej się na korytarzu wydziałowym (1982).

Rozprowadzał pozyskaną od Jerzego Wiśniewskiego bibułę wśród pracowników swojego wydziału, a także odbierali ją inni i kolportowali na inne wydziały.

Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej w Toruniu.

Uczestnik zdarzeń opozycyjnych 1 i 3 maja 1982 roku na Bulwarze Filadelfijskim i na Rynku Staromiejskim.

3. Rok przyznania Medalu – 2016 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Srebrna Odznaka „Zasłużony dla przemysłu chemicznego” (1981) • Krzyż Wolności i Solidarności (2019)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

199

PATALON Ryszard Zygfryd • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2019)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Ryszarda Patalona.

Opracowania: Biogram: Patalon Ryszard Zygfryd, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/05b9b2bd-4c83-4594-a2f9-4b3dad293ca6 [dostęp: 4.11.2024].

200

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

PERCZAK (z d. Sobczuk) Wanda Maria 1. Biogram Urodziła się 13 kwietnia 1937 roku w Poznaniu. Córka Alfreda Sobczuka i Marii z domu Szajna.

Dziadkowie ze strony matki mieszkali w Tłumaczu (województwo stanisławowskie II RP; dziś: miasto na Ukrainie). Dziadek ze strony matki był prawnikiem, w 1922 roku został przeniesiony służbowo spod Lwowa do Jarocina, gdzie został mianowany prezesem Sądu Powiatowego. Rodzice poznali się w czasie studiów w poznańskiej filii Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego w Warszawie. Po ich ukończeniu ojca (zawodowego oficera Wojska Polskiego) przeniesiono do Centrum Wyszkolenia Sanitarnego w Warszawie, gdzie rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Warszawskim; uzyskał absolutorium w czerwcu 1939 roku; po wybuchu wojny pracował w jednym ze szpitali polowych; wzięty do niewoli sowieckiej; więziony w obozie w Kozielsku; zamordowany przez Sowietów w Katyniu. Matka uczestniczyła w Akademickich Mistrzostwach Świata w Budapeszcie (1935), gdzie zdobyła – wraz ze Stanisławą Walasiewiczówną – medal w sztafecie 4x100 m.

Wanda Perczak ukończyła Liceum Ogólnokształcące w Malborku (matura w 1955 roku) oraz studia wyższe na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1960 roku).

Następnie pracowała w Wytwórni Win „Las” w Toruniu (1961–1973); jako młodszy bibliotekarz w Oddziale Gromadzenia i Uzupełniania Zbiorów oraz dyplomowany Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

201

PERCZAK (z d. Sobczuk)Wanda Maria asystent biblioteczny (od 1977 roku) i kustosz dyplomowany Biblioteki Głównej UMK w Toruniu (1973–2001).

Od 2001 roku przebywała na emeryturze.

Członek Polskiego Towarzystwa Conradowskiego i autorka „Polskiej bibliografii Conradowskiej”, międzynarodowy Sędzia Kynologiczny.

Zmarła 8 września 2011 roku w Toruniu. Jej grób znajduje się na cmentarzu parafialnym przy ul. Wybickiego w Toruniu. Żona (ślub w 1959 roku) Bogusława Perczaka, działacza opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności W sierpniu 1939 roku Wanda z matką i babcią Wandą Szajnową wyjechały do Tłumacza, do babci ze strony ojca, gdzie zastał je wybuch II wojny światowej. Wszystkie zostały wywiezione do Kazachstanu; po śmierci matki (kwiecień 1944 roku) i babci (1942 rok) Wanda pozostała sama, bez wieści o losach najbliższych (wysyłane listy wracały). Do Polski Wanda powróciła w 1945 roku.

Należała do „S” w swoim zakładzie pracy od jesieni 1980 roku.

Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuowała działalność opozycyjną. Od jego ogłoszenia do 13 kwietnia 1989 roku prowadziła Koło „S” w Bibliotece UMK. W miejscu swojego zatrudnienia przez okres zdelegalizowanej „S”: utrzymywała wypożyczalnię i punkt kolportażowy, zaopatrując w (otrzymane m.in. od Ireny Wróblewskiej z Instytutu Chemii UMK) publikacje bezdebitowe zarówno pracowników UMK, jak i swojego męża Bogusława, który kolportował je następnie w miejscu swojego zatrudnienia – w toruńskiej fabryce „Bumar-Waryński”; sprzedawała (przywożone regularnie z Warszawy przez Irenę Białą, dziś Musielak) książki wydane w podziemiu pracownikom UMK oraz ok. 10 podziemnym bibliotekom; zbierała (wraz z kustoszem Henrykiem Baranowskim) dla Biblioteki UMK po jednym egzemplarzu każdego z wydawanych w konspiracji pism i książek; zbierała podpisy pod petycjami do władz państwowych; organizowała zbiórki dla dzieci osób represjonowanych. Współpracowała z „S” nauczycielską i środowiska lekarskiego; pośredniczyła w przekazywaniu im materiałów bezdebitowych oraz składek do toruńskiego ZR „S”.

Wspierała działalność opozycyjną męża. W swoim mieszkaniu organizowała seanse filmów tzw. drugiego obiegu.

Przez kilkanaście lat zbierała materiały do „polskiej bibliografii conradowskiej”. Gotowy materiał zgłosiła do wydania (1981) w Wydawnictwie Morskim. Redakcja początkowo zwodziła ją, a następnie (1983) wyartykułowała, że zbyt często w przesłanym

202

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

PERCZAK (z d. Sobczuk)Wanda Maria materiale pojawia się nazwisko Zdzisława Najdera (1930–2021; historyk literatury, wykładowca akademicki na amerykańskich uniwersytetach Columbia i Yale; opozycjonista; założyciel Polskiego Porozumienia Niepodległościowego; dyrektor Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa w latach 1982–1987); także inne wydawnictwa w tym czasie odmawiały publikacji tego opracowania (wydane w 1993 roku, w wydawnictwie UMK).

Członek Komisji Uczelnianej NSZZ „S” przy UMK w Toruniu.

Angażowała się w popularyzację prawdy historycznej o mordzie na oficerach polskich w Katyniu, w 1940 roku. Wraz z mężem uczestniczyła w organizowaniu (1990) i działalności „Rodziny Katyńskiej w Toruniu”, ściśle współpracując z zarządem tej organizacji. Zorganizowała (1991) w Bibliotece Głównej UMK wystawę o tematyce katyńskiej; zebrała materiały i opublikowała książkę pt. „Nasi najbliżsi” (1995), zawierającą biogramy 32 osób z regionu toruńskiego – ofiar zbrodni katyńskiej.

Inicjatorka powstania Toruńskiego Klubu Zaprzęgowego „Inari”; międzynarodowy Sędzia Kynologiczny. Niestrudzony podróżnik.

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Perczak W., Polska bibliografia Conradowska 1896–1985, Toruń 1993.

Perczak W., NASI najbliżsi: Katyń, Charków, Twer, Toruń 1995.

Opracowania: Maj K., Wanda Perczak (1937–2011), „Głos Uczelni” 2011, nr 12.

Mądry A. (red.), UMK w kampanii Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” w wyborach ’89, Toruń 2019, s. 65.

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

Pracownicy nauki i dydaktyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1945–1994. Materiały do biografii, Kalembka S. (red.), Toruń 1995, s. 538.

Stowarzyszenie Rodzina Katyńska w Toruniu, Federacja Rodzin Katyńskich, https:// www.federacja-katyn.org.pl/rodziny-katynskie/lista/stowarzyszenie-rodzina-katynska-w-toruniu/ [dostęp: 22.10.2022].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

203

PERLIK Wojciech Maksymilian 1. Biogram Urodził się 21 listopada 1949 roku we wsi Mierzyn (powiat nowomiejski).

Syn Edmunda i Gertrudy z domu Jeda.

Dziadkowie ze strony ojca: Michał Perlik (1847–1906) pochodził z podbydgoskiej miejscowości Bielawy (obecnie to dzielnica tego miasta); był rzeźnikiem. Jego żona Joanna (1855– 1943) z domu Koszucka pochodziła z Włók. Wychowali 16 dzieci, spośród nich Maksymilian (1877–1916) walczył i zginął w walkach w Ogrodnikach na Podolu; Emil Anastazy (1892–1916) walczył i zginął pod Verdun. Wzmianka o odznaczeniu babci ze strony ojca: Przed paroma dniami w Dobrczu pod Bydgoszczą udekorowana została krzyżem zasługi 84-letnia staruszka Joanna Perlikowa, posiadająca czternaścioro dzieci, 90 wnuków i prawnuków. Temu wspaniałemu rodowi Joanna Perlikowa do dziś przewodzi. Dzieci swe i wnuki wychowała ona w wierze i miłości dla ojczyzny. Wykupiła z rąk niemieckich 7 gospodarstw rolnych, na których osadziła swoich synów. Niektórych członków rodziny wysłała na kresy wschodnie, aby tam gruntowali polskość i byli pionierami polskiego handlu.

Joanna Perlikowa z Dobrcza – oto symbol siły życiowej narodu polskiego. Tej siły nic nie zmoże. Ta siła zatriumfuje nad każdą obcą potęgą, która przychodzi nie w imię Boże, ale w imię gwałtu i przemocy (cyt. za: Odrodzenie, „Dziennik Bydgoski” 9.04.1939 r., nr 83, s. 12).

Rodzice prowadzili gospodarstwo rolne we wsi Mierzyn (gmina Biskupiec), odziedziczone po swoich rodzicach.

204

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

PERLIK Wojciech Maksymilian Wojciech Perlik ukończył zasadniczą szkołę zawodową w kierunku elektryk w Lubawie (1966) oraz Technikum Mechaniczno-Elektryczne w Inowrocławiu (matura w 1970 roku).

Następnie pracował w Państwowym Ośrodku Maszynowym w Lubawie (1970– 1971); odbył zasadniczą służbę wojskową (1970); pracował w gospodarstwie rolnym rodziców (1971–1976); prowadził własną działalność gospodarczą: kierowca taksówki (1976–1978); przejął prowadzenie gospodarstwa rolnego należącego dotąd do rodziców we wsi Mierzyn (od 1978 roku).

Obecnie (od 2015 roku) przebywa na emeryturze.

Krewny Jana Jedy (dziadek ze strony matki był bratem ojca J. Jedy).

2. Opis działalności Organizator – wraz z m.in. Rajmundem Gilginasem, Janiną Kowalską, rodziną Grymbergów – struktur gminnych „Solidarności Chłopskiej” na terenie wsi Lipinki i gminy Biskupiec (1980). Przewodniczący struktur gminnych „S” RI (do 1990 roku).

Jeden z organizatorów i uczestnik strajku chłopskiego w Toruniu (12 listopada – 13 grudnia 1981 roku). W jego trakcie protestujący zajęli budynki należące do Zjednoczenia „Cukrownie Toruńskie”. Wojciech Perlik w czasie jego trwania nocował na terenie tego zakładu, wydawał przepustki.

Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną w konspiracji.

Zastępca przewodniczącego „S” RI na terenie województwa toruńskiego (przewodniczącym został Michał Gilewicz).

Stworzył struktury Ruchu Oporu Rolników; nieformalną strukturę powołaną w 1982 roku w budynku parafii Matki Bożej Zwycięskiej w Toruniu dla wymiany informacji o działaniach władzy wobec opozycji oraz inicjatywach i koordynacji działań środowisk opozycyjnych; członkami tej struktury byli m.in. Zdzisława Meller i Janina Kowalska.

Odwiedzał i dostarczał internowanemu w Potulicach Janowi Jedzie paczki żywnościowe (1982). Wśród okolicznych rolników organizował zbiórki żywności dla internowanych działaczy opozycyjnych.

Działacz Duszpasterstwa Rolników i uczestnik – organizowanych w ramach tej struktury – samokształceniowych spotkań rolniczych w Topólnie (po 1983 roku; ich organizatorem był Michał Grabianka; odbyło się ich łącznie kilkadziesiąt). Organizator – przez szereg lat – pielgrzymki okolicznych rolników na Jasną Górę.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

205

PERLIK Wojciech Maksymilian Kolportował ulotki i pisma bezdebitowe wśród rolników na terenie gminy Biskupiec Pomorski; pozyskiwał je m.in. od osób działających przy parafii Matki Boskiej Zwycięskiej w Toruniu.

Uczestniczył (jesienią 1980 roku) w organizowaniu struktur „Solidarności Chłopskiej” na terenie powiatu nowomiejskiego (wraz z Jadwigą Ruszczyńską i Ryszardem Narcyzem Pytlewskim-Pająkiem).

Ukrywał przed aresztowaniem Piotra Badowskiego (kwiecień 1984 rok), a następnie przewiózł go do kryjówki w gospodarstwie rolnym Rocha Zdrojewskiego we wsi Gaj-Grzmięca (gmina Zbiczno).

Na terenie gminy Biskupiec stworzył struktury Komitetu Obywatelskiego, koordynującego kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych w tzw. wyborach kontraktowych 1989 roku; przewodniczący tej struktury.

Jeden z inicjatorów budowy Szkoły Podstawowej w Lipinkach; członek Komitetu Budowy Szkoły (inicjatywa powstała w 1990 roku; ukończona w 1997 roku).

Samorządowiec; radny gminy Biskupiec Pomorski (1994–1998).

Wolontariusz; nagrodzony nagrodzą „Barwy Wolontariatu 2004” w kategorii edukacja-kultura-sport („Gazeta Nowomiejska” 3–10 grudnia 2004, s. 7); organizuje szereg imprez sportowo-kulturalnych dla lokalnej społeczności.

Członek Towarzystwa Miłośników Ziemi Nowomiejskiej (od 2002 roku); prezes KS „Zjednoczeni Lipinki” (od 1999 roku).

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Srebrny Krzyż Zasługi (1998) • Laureat nagrody „Barwy Wolontariatu 2004” • Odznaka honorowa „Zasłużony dla Rolnictwa” (2005) • Odznaka honorowa „Zasłużony dla Turystyki” (2007) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2019) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2020) • Krzyż Wolności i Solidarności (2020)

206

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

PERLIK Wojciech Maksymilian

5. Bibliografia Źródła: Relacja i archiwum domowe Wojciecha Perlika.

Opracowania: Biogram: Wojciech Maksymilian Perlik, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/fdc52218-e8a9-4b25-8de2-25d3674eabea [dostęp: 8.09.2024].

Odrodzenie, „Dziennik Bydgoski” 9.04.1939, nr 83, s. 12.

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Templin S., Najlepszy z najlepszych, „Nowy Kurier Iławski” 23.02.2005, nr 9, s. 20.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

207

PIETRZAK Michał 1. Biogram Urodził się 18 września 1936 roku w Kościelnej Wsi. Syn Bolesława i Heleny z domu Głowackiej.

Ksiądz Michał Pietrzak ukończył I Liceum Ogólnokształcące im. Ziemi Kujawskiej dla Pracujących we Włocławku (matura w 1956 roku) oraz Wyższe Seminarium Duchowne we Włocławku. Święcenia kapłańskie przyjął 24 czerwca 1962 roku z rąk biskupa Antoniego Pawłowskiego. Magisterium z prawa kanonicznego w 1968 roku.

Następnie pracował jako wikariusz w parafii Lubanie (1962–1964); skierowany na studia z prawa kanonicznego na Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie (1964–1968); wikariusz parafii katedralnej we Włocławku (1968–1978); proboszcz parafii św. Józefa we Włocławku (1986– 2003); proboszcz parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Grzegorzewie (2003–2022).

Obecnie (od 2022 roku) przebywa na emeryturze.

Wieloletni sędzia Sądu Kościelnego Diecezji Włocławskiej.

2. Opis działalności Jeden z organizatorów papieskiej pielgrzymki do Włocławka (6–7 czerwca 1991 roku).

Pierwszy proboszcz i budowniczy kościoła św. Józefa we Włocławku. Parafia św.

Józefa została wyodrębniona z terenów należących do parafii katedralnej Wniebowzięcia NMP, powstała na terenie szybko rozwijającej się nowej dzielnicy Włocławka-

208

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

PIETRZAK Michał -Zazamcze (w 1974 roku otrzymano zezwolenie ówczesnych władz cywilnych na wybudowanie kościoła parafialnego; erygowana 8 września 1978 roku; kościół parafialny konsekrowano 5 października 1986 roku).

Odprawiał – wraz z ks. Antonim Ponińskim – Msze za Ojczyznę w każdą ostatnią niedzielę miesiąca; pierwsza odprawiona została w ostatnią niedzielę stycznia 1982 roku.

W parafii św. Józefa gromadzili się opozycjoniści; ks. Pietrzak niósł pomoc rodzinom represjonowanych przez władze: materialną, finansową i prawną. W budynkach tej parafii odbywały się spotkania opozycjonistów; kolportowano wydawnictwa bezdebitowe; organizowano zbiórki żywności, leków, odzieży oraz inną pomoc dla osób internowanych i ich rodzin.

Współorganizator – wraz z ks. Antonim Ponińskim – Dni Kultury Chrześcijańskiej we Włocławku; pierwsze zorganizowano w 1984 roku.

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • kanonik honorowy kapituły katedralnej (mianowany 14 grudnia 1985 roku)

5. Bibliografia Źródła: Relacja ks. Michała Pietrzaka.

Opracowania: Historia parafii św. Józefa we Włocławku, Parafia i Sanktuarium św. Józefa we Włocławku, https://swjozef.eu/historia-parafii.html [dostęp: 12.02.2025].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

209

PLUCIŃSKI Zbigniew Andrzej 1. Biogram Urodził się 12 listopada 1957 roku w Bydgoszczy. Syn Jerzego i Anny z domu Sikorskiej.

Ojciec pochodził z Bydgoszczy; pracował w bydgoskim „Zachemie”. Matka urodziła się Liège, ponieważ rodzice wyjechali do Belgii w swojej młodości w celach zarobkowych; pracowała jako salowa w szpitalu nr 2 w Bydgoszczy.

Zbigniew Pluciński ukończył zasadniczą szkołę zawodową w zawodzie tokarza przy „Zremb-Makrum” i (wieczorowo)

Technikum

Mechaniczno-

-Elektryczne w Bydgoszczy (1978).

Następnie odbył zasadniczą służbę wojskową w Zamościu (1978) i Inowrocławiu (1978–1980); pracował w Kombinacie Maszyn Przemysłu Materiałów Budowlanych „Zremb-Makrum” w Bydgoszczy (1972–1985); prywatnym zakładzie ślusarskim Ryszarda Potockiego w Lipnikach (1985–1988); zakładzie produkcyjno-usługowym „Polflansz” w Białych Błotach (1988–1990); Przedsiębiorstwie Produkcyjno-Handlowym „Expol” w Bydgoszczy (1990–1995); przebywał na zasiłku dla osób bezrobotnych (1995–1996); hurtowni „Kurant” w Bydgoszczy (1996–2007); firmie „Metalko” sp. z o.o. (2007–2009); firmie „InPost” (2009–2011); Przedsiębiorstwie Produkcyjno-Usługowo-Handlowym „Asbol” w Bydgoszczy (2011–2012); firmie „Hydrapress” sp. z o.o. (2013–2021).

Obecnie (od 2022 roku) przebywa na emeryturze.

210

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

PLUCIŃSKI Zbigniew Andrzej

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy, od 16 października 1980 roku.

Po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce uczestniczył w zbiórkach funduszy i żywności dla osób internowanych i ich rodzin; uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych w kościele jezuitów i parafii Świętych Polskich Braci Męczenników.

Brał udział w 15-minutowym strajku, jaki odbył się w „Makrumie” 13 maja 1982 roku. Kilka dni później wezwany – wraz z 13 innymi uczestnikami tego wydziału – na komendę SB przy ul. Poniatowskiego, gdzie był przesłuchiwany przez 10 godzin; następnie postawiony przed Kolegium ds. Wykroczeń przy Prezydencie Miasta Bydgoszczy i oskarżony o wykroczenie z art. 50 ust. 1 Dekretu o stanie wojennym (rozprawa odbyła się w dniu 5 sierpnia 1982 roku; nr rej. 3751/82); skazany na karę grzywny w wysokości 3500 zł.

Jeden z 304 rezerwistów powołanych w pierwszych dniach listopada 1982 roku, następnie rozlokowanych na poligonie 9. Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie [JW 1636], wezwanych – oficjalnie – do odbycia trzymiesięcznego szkolenia dla podoficerów i szeregowych rezerwy, faktycznie zaś w celu izolacji osób uznanych przez władze za „szczególnie niebezpieczne” w czasie wprowadzania ustawy o związkach zawodowych, delegalizującej „S”. Wojskowy Obóz Internowania na Kępie Panieńskiej pod Chełmnem był obozem polowym, wybudowanym na wale wiślanym (poza obszarem jednostki), pilnowanym przez WSW. Przetrzymywani tam działacze „S” jako rezerwiści prowadzili szereg prac ziemnych, w tym budowę mostu pontonowego na Wiśle; nigdy nie wydano im prawdziwej broni. Formą represji, poza izolacją właściwą dla internowania, były również warunki bytowe (niedogrzane namioty użytkowane w okresie jesienno-zimowym, brak opieki lekarskiej, brak prawa do widzeń, cenzura korespondencji, bicie, dodatkowe kary więzienia). Pluciński został powołany do odbycia „ćwiczeń” w Chełmnie 28 października 1982 roku; przybył na miejsce 5 listopada 1982 roku; został przydzielony do 6. Kompanii Pontonowej.

Uważa, że bezpośrednią przyczyną jego internowania była próba władz zablokowania (czterogodzinnego) strajku generalnego przygotowywanego na dzień 10 listopada. Tadeusz Antkowiak, inny z internowanych w WOI w Chełmnie, tak wspomina czas internowania: Gdy tylko założyliśmy mundury, przy każdej okazji kadra dawała nam do zrozumienia, że nasz pobyt w wojsku pozwolił na uwolnienie społeczeństwa i współpracowników w zakładach od wichrzycieli. Padało w stosunku do nas słowo „ekstrema”.

Pobyt pod namiotami w okresie listopadowych deszczy i deszczu ze śniegiem nie był oczy-

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

211

PLUCIŃSKI Zbigniew Andrzej wiście rzeczą przyjemną […] Dodatkowo przygnębiająco działało na nas bezsensowne wykonywanie prac fizycznych. Przerzucaliśmy piasek z jednej pryzmy na drugą osiem godzin albo przekopywaliśmy brzeg Wisły, by na skarpę mógł wjechać czołg, a później powtórne zasypywanie wjazdu. Zajęcia te niewiele miały wspólnego z przeszkoleniem wojskowym sapera, poza faktem, że z obozu byliśmy wyprowadzani obładowani atrapami min przeciwczołgowych. […] Charakter jednostki i naszej izolacji pokazuje również sposób, w jaki obóz opuściliśmy. Grupa, z którą miałem wyjechać, została zgromadzona o godzinie 23 w sali gimnastycznej. Żołnierze ustawili nas w jednym rogu pomieszczenia kolejno, po rozebraniu się do naga, delikwent wędrował do przeciwległego rogu sali. Tam znajdowały się nasze ubrania cywilne (cyt. za: A. Kazański, oprac., Perfidna forma internowania, s. 25). Zwolniony z internowania 2 lutego 1983 roku.

Stanisław Wałęsa (brat Lecha Wałęsy; pracowali razem na Wydziale Mechanicznym II) zaproponował mu przejęcie funkcji łącznika zakładowego (1983–1985); po zgodzie otrzymywał materiały bezdebitowe od Czesława Rekowskiego (następnie Teresy Czajkowskiej) i kolportował na terenie całego zakładu pracy (przekazywał je osobom odpowiedzialnym za kolportaż na konkretnych wydziałach).

Po materiały bezdebitowe jeździł także do Gdańska (1984–1989), do Jerzego Kowalskiego (znajomość ze wskazania S. Wałęsy).

Działacz Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom (po zwolnieniu z internowania) przy bazylice św. Wincentego à Paulo w Bydgoszczy (później działającym pod nazwą Komitet Charytatywno-Społeczny).

Komitet ten organizował pomoc materialną, finansową i prawną (jego inicjatorem był ks. Józef Kutermak, formalnym przewodniczącym biskup Jan Nowak, faktycznym zaś Stefan Pastuszewski). Dla inwigilacji członków Komitetu i podejmowanych w nim działań SB wszczęła sprawę operacyjnego rozpracowania kryptonim „Radca”. Zbigniew Pluciński dostarczał i kolportował w tym gremium wydawnictwa bezdebitowe.

Uczestniczył – wraz z Januszem Quassem, Czesławem Rekowskim, Andrzejem Adamczykiem, Józefem Pinterą – w spotkaniu (1985), podczas którego zainicjowano działanie w Bydgoszczy Bractwa Oblatów Świętej Brygidy (celem jego działania była wieloraka pomoc osobom represjonowanym przez władze komunistyczne).

Członek partii Prawo i Sprawiedliwość (od 2014 roku). Członek-założyciel Stowarzyszenia Osób Internowanych „Chełminiacy 1982” (od 2008 roku). Członek „Bydgoskich Patriotów” (od 2023 roku). Członek Okręgu Bydgoszcz Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej (od 2022 roku).

Autor wystawy przypominającej prawdę o zbrodni smoleńskiej; była prezentowana w Domu Zakonnym jezuitów w Bydgoszczy. Autor wystawy dotyczącej popularyzacji

212

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

PLUCIŃSKI Zbigniew Andrzej wiedzy o wydawnictwach bezdebitowych; była prezentowana w siedzibie bydgoskiego ZR NSZZ „S”. W piwnicy bloku, w którym mieszka (2020) stworzył izbę pamiątek patriotycznych.

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2012) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2017) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2020) • Medal „40-lecia Solidarności Walczącej” (2022) • Medal „Pro Patria” (2023)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Zbigniewa Plucińskiego.

Opracowania: Galij-Skarbińska S., Wojskowy obóz internowania w Chełmnie, [w:] S. Galij-Skarbińska, W. Polak, M. Damazyn (red.), Wojskowe obozy internowania jako szczególna forma represji w stanie wojennym, Toruń 2023.

Hasło: Zbigniew Pluciński, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/b8701b90-d714-45ad-970f-32472aa1f9d1 [dostęp: 4.09.2024].

Hasło: Zbigniew Pluciński, Instytut Pamięci Narodowej, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/informacje/153593 [dostęp: 4.09.2024].

Pawłowski P., Trzystu z Kępy Panieńskiej. Monografia wojskowego obozu internowania dla działaczy „Solidarności” na poligonie wodnym w Chełmnie (5 listopada 1982–2 lutego 1983), Koszalin 2008.

Słomkowska N., Domowa wystawa ku pamięci. Opowiada o losach internowanych i o czasie stanu wojennego, TVP3 Bydgoszcz, https://bydgoszcz.tvp.pl/51363925/domowa-wystawa-stan-wojenny [dostęp: 4.09.2024].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

213

PONIŃSKI Antoni Mirosław 1. Biogram Urodził się 19 lutego 1948 roku we Włocławku. Syn Czesława i Marianny z domu Maćkowskiej.

Ojciec pochodził z Boniewa; kolejarz. Matka zajmowała się prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci.

Antoni Poniński ukończył Liceum Marii Konopnickiej (matura w 1965 roku) oraz Wyższe Seminarium Duchowne we Włocławku (1965–1972) oraz studia z zakresu teologii moralnej na Wydziale Teologii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (magisterium w 1976 roku; doktorat w 1999 roku). Święcenia kapłańskie przyjął 17 czerwca 1972 roku z rąk biskupa Jana Zaręby, ordynariusza diecezji włocławskiej.

Następnie pracował jako wikariusz w parafii w Chełmcach koło Kalisza (1972– 1973); studia na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim (1973–1977); wikariusz parafii katedralnej we Włocławku (1977–1978); kapelan nowicjatu sióstr Wspólnej Pracy od Niepokalanej Maryi we Włocławku (1978–1983); redaktor naczelny pisma „Ład Boży” (1983–1998); notariusz Kurii Diecezjalnej we Włocławku (2000–2005); proboszcz parafii św. Wojciecha w Kłobii (2005–2011).

Obecnie (od 2011 roku) przebywa na emeryturze.

Diecezjalny duszpasterz ds. służby zdrowia (1979–1982); dyrektor diecezjalnego studium życia rodzinnego (1978–1981).

Historyk i publicysta zainteresowany najnowszymi dziejami Kościoła w Polsce, w szczególności okresem dyktatury komunistycznej. Redaktor tomów „Pro memoria” kard. Stefana Wyszyńskiego z lat 1962 i 1972.

214

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

PONIŃSKI Antoni Mirosław

2. Opis działalności Odbył służbę wojskową (1967–1969) w jednostce wojskowej nr 4446 w Brzegu nad Odrą. Jednostki kleryckie były formą walki państwa z Kościołem katolickim; zarówno próbą nacisku na władze kościelne, jak i alumnów, by porzucili drogę ku kapłaństwu; w trakcie służby wojskowej klerycy byli indoktrynowani w duchu marksistowsko-leninowskim i szykanowani za prowadzenie praktyk religijnych.

Współpracował z ks. Jerzym Popiełuszką. Poznali się na przełomie 1979/1980 roku w Niepokalanowie, na zjeździe kapelanów służby zdrowia. Kilkukrotne ks. Poniński odwiedzał ks. Popiełuszkę w Warszawie, m.in. w styczniu 1982 roku, 25 marca 1983 roku, w grudniu 1983 roku. W piśmie „Ład Boży” opublikował (1 maja 1983 roku) wywiad z ks. Popiełuszką, zatytułowany „Kapelan robotników”. Ksiądz Popiełuszko odwiedził ks. Ponińskiego w redakcji „Ładu Bożego” w czerwcu 1983 roku.

Otrzymał przepustkę prasową na tzw. toruński proces morderców ks. J. Popiełuszki (trwał od 27 grudnia 1984 roku do 7 lutego 1985 roku) od prezesa Sądu Wojewódzkiego w Toruniu, który następnie przewodniczył temu procesowi. Relacjonował na łamach „Ładu Bożego” cały ten proces sądowy (relacja odczytywana była także w audycjach Radia Wolna Europa). Swoją pracę dziennikarską wspomina po latach w następujący sposób: Miałem duży zeszyt z twardą okładką. Zabroniono używać magnetofonów. Pierwsza moja relacja była bardzo dokładna, dosłowna, ponieważ zupełnie nie wiedziałem, co cenzura pozwoli wydrukować. Potem skupiałem się na uchwyceniu atmosfery i zachowań osób występujących w procesie. Zazwyczaj rozprawy trwały od dziewiątej rano do siedemnastej, ale z przerwą na obiad. Z tym że, aby wyjść na obiad, należało przejść wszystkie procedury związane z opuszczeniem gmachu sądu i ponownym wejściem, więc najczęściej ludzie zabierali kanapki. Zwykle przerwy w rozprawach zarządzano w zależności od tego, jak się czuli oskarżeni; właściwie to oni o nich decydowali. Raz czas rozprawy został skrócony, bo został wyłączony prąd i w całym gmachu nie było światła. „Ład Boży” był ośmiostronicowym dwutygodnikiem, co sprawiało, że moje relacje z procesu ukazywały się z dużym poślizgiem. Opublikowałem w sumie 25 tekstów. Ostatni, podsumowujący, ukazał się w rocznicę morderstwa (cyt. za: Zdawało się im, że go unicestwili… O procesie toruńskim z ks. Antonim Ponińskim rozmawia Katarzyna Maniewska, „Biuletyn IPN” 2017, nr 10, s. 115–116). Relacje te – z uzupełnieniem fragmentów skreślonych przez cenzurę – ukazały się następnie w formie książki (por.

A. Poniński, Proces, Poznań 2005).

Odprawiał Msze za Ojczyznę w ostatnią niedzielę miesiąca w kościele św. Józefa na Zazamczu; pierwsza z nich została odprawiona w ostatnią niedzielę stycznia 1982 roku.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

215

PONIŃSKI Antoni Mirosław Współorganizator – wraz z ks. Michałem Pietrzakiem – Dni Kultury Chrześcijańskiej we Włocławku; pierwsze zorganizowano w 1984 roku, choć ich początkiem były Dni Papieskie w rocznicę wyboru Jana Pawła II w katedrze włocławskiej.

Współorganizator – wraz z ks. Michałem Pietrzakiem – rekolekcji dla środowiska ludzi pracy organizowanych w bliskości daty 1 maja (wówczas w Kościele wspomina się św. Józefa Robotnika). W budynkach tej parafii odbywały się spotkania opozycjonistów; kolportowano wydawnictwa bezdebitowe; organizowano zbiórki żywności, leków, odzieży oraz inną pomoc dla osób internowanych i ich rodzin.

Szef diecezjalnej komisji charytatywnej w pierwszych miesiącach stanu wojennego (1981–1982).

Inwigilowany przez organy władzy PRL. Teczka Ewidencji Operacyjnej Księdza założona została na alumna Wyższego Seminarium Duchownego we Włocławku; pozostawał w dalszym zainteresowaniu SB z powodu studiów specjalistycznych na KUL, pracy jako kapelan Sióstr Zakonnych „Wspólna Praca” we Włocławku, diecezjalny duszpasterz ds. służby zdrowia oraz dyrektor „diecezjalnego studium życia rodzinnego” (1980). Dalej kontrolowany jako członek Rady Kapłańskiej oraz Rady Duszpasterskiej Diecezji Włocławskiej (1981). Od 14 listopada 1983 roku objęty „aktywnym rozpracowaniem”. Akta ks. Ponińskiego przesyłano do KP MO w Kaliszu (1972), do Wydziału IV KW MO w Lublinie (1974) oraz z powrotem do KW MO we Włocławku (1977).

Figuruje w sprawie obiektowej dotyczącej WSD we Włocławku. Znajduje się w wykazie alumnów przewidzianych do poboru w jesieni 1967 r. do zasadniczej służby wojskowej przesłanym 4 października 1967 roku przez Wydział IV Departamentu IV MSW oraz na wykazach z 22 i 25 listopada 1967 roku dotyczącym alumnów WSD we Włocławku wcielonych do zasadniczej służby wojskowej w 56. Szkolnym Batalionie Ratownictwa Terenowego w Brzegu (JW 4446; por. IPN By 069/1274 t. 4).

Przeprowadzano z nim 23 grudnia 1982 roku tzw. rozmowę profilaktyczno-ostrzegawczą (por. IPN By 078/17).

Redaktor (od stycznia 1983 roku do czerwca 1998 roku) czasopisma „Ład Boży” (dwutygodnik diecezji włocławskiej), który w styczniu 1983 był obecny na rozprawie przeciwko o. Stefanowi Dzierżkowi, jezuicie, przed sądem w Łodzi, a wraz z innymi księżmi uczestniczył jako obserwator w rozprawie przeciwko ks. Zbigniewowi Szygendzie, wykładowcy w Wyższym Seminarium Duchownym we Włocławku, która odbyła się 9 lutego 1983 roku przed Sądem Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy (por. IPN By 077/337, t. 14).

Sprawa Operacyjnego Rozpracowania założona na ks. A. Ponińskiego (dokumenty brakowano 18 grudnia 1989 roku).

216

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

PONIŃSKI Antoni Mirosław Otrzymał zastrzeżenie wyjazdu do wszystkich krajów świata od marca 1980 roku do lipca 1986 roku (por. IPN By 682/4045).

Wytypowany do internowania w 1988 roku.

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Kapelan Jego Świątobliwości (2003) • Medal „Pro Memoria” (2009)

5. Bibliografia Źródła: IPN BU 0713/227, t. 1-2, Meldunki operacyjne Wydz. IV KWMO w Toruniu.

IPN By 0102/95/J, Kwestionariusz ewidencyjny kryptonim „Mat” dot. Trzebiatowski Marek, imię ojca: Edmund, ur. 09-02-1954 r. Kontrola operacyjna dziennikarza „Gazety Kujawskiej” w związku z utrzymywaniem przez niego kontaktów towarzyskich z ks. Antonim Ponińskim, redaktorem czasopisma „Ład Boży”.

IPN By 069/1274, t. 4, Sprawa obiektowa dot. Wyższego Seminarium Duchownego we Włocławku.

IPN By 069/1293, t. 2, Sprawa obiektowa dot. Wyższego Seminarium Duchownego we Włocławku.

IPN By 078/17, Informacje dzienne Komendanta Wojewódzkiego Milicji Obywatelskiej we Włocławku oraz jego zastępców do Ministra Spraw Wewnętrznych oraz meldunki dzienne Komendanta Miejskiego MO we Włocławku, naczelników wydziałów KWMO we Włocławku oraz kierowników podległych jednostek dotyczące sytuacji społeczno-politycznej w województwie włocławskim za okres od 1 grudnia do 28 grudnia 1982 r. przesyłane w ramach akcji operacyjno-zabezpieczającej kryptonim „Lato 80”.

IPN By 078/18, t. 8-9, Meldunki dzienne Komendanta Miejskiego MO we Włocławku, naczelników wydziałów KWMO we Włocławku oraz kierowników podległych jednostek dotyczące sytuacji społeczno-politycznej w województwie włocławskim za okres od 3 października do 4 listopada 1980 r. przesyłane w ramach akcji operacyjno-zabezpieczającej kryptonim „Lato 80” IPN By 078/41, Korespondencja dotycząca spraw gotowości bojowej i planowania operacyjnego.

Relacja ks. Antoniego Ponińskiego.

Zdawało się im, że go unicestwili… O procesie toruńskim z ks. Antonim Ponińskim rozmawia Katarzyna Maniewska, „Biuletyn IPN” 2017, nr 10, s. 107–119.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

217

PONIŃSKI Antoni Mirosław

Opracowania: Hasło: Antoni Poniński, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/informacje/56615 [dostęp: 4.02.2025].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Poniński A., Kapłani pracujący w diecezji włocławskiej na terenie województwa bydgoskiego zaangażowani w początki ruchu księży-patriotów, „Studia Włocławskie” 2014, nr 16, s. 396–418.

Poniński A., Proces, Poznań 2005.

Poniński A., Represje władz komunistycznych wobec kapłanów diecezji włocławskiej w latach 1945–1949, „Studia Włocławskie” 2003, nr 6, s. 489–500.

Poniński A., Sprawa operacyjno-ewidencyjna „Podrzegacz” [!] Władze PRL wobec duchowieństwa katolickiego diecezji włocławskiej na przykładzie losów ks. Jana Szczesiaka (1915–1985), „Studia Włocławskie” 2012, nr 14, s. 617–630.

Poniński A., Szkic do obrazu kapłana w prasie PRL z lat 1982–1984, „Fides, Ratio et Patria. Studia Toruńskie” 2015, nr 2, s. 121–131.

Poniński A., Zabójca księdza znowu w akcji, „Niedziela” 2000, nr 13, https://www. niedziela.pl/artykul/64218/nd/Zabojca-ksiedza-znowu-w-akcji [dostęp 13.05.2025].

Rozmowy niedokończone: Proces – zabójcy ks. Jerzego przed sądem, Radio Maryja, audycja z dn. 19 października 2024, https://www.radiomaryja.pl/multimedia/rozmowy-niedokonczone-proces-zabojcy-ks-jerzego-przed-sadem-cz-i/ [dostęp: 4.02.2025].

218

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

RABCZEWSKI Włodzimierz 1. Biogram Urodził się 9 sierpnia 1917 roku w Jarocinie. Syn Stanisława i Zofii z domu Mrełów.

Rodzina Rabczewskich przeniosła się z Poznania do Warszawy (1923), a następnie do Bydgoszczy (1928). Ojciec był kręgarzem; w Warszawie pracował jako urzędnik w ministerstwie sprawiedliwości.

Włodzimierz

Rabczewski

ukoń-

czył Państwowe Gimnazjum Humanistyczne w Bydgoszczy (matura w 1937 roku) oraz studia w Arcybiskupim Seminarium Duchownym w Gnieźnie (od 2 października 1937 roku) i Poznaniu (od 2 października 1939 roku). Święcenia kapłańskie przyjął 22 maja 1948 roku w Poznaniu z rąk biskupa Franciszka Jedwabskiego.

Następnie pracował jako wikariusz w parafii Matki Boskiej Nieustającej Pomocy w Bydgoszczy (1948); wikariusz w parafii św. Marcina w Jarocinie, jako prefekt w tamtejszej szkole zawodowej oraz Liceum Ogólnokształcącym (1949–1954); proboszcz parafii św. Floriana we wsi Jedlec (k. Kalisza; 1954–1958); rektor kościoła i proboszcz parafii (od 1962 roku) św. Wacława w Grabiu (k. Aleksandrowa Kujawskiego; 1958–1969); proboszcz parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa w Gniewkowie (1969–1996).

Od 1996 roku przebywał na emeryturze.

Zmarł 1 marca 2015 roku w Gniewkowie. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym w Gniewkowie.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

219

RABCZEWSKI Włodzimierz

2. Opis działalności W 1936 roku uczestniczył w letnim obozie Przysposobienia Wojskowego w Cetniewie. Wybuch II wojny światowej przerwał czas studiów i formacji w gnieźnieńskim seminarium duchownym.

W dniu 5 września 1939 roku został wraz z bratem (wówczas także przyjętym do seminarium duchownego w Gnieźnie) uwięziony w koszarach artyleryjskich przy ul.

Gdańskiej w Bydgoszczy; byli przetrzymywani w stajniach.

Wyselekcjonowany – wraz z bratem i grupą mężczyzn – 7 października 1939 roku na wywózkę do pracy przymusowej w Niemczech. Okres niewoli w Niemczech po latach opisywał następująco: W nocy zaprowadzili nas pod eskortą wojska na dworzec i zawieźli na zachód. Rano byliśmy w Szczecinie. Zaprowadzono nas do Urzędu Pracy. W szczecińskiej gazecie „Pomersche Zeitung” umieszczono nasze zdjęcie z podpisem „die ersten Kriegs – gefangene in unserer Stadt” (tłum. pierwsi jeńcy wojenni w naszym mieście). Na targu niewolników kupili nas gospodarze z różnych miejscowości. Wraz z księdzem Całką dostałem się do wsi Drewitz. Byliśmy pierwszymi Polakami w tej wiosce. Powoli przybywało tam coraz więcej pracowników rolnych. Niedziela była wolna, więc wszyscy się spotykaliśmy, najczęściej u nas, bo tu był ksiądz. To było nasze niedzielne duszpasterstwo. Mniej więcej po roku władze dowiedziały się o księdzu Całce i przeniesiono go do innej miejscowości.

W tym czasie założono w naszej wiosce obóz dla jeńców francuskich, wśród nich był kapelan. Nawiązaliśmy z nim kontakt. Nieraz po kryjomu odprawiał dla nas Msze św., z daleka udzielał rozgrzeszenia, a ja udzielałem Komunii św., bo Najświętszy Sakrament przechowywałem u siebie. We wrześniu 1942 r. przyjechał do nas ukrywający się przed Niemcami w Bydgoszczy ks. Roman Siwa. Pracował kilka tygodni. W końcu Niemcy zauważyli kogoś obcego wśród nas i zgłosili na policję. Gestapo zamknęło nas w więzieniu w Świnoujściu, i w końcu znaleźliśmy się w obozie koncentracyjnym w Dachau (cyt. za: Tajne duszpasterstwo [listy do redakcji], „Przewodnik Katolicki” 2006, nr 4).

W 1942 roku Gestapo przewiozło W. Rabczewskiego (a także jego brata oraz siostrę) do więzienia w Świnoujściu. Po kilkumiesięcznych przesłuchaniach skierowano ich do obozu najpierw do Politz (k. Szczecina), następnie do obozu koncentracyjnego w Mauthausen, a potem Gusen. Doczekał wyzwolenia obozu 5 maja 1945 roku.

Po uwolnieniu w 1945 roku wyjechał do Rzymu, gdzie studiował przez 2 lata na Papieskim Uniwersytecie Gregoriańskim.

W 1969 roku otrzymał misję utworzenia w Gniewkowie nowej parafii pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa; założył tam także cmentarz parafialny.

220

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

RABCZEWSKI Włodzimierz Wychowanie patriotyczne było ważnym elementem w działalności duszpasterskiej i katechetycznej ks. Rabczewskiego.

Pełnił funkcję dekanalnego referenta trzeźwości, ojca duchownego i wicedziekana (1989–1994) dekanatu gniewkowskiego.

Na wystawie w Izbie Pamięci Męczenników należącej do Diecezji Bydgoskiej przechowywane są pamiątki po ks. Rabczewskim, m.in. klęcznik, krzesło oraz walizka z paramentami liturgicznymi.

3. Rok przyznania Medalu – 2013 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • tytuł Radcy Duchownego ad honores (1983) • Honorowy Obywatel Miasta Gniewkowa (1998)

5. Bibliografia Źródła: Tajne duszpasterstwo [listy do redakcji], „Przewodnik Katolicki” 2006, nr 4.

Teczka osobowa przechowywana w Kurii Metropolitalnej w Gnieźnie.

Opracowania: Hasło: Włodzimierz Rabczewski, Instytut Pamięci Narodowej, https://straty.pl/szukaj-osoby.php [dostęp: 11.11.2024].

Jacewicz W., Woś J., Martyrologium polskiego duchowieństwa rzymskokatolickiego pod okupacją hitlerowską w latach 1939–1945, t.3, Warszawa 1978. ks. Włodzimierz Rabczewski, Urząd Miasta Gniewkowa, https://gniewkowo.com.pl/ ks-wlodzimierz-rabczewski.html [dostęp: 11.11.2024].

Odszedł ksiądz Włodzimierz Rabczewski, ceniony kapłan z Gniewkowa, „Gazeta Pomorska” 5.03.2015, https://pomorska.pl/odszedl-ksiadz-wlodzimierz-rabczewski-ceniony-kaplan-z-gniewkowa/ar/6469878 [dostęp: 11.11.2024].

Zmarł ks. radca Włodzimierz Rabczewski, Archidiecezja Gnieźnieńska, https://archidiecezja.pl/zmarl-ks-radca-wlodzimierz-rabczewski/ [dostęp: 11.11.2024].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

221

RAK Stanisław Mieczysław 1. Biogram Urodził się 17 maja 1948 roku we wsi Krzywa (powiat ropczycko-sędziszowski). Syn Władysława i Heleny z domu Motyki.

Rodzice pochodzili z Podkarpacia, gdzie ich rodzice prowadzili gospodarstwa rolne; przenieśli się na Pomorze w 1950 roku; kilkukrotnie przenosili się; osiedli (1965) w Strzelcach Dolnych, gdzie prowadzili gospodarstwo rolne.

Stanisław Rak ukończył dwuletnie przysposobienie rolnicze w Strzelcach Górnych (1966).

Następnie odbył zasadniczą służbę wojskową w Zgierzu (k. Łodzi; 1969– 1971); następnie pracował w gospodarstwie rolnym rodziców, które odziedziczył w 1986 roku i prowadził je do 2016 roku.

Obecnie przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek Ochotniczej Straży Pożarnej w Strzelcach Dolnych.

Jesienią 1980 roku – z inspiracji Leona Gwita (następnie przewodniczący tego koła) – współorganizował koło „Solidarności Chłopskiej” w Strzelcach Dolnych. Spotkania koła „S” odbywały się także w jego domu (1980–1981).

Kolportował ulotki i biuletyny informacyjne o prawach rolników i działalności „S” RI (1980–1981).

W stanie wojennym nie prowadził działalności konspiracyjnej.

Uczestnik autokarowych pielgrzymek z okazji dożynek na Jasną Górę (po 1984 roku).

222

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

RAK Stanisław Mieczysław W okresie PRL wywieszał na swoim domu polską flagę w rocznice świąt i wydarzeń patriotycznych, np. 3 maja i 11 listopada.

Nie był aresztowany ani zatrzymany za swoją działalność opozycyjną.

3. Rok przyznania Medalu – 2025 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Relacja Stanisława Raka.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

223

REKOWSKI Czesław Jan 1. Biogram Urodził się 12 kwietnia 1951 roku w Sąpolnie (powiat Człuchów). Syn Bernarda i Jadwigi z domu Walczak.

Ojciec (ur. 1904) pochodził z Rekowa; prowadził gospodarstwo rolne.

Matka (ur. 1926) pochodziła z Wojsławia (k. Mielca); jej rodzice prowadzili gospodarstwo rolne.

Czesław Rekowski ukończył (zaocznie) Technikum Budowlane w Bydgoszczy (w 1979 roku).

Następnie pracował jako kierownik działu socjalnego ds. bytowych w Zakładach Chemicznych „Organika-Zachem” w Bydgoszczy (1972–1985); specjalista ds. BHP w Okręgowym Przedsiębiorstwie Surowców Wtórnych w Bydgoszczy (1985–1986); monter w Poznańskiej Spółdzielni Pracy (1986); ślusarz-spawacz w Spółdzielni Pracy „Karoseria” w Bydgoszczy (1986–1987); specjalista ds. BHP w Przedsiębiorstwie Montażu i Urządzeń Reklamowych „Pipur-Wutech” w Bydgoszczy (1987–1989); przebywał na rencie zdrowotnej (1989–1991); komendant straży przemysłowej (1991–1995) i szef ochrony przedsiębiorstwa (1993–2017) w Zakładach Chemicznych „Zachem” w Bydgoszczy.

Obecnie (od 2017 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy, od września 1980 roku; członek KZ „S” (1980–1981); wiceprzewodniczący Komisji Socjalno-Bytowej.

224

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

REKOWSKI Czesław Jan Delegat na I WZD NSZZ „S”; członek Regionalnej Komisji Rewizyjnej NSZZ „S” w Bydgoszczy (1981).

Członek delegacji – wraz z Janem Rulewskim, Krzysztofem Gotowskim, Bogumiłem Nawrockim, Jerzym Ossowskim, Ryszardem Ostrowskim i Janem Marfiewiczem – reprezentującej bydgoski Międzyzakładowy Komitet Założycielski na spotkanie robocze tworzącego się Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” w Gdańsku, które odbyło się 17 września 1980 roku.

Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną.

Wraz z Markiem Majką i Janem Malczewskim zabezpieczył przed przejęciem przez funkcjonariuszy MO i SB materiały z KZ „S” w swoim zakładzie pracy; wówczas siłą otwarto drzwi biura „S”, materiały te zostały przeniesione do jego biura (piętro niżej) i systematycznie, przez kolejne dni, wynoszone z terenu zakładu.

Kolporter ulotek i prasy bezdebitowej (1981–1982); zbierał fundusze na rzecz internowanych działaczy solidarnościowych i ich rodzin (1981–1982); współorganizator Mszy za Ojczyznę odprawianych w bydgoskim kościele Świętych Polskich Braci Męczenników (1982–1989). Współpracownik ks. Jerzego Osińskiego.

Kilkukrotnie zatrzymywany i przesłuchiwany przez funkcjonariuszy MO i SB (1982–1985).

W dniu 15 lutego 1982 roku przeszukano jego mieszkanie i miejsce pracy. Zatrzymany na terenie zakładu pracy; przesłuchiwany przez wiele godzin, bez przerw, także w godzinach nocnych; zastraszany (groźba zastrzelenia). Tymczasowo aresztowany 16 lutego 1982 roku – wraz z grupą działaczy opozycyjnych: Benedyktem Lewandowskim, Jolantą Rychter, Krystyną Gajowiak, Haliną Staniszewską, Urszulą Wojciechowską, Ewą Paluszek, Ireną Wiśniewską i Albinem Wiśniewskim – i przewieziony do Aresztu Śledczego w Bydgoszczy, następnie (od 1 marca 1982 roku) do Zakładu Karnego w Inowrocławiu; tam przez 33 dni przebywał w celi jednoosobowej, nieogrzewanej. Podejrzewany przez Wojskową Prokuraturę Garnizonową w Bydgoszczy (nr Pg.Śl. II-44/82) o to, że w miesiącu styczniu 1982 w Bydgoszczy jako członek NSZZ „Solidarność”, którego działalność została zawieszona nie odstąpił od kontynuowania działalności prowadzonej przez ten związek i w celu osłabienia gotowości obronnej PRL sporządził i przenosił przeznaczone do rozpowszechniania ulotki zawierające wiadomości mogące gotowość tę osłabić (IPN By 070/5172). Prowadził głodówkę w proteście przeciwko niesłusznemu aresztowaniu; był także karany dyscyplinarnie (por. IPN By 233/95). Śledztwo WPG (nr RSD 9/82) zakończyła 15 maja 1982 roku postanowieniem o przekazaniu do sądu aktu oskarżania o czyn z art. 46 ust. 1 w zbiegu z art. 48 ust. 3 Dekretu z 12 grudnia 1981 roku o stanie wojennym. Uniewinniony (jako jedyny ze wspomnianej grupy; pozostałym zasądzono Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

225

REKOWSKI Czesław Jan wyroki więzienia) od stawianych mu zarzutów wyrokiem Sądu Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy (por. IPN By 51/114-119). Został zwolniony z Zakładu Karnego w Inowrocławiu 6 lipca 1982 roku. Rekowski wniósł w dniu 8 czerwca 1983 roku do Sądu POW pozew o odszkodowanie i zadośćuczynienie za niesłuszne tymczasowe aresztowanie (IPN By 308/17). Sąd ten przyznał odszkodowanie w wysokości 101 tysięcy zł. Od tego postanowienia sądu WPG w Bydgoszczy wniosła 7 lipca 1983 roku zażalenie, domagając się umorzenia postępowania. Kolejne postanowienie Sądu POW (z dnia 24 kwietnia 1984 roku) ponownie przyznawało Rekowskiemu odszkodowanie; jednak – ze względu na jego wysokość – wniósł (2 maja 1984 roku) zażalenie na tę decyzję do Sądu Najwyższego w Warszawie, który – postanowieniem z dnia 12 listopada 1984 roku – zdecydował zażalenia tego nie uwzględnić (por. tamże).

Jako konsekwencję powyższych zdarzeń, Rekowski uznaje dziś jego zwolnienie z pracy (z dniem 31 lipca 1985 roku), z tzw. wilczym biletem.

Uczestnik Duszpasterstwa Ludzi Pracy działającego przy parafii pw. Świętych Polskich Braci Męczenników w Bydgoszczy (1983–1985).

Posługujący do ostatniej (19 października 1984) mszy św. koncelebrowanej przez ks. Jerzego Popiełuszkę w kościele św. Polskich Braci Męczenników w Bydgoszczy.

Przesłuchiwany w śledztwie w sprawie zabójstwa ks. Popiełuszki (1985). Uczestnik pogrzebu ks. Popiełuszki w Warszawie.

Założyciel – wraz z Januszem Quassem, Czesławem Rekowskim, Andrzejem Adamczykiem, Józefem Pinterą – Bractwa Oblatów Świętej Brygidy (1985) i Przełożony Domu Bydgoskiego (celem jego działania była wieloraka pomoc osobom represjonowanym przez władze komunistyczne); przewodnik Bractwa Oblatów Świętej Brygidy na Polskę (od 1996 roku). Uczestnik czuwań organizowanych przez bractwo przy grobie ks. Jerzego Popiełuszki przy kościele św. Stanisława Kostki w Warszawie (od sierpnia 1985 roku).

Współpracownik Komitetu Obrony Aresztowanych (1982–1989) i Archikonfraterni Literackiej – Domu w Bydgoszczy.

Jeden z organizatorów bydgoskich Dni Kultury Chrześcijańskiej (1985–1989).

Radny Miasta Bydgoszczy, wybrany z listy Porozumienia Centrum (1994–1998).

Przewodniczący KZ „S” w „Zachemie” (1995–1998); przewodniczący Międzyzakładowej Organizacji Związkowej „S” w „Zachemie” (1995–2003). Członek Prezydium ZR Bydgoskiego „S” (1996–2008); skarbnik i p.o. przewodniczącego ZR (1996). Z końcem 2008 roku zrezygnował z funkcji ze względu na stan zdrowia.

Delegat na kolejne KZD NSZZ „S” (1996–2008). Członek Prezydium KZD NSZZ „S” (2002–2006).

226

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

REKOWSKI Czesław Jan

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal Prezydenta Miasta Bydgoszczy (1998) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Złota Odznaka z okazji XXV-lecia NSZZ „S” Regionu Bydgoskiego (2005) • Złoty Krzyż Zasługi (2006) • Medal Wojewody Kujawsko-Pomorskiego (2007) • Krzyż Wolności i Solidarności (2012) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2020)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 070/5172, Akta kontrolne śledztwa w sprawie podziemnej działalności w NSZZ „Solidarność” w Bydgoszczy w okresie stanu wojennego przeciwko: Benedykt Lewandowski, imię ojca: Edward, ur. 17-11-1947 r. i inni, tj. podejrzanych o przestępstwo z art. 46 § 1 w zb. z art. 48 § 1, 2, 3 dekretu z dnia 12-12-1981 r.

IPN By 233/95, Akta osobowe tymczasowo aresztowanego dot. Czesław Rekowski, imię ojca: Bernard, ur. 12-04-1951 r., podejrzanego o przestępstwo z art. 46 ust. 1 w zb. z art. 48 ust. 1 i 3 dekretu z dnia 12-12-1981 r. o stanie wojennym, tj. o to, że w styczniu 1982 r. w Bydgoszczy jako członek NSZZ „Solidarność”, którego działalność została zawieszona, rozpowszechniał fałszywe wiadomości mogące osłabić gotowość obronną PRL i wywołać niepokój publiczny i rozruchy, zatrzymanego w dniu 15-021982 r., od 01-03-1982 r. przetrzymywany w Zakładzie Karnym w Inowrocławiu, zwolniony w dniu 06-07-1982 r.

IPN By 308/17, Akta postępowania w sprawie o odszkodowanie z tytułu niesłusznego tymczasowego aresztowania dot. Czesław Rekowski, imię ojca: Bernard, ur. 12-04-1951 r., podejrzanego o kontynuowanie na terenie Bydgoszczy działalności w zawieszonym NSZZ „Solidarność”, sporządzanie i kolportowanie ulotek, tj. o czyn z art. 46 ust. 1 w zbiegu z art. 48 ust. 1, 2, 3 dekretu z dnia 12-12-1981 r.

IPN By 308/17, Akta postępowania w sprawie o odszkodowanie z tytułu niesłusznego tymczasowego aresztowania dot. Czesław Rekowski, imię ojca: Bernard, ur. 12-04-1951 r., podejrzanego o kontynuowanie na terenie Bydgoszczy działalności w zawieszonym NSZZ „Solidarność”, sporządzanie i kolportowanie ulotek, tj. o czyn z art. 46 ust. 1 w zbiegu z art. 48 ust. 1, 2, 3 dekretu z dnia 12-12-1981 r.

IPN By 51/114-119, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Benedykt Lewandowski, imię ojca: Edward, ur. 17-11-1947 r. i inni, oskarżonym o działalność na Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

227

REKOWSKI Czesław Jan terenie Bydgoszczy w zdelegalizowanych strukturach NSZZ „Solidarność” oraz sporządzanie i kolportaż plakatów zawierających wiadomości mogące osłabić gotowość obronną i wywołać niepokoje społeczne, tj. o czyn z art. 46 ust. 1 w zb. z art. 48 ust. 1, 2, 3 dekretu z dnia 12-12-1981 r.

Relacja Czesława Rekowskiego.

Opracowania: Biogram: Czesław Rekowski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/63968ba0-4c95-4e7c-be3d-8f0a18050cbe [dostęp: 4.06.2024].

Grysińska-Jarmuła K., biogram: Czesław Rekowski, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/18361,Rekowski-Czeslaw-Jan.html [dostęp: 4.06.2021].

Hasło: Czesław Rekowski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip. ipn. gov.pl/informacje/57336 [dostęp: 6.06.2024].

Osiński K., Zarys dziejów NSZZ „Solidarność” Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010.

228

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

RESZKA Marek Roman 1. Biogram Urodził się 2 marca 1966 roku w Olsztynie. Syn Józefa i Janiny z domu Klimaszewskiej.

Rodzice pochodzili z niewielkich wiejskich miejscowości. Ojciec został żołnierzem zawodowym. Matka zajmowała się prowadzeniem domu i wychowywaniem dzieci; nie pracowała zawodowo. Początkowo rodzina Reszków mieszkała w Lidzbarku Warmińskim, następnie w Morągu.

Ukończył Technikum Elektroniczne w Olsztynie (matura w 1986 roku) oraz filologię polską na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1991 roku).

Po ukończeniu studiów (przez jeden semestr) uczył języka polskiego w Szkole Podstawowej nr 11 w Toruniu; prowadził działalność gospodarczą na terenie klubu studenckiego „Od Nowa”; uczył języka polskiego w Szkole Podstawowej nr 28 w Toruniu (1994–1998); prowadził różne działalności gospodarcze. Obecnie (od 2013 roku) przebywa w Szwecji; pracuje (od 2015 roku) w firmie budowlanej Rönnmarks Undertak AB jako monter przede wszystkim podwieszanych sufitów kasetonowych.

2. Opis działalności Działacz toruńskich struktur Konfederacji Polski Niepodległej (1987–1991), zaproszony do tej organizacji przez Jacka Lewandowskiego (obecnie: Słomskiego). Współpracował m.in. z Mariolą i Andrzejem Wegnerami, Ludmiłą Fastowicz i Mirosławem Kaczyńskim.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

229

RESZKA Marek Roman Od wiosny 1989 roku szef Okręgu Toruńskiego KPN i tym samym członek Kierownictwa Akcji Bieżącej Okręgu Toruńskiego KPN. Uczestnik wielu demonstracji i manifestacji opozycyjnych inicjowanych przez KPN, m.in. wiecu w dniu 3 maja 1988 roku przy kościele Chrystusa Króla w Toruniu; wiecu 11 listopada 1988 roku, który odbył się po mszy św. w kościele Wniebowzięcia NMP w Toruniu; demonstracji 19 stycznia 1989 roku na Rynku Starofarnym; demonstracji 6 kwietnia 1989 roku na ul. Szerokiej przeciwko ustaleniom okrągłostołowym, gdzie przemawiał, wspomagając organizatorkę tego wiecu – Mariolę Wegner (pod hasłem: „Żądamy wolnych wyborów”).

Zatrzymany – wraz z Mariolą Wegner, Waldemarem Adamczewskim i Waldemarem Pawlakiem – na wiecu 1 maja 1989 roku przy stadionie żużlowym w Toruniu (ul.

Broniewskiego); o czym poinformowała rozgłośnia Radio Wolna Europa.

Współzałożyciel pisma OS KPN „Zgrzyt”; redaktor techniczny w tym piśmie oraz autor kilku tekstów. Gazetkę tworzyli m.in. Anna Siwka (obecnie Abramowicz), Katarzyna Daszuta-Reszka (obecnie: Daszuta, żona M. Reszki), Waldemar Pawlak, Przemysław Olstowski i Anna Olpeter (obecnie: Olpeter-Łenyk); w druku pomagał Mirosław Kaczyński. Pismo to miało niewielki nakład i zasięg.

Współtworzył Stowarzyszenie Teatr Akademicki. W pierwszym okresie swej działalności teatr interpretował piosenki Wojciecha Młynarskiego, by potem skupić się na twórczości Witkacego i innych bardziej niestandardowych i alternatywnych twórcach.

Gromadził głównie studencką widownię.

Wspierał działalność i uczestniczył w aktywnościach opozycyjnych inicjowanych przez Niezależne Zrzeszenie Studentów UMK, m.in. manifestacji NZS w dniu 19 stycznia 1989 roku; w jej trakcie – wraz z Piotrem Kociubą – owinął nyskę z zomowcami siedzącymi w środku tego samochodu KPN-owskim transparentem.

Uczestnik Marszy I Kompanii Kadrowej (1988, 1989, 1990). W trakcie podróży PKP na jego rozpoczęcie – 4 sierpnia 1988 roku – został wyciągnięty z pociągu – wraz z żoną Katarzyną Daszutą-Reszką, Jackiem Lewandowskim (obecnie Słomskim), Waldemarem Pawlakiem, Jerzym Kowalskim, Lechem Zielińskim, Zbigniewem Justą i Danielem Kloskowskim – na stacji Piotrków Trybunalski i przewieziony na komisariat MO, gdzie był przetrzymywany przez ok. 2 godziny, co miało zatrzymać uczestników zmierzających na Marsz. O tym incydencie poinformowało Radio Wolna Europa.

Uczestniczył w kampanii promującej kandydatów opozycyjnych przed tzw. wyborami kontraktowymi do parlamentu w czerwcu 1989 roku.

230

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

RESZKA Marek Roman Wydał tomik wierszy „Śpij w spokoju, Panie” (Wydawnictwo Adam Marszałek; 1992). Jego część: poemat „Świątynia Nadziei”, wystawił z STA na deskach Baju Pomorskiego.

3. Rok przyznania Medalu – 2024 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka pamiątkowa „Uczestnikom marszu I Kompanii Kadrowej” (1990) • Krzyż Wolności i Solidarności (2016) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2023)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Marka Reszki.

Opracowania: Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Polak W., Konfederacja Polski Niepodległej w Toruniu i w Bydgoszczy do końca 1989 r.; [w:] M. Wenklar (red.), Konfederacja Polski Niepodległej na drodze do wolności, Kraków 2011.

Polak W., Wielbiciele panny „S”, Toruń 2013.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

231

ROMANOWSKI Ryszard 1. Biogram Urodził się 12 maja 1947 roku we wsi Lamkowizna (powiat rypiński). Syn Henryka i Julianny z domu Trzcińskiej.

Rodzice prowadzili gospodarstwo rolne we wsi Lamkowizna, następnie we wsi Mszano i Konojady (k. Jabłonowa Pomorskiego).

Ryszard Romanowski ukończył zasadniczą szkołę zawodową w zawodzie stolarz-kołodziej w Brodnicy (w 1965 roku) oraz kursy rolnicze.

Następnie przez całe życie prowadził gospodarstwo rolne we wsi Mszano (w gminie Brodnica), odziedziczone po rodzicach.

Obecnie (od 2012 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Głównym motorem działań opozycyjnych wobec władzy w okolicy był Jan Mazur, działacz opozycji demokratycznej, mieszkający we wsi Pasieki, który zorganizował grupę działaczy opozycyjnych, do której należał m.in. Piotr Szczutkowski, Jan Dróżdż, Stefan Kabziński, Ryszard Romanowski, Tadeusz Baranowski, Roman Rogowski, Tadeusz Krzyżanowski. Mazur kierował działaniami tej grupy. Członkowie tej grupy kolportowali wydawnictwa bezdebitowe, wymieniali informacje o działaniach środowisk opozycyjnych (m.in. marszach protestacyjnych, strajkach, internowaniach).

Pozyskiwał informacje o działaniach opozycyjnych w okolicy także od Jana Rawskiego, bardzo aktywnego działacza chłopskiego z Niewierza.

232

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ROMANOWSKI Ryszard Zorganizował w świetlicy wiejskiej w Mszanie (luty 1981 roku) spotkanie informacyjne o podpisanych uzgodnieniach rzeszowsko-ustrzyskich, na które przyszło 47 osób z tej wsi.

Członek „S” RI w kole wiejskim Mszano (od listopada 1981 roku; spotkanie założycielskie odbyło się w budynkach parafii w Mszanie, z inicjatywy ks. Romualda Bielińskiego).

Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działania opozycyjne, przyłączając się do działaczy z gminy Bobrowo.

W czasie zimowych ferii szkolnych 1982 roku – wraz z Benedyktem Zielińskim – powiesił 8 krzyży w klasach szkolnych we wsi Szabda (wieś w gminie Brodnica; początek 1982 roku; po tygodniu zostały zdjęte). Kolportował pisma (otrzymywał je m.in. od J. Mazura i rolnika z Pokrzydowa) opozycyjne wśród pobliskich rolników, m.in. „Rzeczypospolita Chłopska”, „Biuletyn Informacyjny” w czasie jarmarków i targów w Brodnicy (wtykając egzemplarze m.in. w kany do mleka, za siedziska wozów i traktorów).

Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych w toruńskich kościołach NMP Matki Boskiej Zwycięskiej.

Na swoim domu wywieszał flagi narodowe w święta narodowe (m.in. 3 maja, 11 listopada).

Nigdy nie był zatrzymany ani aresztowany za swoją działalność opozycyjną.

3. Rok przyznania Medalu – 2025 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2022) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2020)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Ryszarda Romanowskiego.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

233

RÓŻAŃSKI Lech Kazimierz 1. Biogram Urodził się 18 lutego 1955 roku w Toruniu w rodzinie robotniczo-chłopskiej. Syn Kazimierza i Reginy z domu Blachowskiej.

Ojciec pochodził z toruńskiego Podgórza, z rodziny o tradycjach kolejarskich; pracował jako operator dźwigów poza koleją. Dziadek (ze strony ojca) i wuj zginęli zamordowani przez Niemców w pierwszych dniach II wojny światowej na Barbarce. Matka pochodziła z jednej z podtoruńskich wsi; przez większą część życia zajmowała się domem i wychowaniem trójki dzieci. Wpływ na jego późniejsze postawy i wybory mieli głęboko wierzący rodzice, dom rodzinny, w którym regularnie słuchano Radia Wolna Europa, jak również ojcowie redemptoryści z toruńskich Bielan.

Lech Różański ukończył Technikum Mechaniczno-Elektryczne w Toruniu (matura w 1975 roku).

Następnie pracował w Zakładach Urządzeń Chemicznych „Metalchem” w Toruniu (1975–1977); Zakładach Maszyn Biurowych „Predom-Metron” w Toruniu (1977–1986); Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1986–1990).

Obecnie (od 2020 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Po podpisaniu porozumień sierpniowych 1980 roku członek Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność” w ZMB „Predom-Metron”, który po rejestracji związku przekształcił się w Komisję Zakładową „S”.

234

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

RÓŻAŃSKI Lech Kazimierz Na początku 1981 roku oddelegowany do Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego (później Zarządu Regionu Toruńskiego „S”), gdzie podjął pracę jako redaktor techniczny oraz fotoreporter w związkowym Biuletynie Informacyjnym „Wolne Słowo”.

Po wprowadzeniu stanu wojennego nie zaprzestał pracy opozycyjnej.

W pierwszych dniach stanu wojennego był ukrywany w pomieszczeniach klasztornych przez o. Eugeniusz Karpiela CSsR. Internowany 18 grudnia 1981 roku w ośrodku odosobnienia w Potulicach i (od 31 marca 1982 roku) Strzebielinku (por. IPN Gd 159/345). Zwolniony 14 października 1982 roku. Autor fotografii wykonanych w czasie internowania w Strzebielinku, stanowiących bezcenną dokumentację tamtego czasu i formy represji skierowanej przeciwko działaczom opozycyjnym wobec władz komunistycznych (aparat fotograficzny przekazał mu inny internowany Stanisław Śmigiel, drugi aparat został zorganizowany przez Lecha Zdrojewskiego i przemycony na teren obozu).

Po zwolnieniu z internowania inwigilowany przez Służbę Bezpieczeństwa.

Kolporter wydawnictw bezdebitowych na terenie „Metronu”.

Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych w toruńskim kościele Matki Boskiej Zwycięskiej.

W 1987 roku działacze Niezależnego Ruchu Społecznego „Ziemia Chełmińska” zamówili tablicę z brązu z napisem: „Byłeś nam Bratem i Przewodnikiem w czasach złych. Księdzu Jerzemu w hołdzie Ziemia Jego ostatniej drogi męczeńskiej Toruńsko-Kujawska – Solidarność Toruń 1987”. Tablica ta została wmurowana w ścianę kościoła św. Stanisława Kostki na warszawskim Żoliborzu. Fundusze na sfinansowanie tej płyty zbierał m.in. L. Różański (działając w porozumieniu z Markiem Berakiem), wykonując i kolportując odbitki fotograficzne jej lica. Uczestniczył również w pracach mających na celu gromadzenie funduszy na działalność podziemnych struktur związku wykonując duże ilości odbitek kartek świątecznych i kalendarzy.

Zdjęcia jego autorstwa stanowią dziś cenne źródło dokumentujące zarówno realia życia w czasach PRL, narodzin, rozwoju i działalności środowisk opozycyjnych oraz form represji wobec działaczy prodemokratycznych. Za zgodą autora były wielokrotnie publikowane w drukach zwartych, jak i przenośnych instalacjach i wystawach. Jednym z nich jest (liczący 273 strony) album „Toruńska Solidarność 1980–1981 w fotografii Lecha Różańskiego” (dwa wydania: Toruń 2015 i Toruń 2025) wydany nakładem Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego, jak również album „Strzebielinek ’82 obóz internowanych” (wydany w niewielkim nakładzie w 2011 roku). Europejskie Centrum Solidarności zorganizowało (2013) wystawę z fotografiami zrobionymi w Strzebielinku pt. „OCENZUROWANO – list ze Strzebielinka” m.in. w Gdańsku i w Toruniu. FotograZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

235

RÓŻAŃSKI Lech Kazimierz fie z okresu karnawału „Solidarności” były prezentowane na wystawie plenerowej przed Urzędem Marszałkowskim w Toruniu z okazji 40. rocznicy rejestracji NSZZ „S” Rolników Indywidualnych (2021); zorganizowana została przez Wojewódzką Bibliotekę Publiczną – Książnicę Kopernikańską przy współudziale Urzędu Marszałkowskiego.

W połowie 1990 roku wyjechał do przyjaciół do Kanady na wakacje. Powody osobiste jak również sytuacja w kraju po przemianach w 1990 roku spowodowały, że osiadł tam na stałe i mieszka tam do dziś.

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2014) • Krzyż Wolności i Solidarności (2016) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2019)

5. Bibliografia Źródła: IPN Gd 159/345, Akta osobowe internowanego dot. Lech Różański, imię ojca: Kazimierz, ur. 18-02-1955 r., osadzonego na podstawie art. 4 ust. 2 Dekretu z dnia 1212-1981 r. o stanie wojennym ze względu na zagrożenie nieprzestrzegania porządku prawnego i prowadzenia działalności przeciwko interesom bezpieczeństwa państwa.

Internowany w dniu 18-12-1981 r. w Ośrodku Odosobnienia w Potulicach, a następnie w Strzebielinku na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Toruniu nr 184/81/OEA z dnia 18-12-1981 r., zwolniony w dniu 14-10-1982 r.

Korespondencja z Lechem Różańskim.

Opracowania: Biogram: Lech Różański, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/450ca635-c9cb-4c69-b6e6-6e4f9bcc68dc [dostęp: 4.06.2024].

Hasło: Lech Różański, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn. gov. pl/informacje/133505 [dostęp: 4.06.2024].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Spandowski Sz., Budniewska L., Między sierpniem i grudniem, czyli rzecz o karnawale i wielkiej solidarności ludzi, „Nowości” 4.11.2015, https://nowosci.com.pl/miedzy-sierpniem-i-grudniem-czyli-rzecz-o-karnawale-i-wielkiej-solidarnosci-ludzi/ar/10830042 [dostęp: 4.06.2024].

236

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

RYBA Andrzej Józef 1. Biogram Urodził się 7 września 1955 roku w Gdańsku. Syn Wojciecha i Jadwigi z domu Szemberskiej.

Ojciec pochodził ze wsi Kaminka (k. Nowego Sącza), gdzie jego rodzice prowadzili gospodarstwo rolne; po przeprowadzce do Gdańska pracował jako kierownik oddziału „Elektromontażu” w Gdańsku-Nowym Porcie.

Rodzina matki do końca II wojny światowej mieszkała we Lwowie; w czasie pierwszej okupacji sowieckiej miasta ojciec matki ukrywał się przed aresztowaniem; po ekspatriacji rodzina zamieszkała w Gdańsku; matka pracowała jako nauczycielka polonistka w szkole podstawowej.

Andrzej Ryba ukończył Techniczną Szkołę Budownictwa Okrętowego „Conradinum” w Gdańsku (matura w 1975 roku) oraz studiował historię na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (w latach 1975–1985).

Następnie założył wydawnictwo „Finna” w Gdańsku, które prowadzi do dzisiaj.

2. Opis działalności Po zdanej maturze – aby uniknąć zasadniczej służby wojskowej – uczył się przez rok w szkole pielęgniarskiej w Gdańsku. Następnie studiował historię na WSP w Gdańsku, jednak szybko przeniósł się na studia historyczne na UMK w Toruniu.

W czasie strajku w Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1980 roku dostarczał stoczniowcom żywność i papierosy.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

237

RYBA Andrzej Józef Uczestnik zebrań założycielskich Tymczasowego Komitetu Założycielskiego Niezależnego Zrzeszenia Studentów (NZS, początkowa nazwa Niezależne Zrzeszenie Studentów Polskich) na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (wrzesień 1980 roku). Założył w DS-1 – wraz ze Sławomirem Marcysiakiem – bibliotekę NZS Wydziału Humanistycznego, gromadzącą wydawnictwa niezależne (jesień 1980 roku).

Delegat NZS UMK – wraz z Krzysztofem Żebrowskim i Andrzejem Chatłasem – do Łodzi w czasie trwających tam strajków studenckich (zima 1981 roku). Przemawiał w trakcie wiecu zorganizowanego (16 lutego 1981 roku) w auli UMK, gdzie zdecydowano o przystąpieniu do strajku. Uczestnik strajku na UMK w lutym 1981 roku.

Zaangażował się w działalność Ruchu Młodej Polski (1981), zapoczątkowanego w Toruniu od przyjazdu do tego miasta Aleksandra Halla i jego spotkania ze studentami UMK (7 maja 1981 roku). Uczestnik – wraz z Konradem Turzyńskim i Andrzejem Bokińcem – III Ogólnopolskiego Spotkania Uczestników RMP w Gdyni (lipiec 1981 roku).

Kierował Komitetem Strajkowym studentów Wydziału Humanistycznego UMK w Collegium Maius, trwającym do 19 listopada do 9 grudnia 1981 roku.

W nocy 12/13 grudnia 1981 roku A. Ryba przybył do mieszkania rektora UMK prof. Stanisława Dembińskiego, aby poinformować go o zatrzymaniach studentów.

Następnie – wraz z A. Bokińcem – pojechali ostrzegać przed wprowadzonym stanem wojennym toruńskie zakłady pracy. Obaj 13 i 14 grudnia przenosili i zabezpieczali przed konfiskatą rozmaite elementy mienia „S” i NZS. Od lutego 1982 roku A. Ryba zaangażował się w działalność konspiracyjnych struktur NZS UMK. Organizował sieć kolportaży wydawnictw bezdebitowych na terenie DS-3 (otrzymywał je od Wojciecha Polaka).

Członek grupy kolportażowej kierowanej przez Andrzeja Wrońskiego; wydawnictwa bezdebitowe przywoził m.in. z Warszawy i Poznania. Zatrzymany – wraz z innymi kurierami – w nocy 26/27 lutego 1983 roku w poznańskim mieszkaniu, będącym skrzynką kontaktową dla kurierów oraz miejscem drukowania pisma „Solidarni”. Ryba został oskarżony o druk tego wydawnictwa bezdebitowego; tymczasowo aresztowany i osadzony w poznańskim areszcie przy ul. Młyńskiej; dokonano rewizji w jego gdańskim mieszkaniu (26 lutego 1983 roku); Sąd Rejonowy w Poznaniu orzekł (postanowieniami z dn. 29 sierpnia i 6 października) – na mocy amnestii z lipca 1983 roku – umorzenie postępowania. Prokurator Generalny wniósł rewizję nadzwyczajną do Sądu Najwyższego zmieniając powód umorzenia z amnestii na brak znamion przestępstwa. W okresie pozbawienia wolności A. Ryba otrzymywał regularne wsparcie finansowe dla swojej żony i dziecka pochodzące ze zbiórki wśród członków podziemnej „S” (akcją tą kierowała dr Urszula Wencel); w powrocie na studia pomógł m.in. prodziekan Kazimierz Wajda.

238

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

RYBA Andrzej Józef

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (1992) • Medal „Niezłomnym w Słowie” Stowarzyszenia NZS 1980 (2011) • Krzyż Wolności i Solidarności (2005)

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z Andrzejem Rybą.

Ryba A., Wspomnienia gdańskiego lwowiaka, [w:] W. Polak, S. Galij-Skarbińska, M. Damazyn (red.), Czas przeszły zapisany. Wspomnienia działaczy NZS UMK w Toruniu w latach 1980–1989, Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021.

Opracowania: Galij-Skarbińska S., Polak W., Opór i trwanie. Środowisko akademickie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu w latach osiemdziesiątych – próba syntezy, [w:] T. Gąsowski (red.), Polskie uczelnie w latach osiemdziesiątych. Studia, Warszawa 2015.

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Polak W., Galij-Skarbińska S., Środowisko akademickie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu w latach osiemdziesiątych XX wieku, [w:] W. Polak, S. Galij-Skarbińska, M. Damazyn (red.), Czas przeszły zapisany. Wspomnienia działaczy NZS UMK w Toruniu w latach 1980–1989, Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021.

Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

239

SIPAK Marek Gabriel 1. Biogram Urodził się 24 marca 1960 roku w Wąbrzeźnie. Syn Józefa i Ireny z domu Zółtowskiej.

Rodzice prowadzili rodzinne gospodarstwo rolne w Dębowej Łące, a następnie w Kawęczynie (k. Torunia).

Ojciec w czasie II wojny światowej był pracownikiem przymusowym na terenie Niemiec.

Marek Sipak ukończył Technikum Chemiczne w Toruniu oraz studia prawnicze na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Pracował m.in. w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu.

Zmarł 5 kwietnia 2008 roku. Jego grób znajduje się na cmentarzu komunalnym przy ul. Grudziądzkiej w Toruniu.

2. Opis działalności Działacz zakładowych struktur NSZZ „Solidarność” na Wydziale Polimerów, gdzie pracował (1980–1981).

Założył i prowadził wydziałową bibliotekę wydawnictw niezależnych.

Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną.

Działając w ramach podziemnych struktur „S”, kontynuował prowadzenie biblioteki i udostępniał pracownikom literaturę bezdebitową.

Zajmował się w swoim miejscu pracy kolportażem (1981–1989) niezależnej prasy, m.in.: „Toruńskiego Informatora Solidarności”, „Kontry”, „Elany” i „Tygodnika Mazowsze”.

240

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SIPAK Marek Gabriel

3. Rok przyznania Medalu – 2013 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2022)

5. Bibliografia Źródła: Relacja siostry Elżbiety Żurawskiej.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

241

SOBIERAJSKA (z d. Polnisiak) Maria 1. Biogram Urodziła się 25 marca 1940 roku we wsi Śmiłowice (powiat włocławski).

Córka Szczepana Polnisiaka i Natalii z domu Wiśniewskiej.

Ojciec prowadził duże gospodarstwo rolne w Śmiłowicach; przedwojenny wójt Śmiłowic; kandydował (bez powodzenia) do Sejmu II RP; w czasie II wojny światowej rodzina została wysiedlona ze swej własności i przesiedlona na teren województwa lubelskiego, gdzie spędziła czas okupacji niemieckiej; po zakończeniu wojny powrócili do swojej własności. Matka pochodziła z Kutna, z rodziny nauczycielskiej; nauczycielka; zmarła w czasie wojny. Brat matki Władysław Wiśniewski wezwany na początku okupacji niemieckiej; został zamordowany wraz z grupą włocławskich nauczycieli.

Maria Sobierajska ukończyła Liceum Ogólnokształcące dla Pracujących we Włocławku (matura w 1965 roku), Państwowe Zaoczne Studium Oświaty i Kultury Dorosłych w Warszawie (1971) oraz studia wyższe z zakresu pedagogiki na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Łódzkiego (magisterium w 1977 roku).

Następnie pracowała w Poradni Kulturalno-Oświatowej we Włocławku (1968); Domu Kultury we Włocławku (1969–1972); dyrektor w Klubie Międzynarodowej Prasy i Książki we Włocławku (1972–1982); Spółdzielczym Klucie „Krokus” we Włocławku (1982–1988); firmie „Arpex-Modern” we Włocławku (1988–1990); Wydziale Kultury Urzędu Miasta Włocławka (1990–1998).

Obecnie (od 1998 roku) przebywa na emeryturze.

242

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SOBIERAJSKA (z d. Polnisiak) Maria

2. Opis działalności W 1978 roku dawny wykładowca M. Sobierajskiej Stefan Starczewski – na jej zaproszenie – przyjechał do Włocławka, odnawiając znajomość. Od niego otrzymywała przez kolejne miesiące ulotki oraz egzemplarze pisma „Robotnik”, które rozprowadzała na terenie miasta, w miejscu pracy i wśród znajomych.

Założycielka zakładowego koła „S” w miejscu pracy („Empik”) podległego RSW „Prasa-Książka-Ruch”. Delegatka na WZD „S” Regionu Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej.

Członek ZR „S”, członek Komisji Rewizyjnej (1981).

Noc wprowadzenia stanu wojennego spędziła w siedzibie ZR „S” wraz z innymi krewnymi internowanych. W pierwszych dniach stanu wojennego kilkukrotnie przesłuchiwana w siedzibie SB (plac Kopernika), gdzie była nakłaniana (także groźbami wobec swoich dzieci) do rozpoczęcia współpracy z bezpieką.

Kontynuowała działalność opozycyjną. Działając przy kościele św. Józefa pomagała internowanym i ich rodzinom: uczestniczyła w prowadzonych tam zbiórkach i rozdzielaniu żywności. Z Warszawy przywoziła (1982–1983) materiały bezdebitowe, które kolportowała wśród znajomych.

Maria Sobierajska uznaje, że została zwolniona z pracy (luty 1982 roku) za swoją działalność opozycyjną.

Zarejestrowana do sprawy operacyjnego sprawdzenia, przemianowanej 2 września 1982 roku na sprawę operacyjnego rozpracowania kryptonim „Opór”, z powodu prowadzenia nielegalnej grupy o nazwie Komitet Oporu (sprawę zakończono 5 września 1983 roku skierowaniem do Sądu Rejonowego we Włocławku; materiały zniszczono 18 grudnia 1989 roku). Faktycznie była to nieformalna grupa działaczy „S” z Włocławka, do której należeli m.in. Andrzej Mazur, Marian Nowicki, Edward Wilk; grupa ta spotykała się w budynkach kościelnych parafii św. Józefa i św. Stanisława.

Objęta postępowaniem Prokuratury Rejonowej we Włocławku (nr akt 1 Ds.1705/82) i śledztwem jako podejrzana o to, że w okresie od kwietnia do 27.08.1982 jako członek NSZZ „Solidarność” nie odstąpiła od udziału w działalności związku. Tymczasowo aresztowana w okresie od 1 do 29 września 1982 roku, gdy tego dnia jej sprawę wyłączono do odrębnego postępowania (nr Ds. 1932/82). W jej mieszkaniu przeprowadzono wówczas rewizję. Została oskarżona o to, że w sierpniu 1982 roku we Włocławku jako członkowie „Solidarności” sporządzali ulotki i pieczątki oraz ich używali i je rozpowszechniali, od 20 maja 1982 roku do 26 sierpnia 1982 roku brali udział w zebraniach i akcjach protestacyjnych (IPN By 104/76, t. 1). Sąd umorzył postępowanie na mocy amnestii.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

243

SOBIERAJSKA (z d. Polnisiak) Maria Przewidziana do internowania w związku z prowadzoną aktywną działalnością polityczno destrukcyjną skierowaną przeciwko żywotnym interesom PRL. Od internowania odstąpiono, zastosowano wobec niej tzw. izolację prewencyjną (por. IPN By 080/163).

Nawiązała współpracę (1983) z działaczem opozycji demokratycznej z Torunia – pracownikiem „RUCH” – Tadeuszem Duszyńskim, który wewnętrzną pocztą zakładową przysyłał jej wydawnictwa bezdebitowe.

Uczestniczyła w pogrzebie ks. Jerzego Popiełuszki w Warszawie (1984).

Uczestniczyła w Mszach za Ojczyznę odprawianych we włocławskim kościele katedralnym i św. Józefa.

Współorganizowała Dni Kultury Chrześcijańskiej organizowane od 1984 roku w parafii św. Józefa we Włocławku.

W kwietniu 1986 roku, wracając do domu, miała miejsce próba jej zastraszenia.

Zdarzenie to zapamiętała następująco: Jesienią tego roku miały miejsce dwa przykre dla mnie wydarzenia. Któregoś dnia wyszłam z pracy po 22. Zaczął mnie zaczepiać jakiś osobnik. W pewnym momencie popchnął mnie, upadłam na trawnik, ale zdumiona usłyszałam, jak wyszeptał: „uważaj, uważaj”. Po tym zniknął gdzieś między blokami. Doszłam jakoś do przystanku, który był w pobliżu. W tym momencie podjechała nysa policyjna i stanęła naprzeciw przystanku. Dwie dziewczyny, które widziały napad na mnie, przybiegły do nysy i poinformowały milicjantów o zajściu. Funkcjonariusze powiedzieli im, abym do nich podeszła. W tym momencie jednak z ciemności wyłonił się osobnik, który przewrócił mnie. Podszedł do nysy. Chwilę porozmawiał z milicjantami, wsiadł z nimi do samochodu i odjechali.

Najprawdopodobniej chcieli wywieść mnie za miasto, pobić, abym miała nauczkę i nigdy więcej nie działała w opozycji. Nie udało im się to, ponieważ mimo późnej pory na przystanku było zbyt wielu świadków. Innym razem wracałam z pracy także po 22. Wysiadłam na ulicy Promiennej i zaczęłam iść w kierunku domu. Dochodziłam już do rozległego trawnika, na którym znajdowała się studnia – pompa. Zaczęłam już wchodzić na ścieżkę biegnącą przez trawnik, kiedy kątem oka zobaczyłam pędzący na mnie biały samochód. Dosłownie rzuciłam się na pompę. Samochód przemknął tuż za mną i dalej nie zważając na nic, poprzez trawniki i kwietniki odjechał. Dłuższą chwilę stałam przytulona do zimnego metalu.

Serce łomotało jak oszalałe (kopia dokumentu w posiadaniu autora).

Wielokrotnie przesłuchiwana w siedzibie SB. Jako skutek prześladowań ze strony SB leczyła się pod koniec lat 80. na nerwicę depresyjno-lękowo-sytuacyjną.

244

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SOBIERAJSKA (z d. Polnisiak) Maria

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Srebrny Krzyż Zasługi (1978 i 2001) • Honorowa Odznaka Polskiego Towarzystwa Astronautycznego (1982) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (1997, 2001) • Złota Odznaka z okazji XXV-lecia NSZZ „S” Regionu Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej (2005) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2018)

5. Bibliografia Źródła: IPN BU 348/6, Praca pt. „Solidarność moja droga do wolności” Maria Sobierajska NSZZ „Solidarność” Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej” wykonana przez Kamilę Ochocińską i Monikę Ptaszyńską (uczennice Gimnazjum nr 1 we Włocławku) pod kierunkiem mgr.

Zbigniewa Grzesiaka.

IPN By 080/163, Dokumentacja akcji operacyjno-zabezpieczających. Decyzje o internowaniu i nakazy zatrzymania osób zweryfikowanych oraz tych w stosunku do których od internowania odstąpiono w czasie akcji.

IPN By 884/143, Akta w sprawie odszkodowawczej dot. Maria Sobierajska, imię ojca: Szczepan, ur. 25-03-1940 r., tymczasowo aresztowanej postanowieniem Prokuratury Rejonowej we Włocławku z dnia 01-09-1982 r., na podstawie art. 8 pkt 1 dekretu z dnia 12-12-1981 r., za aktywną działalność w zdelegalizowanym NSZZ „Solidarność”.

IPN By 884/26, Akta w sprawie odszkodowawczej dot. Maria Sobierajska, imię ojca: Szczepan, ur. 25-03-1940 r., tymczasowo aresztowanej postanowieniem Prokuratury Rejonowej we Włocławku z dnia 01-09-1982 r., na podstawie art. 8 pkt 1 dekretu z dnia 12-12-1981 r., za aktywną działalność w zdelegalizowanym NSZZ „Solidarność”.

IPNBy104/76, t. 1, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Marian Klimas, imię ojca: Stanisław, ur. 19-09-1954 r. i inni, oskarżeni o to, że w sierpniu 1982 r. we Włocławku jako członkowie „Solidarności” sporządzali ulotki i pieczątki oraz ich używali i je rozpowszechniali, od 20-05-1982 r. do 26-08-1982 r. brali udział w zebraniach i akcjach protestacyjnych, tj. o czyn z art. 46 ust 1 i 2 Dekretu z dnia 12-121981 r. o stanie wojennym.

Relacja Marii Sobierajskiej.

Opracowania: Hasło: Maria Sobierajska, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn. gov.pl/informacje/8322 [dostęp: 14.07.2024].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

245

SOBKOWIAK Andrzej Stanisław 1. Biogram Urodził się 23 sierpnia 1945 roku w Grudziądzu. Syn Stanisława i Heleny z domu Odya.

Ojciec urodził się w Bożejewicach, gdzie rodzice prowadzili gospodarstwo rolne; zawodowy wojskowy – wachmistrz w Centrum Wyszkolenia Kawalerii w Grudziądzu; powstaniec wielkopolski (wraz z ojcem i bratem Antonim), odznaczony Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym (nr leg. 193-74-52); uczestnik wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku i wojny obronnej 1939 roku; nie wstąpił do LWP; pracował jako poborca podatkowy na targowisku w Grudziądzu. Matka urodziła się w Brusach; Kaszubka; pracowała jako księgowa w Zakładach Mięsnych w Grudziądzu.

Andrzej Sobkowiak ukończył II Liceum Ogólnokształcące w Grudziądzu (matura w 1963 roku) oraz studia wyższe z fizyki na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1967 roku); doktor nauk technicznych (obroniony na Politechnice Gdańskiej; 1985).

Następnie pracował w Zakładzie Doświadczalnym Półprzewodników przy Przemysłowym Instytucie Technologii Elektronowej (PIE) w Toruniu (przekształcony w Instytut Technologii Elektronowej; ITE) w Toruniu (1967–1979); jako m.in. specjalista fizyk; kierownik pracowni, specjalista technolog, specjalista i adiunkt w Laboratorium Struktur Monolitycznych w Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Elektronicznych Urządzeń Specjalizowanych „Mera-Obreus” w Toruniu (1979–1987).

246

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SOBKOWIAK Andrzej Stanisław Fizyk. Specjalista w zakresie technologii półprzewodnikowych, projektant uruchomienia laboratorium struktur monolitycznych i główny inicjator prac nad krzemowymi strukturami monolitycznymi w ośrodku toruńskim (od 1981 roku). Z jego inicjatywy podjęto badania nad wysoko stabilnymi diodami referencyjnymi, które w latach 1984–1987 zostały nagrodzone Złotym Medalem na VIII Międzynarodowych Targach INVEX-84 w Brnie, Nagrodą Ministra Przemysłu Maszynowego i Złotym Medalem na Targach Technicznych w Lipsku.

Zmarł 7 grudnia 1987 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się na cmentarzu św. Jerzego w Toruniu.

2. Opis działalności Uczestnik wydarzeń Marca 1968 roku w Toruniu; przemawiał w stołówce studenckiej; współautor audycji nadanej 31 marca 1968 roku w studenckim radiowęźle (po której został on na kilka miesięcy zamknięty), po niej kilkukrotnie przesłuchiwany przez SB; KW MO w Bydgoszczy wszczęła śledztwo w tej sprawie, ponieważ Sobkowiak w tym felietonie wysuwał tezę, że wystąpień studenckich nie należy uznać za zabronione, a ponadto poddał ostrej krytyce pozytywne wystąpienie studenta Wydz. Humanistycznego […] wygłoszone również przez radiowęzeł 24.03.1968, którego finałem była tzw. rozmowa profilaktyczno-ostrzegawcza, przeprowadzona 29 kwietnia 1968 roku i – podpisane przez Sobkowiaka – oświadczenie o zaprzestaniu podobnej działalności w przyszłości.

Członek toruńskiego Klubu Inteligencji Katolickiej; członek Zarządu (1973–1975).

Z powodu tej aktywności został zarejestrowany 25 lipca 1977 roku (pod nr 30850) do sprawy obiektowej kryptonim „Konfederacja”; inwigilacji tej zaprzestano w 1980 roku, z powodu wystąpienia z KIK (materiały zniszczono 15 stycznia 1990 roku).

Inicjator powołania struktur „S” w „Mera-Obrus”, we wrześniu 1980 roku. Przewodniczący Komitetu Założycielskiego „S” i Komisji Zakładowej „S” w tym zakładzie pracy (1980).

Członek Prezydium Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „S” w Toruniu. Jeden z założycieli toruńskiego Ośrodka Prac Społeczno-Zawodowych MKZ NSZZ „S”, w ramach którego rozwinęła się najprężniej funkcjonująca w kraju Wszechnica Związkowa. Członek Rady Naukowo-Programowej tej struktury. Jeden z organizatorów Ogólnopolskiego Zjazdu Wszechnic S”, jaki odbył się w marcu 1981 roku w Toruniu.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

247

SOBKOWIAK Andrzej Stanisław Członek Zarządu Regionu „S” w Toruniu (od sierpnia 1980 roku do czerwca 1981 roku), zaangażowany w Zespół ds. Kontaktów z Władzami. Zapisał w sprawozdaniu ze swej działalności związkowej, datowanym na 22 czerwca 1981 roku: W okresie działalności w Prezydium MKZ uczestniczyłem w jego posiedzenia, posiedzeniach otwartych, wspólnych posiedzeniach z Komisjami Zakładowymi (UMK, „Towimor”), zebraniach walnych i plenarnych MKZ, w posiedzeniach wspólnych MKZów województwa toruńskiego. W czasie posiedzeń brałem udział w opracowywaniu i redagowaniu treści uchwał, oświadczeń, komunikatów i ulotek Prezydium. Sformułowałem szereg propozycji i projektów uchwał, z których część została po głosowaniu przyjęta. Uczestniczyłem w załatwianiu spraw szczegółowych, w tym także związanych z przywróceniem do pracy i rekompensatą finansową osób zwalnianych przed Sierpniem z pracy (p. Głowacki – „Elana”, p. Śmigiel – „Merinotex”). Uczestniczyłem w rozmowach z przedstawicielami władz i urzędów, zarówno w składzie Prezydium, jak i w małych zespołach roboczych. Brałem udział w zebraniach założycielskich i propagandowych organizacji zakładowych (m.in. Wojewódzkiego Przedsiębiorstwo Komunikacji Miejskiej, Spółdzielni „Uroda”, Spółdzielni „Konfekcja”), w zebraniach miejskich. Z ramienia MKZ obsługiwałem zebrania wyborcze do Komisji Zakładowej (m.in.

Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacji Miejskiej, Książnica Miejska, Spółdzielnia „Konfekcja”, Muzeum Etnologii. […] Z ramienia Prezydium MKZ uczestniczyłem w rozprawach sądowych odbywających się przed Sądem Wojewódzkim i Rejonowym, dotyczących okresu sprzed Sierpnia. […] Wszelkie funkcje wypełniałem w godzinach popołudniowych, wykonując normalną pracę zawodową i pełniąc jednocześnie funkcję przewodniczącego Komisji Zakładowej. W okresie gotowości strajkowej w marcu br. pełniłem dyżury w grupie Prezydium pozostającej w siedzibie MKZ przy ul. Bydgoskiej. Nie do mnie należy ocena mojego wkładu pracy w działalność Prezydium MKZ. Wykonywałem ją na własny rachunek, kosztem własnego czasu. Do nowych władz regionu nie kandyduję, czując się związany deklaracją złożoną po wybraniu mnie przewodniczącym Komisji Zakładowej, złożoną jeszcze w listopadzie ubiegłego roku (kopia dokumentu w posiadaniu autora).

Współorganizator Toruńskiego Komitetu Obrony Więzionych za Przekonania (1981). Prowadził spotkanie MKZ „S” z Komendą Wojewódzką MO i Prokuraturą Wojewódzką w Toruniu (1981). Autor wstępu do wydanych nakładem TKOWzP wspomnień Anieli Steinsberg pt. „Widziane z ławy obrończej”.

Jeden z sygnatariuszy (podpisanej 22 listopada 1981 roku) deklaracji Klubów Samorządnej Rzeczypospolitej „Wolność-Sprawiedliwość-Niepodległość”.

Rozpracowywany w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Fizyk”, dotyczącej wrogiej propagandy i aktywnej działalności w „Komitecie Obrony Więzionych za Przekonania”; zakończona z powodu zaniechania działalności w tej strukturze (ma-

248

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SOBKOWIAK Andrzej Stanisław teriały zniszczono 22 stycznia 1990 roku). Nazwisko Sobkowiaka pojawia się w aktach śledztwa prowadzonego przez Wydział Śledczy KW MO w Toruniu przeciwko Wiesławowi Cichoniowi, dotyczącego gromadzenia i kolportażu literatury zawierającej fałszywe wiadomości (por. IPN By 082/143, t. 9); Sobkowiak został zatrzymany 22 sierpnia 1981 roku przez funkcjonariuszy Wydziału III i Wydziału III „A” KW MO w Toruniu, przeszukany; w wyniku tej czynności ujawniono dwa egzemplarze książki „Archipelag Gułag”, jeden egzemplarz „Rolnika” i ulotki TKOWzP (por. tamże).

Autor tekstów publikowanych w prasie opozycyjnej: „Wolne Słowo”, „Wolne Słowo – Serwis Informacyjny”, „Sprawy”. Członek redakcji biuletynu toruńskiego MKZ „S” „Słowo Solidarności”. Jeden z autorów broszury „ABC demokracji” (1981).

Po wprowadzeniu stanu wojennego zatrzymany, wraz z Hieronimą Pawelską.

Internowany z powodu nawoływania do nielegalnych zgromadzeń (por. IPN Gd 159/138) od 15 grudnia 1981 roku do 28 kwietnia 1982 roku w obozach odosobnienia w Potulicach i (od 31 marca 1982 roku) Strzebielinku. W sprawie jego uwolnienia interweniował listownie (22 grudnia 1981 roku) do „Wojewódzkiego Komisarza Wojennego” biskup Marian Przykucki.

Po uwolnieniu kontynuował działalność opozycyjną w konspiracji; był także kontrolowany operacyjnie z ramach kwestionariusza ewidencyjnego kryptonim „Ekspert” (materiały zniszczono 22 stycznia 1990 roku).

Inicjator powstania podziemnej Wszechnicy Związkowej (1984–1986).

Współpracował z „Toruńskim Informatorem Solidarności” i „Przeglądem Pomorskim”; redaktor biuletynu informacyjnego „Solidarność” (bezdebitowe pismo zakładowe w „Mera-Obreus”; 1984).

Uczestnik procesu sądowego Anny Walentynowicz w Grudziądzu (rozpoczął się 9 marca 1983 roku), za co został zwolniony z pracy, z dniem 31 marca 1983 roku, z powodu – jak zapisano w dokumencie informującym A. Sobkowiaka o decyzji dyrekcji – kształtowania niewłaściwej atmosfery w pracy (kopia dokumentu w posiadaniu autora). Komisja rozjemcza przywróciła go do pracy (po kilkunastu dniach bez pracy), pozbawiając jednak dotychczasowego stanowiska i dodatków funkcyjnych.

Jeden z organizatorów powołania (listopad 1984 roku) Społecznego Stowarzyszenia Obrony Praw Człowieka w Toruniu (por. IPN BU 1585/21425).

Rozpracowywany z powodu działalności opozycyjnej w ramach spraw operacyjnego rozpracowania kryptonim „Hydra” (por. IPN By 0104/298) i „Krab” (por. IPN By 0104/132), kontrolowany operacyjnie w ramach kwestionariusza ewidencyjnego kryptonim „Kierownik” (por. IPN By 081/1134, t. 1-2), zastosowano wobec Sobkowiaka także kontrolę korespondencji i podsłuch telefoniczny. Otrzymał także zastrzeżenie Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

249

SOBKOWIAK Andrzej Stanisław wyjazdów zagranicznych do „wszystkich krajów świata” w latach 1986–1988 (cofnięty ze względu na stan zdrowia). Operacyjną kontrolę zastosowano także w trakcie jego pogrzebu (por. tamże).

Jego imię nadano w 2002 roku ulicy na toruńskim osiedlu Pod Dębową Górą.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Złoty Medal na Międzynarodowych Targach Wynalazków i Nowości Technicznych „INVEX 84” w Brnie (1984) • Nagroda Ministra Przemysłu Maszynowego za rok 1985 • Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (2009) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015)

5. Bibliografia Źródła: IPN BU 1585/21425 - Społeczne Stowarzyszenie Obrony Praw Człowieka w Toruniu-odmowa rejestracji. Deklaracja, wniosek, odwołania, lista członków założycieli.

IPN By 0104/132 - Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Krab”. Materiały dotyczące założenia Społecznego Stowarzyszenia Obrony Praw Człowieka, a po odmowie rejestracji Obywatelskiego Ruchu na Rzecz Obrony Praw Człowieka.

IPN By 0104/298 - Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Hydra”. Materiały dotyczące działalności opozycji antysocjalistycznej w Toruniu.

IPN Gd 159/138 - Akta osobowe internowanego dot. Andrzej Sobkowiak, imię ojca: Stanisław, ur. 23-08-1945 r., osadzonego na podstawie art. 42 Dekretu z dnia 12-12-1981 r. o stanie wojennym ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności w czasie obowiązywania stanu wojennego nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa. Internowany w dniu 15-12-1981 r. w Zakładzie Karnym w Potulicach, od 31-03-1982 r. w Ośrodku Odosobnienia w Strzebielinku na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Toruniu nr 36/81-OEA z dnia 12-12-1981 r., zwolniony w dniu 29-04-1982 r.

IPN By 082/143, t. 9 - Akta śledztwa w sprawie rozpowszechniania na terenie Torunia literatury zawierającej fałszywe wiadomości mogące wyrządzić istotną szkodę interesom PRL, prowadzonego przeciwko: Cichoń Wiesław, imię ojca: Henryk, ur.

26-04-1954 r. i innym, tj. podejrzanym o popełnienie przestępstwa z art. 276 § 1 kk.

IPN By 081/1134 t. 1-2 - Kwestionariusz ewidencyjny kryptonim „Kierownik” dot. Sobkowiak Andrzej, imię ojca: Stanisław, ur. 23-08-1945 r. Kontrola operacyjna działacza podziemnych struktur KSS KOR i NSZZ „Solidarność”, zatrudnionego

250

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SOBKOWIAK Andrzej Stanisław w Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Elektronicznych Układów Specjalizowanych „Mera” w Toruniu, podejrzewanego o prowadzenie wrogiej działalności.

Relacja żony Doroty Sobkowiak.

Opracowania: Białkowski M., Oaza na Mostowej. Klub Inteligencji Katolickiej w Toruniu (1957–2007), Toruń 2008.

Hasło: Jerzy Matyjek, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov. pl/informacje/125383 [dostęp: 7.01.2024].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Polak W., Dni protestu. Wydarzenia 1 i 3 maja 1982 r. w Toruniu, Toruń 2004.

Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

Galij-Skarbińska S., Polak W., „Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi”. Obóz internowania w Potulicach 1981–1982, Gdańsk–Bydgoszcz 2015; wyd. 2, Gdańsk–Bydgoszcz 2021.

Rakowicz G., Naukowiec, pasjonat, związkowiec, „Rzeczpospolita” 12.12.1997, nr 289 (4846).

Supruniuk M.A., hasło: Andrzej Sobkowiak, [w:] K. Milcarski (red.), Toruński Słownik Biograficzny, t. 2, Toruń 2000, s. 219–220.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

251

SPANDOWSKA (z d. Wachnik) Anna 1. Biogram Urodziła się 2 września 1950 roku w Pasłęku. Córka Edwarda Wachnika i Alicji z domu Puternickiej.

Ojciec pochodził spod Piotrkowa Trybunalskiego, z chłopskiej rodziny; w czasie II wojny światowej należał do Armii Krajowej (w przekazach rodzinnych była to III kompania „gorzkowicka” batalionu „Żubr”), za co – po jej zakończeniu – był ścigany przez Urząd Bezpieczeństwa; ukrywał się przed aresztowaniem m.in. w Malborku i Pasłęku (tam poznał swoją żonę); urzędnik PSS „Społem” w Pasłęku.

Matka pochodziła spod Płocka; w czasie wojny wysiedlona wraz z rodzicami i dwiema siostrami do wsi Kąpiołki nad Pilicą (obecnie: gmina Wolbrom); po wojnie powrócili do Gąbina; pracowała w sklepie w Pasłęku.

Anna Spandowska ukończyła Liceum Ogólnokształcące im. Bohaterów Grunwaldu w Pasłęku (matura w 1968 roku) oraz filologię polską na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1975 roku).

Następnie pracowała w oddziale akademickim PTTK w Toruniu (1973–1976); Biurze Turystyki Młodzieżowej „Juwentur” w Toruniu (1976–1982); Pracowniach Sztuk Plastycznych (1984–1988); jako pedagog szkolny w Szkole Podstawowej nr 6 w Toruniu (1990–2006); założycielka Placówki Wsparcia Dziennego w Toruniu (1998–2024).

Obecnie (od 2006 roku) przebywa na emeryturze. Żona Romana Spandowskiego i siostra Marka Wachnika, działaczy opozycji demokratycznej w Toruniu.

252

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SPANDOWSKA (z d. Wachnik) Anna

2. Opis działalności Współuczestniczyła w działaniach opozycyjnych podejmowanych przez jej męża Romana Spandowskiego.

Członek komórki „S” dla toruńskich biur podróży; wiceprzewodnicząca tej struktury (1980–1981). Otrzymała zwolnienie z pracy 14 grudnia 1981 roku.

Działała (1982–1984) w toruńskim Rejonowym Komitecie Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom (Diecezjalny Ośrodek Charytatywno-Społeczny) przy kościele Wniebowzięcia NMP z nominacji ordynariusza diecezji ks. biskupa Mariana Przykuckiego. Był to jeden z najaktywniejszych punktów działalności opozycyjnej w mieście i regionie. Jego działacze oferowali i koordynowali pomoc materialną, finansową, duszpasterską i prawną osobom represjonowanym i ich rodzinom. Był także miejscem spotkań działaczy opozycyjnych z Torunia i regionu, w czasie których kolportowano również wydawnictwa bezdebitowe.

Przewoziła z Warszawy do Torunia publikacje bezdebitowe (1983–1987), mniej więcej raz na 3 miesiące.

Kolportowała wydawnictwa bezdebitowe wśród znajomych (1980–1989).

Uczestniczyła w niektórych manifestacjach ulicznych organizowanych przez toruńskie środowiska opozycyjne (1982–1985).

Członek toruńskiego Komitetu Poparcia Tadeusza Mazowieckiego w wyborach prezydenckich w Toruniu (1990).

Po 1990 roku wycofała się z działalności publicznej.

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony dla Kultury Polskiej” (2001)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Anny Spandowskiej.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

253

SPANDOWSKI Roman Tadeusz 1. Biogram Urodził się 28 lutego 1949 roku w Chełmnie. Syn Tadeusza i Zofii z domu Głowackiej.

Rodzice pochodzili z Chełmna. Ojciec był kierownikiem kina, szefem biura Cechu Rzemiosł Różnych w Chełmnie.

Matka była rzemieślniczką (modystką).

Roman Spandowski ukończył Liceum Ogólnokształcące w Chełmnie (matura w 1966 roku) oraz filologię polską (magisterium w 1971 roku) i filologię klasyczną (magisterium w 1977 roku) na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Następnie pracował w Instytucie Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk (1971–1986); Wyższej Szkole Pedagogicznej (dziś: Uniwersytet Kazimierza Wielkiego) w Bydgoszczy (1986–2014).

Obecnie (od 2014 roku) przebywa na emeryturze.

Mąż Anny Spandowskiej, działaczki opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Uczestnik wieców studenckich na UMK w marcu 1968 roku, m.in. wiecu w stołówce akademickiej przy ul. Mickiewicza, podczas którego debatowano nad rezolucją potępiającą działania władz; powielał projekty rezolucji i rozsyłał wśród znajomych; w trakcie kolejnych wieców została uchwalona przez aklamację i przekazana do władz państwowych.

Zarejestrowany jako tajny współpracownik SB o pseudonimie Tadeusz I (1978– 1980), nie podjął realnej współpracy (por. IPN By 00103/482/D i J). Powodem zain-

254

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SPANDOWSKI Roman Tadeusz teresowania jego osobą było m.in. ukończenie przez R. Spandowskiego kursu pilota wycieczek zagranicznych, prowadzenie wycieczek zagranicznych oraz próby inwigilacji innych pracowników PAN. Jeden z założycieli i członek prezydium (od września 1980 roku) zakładowych struktur „S” w toruńskim oddziale Polskiej Akademii Nauk, gdzie wówczas pracował.

Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną. Członek tajnych struktur „S” w PAN (1981–1984).

Współzałożyciel, pomysłodawca nazwy, organizator produkcji i lokali, a także redaktor naczelny i techniczny (1981–1984) „Toruńskiego Informatora Solidarności”.

Wyjaśnia prof. Wojciech Polak w swoim opracowaniu „Czas ludzi niepokornych”: W redagowaniu pierwszych numerów „TIS” uczestniczyli Jan Hanasz i Roman Spandowski. Później redaktorem naczelnym został Roman Spandowski, którego wspomagał Andrzej Kaczor.

Redagowali oni „TIS” do 1984 r. Na drzwiach mieszkania tego ostatniego znajdowała się skrzynka do której łącznicy (np. z zakładów pracy Torunia) przynosili karteczki z informacjami. Andrzej Kaczor przepisywał je na maszynie, a następnie przychodził do niego Roman Spandowski ze swoimi informacjami i dostarczonymi tekstami publicystycznymi. Pocięte na paski maszynopisy redaktorzy naklejali na tekturkę, tworząc tzw. makietę pisma. Roman Spandowski zanosił ją do pracującej w PAN Marii Kostrzewy w celu przepisania na maszynie na matrycy białkowej. Później maszynopisaniem na matrycach zajmowała się też emerytowana sekretarka z Instytutu Astronomii UMK – Maria Moraczewska. Następnie Andrzej Kaczor odbierał matrycę i zanosił ją do drukarni przy ul. Podmurnej. Teksty publicystyczne w pierwszym okresie wydawania „TIS” pisali: Maria Kostrzewa, Krystyna Kuta - studentka polonistyki, Jan Hanasz, Roman Spandowski. To właśnie autorstwa Spandowskiego były liczne dowcipne komentarze zamieszczane w „TIS” (W. Polak, Czas ludzi niepokornych, s. 134).

Zatrzymany 1 maja 1982 roku na Bulwarze Filadelfijskim w Toruniu w czasie manifestacji opozycyjnej; posiadał przy sobie kilka egzemplarzy pism bezdebitowych oraz rysunek szkalujący dostojników państwowych (por. IPN By 082/1, t. 11, Akta Romana Spandowskiego), czyli karykaturę Wojciecha Jaruzelskiego w postaci wrony. Z tego powodu oraz ponieważ – jak zapisano w akcie oskarżenia – nie opuścił zbiegowiska publicznego pomimo wezwania MO, tj. o czyn z art. 50 Kodeksu Wykroczeń (IPN By 260/6) został przewieziony do aresztu śledczego w Grudziądzu, gdzie został pobity (tzw. ścieżka zdrowia) przez funkcjonariuszy MO, a następnie formalnie aresztowany.

Skazany przez Kolegium ds. Wykroczeń przy Prezydencie Miasta Torunia na 3 miesiące więzienia (por. IPN By 430/32); wniósł apelację; rozprawa odbyła się w Toruniu 25 maja 1982 roku; zwolniony 26 maja.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

255

SPANDOWSKI Roman Tadeusz Zatrzymany 27 maja 1982 roku w miejscu pracy, przewieziony następnie na komendę MO przy ul. Słowackiego, gdzie wręczono mu decyzję o internowaniu w ośrodku odosobnienia w Strzebielinku ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności w czasie obowiązywania stanu wojennego nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa (IPN Gd 159/195). Przebywając w ośrodku internowania w Strzebielinku m.in. redagował kolejne teksty do „TIS”, które następnie przekazywał zespołowi redakcyjnemu za pomocą grypsów przenoszonych przez żonę w czasie widzeń.

Odzyskał wolność 30 czerwca 1982 roku.

Brał udział w tzw. transmisjach balonowych Radia „S” w Toruniu (1982): pisał scenariusz audycji i kontrolował jej nagranie.

Kolporter wydawnictw bezdebitowych pomiędzy Warszawą (w Bibliotece Narodowej pracował kuzyn Michał Spandowski) i Bydgoszczą a Toruniem, m.in. „TIS”, „Tygodnika Mazowsze”, „Gdańska” (od lipca 1982 roku do 1984 roku).

Członek odnowionej KZ „S” w WSP w Bydgoszczy (1989–1990).

Autor licznych publikacji w prasie podziemnej (głównie w „TIS”, także w „Kalendarzu Współczesnym”), haseł w „Słowniku polszczyzny XVI w.” (t. X–XXX, Ossolineum, 1976–2008), pracy „Kształtowanie się idei narodu greckiego i rola w nim literatury i języka”, w: „Starożytność w wielu perspektywach” (Epigram, Bydgoszcz 2006), przewodnika „Chełmno i okolice” (Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej w Toruniu, b.d.).

Jeden z organizatorów i członek Komitetu Obrony Demokracji w Toruniu; delegat na zjazd krajowy KOD; autor wielu tekstów do portalu „Obywatelski Toruń”.

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Srebrny Krzyż Zasługi • Odznaka „Zasłużony dla Kultury Polskiej” (2001) • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2009)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 001/411, t. 1-3, Teczka personalna tajnego współpracownika pseudonim „Tadeusz I” dot. Spandowski Roman, imię ojca: Tadeusz, ur. 28-02-1949 r.

256

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SPANDOWSKI Roman Tadeusz IPN By 00103/482/D i J, Teczka personalna tajnego współpracownika pseudonim „Tadeusz I” dot. Spandowski Roman, imię ojca: Tadeusz, ur. 28-02-1949 r.

IPN By 260/6, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Roman Tadeusz Spandowski, imię ojca: Tadeusz, ur. 28-02-1949 r., oskarżonemu o to, że w dniu 0105-1982 r. w Toruniu na ul. Bulwar Filadelfijski nie opuścił zbiegowiska publicznego pomimo wezwania MO, tj. o czyn z art. 50 kw.

IPN By 430/32, Akta osobowe tymczasowo aresztowanego / skazanego dot. Roman Spandowski, imię ojca: Tadeusz, ur. 28-02-1949 r., obwinionego przez Kolegium ds. Wykroczeń w Toruniu na podstawie art. 50 kw. w zw. z art. 21 dekretu z dnia 12-12-1981 r. o stanie wojennym, o wzięcie udziału w nielegalnej demonstracji zorganizowanej w Toruniu w dniu 01-05-1982 r.

IPN Gd 159/195, Akta osobowe internowanego dot. Roman Tadeusz Spandowski, imię ojca: Tadeusz, ur. 28-02-1949 r., osadzonego na podstawie art. 42 Dekretu z dnia 12-12-1981 r. o stanie wojennym ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności w czasie obowiązywania stanu wojennego nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa. Internowany w dniu 28-05-1982 r. w Ośrodku Odosobnienia w Strzebielinku na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Toruniu nr 268/82-OE z dnia 28-05-1982 r., zwolniony w dniu 24-06-1982 r.

Relacja Romana Spandowskiego.

Spandowski R., portal „Obywatelski Toruń”, https://obywatelskitorun.pl/author/ rspandowski/ [dostęp:4.06.2024].

Opracowania: Biernacki K., Roman Spandowski, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/ es/encyklopedia/biogramy/18771,Spandowski-Roman.html [dostęp: 4.06.2024].

Biernacki K., Toruński Informator Solidarności, [w:] Encyklopedia Solidarności, https:// encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/14626,Torunski-Informator-Solidarnosci.html [dostęp: 4.06.2024].

Hasło: Roman Spandowski, „Polskie miesiące”, Instytut Pamięci Narodowej, https:// polskiemiesiace.ipn.gov.pl/mie/form/r5835628074828,Spandowski-Roman-Tadeusz. html [dostęp: 24.06.2024].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

257

SPIONEK Marek Jan 1. Biogram Urodził się 5 maja 1957 roku w Koronowie. Syn Stanisława i Stefanii z domu Glamowskiej.

Ojciec przez całe życie prowadził gospodarstwo rolne w Stronnie (gmina Dobrcz), odziedziczone po swoim ojcu; w czasie II wojny światowej ukrywał się przed aresztowaniem przez Niemców; po wojnie aresztowany za niewywiązanie się z obowiązkowych dostaw kontyngentowych żywności na rzecz państwa. Matka pochodziła ze Stronna; jej ojciec był kolejarzem.

Marek Spionek ukończył zasadniczą szkołę zawodową w Koronowie o specjalności mechanik maszyn rolniczych (1975).

Następnie pracował przez całe swoje życie na gospodarstwie rolnym w Stronnie odziedziczonym po rodzicach.

Obecnie (od 2022 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek Ochotniczej Straży Pożarnej w Koronowie i Kółka Rolniczego w Stronnie.

Uczestniczył w spotkaniu założycielskim struktur „Solidarności Chłopskiej” w Stronnie, które odbyło się jesienią 1980 roku w świetlicy wiejskiej w tej miejscowości; jego organizatorami byli Marek Pasturczak i Henryk Burczyński; przewodniczący koła „S” RI w Stronnie (1980–1981).

Uczestnik zorganizowanej 8 lutego 1981 roku w bazylice św. Wincentego á Paulo w Bydgoszczy mszy św., po której ok. 8 tysięcy osób przeszło z bazyliki na Stary Rynek

258

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SPIONEK Marek Jan (tzw. marsz kosynierów) w sprawie braku decyzji o rejestracji „S” RI. Wywieszał flagę biało-czerwoną na swoim domu w dniach nieuznawanych przez władze świąt i rocznic narodowych, m.in. 3 maja i 11 listopada (1980–1981).

Uczestnik rolniczego strajku okupacyjnego w budynku WK ZSL w Bydgoszczy (ul. Dworcowa), przeprowadzonego wiosną 1981 roku.

W stanie wojennym nie prowadził działalności konspiracyjnej.

Kolportował ulotki i czasopisma bezdebitowe wśród sąsiadów i znajomych.

W swoim domu przechowywał dokumenty wytworzone przez koło „S” RI w jego wiosce; przekazał je w 2015 roku do Izby Pamięci „Solidarności” RI w Karolewie.

Nie był zatrzymany ani aresztowany za swoją działalność opozycyjną.

Radny Rady Gminy Dobrcz (lata 90. XX wieku).

3. Rok przyznania Medalu – 2025 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Relacja Marka Spionka.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

259

STANISŁAWSKA (z d. Kosicka) Marianna 1. Biogram Urodziła się 21 października 1948 roku we wsi Maliszewo (powiat lipnowski). Córka Leona Kosickiego i Genowefy z domu Rekus.

Marianna Stanisławska ukończyła szkołę podstawową w Maliszewie.

Następnie pracowała jako prządka w Toruńskiej Przędzalni Czesankowej „Merinotex” (1967–1999).

Obecnie (od 1999 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek

zakładowych

struktur

„S” w swoim miejscu pracy od jesieni 1980 roku.

W okresie stanu wojennego prowadziła wśród członków „S” w „Merinoteksie” zbiórki funduszy na rzecz osób represjonowanych przez władze komunistyczne i ich rodziny.

W tym okresie wynajmowała pokój w mieszkaniu należącym do braci Marka i Wiesława Szybrychów (róg Bydgoskiej i Reja), w którym były drukowane ulotki.

Z tego powodu, w dniu 21 lipca 1982 roku – została zarejestrowana (nr 8196) przez Wydział V KW MO w Toruniu do sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Drukarz” (nr rej. 7798) prowadzonej od 9 marca 1982 roku do 16 lutego 1983 roku.

Objęta śledztwem (nr RSD-21/82) oraz postępowaniem przygotowawczym (Pg. Śl. II- 174/82) prowadzonym przez Wojskową Prokuraturę Garnizonową w Byd-

260

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

STANISŁAWSKA (z d. Kosicka) Marianna goszczy z powodu podejrzenia o kolportaż na terenie Torunia ulotek i pism bezdebitowych „Pogłos”, „Obecność”, „Apator”.

Zatrzymana 16 lipca 1982 roku. W dniu 17 lipca 1982 roku postawiono jej zarzuty i zastosowano środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania. Formalnie została oskarżona 16 września 1982 roku o to, że w okresie od początku 1982 roku do 5 lipca 1982 roku w Toruniu będąc członkiem zawieszonego NSZZ „Solidarność” nie odstąpiła od udziału w działalności w tym związku w ten sposób, że rozpowszechniała na terenie zakładu pracy Toruńskiej Przędzalni Czesankowej „Merinotex” w Toruniu nielegalne pisma „Pogłos”, „Obecność” i „Apator” zawierające fałszywe wiadomości, mogące wywołać niepokój publiczny lub rozruchy oraz lżące i wyszydzające ustrój oraz naczelne organy PRL (por. IPN By 082/59). Tegoż dnia tymczasowo aresztowana i osadzona w Zakładzie Karnym w Fordonie. Areszt uchylono 23 listopada 1982 roku na mocy postanowienia Sądu Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy (SoW 376/82).

Wyrokiem Sądu POW w Bydgoszczy (z dnia 20 stycznia 1983 roku) została skazana na 1 rok pozbawienia wolności w zawieszeniu na 3 lata oraz karę grzywny, którą uznano za uiszczoną w całości, zaliczając na jej poczet okres 50 dni aresztu (por. IPN By 51/169-172). Karą dodatkową było zwolnienie z pracy. Od zasądzonego wyroku przeprowadzono rewizję nadzwyczajną. Izba Wojskowa Sądu Najwyższego w Warszawie wyrokiem z dnia 13 grudnia 1993 roku (WRN 233/93) uniewinniła M. Stanisławską od przypisanych jej czynów. W uzasadnieniu tego wyroku zapisano m.in.: Skazani, co zgodnie wyjaśnili przed sądem, nie zamierzali prowadzić działalności politycznej, a jedynie, nie mogąc pogodzić się z narzuconymi społeczeństwu rygorami, występowali o dobro pracowników [skazani byli robotnikami – uwaga SN], kierując się wyłącznie poczuciem solidarności (kopia wyroku w posiadaniu autora).

Sąd Okręgowy w Bydgoszczy, III Wydział Karny orzekł (sprawa nr III Ko 565/08) wyrokiem z dnia 27 listopada 2008 roku przyznanie odszkodowania w wysokości 19 220 zł tytułem za poniesioną szkodę i zadośćuczynienia za doznaną krzywdę (kopia aktu w posiadaniu autora).

W kolejnych latach nadal kolportowała prasę bezdebitową na terenie swojego zakładu pracy.

Uczestniczyła regularnie w Mszach za Ojczyznę odprawianych w toruńskim kościele Matki Boskiej Zwycięskiej. Uczestniczyła także w protestach zorganizowanych przez środowiska opozycyjne m.in. w dniach 1 i 3 maja 1982 roku.

Członek odrodzonych struktur „S” w „Elanie”; członek Komisji Wydziałowej „S” i KZ „S” (do 1999 roku).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

261

STANISŁAWSKA (z d. Kosicka) Marianna

3. Rok przyznania Medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 082/59, Akta kontrolne śledztwa w sprawie o niezaniechanie działalności związkowej w NSZZ „Solidarność” oraz kolportażu ulotek zawierających treści mogące wywołać niepokój publiczny w Toruńskiej Przędzalni Czesankowej „Merinotex” w Toruniu, prowadzonego przeciwko: Szubrych Marek, imię ojca: Zygmunt, ur. 17-04-1951 r. i innym, tj. podejrzanym o popełnienie przestępstwa z art. 46 ust. 1 w zw. z art. 48 ust. 4 w zw. z art. 48 ust. 2 Dekretu Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym w zw. z art. 273 § 1 kodeksu karnego w zw. z art. 270 § 1 kodeksu karnego.

IPN By 51/169-172, Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Marek Szubrych, imię ojca: Zygmunt, ur. 17-04-1951 r. i inni, oskarżonym o to, że nie odstąpili od działalności w zawieszonym NSZZ „Solidarność”, drukowali i rozpowszechniali na terenie Torunia wydawnictwa związkowe „Pogłos”, „Obecność” i „Merinotex” zawierające fałszywe wiadomości mogące wywołać niepokoje społeczne, tj. o czyn z art. 46 ust. 1 w zw. z art. 48 ust. 2, 3, 4 dekretu z dnia 12-12-1981 r. w zw. z art. 270 § 1 kk w zw. z art. 273 § 1 kk.

IPN By 94/1324, Akta osobowe aresztowanej/skazanej dot. Marianna Kosicka, imię ojca: Leon, ur. 21-10-1948 r. skazanej na podstawie art. 48 ust. 2-4 dekretu z dnia 12-12-1981 r. za to, że od stycznia do lipca 1982 na terenie Toruńskiej Przędzalni Czesankowej „Merinotex” rozpowszechniała nielegalne wydawnictwa „Pogłos”, „Obecność” i „Apator”.

Relacja Marianny Stanisławskiej.

Opracowania: Hasło: Maria Stanisławska, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip. ipn.gov.pl/informacje/542575 [dostęp: 4.11.2024].

Polak W., Anatomia agenta. Historia tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa o pseudonimie „Karol” (1978–1983), Gdańsk 2005.

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

262

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

STANKIEWICZ Jacek Maria

STANKIEWICZ Jacek Maria 1. Biogram Urodził się 16 grudnia 1939 roku w Warszawie. Syn Stanisława i Julii z domu Wąsowicz.

Jacek Stankiewicz ukończył studia wyższe na Wydziale Mechanicznym, Energetycznym i Lotnictwa Politechniki Warszawskiej (magisterium w 1965 roku).

Następnie pracował w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1965–1983, 1989–1994; w latach 1990–1994 przebywał na urlopie bezpłatnym); inżynier rozruchów i projektant instalacji kriogenicznych w Wielkiej Brytanii (1968–1969); dyrektor firmy „Noetrans” w Toruniu (1992–1995).

Zmarł 18 sierpnia 2012 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się na cmentarzu św.

Jerzego w Toruniu.

2. Opis działalności Współzałożyciel zakładowych struktur „S” w toruńskiej „Elanie”, we wrześniu 1980 roku; przewodniczący KZ „S” w tym zakładzie pracy (od stycznia 1981 roku), wybrany 150 głosami spośród 188 osób biorących udział w tym głosowaniu. W planie przedsięwzięć operacyjnych w sprawie operacyjnego rozpracowania kryptonim „Dyktator” założonej na J. Stankiewicza (nr ew. 006563) ze stycznia 1981 roku funkcjonariusz SB zapisał m.in.: w ramach działalności w NSZZ „Solidarność” w ZWCH „Chemitex-Elana” prowadzi działalność skierowaną przeciwko linii politycznej partii. Wchodzi w skład MKZ NSZZ „Solidarność” w Toruniu. Bierze udział w spotkaniach z miejscowymi działaczami dysydenZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

263

STANKIEWICZ Jacek Maria ckimi. Ostro krytykuje posunięcia partii i rządu oraz decyzje Biura Politycznego. Zwolennik przeprowadzenia strajku w celu osiągnięcia celu za wszelką cenę.

Wiceprzewodniczący Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego w Toruniu, był współodpowiedzialny za organizację i funkcjonowanie Wszechnicy Związkowej.

Delegat do Krajowej Komisji Porozumiewawczej.

Zatrzymany 12 grudnia 1981 roku, przewieziony do aresztu na Wałach gen. Dąbrowskiego, gdzie został poddany rewizji. Internowany 13 grudnia 1981 roku w ośrodku internowania w Potulicach i Strzebielinku. Uczestnik kilkudniowej głodówki (13–17 lutego 1982 roku) przeprowadzonej w proteście przeciwko zasądzeniu wysokich wyroków więzienia dla pracowników „Towimoru” Jadwigi Gawarkiewicz i Marii Ojdowskiej; prowadził dla internowanych zajęcia z języka angielskiego oraz prelekcje z zakresu prawa (wraz ze Stanisławem Wajsbergerem). Zwolniony z internowania 23 lipca 1982 roku (por. IPN Gd 159/274).

Kontynuował działalność opozycyjną. Po uwolnieniu przewodniczący TKZ w Toruniu.

Wielokrotnie zatrzymywany i przesłuchiwany przez funkcjonariuszy MO i SB. Przygotowywał serwisy informacyjne (1982–1983), które układał na podstawie nasłuchu zachodnich rozgłośni radiowych i analizy oficjalnej prasy codziennej; były sporządzane na małych bibułkach; trafiały zarówno do redaktorów „TIS”, jak i do władz toruńskiej „S”.

Inicjator – wraz z Markiem Sobocińskim – i uczestnik Mszy za Ojczyznę odprawianych w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej w Toruniu (pierwsza została odprawiona 16 grudnia 1982 roku w intencji wszystkich więźniów politycznych, ofiar Grudnia 1970 roku i masakry w Kopalni „Wujek” w 1981 roku); po niej – na prośbę ks. Stanisława Kardasza – wygłaszał prelekcję. Przy tym kościele – na prośbę biskupa Mariana Przykuckiego – zorganizował także (od końca listopada 1983 roku; następnie współpracując z Krystyną Sienkiewicz) punkt rozdziału lekarstw przywożonych z zagranicy.

Jeden z inicjatorów idei odprawienia mszy św. w 20-lecie „Elany”. Odbyła się 9 grudnia 1983 roku; przewodniczył jej ordynariusz diecezji chełmińskiej (do której wówczas należał Toruń) biskup Marian Przykucki; uczestniczyło w niej ok. 2 tysięcy osób.

Był jednym z witających kard. Józefa Glempa, który 18 grudnia 1983 roku odprawił w toruńskim kościele Chrystusa Króla mszę św. na zakończenie I Tygodnia Kultury Chrześcijańskiej w tym mieście.

Zwolniony z pracy w maju 1983 roku (kilkukrotne odwołania od decyzji dyrektora „Elany” do Terenowej Komisji Odwoławczej ds. Pracy, a od decyzji tej instytucji do Sądu Pracy nie zmieniły ostatecznie decyzji o jego zwolnieniu z pracy), co stanowiło

264

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

STANKIEWICZ Jacek Maria represję za podejmowaną działalność opozycyjną; przeszedł na rentę zdrowotną. Przywrócony do pracy w „Elanie” w 1989 roku.

Należał do Tajnego Konwentu Doradców Regionu Toruńskiego „S”, ciała konsultacyjnego, planującego i koordynującego działania środowisk opozycyjnych w Toruniu.

Współpracownik Regionalnej Komisji Wykonawczej NSZZ „S” Regionu Toruń (1985–1988).

Redaktor „Toruńskiego Informatora Solidarności” (1985–1986), przez pewien czas koordynował kolportaż tego pisma.

Redaktor – wraz z Krzysztofem Dekowskim – „Sprawozdań z Procesu Morderców Księdza Jerzego Popiełuszki” (1985); informacje o procesie pozyskiwał od mecenasa Jana Olszewskiego.

W czasie wyborów parlamentarnych w 1985 roku wspomagał pełnomocnika ds. kontroli wyborów Wiesława Cichonia.

Wydawca pisma satyrycznego „Kontrabas” (1988), którego podtytuł brzmiał: Niezależne, samorządne i całkowicie nieregularne pismo członków i sympatyków Redakcji, ich rodzin i przyjaciół, krytycznie nastawionych do obecnej rzeczywistości. Ukazał się jeden numer tego pisma; miało objętość 4 stron formatu A5). Wybrany Komandorem „Yacht Clubu Elana” podczas przejęcia władzy w zakładowym klubie żeglarskim przez działaczy podziemnej „S” (1988).

W całym okresie działalności opozycyjnej był inwigilowany przez MO i SB. Rozpracowywany w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Dyktator” (por.

IPN By 0104/284) oraz sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Komandor” (1989; por. IPN By 0104/323).

Wielokrotnie był zatrzymywany i przesłuchiwano, odbywano z nim tzw. rozmowy ostrzegawczo-dyscyplinujące, a także przeszukiwano (także pod jego nieobecność) jego miejsce pracy i mieszkanie.

Przewodniczący odrodzonych struktur KZ „S” w „Elanie” (1989–1991). Delegat na WZD „S” Regionu Toruńskiego; członek toruńskiego ZR „S”. Delegat na KZD „S” (1990–1991).

Delegat pełnomocnika i pełnomocnik Rządu ds. Reformy Samorządu Terytorialnego w województwie toruńskim (1990–1991). Sekretarz stanu w Urzędzie Rady Ministrów (od stycznia do grudnia 1992); zastępca szefa URM Krzysztofa Żabińskiego.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

265

STANKIEWICZ Jacek Maria

3. Rok przyznania Medalu – 2013 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Srebrny Krzyż Zasługi (2001) • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2011)

5. Bibliografia Źródła: IPN By 0104/284, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Dyktator” dot. Stankiewicz Jacek, imię ojca: Stanisław, ur. 16-12-1939 r. Kontrola operacyjna prowadzącego nielegalną działalność w ramach podziemnych struktur „Solidarności”.

IPN By 0104/323, Sprawa operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Komandor” dot. Stankiewicz Jacek, imię ojca: Stanisław, ur. 16-12-1939 r. Kontrola operacyjna przewodniczącego odbudowanych struktur NSZZ „Solidarność” w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu.

IPN Gd 159/274, Akta osobowe internowanego dot. Jacek Stankiewicz, imię ojca: Stanisław, ur. 16-12-1939 r., osadzonego na podstawie art. 42 Dekretu z dnia 12-12-1981 r. o stanie wojennym ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności w czasie obowiązywania stanu wojennego nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa. Internowany w dniu 13-12-1981 r. w Ośrodku Odosobnienia w Strzebielinku na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Toruniu nr 44/81-OEA z dnia 12-12-1981 r., zwolniony w dniu 23-07-1982 r.

Opracowania: Biernacki K., Zakłady Włókien Chemicznych Elana w Toruniu, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/14824,Zaklady-Wlokien-Chemicznych-Elana-w-Toruniu.html?search=30911191559386 [dostęp: 4.06.2025].

Biernacki K., Stankiewicz Jacek, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/ encyklopedia/biogramy/18810,Stankiewicz-Jacek.html [dostęp: 4.06.2021].

Bielanowska J., GDAŃSK PAMIĘTA. „Internat”, czyli poznaj realia życia więźniów stanu wojennego, portal „gdansk.pl”, https://www.gdansk.pl/wiadomosci/GDANSK-PAMIETA-Internat-czyli-jak-sie-zylo-w-miejscach-odosobnienia,a,210611 [dostęp: 4.06.2025].

Galij-Skarbińska S., Polak W., „Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi”. Obóz internowania w Potulicach 1981–1982, Gdańsk–Bydgoszcz 2015; wyd. 2, Gdańsk–Bydgoszcz 2021.

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

266

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SUSZYŃSKI Zbigniew Ryszard 1. Biogram Urodził się 28 marca 1955 roku we Włocławku. Syn Franciszka i Zofii z domu Kozimińskiej.

Ojciec pochodził z Wilna (ur. 1912), z rodziny robotniczej; z zawodu stolarz; brał udział w wojnie obronnej 1939 roku; następnie uwięziony w lagrze niemieckim; po zakończeniu II wojny światowej przyjechał do Włocławka i tu osiadł.

Matka pochodziła z Włocławka, z rodziny robotniczej; w czasie II wojny światowej wywieziona na roboty przymusowe do Niemiec (okolice Hamburga), po jej zakończeniu powróciła do Włocławka; pracowała jako pomoc nauczyciela w przedszkolu przy ul. Łaziennej.

Zbigniew Suszyński ukończył w 1976 roku Technikum Elektryczne we Włocławku (matura w 1982 roku) oraz studia wyższe: licencjat w 1999 roku, magisterium w 2000 roku (Szkoła Wyższa im. Pawła Włodkowica w Płocku).

Następnie pracował jako elektromonter w Wojewódzkim Przedsiębiorstwie Energetyki Cieplnej we Włocławku (1976–1977); elektromonter i instruktor nauki zawodu we włocławskim oddziale PPiMUEB Elektromontaż Łódź (1977–1978); nauczyciel praktycznej nauki zawodu i technolog w Zespole Szkół Elektrycznych we Włocławku (1978–1988); elektryk w Przedsiębiorstwie Państwowym „Pracownie Konserwacji Zabytków” w Warszawie (1988–1991); nauczyciel fizyki w Szkole Podstawowej w Konecku i kierownik Gminnego Zespołu Ekonomiczno-Administracyjnego w Konecku (1991–1996); nauczyciel informatyki i dyrektor Publicznej Szkoły Podstawowej im.

Marszałka Józefa Piłsudskiego w Straszewie (1996–2007); nauczyciel praktycznej naZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

267

SUSZYŃSKI Zbigniew Ryszard uki zawodu w Centrum Doskonalenia i Edukacji we Włocławku (2007–2008); nauczyciel praktycznej nauki zawodu, wicedyrektor i dyrektor Centrum Doskonalenia i Edukacji ds. Dokształcania i Doskonalenia Zawodowego we Włocławku (2008–2014); dyrektor Zespołu Szkół Akademickich im. Obrońców Wisły 1920 roku we Włocławku (od 2014 roku do dziś).

Obecnie (od 2020 roku) na emeryturze.

2. Opis działalności Wraz z Januszem Helińskim, Henrykiem Kulińskim, Zenonem Sieradzińskim i innymi kolegami, założył pierwsze we Włocławku koło „S” oświatowej w Zespole Szkół Elektrycznych (wrzesień 1980 roku); przewodniczący KZ „S” przy ZSE we Włocławku.

Członek Komitetu Założycielskiego i sekretarz Regionalnej Rady Sekcji Oświaty i Wychowania przy MKZ we Włocławku (1981).

Członek Krajowej Komisji Koordynacyjnej Pracowników Oświaty i Wychowania NSZZ „S”, jako delegat województwa włocławskiego.

Uczestnik okupacyjnego strajku nauczycieli w Urzędzie Wojewódzkim w Gdańsku w dniach 7–17 listopada 1980 roku.

Zarejestrowany (pod nr 3465) 15 listopada 1980 roku przez Wydział III „A” KW MO we Włocławku do sprawy obiektowej kryptonim „Niezależni” (nr rej. 3360), prowadzonej od 11 października 1980 do 11 listopada 1985 roku przez Wydział III „A”/ V KW MO/WUSW we Włocławku. Sprawa dotyczyła ochrony NSZZ „Solidarność” przed wpływami elementów antysocjalistycznych. Materiały dotyczące Z. Suszyńskiego zostały przekazane 13 grudnia 1980 roku do Wydziału III KW MO we Włocławku.

Przewodniczący Regionalnej Rady Sekcji Oświaty i Wychowania przy ZR Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej, wybrany 12 grudnia 1981 roku.

W dniu wprowadzenia stanu wojennego zatrzymany w domu rodziców (ul. 3 Maja) i przewieziony na komendę MO przy pl. Kopernika we Włocławku; przesłuchiwany przez ok. 6 godzin; podpisał tzw. lojalkę, zmieniając jej treść z „zaprzestanę działalności na szkodę PRL”, na „nie będę działał na szkodę PRL”; następnie zwolniony.

W okresie stanu wojennego nosił wykonane przez siebie wpięte znaczki „S”.

Wielokrotnie wzywany do komendy MO we Włocławku (1981–1983) i przesłuchiwany w sprawie swojej działalności opozycyjnej. Z tego także powodu kontrolowany operacyjnie od 6 stycznia 1982 roku przez Wydział III KW MO / WUSW we Włocławku w ramach kwestionariusza ewidencyjnego kryptonim „Przewodniczący” (nr rej. 4279) do 9 sierpnia 1986 roku; sprawę tę zakończono z powodu zaprzestania działalności opozycyjnej.

268

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SUSZYŃSKI Zbigniew Ryszard Zwolniony z pracy (formalnie z powodu braku wykształcenia; faktycznie za zaangażowanie w działalność opozycyjną) z dniem 31 maja 1982 roku; odwołał się (1 lipca 1982 roku) do Terenowej Komisji Odwoławczej ds. Pracy i Płacy przy Prezydencie Miasta Włocławka, która podtrzymała wypowiedzenie z pracy; następnie zaskarżył tę decyzję do Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu, który nakazał (nr akt P 684/82; wyrok z dnia 8 listopada 1982 roku) przywrócenie go do pracy na poprzednich warunkach.

Regularnie uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych w kościele katedralnym i św. Józefa we Włocławku.

W stanie wojennym uczestniczył w spotkaniach konspiracyjnych „S”. Kolportował ulotki na terenie szkoły; otrzymywał je od członków włocławskiego ZR. Otrzymał w marcu 1982 roku zastrzeżenie wyjazdu za granicę do „wszystkich krajów świata”; anulowane w październiku 1989 roku.

Członek odradzających się struktur „S” w swoim miejscu pracy, Pracowniach Konserwacji Zabytków w Warszawie (1988–1991).

Delegat „S” oświatowej na zjazdy regionalne Regionu Toruńsko-Włocławskiego NSZZ „S”.

Jako dyrektor przywrócił przedwojenne imię Marszałka Józefa Piłsudskiego szkole podstawowej w Straszewie, gm. Koneck.

Do dziś członek NSZZ „S”.

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal Komisji Edukacji Narodowej (2001) • Srebrny Medal „Za zasługi dla Związku Oficerów Rezerwy RP w Poznaniu” (2004) • Srebrny Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” (2004) • Srebrna Odznaka Sekcji Krajowej Oświaty i Wychowania NSZZ „S” za szczególne zasługi w dziedzinie oświaty i wychowania (2006) • Złota Odznaka Sekcji Krajowej Oświaty i Wychowania NSZZ „S” za szczególne zasługi w dziedzinie oświaty i wychowania (2008) • Nagroda Prezydenta Miasta Włocławka (2008) • Złoty Krzyż Zasługi (2011) • Medal „Za wybitne zasługi dla Związku Żołnierzy Wojska Polskiego” (2018) • Srebrna Honorowa Odznaka PTTK (2023) Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

269

SUSZYŃSKI Zbigniew Ryszard

5. Bibliografia Źródła: Relacja Zbigniewa Suszyńskiego.

Opracowania: Hasło: Zbigniew Suszyński, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip. ipn.gov.pl/informacje/ 30479 [dostęp: 24.07.2024].

270

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 27 – Tablica upamiętniająca internowanie działaczy NSZZ „Solidarność” na murze Zakładu Karnego we Włocławku-Mielęcinie (fot. Wiesław Wnukowski)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

271

Fot. 28 – Zdjęcie wykonane w czasie strajku ogłoszonego we Włocławskich Fabrykach Mebli; marzec 1981 r. (fot. Grzegorz Daniel)

Fot. 29 – Zdjęcie wykonane w czasie strajku ogłoszonego we Włocławskich Fabrykach Mebli; marzec 1981 r. (fot. Grzegorz Daniel)

272

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 30 – Wręczenie medali „Unitas Durat”; amfiteatr Muzeum Etnograficznego w Toruniu; 30 sierpnia 2015 r. (fot. Mikołaj Kuras dla UMWKP)

Fot. 31 – Wręczenie medali „Unitas Durat”; amfiteatr Muzeum Etnograficznego w Toruniu; 30 sierpnia 2015 r. (fot. Mikołaj Kuras dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

273

Fot. 32 – Zdjęcie wykonane w czasie strajku ogłoszonego we Włocławskich Fabrykach Mebli, marzec 1981 r. (fot. Grzegorz Daniel)

274

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

Fot. 33 – Wręczenie medali „Unitas Durat”; amfiteatr Muzeum Etnograficznego w Toruniu; 30 sierpnia 2015 r. (fot. Mikołaj Kuras dla UMWKP)

Fot. 34 – Wręczenie medali „Unitas Durat”; amfiteatr Muzeum Etnograficznego w Toruniu; 30 sierpnia 2015 r. (fot. Mikołaj Kuras dla UMWKP)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

275

Fot. 35 – Zdjęcie wykonane na jednej z ulic Włocławka w czasie strajku ogłoszonego we Włocławskich Fabrykach Mebli, marzec 1981 r. (fot. Grzegorz Daniel)

276

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SZAŁECKI Tomasz Leon 1. Biogram Urodził się 20 lutego 1949 roku w Inowrocławiu. Syn Lucjana i Leokadii z domu Szperka.

Ojciec pochodził z Inowrocławia; w czasie II wojny światowej wywieziony na roboty przymusowe do III Rzeszy Niemieckiej; walczył w oddziałach gen. Andersa; po wojnie powrócił do Inowrocławia, pracował w Zakładach Energetycznych (kierownik administracyjny); członek PZPR. Matka pochodziła z Inowrocławia; pracowała w Miejskim Przedsiębiorstwie Gospodarki Komunalnej w Inowrocławiu.

Tomasz Szałecki ukończył Technikum Budowlane im. Pawła Findera w Inowrocławiu (matura w 1969 roku).

Następnie pracował jako murarz w Miejskim Przedsiębiorstwie Wodociągów i Kanalizacji w Inowrocławiu (1966–1967); inspektor kontroli technicznej w Miejskim Zarządzie Budynków Mieszkalnych w Inowrocławiu (1967–1972); pracownik ds. inwestycji i remontów kapitalnych w PP „Uzdrowisko” Inowrocław w Inowrocławiu (1972); starszy inspektor budowlany w Kombinacie Cementowo-Wapienniczym „Kujawy” w Bielawach (1972–1974); specjalista konstruktor projektant w Fabryce Akcesoriów Meblowych w Chełmnie (1974–1984); prowadził prywatną działalność gospodarczą (1984–1992); inspektor ds. budownictwa Urzędu Miasta Chełmna (1992–2006).

Obecnie (od 2006 roku) przebywa na emeryturze.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

277

SZAŁECKI Tomasz Leon

2. Opis działalności Współtworzył (wraz z Marianem Kordowskim) zakładowe struktury „S” w Fabryce Akcesoriów Meblowych w Chełmnie (wrzesień 1980 roku); członek Komitetu Założycielskiego; przewodniczący (po Marianie Kordowskim, od września 1980 roku; por.

IPN By 076/322) Komisji Zakładowej (1980–1981) w tym zakładzie pracy.

Delegat na I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „S” w Gdańsku (1981); wybrany w trakcie obrad jednym z członków Komisji Skrutacyjnej (por. IPN Gd 003/166, t. 22).

Dwukrotnie internowany. Najpierw na wniosek Wydziału V KW MO w Toruniu od 13 grudnia 1981 roku do 10 marca 1982 roku w ośrodku odosobnienia w Potulicach z powodu podrywania autorytetu instytucjom i urzędom państwowym (IPN Gd 159/142).

Na ponowny wniosek tego samego organu internowany (m.in. za demonstracyjne noszenie znaczka „Solidarności”) od 16 marca 1982 roku w ośrodku odosobnienia w Potulicach i od 31 marca w Strzebielinku; zwolniony z internowania 29 kwietnia 1982 roku (por. tamże).

Udostępniał własne mieszkanie na spotkania konspiracyjne działaczy chełmińskiej „S”.

Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych w farze chełmińskiej i toruńskim kościele MB Zwycięskiej.

Kontynuował działalność opozycyjną na terenie Chełmna, współpracując m.in. z Piotrem Mittelstaedtem i Elżbietą Michalak. Kolportował prasę i książki bezdebitowe, które otrzymywał od Jana Wyrowińskiego.

Kilkukrotnie zatrzymywany i przesłuchiwany przez funkcjonariuszy MO i SB (przed świętami narodowymi 1 i 3 maja, 11 listopada), a w jego mieszkaniu przeprowadzano rewizje.

Drukował lokalne pismo „Nadwiślanin”.

Członek Komitetu Obywatelskiego „S” w Chełmnie koordynującego kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych w trakcie tzw. wyborów kontraktowych 1989 roku.

Jeden z założycieli struktur partii Unia Demokratyczna w Chełmnie. Kandydat z listy tej partii do Sejmu RP w wyborach parlamentarnych 1993 roku.

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarność (2014) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016)

278

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SZAŁECKI Tomasz Leon

5. Bibliografia Źródła: IPN By 076/321, Korespondencja związana z zagadnieniami pracy operacyjnej.

Karty ewidencyjne oraz statystyki dot. internowanych w stanie wojennym przez WUSW w Toruniu.

IPN By 076/322, Dokumentacja dotycząca akcji operacyjno-zabezpieczającej delegatów na I Krajowy Zjazd b. NSZZ „Solidarność” z regionu toruńskiego.

IPN Gd 003/166, t. 22, Sprawa obiektowa kryptonim „Klan” / „Związek” dot. ochrony operacyjnej działalności NSZZ „Solidarność” w Gdańsku. Materiały do sprawy obiektowej kryptonim „Sejmik” dot. ochrony operacyjnej obrad I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” (nr rej. KWMO Gdańsk 40233/1981), włączone do sprawy obiektowej kryptonim „Klan”.

IPN Gd 159/142, Akta osobowe internowanego dot. Tomasz Szałecki, imię ojca: Lucjan, ur. 20-02-1949 r., osadzonego na podstawie art. 42 Dekretu z dnia 12-12-1981 r. o stanie wojennym ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności w czasie obowiązywania stanu wojennego nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa. Internowany w dniu 13-12-1981 r. w Zakładzie Karnym w Potulicach, od 16-03-1982 r. w Ośrodku Odosobnienia w Potulicach, od 31-03-1982 r. w Ośrodku Odosobnienia w Strzebielinku na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Toruniu nr 145/81-OEA z dnia 12-12-1981 r., zwolniony w dniu 29-04-1982 r.

Mur J., Drzycimski A., Kinaszewski A., Dziennik internowanego, Gdańsk 2014, s. 318.

Relacja Tomasza Szałeckiego.

Opracowania: Galij-Skarbińska S., Polak W., „Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi”. Obóz internowania w Potulicach 1981–1982, Gdańsk–Bydgoszcz 2015, Gdańsk–Bydgoszcz 2021.

Hałagida I. (red.), „Trzynastego grudnia roku pamiętnego…” Internowani w stanie wojennym z powodów politycznych z województwa bydgoskiego, elbląskiego, gdańskiego, słupskiego, toruńskiego i włocławskiego, Bydgoszcz–Gdańsk 2011, s. 136.

Hasło: Tomasz Szałecki, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn. gov.pl/informacje/75999 [dostęp: 4.08.2024].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

279

SZCZUTKOWSKI Piotr 1. Biogram Urodził się 10 maja 1961 w Brodnicy. Syn Antoniego i Gertrudy z domu Tomaszewskiej.

Rodzice ojca prowadzili gospodarstwo rolne w Budach (gmina Bobrowo). Ojciec urodził się po śmierci swego ojca; w czasie II wojny światowej pracował u niemieckiego gospodarza (matka została wywieziona do III Rzeszy Niemieckiej na roboty przymusowe); był zatrzymywany przez organy władzy ludowej za niedotrzymywanie kontyngentów.

Matka pochodziła ze wsi Budy (gmina Bobrowo); jej ojciec był kolejarzem; jej rodzice prowadzili gospodarstwo rolne; nie pracowała zawodowo, zajmowała się prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci.

Piotr Szczutkowski ukończył zasadniczą szkołę zawodową w zawodzie elektromonter w Zespole Szkół Mechanicznych w Brodnicy (1979).

Następnie pracował w prywatnym zakładzie elektrycznym w Brodnicy (1979– 1981); prowadził rodzinne gospodarstwo rolne w Budach, odziedziczone po rodzicach (1981–1994). Obecnie (od 1994 roku) przebywa na rencie zdrowotnej.

2. Opis działalności Głównym motorem działań opozycyjnych wobec władzy w okolicy był Jan Mazur, działacz opozycji demokratycznej, mieszkający we wsi Pasieki, który zorganizował grupę działaczy opozycyjnych, do której należał m.in. P. Szczutkowski, Jan Dróżdż, Stefan Kabziński, Ryszard Romanowski, Tadeusz Krzyżanowski. Mazur kierował działaniami

280

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SZCZUTKOWSKI Piotr tej grupy. Członkowie tej grupy kolportowali wydawnictwa bezdebitowe, wymieniali informacje o działaniach środowisk opozycyjnych (m.in. marszach protestacyjnych, strajkach, internowaniach).

Przewodniczący koła wiejskiego „Solidarności Chłopskiej” w Budach; członek i skarbnik Zarządu Gminnego „S” RI w Bobrowie (1980–1981; przewodniczącym byli: Witold Dzisiński i Jan Gala). Zbierał fundusze (1982–1983) wśród okolicznych rolników na pomoc represjonowanym działaczom opozycyjnym; przekazał je J. Mazurowi.

Uczestnik strajku chłopskiego w Toruniu (12 listopada – 13 grudnia 1981 roku). W jego trakcie protestujący zajęli budynki należące do Zjednoczenia „Cukrownie Toruńskie”.

Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował (wraz z J. Mazurem) działalność opozycyjną.

Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych w toruńskich kościołach Wniebowzięcia NMP i Matki Boskiej Zwycięskiej. Na swoim domu wywieszał flagi narodowe w święta narodowe (m.in. 3 maja, 11 listopada).

Rozdawał (wraz z J. Mazurem) ulotki i wydawnictwa bezdebitowe przy klasztorze w Brodnicy; zatrzymani i przewiezieni na komendę MO w Brodnicy; przesłuchiwani przez funkcjonariuszy MO; wywiezieni i pozostawieni we wsi Najmowy (1984).

Jeden z organizatorów polowej mszy dożynkowej w Kruszynach Dużych (1983).

Kolportowali pisma (otrzymywał je m.in. od J. Mazura i rolnika z Pokrzydowa) opozycyjne wśród pobliskich rolników, m.in. „Żywią i Bronią”, „Biuletyn Informacyjny” w czasie jarmarków i targów w Brodnicy (wtykając ich egzemplarze m.in. w kany do mleka, za siedziska wozów i traktorów).

Jako podejrzany o działalność opozycyjną, przeszukano jego dom i zabudowania; został zatrzymany w domu (nie znaleziono materiałów zabronionych); przesłuchiwany na komendzie MO w Brodnicy (1985).

Zaangażował się w kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych w czasie tzw. wyborów kontraktowych 1989 roku do parlamentu.

Członek-założyciel i członek Zarządu Społecznego Komitetu „Solidarni – Wieś Pamięta” (od 2022 roku).

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2017) Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

281

SZCZUTKOWSKI Piotr • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2020) • Medal Wojewody Kujawsko-Pomorskiego „Za szczególne zasługi dla kujawsko-pomorskiej wsi” (2023)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Piotra Szczutkowskiego.

282

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SZRAM Kazimierz Bronisław 1. Biogram Urodził się 22 czerwca 1960 roku we wsi Łąkorz (gmina Biskupiec Pomorski). Syn Stefana i Marii z domu Szramowskiej.

Rodzice prowadzili gospodarstwo rolne we wsi Sumin (gmina Biskupiec Pomorski).

Kazimierz Szram ukończył Technikum Mechanizacji Rolnictwa w Łasinie (w 1981 roku).

Następnie przejął po teściach prowadzenie gospodarstwa rolnego we wsi Łąkorz.

Obecnie (od 2025 roku) przebywa na emeryturze.

Zięć Janiny Kowalskiej, działaczki „Solidarności” Rolniczej.

2. Opis działalności Członek i współzałożyciel – wraz z Konradem Zientarskim, Konradem Wiśniewskim i Janem Milewskim – koła wiejskiego „Solidarności Chłopskiej” w Suminie (1980); przewodniczący tej struktury.

Jeden z założycieli Koła Gminnego w Biskupcu Pomorskim; członek i skarbnik Zarządu Gminnego w Biskupcu Pomorskim (1980–1981).

Uczestnik strajku chłopskiego w Toruniu (12 listopada – 13 grudnia 1981 roku). W jego trakcie protestujący zajęli budynki należące do Zjednoczenia „Cukrownie Toruńskie”.

Działacz Duszpasterstwa Rolników i uczestnik – organizowanych w ramach tej struktury – samokształceniowych spotkań rolniczych w Topólnie (po 1983 roku; ich organizatorem był Michał Grabianka; odbyło się ich łącznie kilkadziesiąt).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

283

SZRAM Kazimierz Bronisław Uczestnik zbiórek żywności dla osób represjonowanych i ich rodzin, przekazywanych następnie do ośrodka działającego przy parafii Matki Boskiej Zwycięskiej w Toruniu (koordynowanej przez Krystynę Sienkiewicz).

Uczestnik protestu na Rynku Staromiejskim w dniu 3 maja 1982 roku w Toruniu oraz Mszy za Ojczyznę odprawianych w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej.

Nie był zatrzymany ani aresztowany.

Członek Komitetu Obywatelskiego „S” w Biskupcu Pomorskim, koordynującego kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych w tzw. wyborach kontraktowych 1989 roku.

3. Rok przyznania Medalu – 2023 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka honorowa „Zasłużony dla Turystyki” (2007)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Kazimierza Szrama.

284

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SZYGENDA Zbigniew Kazimierz 1. Biogram Urodził się 7 stycznia 1945 roku w Myśliborzu (powiat koniński). Syn Władysława i Marianny z domu Czerniejewskiej.

Rodzice wywodzili się z Myśliborza, gdzie prowadzili gospodarstwo rolne; w latach powojennych prowadzili teatr ludowy, który miał swoją siedzibę w domu katolickim należącym do parafii w Myśliborzu.

Ojciec był mistrzem kowalskim; rodzice matki wywodzili się z niewielkiego rodzinnego gospodarstwa rolnego z Myśliborza.

Zbigniew Szygenda szkołę średnią rozpoczął w Niższym Seminarium Duchownym we Włocławku (1958), a ukończył I Liceum Ogólnokształcące w Koninie (matura w 1962 roku) oraz Wyższe Seminarium Duchowne we Włocławku (w 1968 roku). Święcenia prezbiteratu przyjął 23 czerwca 1968 roku z rąk biskupa Antoniego Pawłowskiego w bazylice kolegiackiej Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kaliszu.

Następnie pracował jako wikariusz w parafii św. Stanisława w Bytoniu (1968– 1971), parafii św. Wawrzyńca w Stolcu (1971–1974) i parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Charłupi Małej (1974–1975); ukończył magisterskie studia muzykologiczne na Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie (1974–1978); wikariusz w parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Lipnie (1978) i w parafii katedralnej Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny we Włocławku (1978–1983); proboszcz parafii Chrystusa Króla we Włocławku (1983–1986), parafii św. Dominika w Chodczu (1986–1988) i Najświętszego Zbawiciela we Włocławku (1988–2020).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

285

SZYGENDA Zbigniew Kazimierz Obecnie (od 2020 roku) przebywa na emeryturze.

Muzykolog i dyrygent chórów. Członek Sekcji Muzyki kościelnej przy Konferencji Episkopatu Polski (1979–2005). Organizator i dyrektor Diecezjalnego Ośrodka Kształcenia Organistów (następnie: Diecezjalne Studium Organistowskie we Włocławku; 1980–2013). Wykładowca muzyki i śpiewu kościelnego we włocławskim Wyższym Seminarium Duchownym (1977–2002). Przygotował oprawę muzyczną na pielgrzymki papieża Jana Pawła II do Włocławka w 1991 roku i Lichenia w 1999 roku.

2. Opis działalności W trakcie studiów muzykologicznych w Warszawie poznał (1976) ks. Jerzego Popiełuszkę, gdyż jeździł do Anina do pomocy duszpasterskiej, gdzie ks. Popiełuszko był wikariuszem.

W czasie tzw. karnawału „Solidarności” sprawował z nadania ordynariusza włocławskiego biskupa Jana Zaremby opiekę duszpasterską nad środowiskiem ludzi pracy we Włocławku, stając się w tym mieście – nieformalnie – kapelanem „Solidarności”.

W tym czasie organizował w katedrze i przewodniczył mszom św., podczas których wygłaszał kazania o treści patriotycznej; nauki takie głosił także w czasie rekolekcji w różnych parafiach na terenie diecezji, a także poza nią.

Po wprowadzeniu stanu wojennego nie zaprzestał działalności opozycyjnej.

Pomagał rodzinom internowanych działaczy opozycyjnych poprzez organizowanie pomocy żywnościowej, finansowej i prawnej.

Odprawiał Msze za Ojczyznę w każdą pierwszą niedzielę miesiąca w kościele katedralnym; pierwsza z nich została odprawiona w ostatnią niedzielę stycznia 1982 roku.

Na prośbę działaczy opozycyjnych odprawił 14 lutego 1982 roku w kościele katedralnym we Włocławku mszę św. w intencji internowanych i ich rodzin, a także wygłosił homilię. Jeden z funkcjonariuszy Wydziału IV KW MO zapisał w notatce służbowej: Treść kazania nacechowana była elementami o charakterze antypaństwowym, które w moim odczuciu mogły wywołać wśród wiernych negatywne ustosunkowanie się do obecnej rzeczywistości. W ponad 20-to minutowym kazaniu ksiądz przekazał wiernym nieprawdziwe wiadomości twierdząc między innymi, że z pracy usuwa się dobrych pracowników często z wilczym biletem tylko za to, że działali w Solidarności, porównywał stan wojenny do hitlerowskiego bestialstwa oraz historycznego eksperymentu przerabiania narodu na złodziei, który udał się tylko częściowo. Kazanie wygłoszone przez Szygendę miało w moim odczuciu charakter wiecowy, gdyż uczestniczyła w nim wielka ilość osób. Treść kazania zawierała wiele elementów podtekstu i dlatego też ksiądz Szygenda w tym względzie wyraził opinię, że otwarte oczy Polaków umieją czytać między wierszami i w lot rozszyfrowują in-

286

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SZYGENDA Zbigniew Kazimierz tencje dając w ten sposób do zrozumienia wiernym jak mają odbierać wygłoszone kazanie.

Wygłoszonym kazaniem ksiądz Szygenda wywołał specyficzny nastrój smutku i wzruszenia (por. IPN By 51/178, k. 2). Zdarzenie to rozpoczęło śledztwo prokuratorskie zakończone procesem sądowym (por. IPN By 51/178).

W czasie jego trwania w katedrze przeżywano nawiedzenie kopii Obrazu Jasnogórskiego. 20 lipca 1982 roku ks. Szygenda odmówił (o godz. 23.00) „różaniec internowanych […] przy aktywnym współudziale grupki osób wobec których uchylono decyzję o internowaniu. […] Całość imprezy – różańca internowanych, stanowiła składankę z tekstów i modlitw, które jak wynikało z zapowiedzi były autorstwa internowanych z Ośrodka Odosobnienia Włocławek. Treść modlitw i tekstów miała charakter zdecydowanie antypaństwowy. Wystąpienia księdza Szygendy poprzedzane i przeplatane wspólnymi modlitwami wspomnianej wcześniej grupki internowanych stojących przy głównym ołtarzu miały charakter wiecowy.

W treściach modlitw i tekstów dominowały elementy prześladowania za przekonania, katowania przez siły porządkowe oraz akcenty nawoływania do przetrwania w walce o prawdziwą wolność (por. tamże, k. 69). W trakcie śledztwa przesłuchiwano wiernych uczestniczących w obu wspomnianych nabożeństwa (w tym internowanych i członków ich rodziny) oraz księży. Akt oskarżenia sporządzono 15 października 1982 roku i tego dnia przesłano do Sądu Pomorskiego Okręgu Wojskowego, oskarżając ks. Szygendę o przestępstwo z art. 48 Dekretu o stanie wojennym (nie zastosowano aresztu). Rozprawa sądowa odbyła się 9 grudnia 1982 roku (początkowo planowana była na 5 listopada i 3 grudnia).

Ksiądz Szygenda został skazany wyrokiem tego sądu (za oba czyny) na karę łączną 1 roku pozbawienia wolności, z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres 2 lat oraz grzywnę w wysokości 30 tysięcy zł (So.W. 401/82). Wyrok ten obrońcy ks. Szygendy zaskarżyli do Sądu Najwyższego. Rozprawa odbyła się 9 sierpnia 1983 roku w Izbie Wojskowej Sądu Najwyższego w Warszawie. Sąd ten orzekł (Rw.628/83): rewizji obrońcy nie uwzględnić, natomiast na zasadzie art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 21 lipca 1983 r. o amnestii zaskarżony wyrok uchylić i postępowanie karne umorzyć (cyt. za: D. Szeleszczuk, Hipokryzja czy miłosierdzie? Abolicja i amnestia w okresie stanu wojennego, [w:] A. Grześkowiak (red.), Prawo karne stanu wojennego, Lublin 2003, s. 212). (W 1991 roku proces rewizyjny przed Sądem Najwyższym anulował ten wyrok).

W dniach 20–26 marca 1983 roku ks. Szygenda wygłosił w kościele w Ciechocinku cykl nauk rekolekcyjnych. Ponownie wygłaszał treści antykomunistyczne, co odnotowano w dokumencie Zarządu Głównego Propagandy i Agitacji, gdzie zebrano wypowiedzi duchownych katolickich, rozeznając stanowisko Kościoła przed II pielgrzymką papieża Jana Pawła II do Ojczyzny. Zacytowano wówczas następujące fragmenty kazania ks. Szygendy: trwa nasze narodowe bierzmowanie przez sierpień ’80, przez zimę Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

287

SZYGENDA Zbigniew Kazimierz hańby, przez wiosnę bez programu i lato gorące i duszne w obroży wojennych przepisów i ich nadużywania. […] Jest to konsolidowanie się narodu w jego drodze przez „morze czerwone”, bo miało ono stworzyć raj na ziemi, a okazało się żywiołem niszczącym naród. […]

Trwa bierzmowanie, bo ciągle toczą się procesy wartościowych Polaków, gdy tymczasem masa złodziei i manipulantów chodzi bezpiecznie (IPN BU 01521/2750, s. 51).

W latach 1988–1989 współpracował z Tajną Komisją Koordynacyjną Tymczasowego Zarządu Regionu „Solidarności” we Włocławku. Udostępnił dom parafialny na miejsce spotkań opozycjonistów, przygotowujących kampanię wyborczą kandydatów opozycyjnych przed tzw. wyborami kontraktowymi 1989 roku.

Po objęciu probostwa parafii Najświętszego Zbawiciela we Włocławku w 1988 roku, przez kolejne dwa lata odprawiał w nim Msze za Ojczyznę w każdą ostatnią niedzielę miesiąca.

Duszpasterz wojskowy we Włocławku (1992–2002) i kapelan miejscowego garnizonu (1992–2002). Duszpasterz policji we Włocławku i diecezji włocławskiej (2005–2008).

Jako proboszcz parafii Najświętszego Zbawiciela we Włocławku dokończył budowę tego parafialnego kościoła. W czasie jego posługi w tej parafii został on także w pełni wyposażony. Jego elementem jest także tzw. Filar Wielkich Polaków (3 ceramiczne płaskorzeźby wykonane w latach 1994–2006, przedstawiające sylwetki św.

Jana Pawła II, bł. kard. Stefana Wyszyńskiego i bł. ks. Jerzego Popiełuszki; ich imiona noszą także trzy dzwony umieszczone w 1985 roku na kościelnej dzwonnicy), ceramiczny ołtarz z obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej Hetmanki Żołnierza Polskiego (upamiętniający 10 lat działalności duszpasterstwa wojskowego w tej parafii) oraz kilka tablic pamiątkowych wystawionych dla uczczenia poległych, pomordowanych i prześladowanych żołnierzy Armii Krajowej; żołnierzy włocławskich jednostek wojskowych: 3. Pułku Saperów Wileńskich (włocławski pułk kontynuował jego tradycje), 3. Brygady Pontonowo-Mostowej i 3. (1.) Włocławskiego Pułku Pontonowego, represjonowanych żołnierzy-górników okręgu Włocławek; zmarłych inwalidów wojennych w rocznicę powstania Związku Inwalidów Wojennych Oddziału Włocławek oraz zmarłych działaczy harcerskich z Włocławka i okolic; ppłk. Mieczysławowi Teodorczykowi. Inicjator aranżacji otoczenia parafialnego kościoła, m.in. znajdującego się w jego pobliżu Pomnika Armii Krajowej we Włocławku (odsłonięty w 2000 roku); pomnik ma kształt krzyża ogarniętego płomieniami, u którego podstaw leży pięć głazów; pod poprzeczną belką zawieszono Orła Białego; poniżej umieszczono daty związane z historią Polski: 1939 (Kampania wrześniowa); 1942 (powstanie AK); 1944 (Powstanie warszawskie); 1945 (Kapitulacja III Rzeszy) i 1956 (Poznański Czerwiec). Przy tym pomniku odbywają się uroczystości związane z wydarzeniami historii Polski.

288

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SZYGENDA Zbigniew Kazimierz

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • awans na stopień kapitana WP (1993) • kapelan Jego Świątobliwości (1995) • awans na stopień majora WP (1999) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • awans na stopień podpułkownika WP (2002) • kanonik honorowy kapituły katedralnej we Włocławku (2004) • prałat honorowy Jego Świątobliwości (2008) • Medal „30-lecia Solidarności” (2010) • Złoty Krzyż Zasługi (2018) • tytuł Zasłużony dla NSZZ „Solidarność” (2020)

5. Bibliografia Źródła: IPN BU 551/79 - Akta nadzoru w sprawie karnej dot. cyw. ks. Zbigniew Szygenda, imię ojca: Władysław, ur. 07-01-1945 r., oskarżony o przestępstwo z artykułu 48 ustęp 2 Dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym – wygłaszanie kazań zawierających fałszywe wiadomości mogące wywołać niepokój publiczny lub rozruchy w kościele katedralnym we Włocławku 14 lutego i 20 lipca 1982 r.

IPN By 51/178 - Akta w sprawie karnej prowadzonej przeciwko: Zbigniew Szygenda, imię ojca: Władysław, ur. 07-01-1945 r., oskarżonego o to, że jako ksiądz parafii katedralnej we Włocławku w kazaniach z 14 lutego i 20 lipca 1982 r. przekazywał wiernym nieprawdziwe wiadomości mogące wywołać niepokoje publiczne, tj. o czyn z art. 48 ust. 2 dekretu z dnia 12-12-1981 r. o stanie wojennym.

Marianna Szygenda z domu Czerniejewska, Cyfrowa Szkoła Wielkopolski, https:// www.csw2020.com.pl/lucyna-roszak-2/ [dostęp: 12.03.2024].

Relacja ks. Zbigniewa Szygendy.

Szygenda Z., To nie krzyż się chwieje, to świat się chwieje, Włocławek 2020.

Szygenda Z., Wiara rodzi się ze słuchania, Włocławek 2015.

Szygenda Z., Wiara rodzi się ze słuchania. Wybór kazań, Włocławek 2015.

Opracowania: Chudzyński J., Najpierw była kaplica przy Jagiellońskiej, „Nowości” 11.02.2008, https://nowosci.com.pl/najpierw-byla-kaplica-przy-jagiellonskiej/ar/11125870 [dostęp: 12.03.2024].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

289

SZYGENDA Zbigniew Kazimierz Kowalczyk M., Ksiądz Szygenda uhonorowany przez Solidarność, Włocławski Portal Internetowy „www.q4.pl”, https://q4.pl/aktualnosci/2020/01/08/ksiadz-szygenda-uhonorowany-przez-solidarnosc#google_vignette [dostęp: 12.03.2024].

O Panie, to Ty na mnie spojrzałeś: 50 lat służby kapłańskiej ks. Zbigniewa Szygendy, K. Rulka (red. i oprac.), Włocławek 2018.

Poniński A., „Kazania… mogące wywołać niepokój społeczny”. Proces ks. Zbigniewa Szygendy, „Ateneum Kapłańskie” 2005, nr 575, s. 134–151.

Poniński A., PeeReL wobec księdza, ksiądz wobec PeeReLu, [w:] O, Panie to Ty na mnie spojrzałeś. 50 lat służby kapłańskiej ks. Zbigniewa Szygendy, Włocławek 2018, s. 77–100.

Rulka K., Parafia Najświętszego Zbawiciela we Włocławku, Włocławek 2008.

Szeleszczuk D., Hipokryzja czy miłosierdzie? Abolicja i amnestia w okresie stanu wojennego, [w:] A. Grześkowiak (red.), Prawo karne stanu wojennego, Lublin 2003.

Zbigniew Szygenda, serwis internetowy mysliborz24.pl, https://mysliborz24.pl/ludzie/zbigniew-szygenda#zyciorys [dostęp: 12.03.2024].

290

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

SZYMAŃSKI Tomasz Józef 1. Biogram Urodził się 5 października 1953 roku w Golubiu-Dobrzyniu. Syn Jerzego i Stefanii z domu Badowskiej.

Ojciec pochodził z Dobrzynia; pracował w kopalni węgla kamiennego w Wałbrzychu, w sklepie mięsnym w Kwidzyniu, w Zakładach Mięsnych w Toruniu.

Matka pochodziła z Grójca; nie pracowała zawodowo, zajmowała się prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci.

Tomasz Szymański ukończył Technikum Młynarskie w Toruniu (matura w 1972 roku).

Następnie pracował w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1973–1984); przebywał na rencie zdrowotnej (od 1984 roku).

Zmarł 23 grudnia 2017 roku w Domu Pomocy Społecznej w Kowalu. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym w Golubiu-Dobrzyniu.

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy, od września 1980 roku.

Mąż zaufania i członek Zarządu „S” na swoim wydziale (1980–1981). Należał do grona prowadzących wydziałową bibliotekę wydawnictw bezdebitowych, liczącą ok. 100 pozycji książkowych (1980–1983).

Kontynuował działalność opozycyjną po wprowadzeniu stanu wojennego. Współpracował z Franciszkiem Baranowskim (1981–1984).

Kolportował publikacje bezdebitowe na swoim wydziale, m.in. „Elanę”, „Kontrę”, „Toruński Informator Solidarności”, „Pogłos”, „Tygodnik Mazowsze”.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

291

SZYMAŃSKI Tomasz Józef Zbierał (1982–1983) comiesięczne składki zbierane od działaczy „S” na swoim wydziale, przeznaczone na wsparcie dla internowanych i ich rodzin. Uczestniczył w akcji wywieszania flag „S” oraz malowania haseł i wywieszania plakatów w rocznicę powstania „S” na terenie „Elany”.

Działał we władzach wydziałowych Rady Pracowniczej toruńskiej „Elany”. Władza tuż przed stanem wojennym (stosowna ustawa została uchwalona 25 września 1981 roku) pozwoliła na tworzenie w dużych zakładach pracy samorządów pracowniczych.

Ich działalność została zawieszona po wprowadzeniu stanu wojennego i ponownie aprobowana od połowy 1983 roku. Władze „S” zgodziły się na udział działaczy opozycyjnych w tej strukturze pod warunkiem przeprowadzenia rzeczywistych wyborów wśród załogi i możliwości realnego działania (TKK wypowiedziała się w lipcu 1982 roku, RKW w marcu 1985 roku). W niektórych przypadkach rady pracownicze walczyły o interesy zakładu i jego pracowników (m.in. poprawę warunków pracy i płacy, obronę praw pracowniczych), nierzadko wchodząc w spór (także sądowy) z dyrekcjami zakładów pracy. W okresie zdelegalizowania NSZZ „S” były namiastką reprezentacji interesów NSZZ „S”. W toruńskiej „Elanie” Samorząd Pracowniczy powstał w kwietniu 1981 roku. Został zawieszony od wprowadzenia stanu wojennego do jego formalnego zawieszenia.

3. Rok przyznania Medalu – 2018 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z pracownikami Domu Pomocy Społecznej w Kowalu.

Relacja brata Włodzimierza Szymańskiego.

Opracowania: Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

292

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ŚLEDZIŃSKI Krzysztof Stanisław 1. Biogram Urodził się 3 czerwca 1948 roku we wsi Martanowo (powiat włocławski). Syn Jana i Leokadii z domu Nowakowskiej.

Rodzice pochodzili z Izbicy Kujawskiej. Ojciec (ur. 1916) posiadał wykształcenie rolnicze; agronom w PGR Mchowo (k. Izbicy Kujawskiej); w 1952 roku został aresztowany i oskarżony o szkodnictwo gospodarcze; więziony przez 9 miesięcy, następnie uniewinniony i uwolniony; dyrektor PGR w Osięcinach. Matka pracowała w biurze. W latach powojennych babcia (ze strony ojca) Bronisława Śledzińska w swoich zabudowaniach przechowywała żołnierzy Armii Krajowej. Siostra ojca Genowefa Śledzińska (1921–1978), siostra Redempta, przełożona generalna Zgromadzenia Sióstr Kanoniczek Ducha Świętego w Krakowie; kandydatka do procesu beatyfikacyjnego w Kościele katolickim.

Krzysztof Śledziński ukończył Liceum Ogólnokształcące w Aleksandrowie Kujawskim (matura w 1966 roku) oraz historię na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1972 roku).

Następnie pracował jako nauczyciel historii (od 1972 roku), wicedyrektor (od 1994 roku) i dyrektor (2007) I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu (1972–2018).

Obecnie (od 2018 roku) przebywa na emeryturze.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

293

ŚLEDZIŃSKI Krzysztof Stanisław

2. Opis działalności Jesienią 1980 roku był w gronie członków-założycieli koła NSZZ „Solidarność” Oświaty i Wychowania w I LO w Inowrocławiu (1980–1981).

Propagował – wraz z Mirosławem Zacharczykiem, Andrzejem Radtke (przewodniczący koła „S” w I LO), Józefem Matuszewskim, Henrykiem Ładą – tworzenie kół związkowych „S” w innych placówkach oświatowych Inowrocławia i okolic, m.in. Pakość, Janikowo, Łojewo.

Uczestnik Zjazdu Krajowej Sekcji Oświaty i Wychowania, który odbył się w auli I LO w Inowrocławiu, w dniach 13–14 czerwca 1981 roku.

Współorganizował spotkania związkowe odbywające się w auli szkolnej: spotkanie z działaczami „S” z Gdańska: Anną Walentynowicz (zorganizowane 16 października 1981 roku, z okazji pierwszej rocznicy powstania MKZ w tym mieście).

Po wprowadzeniu stanu wojennego uczestniczył w organizowaniu pomocy finansowej rodzinom internowanych wśród nauczycieli (przekazywali rodzinom) i znajomych oraz wspierał – poprzez zaprzyjaźnionych (byłego ucznia I LO) funkcjonariuszy służby więziennej – uwięzionego w Inowrocławiu gdańskiego opozycjonistę Jerzego Kasprzyszaka.

Rozprowadzał – w trakcie tzw. karnawału „S” i stanu wojennego – wydawnictwa tzw. drugiego obiegu, które otrzymywał od współpracującej z opozycją rodziny w Gdyni (Władysław Pucelak). Wykorzystywał je w pracy pedagogicznej na lekcjach historii i kółku historycznym.

W latach 80. XX wieku – wraz z Ludwiną Michalską, a potem także Alojzym Nowickim, Lucjanem Dombkiem i Edmundem Mikołajczakiem – podjął badania nad dziejami regionalnymi; m.in. historią obozu niemieckiego na Błoniach; tajnym nauczaniem w Inowrocławiu; historią Szarych Szeregów. Wszystkie te inicjatywy wieńczyły sesje popularnonaukowe i wydawnictwa. Do tych prac angażował młodzież.

Członek odnowionych struktur „S” w swoim miejscu pracy.

3. Rok przyznania Medalu – 2025 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal Komisji Edukacji Narodowej (2001)

294

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ŚLEDZIŃSKI Krzysztof Stanisław

5. Bibliografia Źródła: Relacja Krzysztofa Śledzińskiego.

Opracowania: Gonera W., Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” w inowrocławskiej oświacie, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2023, nr 2, s. 96–112, DOI 10.48261/ pis234206.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

295

ŚWIĄTEK Stanisław 1. Biogram Urodził się 18 listopada 1949 roku we wsi Głowienka (gmina Miejsce Piastowe). Syn Kazimierza i Kazimiery z domu Frydrych.

Stanisław Świątek ukończył prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie (magisterium ok. 1975 roku) i studia podyplomowe na Wydziale Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Następnie pracował jako dziennikarz „Nowości” w Toruniu (1975–1983; 1997–1998).

Zmarł 14 czerwca 2021 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się w kolumbarium na Centralnym Cmentarzu Komunalnym w Toruniu (sektor II-K, rząd 8, nr 48).

Autor powieści „Śmiej się dziadku” oraz zbioru esejów i opowiadań „W poszukiwaniu kapliczki”.

2. Opis działalności Brał udział w zdarzeniach Marca 1968 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim.

Działacz „S” od jesieni 1980 roku. Członek Toruńskiego Komitetu Obrony Więzionych za Przekonania (1981). Jeden z liderów toruńskiego Komitetu Porozumiewawczego Stowarzyszeń Naukowych i Twórczych.

Relacjonował – wraz ze Zbigniewem Juchniewiczem – drugą turę Krajowego Zjazdu „Solidarności” w Hali Olivia w Gdańsku we wrześniu 1981 roku.

Jako dziennikarz „Nowości” pisał reportaże o tematyce społecznej, zajmował się także publicystyką kulturalną i polityczną; sprzeciwiał się jakiejkolwiek formie cenzury.

296

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ŚWIĄTEK Stanisław Publikował także w innych pismach, m.in. „Polityce”, „Kulturze”, „Politechniku”. Był wielokrotnie nagradzany za swoje teksty. Wyrażał w nich poparcie dla „Solidarności”, krytykował informacje podawane w „Dzienniku Telewizyjnym” i „Trybunie Ludu” i w sposób złośliwy przedstawiał decyzję prokuratury o umorzeniu śledztwa w sprawie tzw. kryzysu bydgoskiego.

Inicjator nielegalnego druku artykułu z tzw. kryzysu bydgoskiego 1981 roku, który w ilości kilkuset egzemplarzy był następnie kolportowany na terenie Torunia (por. By 466/1).

Rozpracowywany przez Wydział III KW MO/WUSW w Toruniu w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Chorągiewka”, zarejestrowanej 19 maja 1981 roku (nr 7111) ze względu na działalność antysocjalistyczną w postaci kolportażu literatury bezdebitowej; sprawę zakończono w połowie czerwca 1985 roku z powodu emigracji S. Świątka.

Zatrzymany siłą w swoim mieszkaniu w nocy 13 grudnia 1981 roku, a następnie internowany w ośrodku odosobnienia w Potulicach (por. IPN By 97/120). W trakcie pobytu w Potulicach redagował, ręcznie przepisywał i kolportował wśród internowanych oraz odwiedzających ich bliskich pismo „Nowości Potulickie” (powstały 24 numery tego pisma). Zwolniony z internowania 9 lutego 1982 roku i tego samego dnia aresztowany.

Podczas widzenia z żoną (28 stycznia 1982 roku) S. Świątek próbował przekazać jej egzemplarze wspomnianej gazetki (ukryte w opakowaniach po paście do zębów), co zostało udaremnione przez służbę więzienną. W zawiadomieniu, jakie Zakład Karny w Potulicach przesłał (1 lutego 1982 roku) do Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Bydgoszczy zapisano, że internowany w tutejszym Ośrodku Odosobnienia Świątek Stanisław zajmował się redagowaniem gazety „Nowość”, w których wyszydzał, lżył i poniżał ustrój PRL i jego naczelne organy (tamże, k. 8). W odpowiedzi, prokuratura ta wydała 9 lutego 1982 roku (nr Pg Śl. II-37/82) postanowienie o wszczęciu śledztwa wszczętego w trybie doraźnym i tymczasowym aresztowaniu. W uzasadnieniu zapisano: Stanisław Świątek jest podejrzany o to, że w miesiącu styczniu 1982 roku w Potulicach gm.

Nakło woj. bydgoskie działając w celu rozpowszechniania fałszywych wiadomości mogących osłabić gotowość obronną PRL i wywołać niepokój publiczny lub rozruchy, sporządzał, przechowywał oraz kolportował gazetki odręcznie pisane, w których podawał nieprawdziwe informacje dot. naczelnych władz państwowych, organów państwowych oraz warunków pobytu internowanych (tamże, k. 5). Został osadzony w Zakładzie Karnym w Inowrocławiu (por. IPN By 233/93). Wyrokiem Sądu Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy z dnia 23 kwietnia 1982 roku (SoW 169/82) został uniewinniony i tego Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

297

ŚWIĄTEK Stanisław samego dnia zwolniony z więzienia. Sąd Najwyższy w Warszawie, w rewizji tego wyroku (18 listopada 1982 roku) nakazał ponowne rozpatrzenie sprawy. Wojskowa Prokuratura Garnizonowa w Bydgoszczy 7 lutego 1983 roku ponownie oskarżyła S. Świątka o sporządzanie i kolportowanie nielegalnego pisma i zakazanych treści i skierowała sprawę do Sądu Rejonowego w Bydgoszczy. Ten, wyrokiem z dnia 26 sierpnia 1983 roku – działając na mocy amnestii z lipca 1983 roku – umorzył postępowanie.

Otrzymał zastrzeżenie wyjazdu do tzw. krajów kapitalistycznych od połowy marca 1982 roku, które zostało anulowane 10 grudnia 1982 roku, po wydaniu zgody na wyjazd stały. W 1983 roku S. Świątek – wraz z żoną i synem – wyemigrował do Francji.

W Paryżu wydawał czasopismo dla emigracji „Le Piaf” („Wróbel”), współpracował z pismami „Kontakt”, „Libertas” i miesięcznikiem „Nouvelle Rive Gauche”.

Do Polski powrócił jesienią 1996 roku. Osiadł w Toruniu i ponownie zatrudnił się jako dziennikarz „Nowości”.

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2014) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych”

5. Bibliografia Źródła: IPN By 233/93, Akta osobowe tymczasowo aresztowanego dot. Stanisław Świątek, imię ojca: Kazimierz, ur. 18-11-1949 r. podejrzanego o przestępstwo z art. 48 ust. 1, 2 i 3 dekretu z dnia 12-12-1981 r. o stanie wojennym, tj. o to, że w styczniu 1982 r. w Potulicach rozpowszechniał fałszywe wiadomości mogące osłabić gotowość obronną PRL i wywołać niepokój publiczny i rozruchy, od 19-02-1982 r. przetrzymywany w Zakładzie Karnym w Inowrocławiu, zwolniony w dniu 23-04-1982 r.

IPN By 97/120, Akta osobowe internowanego dot. Stanisław Świątek, imię ojca: Kazimierz, ur. 18-11-1949 r., osadzonego pod zarzutem podrywania autorytetu urzędom i instytucjom państwowym.

Opracowania: Galij-Skarbińska S., Polak W., „Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi”. Obóz internowania w Potulicach 1981–1982, Gdańsk–Bydgoszcz 2015; wyd. 2, Gdańsk–Bydgoszcz 2021.

298

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ŚWIĄTEK Stanisław Hałagida I. (red.), „Trzynastego grudnia roku pamiętnego...” Internowani w stanie wojennym z powodów politycznych z województw bydgoskiego, elbląskiego, gdańskiego, słupskiego, toruńskiego i włocławskiego, Bydgoszcz–Gdańsk 2012.

Hasło: Stanisław Świątek, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog. bip.ipn. gov.pl/informacje/163757 [dostęp: 4.07.2024].

Hasło: Stanisław Świątek, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/cc4bb23c-fd9c-4b28-ad7f-8d2a7a92a62c [dostęp: 4.07.2024].

Nienartowicz M., Nie żyje red. Stanisław Świątek, były dziennikarz „Nowości”, „Nowości” 15.06.2021, https://nowosci.com.pl/nie-zyje-red-stanislaw-swiatek-byly-dziennikarz-nowosci/ar/c15-15663858 [dostęp: 4.07.2024].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

Polak W., Galij-Skarbińska S., „My i oni”. Internowani w obozie w Potulicach w okresie stanu wojennego i ich relacje ze strażnikami więziennymi oraz funkcjonariuszami Służby Bezpieczeństwa (1981–1982), [w:] M. Białkowski, Z. Biegański, T. Maresz, W. Polak (red.), Swojskość i obcość w regionie kujawsko-pomorskim, Toruń 2015, s. 193–210.

Szmak A., Stanisław Świątek (1949–2021). Dziennikarz, prozaik, działacz opozycji antykomunistycznej, „Rocznik Toruński” 2012, t. 48, s. 289–293.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

299

TALAŚKA (z d. Zwolińska) Regina Janina 1. Biogram Urodziła się 8 marca 1949 roku w Zawieprzycach (k. Lublina). Córka Jana Zwolińskiego i Heleny z domu Drzał.

Rodzice byli rolnikami, prowadzili rodzinne gospodarstwo rolne; w 1957 roku przyjechali do Papowa Toruńskiego, gdzie również prowadzili gospodarstwo rolne.

Regina Talaśka ukończyła zasadniczą szkołę chemiczną w Toruniu w zawodzie chemik-laborant (1966).

Następnie pracowała w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1966–2001), m.in. w zakładowym laboratorium chemicznym.

Obecnie (od 2001 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” (1980); członek Komisji Wydziałowej i Komisji Zakładowej (1981).

Działała w Radzie Pracowniczej toruńskiej „Elany”. Władza tuż przed stanem wojennym (stosowna ustawa została uchwalona 25 września 1981 roku) pozwoliła na tworzenie w dużych zakładach pracy samorządów pracowniczych. Ich działalność została zawieszona po wprowadzeniu stanu wojennego i ponownie aprobowana od połowy 1983 roku.

300

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

TALAŚKA (z d. Zwolińska) Regina Janina Zajmowała się kolportażem materiałów bezdebitowych („Toruński Informator Solidarności”, „Kontrę”, „Elanę”, też „Tygodnik Wojenny” i „Tygodnik Mazowsze”) w swojej jednostce pracy. Prowadziła także (1980–1981) biblioteczkę (mieściła się w szufladzie biurka) książek tzw. drugiego obiegu na swoim wydziale; po wprowadzeniu stanu wojennego zabrała część z nich do domu i tam ukryła.

Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuowała działalność opozycyjną, działając w konspiracji. Dla internowanych w Strzebielinku kolegów związkowców z „Elany” oraz ich rodzin zbierała potrzebne lekarstwa i inne produkty.

Współorganizowała bojkot wstępowania do nowo utworzonych w miejsce NSZZ „S” tzw. wrogich związków zawodowych (1984–1986). Pomimo nagonki dyrekcji, partii i działań agitacyjnych współpracowników SB przystąpiło do nich zaledwie kilka procent pracowników „Elany”.

Współpracowała z działającym przy parafii Wniebowzięcia NMP w Toruniu Diecezjalnym Ośrodkiem Charytatywno-Społecznym w Toruniu (1982–1983); działając w tej strukturze m.in. rozwoziła paczki dla rodzin internowanych.

Należała do Komitetu Organizacyjnego XX-lecia „Elany” (wraz z Gertrudą Przybylską, Barbarą Wojciechowską, Franciszkiem Baranowskim, Stefanem Czerniejewskim, Ryszardem Siewertem i Jerzym Wiśniewskim), obchodzonego w 1983 roku.

Dzięki zaangażowaniu jego członków – będących delegacją działającej w podziemiu zakładowej „S” – zorganizowano mszę św. jubileuszową w toruńskim kościele Chrystusa Króla; przewodniczył jej biskup Marian Przykucki; uczestniczyło w niej ok. 2 tysiące pracowników „Elany”. W jej trakcie była jedną z dziękujących biskupowi za tę celebrę.

Uczestniczyła także w Mszach za Ojczyznę odprawianych w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej w Toruniu.

Nie uczestniczyła w ulicznych manifestacjach środowisk opozycyjnych. Nie była zatrzymana ani aresztowana za prowadzoną działalność prowolnościową.

3. Rok przyznania Medalu – 2018 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2022) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2022)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

301

TALAŚKA (z d. Zwolińska) Regina Janina

5. Bibliografia Źródła: Relacja Reginy Talaśki.

Opracowania: Hasło: Regina Talaśka, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov. pl/persons/view/b8c4ed87-95ec-4874-afce-ba5795da3791 [dostęp: 4.09.2024].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

302

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

TOŁKANOWICZ Janusz Józef 1. Biogram Urodził się 27 sierpnia 1953 roku w Białogardzie. Syn Józefa i Anny z domu Jackiewicz.

Rodzice pochodzili z Wileńszczyzny.

Ojciec wywodził się z rodziny chłopskiej zamieszkałej we wsi Miakczyły (k. Dołhinowa, powiat Wilejka, dziś na Litwie); w czasie II wojny światowej przynależał (przybierając pseudonim Wajdelota) do I kompanii 4. Wileńskiej Brygady Armii Krajowej dowodzonej przez Janusza Lisowskiego, pseudonim Korsarz; brał udział w powstaniu wileńskim; inżynier rolnik. Nazwisko pochodzi – według rodzinnych przekazów – od nazwiska żołnierza armii napoleońskiej, który pozostał po walkach na Wileńszczyźnie. Rodzice często zmieniali miejsce zamieszkania. Matka pochodziła z rodziny chłopskiej; jej rodzice prowadzili gospodarstwo rolne we wsi Żary (powiat Wilejka); po wojnie była księgową.

Janusz Tołkanowicz ukończył Technikum Elektryczne w Białymstoku (matura w 1973 roku) oraz radiokomunikację morską na Wydziale Elektroniki Politechniki Gdańskiej (dyplom w 1978 roku).

Następnie pracował jako inżynier elektronik w serwisie urządzeń, w komórce badań karotażowych (od 1988 roku), kierownik pracowni pomiarów karotażowych (potem: Wydział Sprzętu Geofizycznego, od 1992 roku) w Geofizyce Toruń (1978–2018).

Obecnie (od 2018 roku) przebywa na emeryturze.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

303

TOŁKANOWICZ Janusz Józef

2. Opis działalności Studiował z Antonim Mężydłą i Stanisławem Śmiglem; nie angażując się w okresie studenckim w działalność opozycyjną. Znajomość ta odnowiła się w Toruniu jesienią 1980 roku.

Członek zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy, od jesieni 1980 roku.

Na prośbę S. Śmigla zabierał z Torunia matryce do drukowania i zawoził je do drukarni we Włocławku, gdzie drukowano wydawnictwa o treści opozycyjnej.

W okresie stanu wojennego nie prowadził działalności nielegalnej.

Uczestniczył w zdarzeniach 1 i 3 maja 1982 roku na Rynku Staromiejskim w Toruniu. Uczestnik Mszy za Ojczyznę w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej (1982–1985) oraz corocznych mszy okolicznościowych organizowanych 4 grudnia w kościele Chrystusa Króla przez „Geofizykę”.

Kolporter (1982–1985) wydawnictw bezdebitowych; przekazywał paczki z bezdebitami z punktu w centrum miasta do kilku punktów na osiedlu Rubinkowo II. Kolporter pisma „Geofon” na terenie swojego zakładu pracy; jego egzemplarze rozdawał swoim współpracownikom na swoim wydziale.

Wycofał się z działalności podziemnej w 1985 roku, po tzw. porwaniach toruńskich, w tym A. Mężydły (1984 rok) i próbach jego identyfikacji przez funkcjonariuszy SB. Członek Rady Pracowniczej z upoważnienia zakładowej „S” powstałej w 1986 roku (wraz z m.in. Ryszardem Płockim, Piotrem Borkiem).

Członek odrodzonych struktur zakładowej „S”; członek KZ „S” w „Geofizyce” (1989–1995). Nigdy nie był zatrzymany ani aresztowany za prowadzoną działalność opozycyjną. Nie był członkiem żadnej partii politycznej.

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) 5. Bibliografia Źródła: Relacja Janusza Tołkanowicza.

Opracowania: Kiełpiński J., Geofizyka Solidarna, Toruń 2010, s. 117–122.

304

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WĘCLEWSKI Edmund Stanisław 1. Biogram Urodził się 25 września 1949 roku w Inowrocławiu. Syn Stanisława i Bronisławy z domu Foremskiej.

Ojciec urodził się w Duisburgu (Niemcy), dokąd jego rodzice wyjechali w celach zarobkowych; rodzina powróciła do Polski w 1922 roku i osiadła w Strzelnie, a potem Inowrocławiu; pracował w Rejonowym Zarządzie Budynków Kolejowych w Inowrocławiu.

Matka pochodziła z Inowrocławia; do wybuchu II wojny światowej pracowała jako pielęgniarka w szpitalu miejskim w Inowrocławiu; po wojnie nie pracowała zawodowo, zajmowała się prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci.

Edmund Węclewski ukończył I Liceum Ogólnokształcące im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu (matura w 1967 roku).

Następnie odbył zasadniczą służbę wojskową w Choszcznie i Gryficach (1967– 1969); pracował jako maszynista typograficzny, offsetowy, technolog, główny technolog i szef produkcji w Zakładzie Wydawnictw Centralnego Związku Spółdzielni Rolniczych „Samopomoc Chłopska” Drukarnia w Inowrocławiu (po 1990 roku: Spółdzielnia Pracy „Drukarnia Kujawska”; 1971–1993); właściciel piekarni „Piekarnia.

Węclewski Edmund” (1993–2007); pracownik drukarni „Artpress” w Inowrocławiu (2007–2009).

Obecnie (od 2009 roku) przebywa na emeryturze.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

305

WĘCLEWSKI Edmund Stanisław

2. Opis działalności W 1980 roku był pracownikiem drukarni Zakładu Wydawnictw Centralnego Związku Spółdzielni Rolniczych „Samopomoc Chłopska” (Drukarnia Kujawska) w Inowrocławiu. We wrześniu tegoż roku należał do organizatorów strajku wymierzonego przeciwko dyrektorowi drukarni, w której był zatrudniony – Mieczysławowi Bubaczowi (byłemu sekretarzowi KM PZPR) z powodu niedotrzymania wcześniej potwierdzonych umów podwyżek wynagrodzeń. Członek Komitetu Strajkowego.

Współtworzył – wspólnie z Aleksandrem Jezierskim, Januszem Koniecznym, Piotrem Barawąsem, Wiesławem Andrzejewskim – zakładowe struktury NSZZ „S”. Członek Komisji Zakładowej „S” (przewodniczącym był J. Konieczny); skarbnik KZ „S” (1980–1981).

Z ramienia zakładowej „Solidarności” wszedł w skład MKZ w Inowrocławiu; uczestnik spotkania założycielskiego MKZ w Inowrocławiu (ul. Dworcowa, hala „Domgos”; październik 1980 roku); uczestnik dwóch kolejnych posiedzeń MKZ. Jeden z twórców regionalnej, branżowej struktury związkowej „S”. Uczestnik spotkania założycielskiego struktur „S” pracowników poligrafii w Szczecinie (październik 1980 roku). Twórca struktur regionalnych (pracownicy drukarni z Bydgoszczy, Torunia, Aleksandrowa, Inowrocławia). Przewodniczący Regionalnej Komisji Koordynacyjnej Pracowników Poligrafii NSZZ „S” w Inowrocławiu (siedziba w Drukarni Kujawskiej; zastępcą przewodniczącego był Włodzimierz Wejner z Aleksandrowa Kujawskiego; 1980–1981). Uczestnik krajowego I (31 stycznia – 2 lutego 1981 roku) i II nadzwyczajnego (2–6 grudnia 1981 roku) Zjazdu Krajowej Komisji Koordynacyjnej Pracowników Poligrafii NSZZ „S” w Szczecinie; członek KKK tej struktury branżowej. W trakcie I zjazdu podjęto decyzję o wydawaniu ogólnopolskiego dwutygodnika społeczno-zawodowego „Kwadrat”; autor kilku artykułów specjalistycznych opublikowanych na łamach tego pisma.

Brał udział w wydawaniu gazetki „Tygiel” (redaktorem był J. Konieczny; ukazywała się w okresie tzw. karnawału „S”; 1981); czuwał nad stroną techniczną.

Po wprowadzeniu stanu wojennego zaprzestał działalności związkowej.

Nie uczestniczył także w odrodzonych strukturach „S” w swoim zakładzie pracy i strukturach branżowych.

306

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WĘCLEWSKI Edmund Stanisław

3. Rok przyznania Medalu – 2025 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Relacja Edmunda Węclewskiego.

Opracowania: Gonera W., NSZZ „Solidarność” w Inowrocławiu (1980–1981), Inowrocław 2021, s. 97.

Informator KKK PP NSZZ „Solidarność” w Szczecinie, Szczecin 1981, s. 8.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

307

WIERNIEWSKI Józef Kazimierz 1. Biogram Urodził się 9 marca 1947 roku w Toruniu. Syn Józefa i Melanii z domu Zach.

Ojciec pochodził z Torunia; był stolarzem; pracował na toruńskim lotnisku. Matka pochodziła z rodziny prowadzącej gospodarstwo rolne we wsi Strucwoń (powiat chełmiński). Matka i dwaj bracia: Roman i Władysław byli więzieni w czasie II wojny światowej przez ok. 2 lata w toruńskiej Szmalcówce; następnie zostali zwolnieni.

Józef Wierniewski ukończył V Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1966 roku) oraz historię na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Następnie pracował w toruńskich szkołach: Szkole Podstawowej nr 14 (1968– 1974); nauczyciel i zastępca dyrektora w Szkole Podstawowej nr 7 (1974–1975); instruktor w Wojewódzkim Komitecie Stronnictwa Demokratycznego (1975–1976); zastępca dyrektora w Szkole Podstawowej nr 2 (1976–1982); nauczyciel w Szkole Podstawowej nr 2 (1982–1990); przewodniczący sekcji regionalnej pracowników oświaty Regionu Toruńskiego NSZZ „S” (1990–1992); dyrektor V Liceum Ogólnokształcącego w Toruniu (1992–2012).

Od 2012 roku przebywał na emeryturze. Zmarł 8 sierpnia 2025 roku w Toruniu.

Jego grób znajduje się na cmentarzu św. Jerzego.

2. Opis działalności Rozprowadzał po domach ulotki i wydawnictwa bezdebitowe wśród zaufanych ludzi (1980–1981).

308

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WIERNIEWSKI Józef Kazimierz Współtwórca szkolnej struktury „S” w Szkole Podstawowej nr 2, jesienią 1980 roku.

Delegat na I WZD „S” Regionu Toruńskiego, które współprowadził.

Po wprowadzeniu stanu wojennego nie zaniechał prowadzonej działalności.

W roku 1982 był inicjatorem i realizatorem – wraz z Bernardem Witkowskim (UMK) – pomysłu składania w symbolicznych miejscach Torunia przy okazji święta Wszystkich Świętych wieńców i szarf upamiętniających ofiary stanu wojennego (uczczenie ludzi zasłużonych, składane na głównej alei cmentarza przy ul. Gałczyńskiego). 1 listopada 1982 roku – wraz z Bernardem Witkowskim i doc. Andrzejem Bielskim – umieścił pod krzyżem na cmentarzu przy ul. Wybickiego wieniec z szarfą z napisem: Ofiarom przemocy „Solidarność”. 1 listopada 1983 roku – wraz z Bernardem Witkowskim – umieścił pod krzyżem na cmentarzu św. Jerzego biało-czerwoną szarfę z napisem: Poległym „Solidarność” oraz kartkę z napisem: 1945, 56, 68, 70, 76, 81 Jesteśmy. Wasza śmierć nami się stała – oto jest siła! Niniejsza akcja była powtarzana aż do 1985 roku.

Udostępniał swoje zabudowania mieszkalne (piwnica domu przy ul. Młodzieżowej) na potrzeby druku podziemnego wydawnictwa „Kwadrat”. W tym miejscu znajdowała się podziemna drukarnia, w której drukowano książki, pisma „Toruński Informator Solidarności”, ulotki. Wierniewski także pomagał w druku oraz kolportażu gotowych materiałów bezdebitowych.

Współorganizował sieci kolportażu ulotek w środowisku toruńskich nauczycieli. przewoził publikacje bezdebitowe także do Strzelna.

Uczestniczył w manifestacjach środowisk opozycjach w dniach 1 i 3 maja 1982 roku w Toruniu. Regularnie uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych u jezuitów oraz kościołach parafialnych Matki Boskiej Zwycięskiej i św. Józefa.

W 1988 roku był jednym z twórców sekcji miejskiej i regionalnej pracowników oświaty NSZZ „Solidarność”.

Radny Miasta Torunia (2019–2024).

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2016) • Złoty Krzyż Zasługi

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

309

WIERNIEWSKI Józef Kazimierz

5. Bibliografia Źródła: Relacja Józefa Wierniewskiego.

Opracowania: Biogram: Józef Wierniewski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/118a96d3-0f46-4cd6-a8a4-b396b3ecd2da [dostęp: 8.07.2024].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

310

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WIŚNIEWSKI Aleksander Marian 1. Biogram Urodził się 1 listopada 1942 roku w Bydgoszczy. Syn Aleksandra i Ireny z domu Rajewskiej.

Ojciec był kierownikiem ekspedycji w PKP w Jabłonowie Pomorskim; matka nie pracowała zawodowo, zajmowała się prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci.

Aleksander Wiśniewski ukończył szkołę zawodową przy ulicy Grodzkiej w Bydgoszczy (1960); odbył zasadniczą służbę wojskową (1962–1964); pracował w Polskich Kolejach Państwowych (1960–2000), w służbie zaopatrzenia.

Obecnie (od 2000 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” od 19 września 1980 roku; pełnił rozmaite funkcje związkowe, od stanowiska przewodniczącego Koła w Magazynie Filialnym Bydgoszcz-Wschód (1980) do wiceprzewodniczącego Okręgowej Sekcji Kolejarzy NSZZ „S” w Gdańsku (1995–2000).

Uczestnik wielu manifestacji opozycji w Bydgoszczy i Gdańsku. Obserwator wydarzeń Marca 1981 roku w Bydgoszczy, które dały początek tzw. kryzysowi bydgoskiemu. O jego udziale w tych zdarzeniach zaświadcza Jan Rulewski: W czasie bydgoskiego marca „Solidarność” odniosła pierwszy sukces walcząc z komunistyczną propagandą, ponieważ uprzedziła własną informacją potężny partyjny koncern medialny będący wówczas wydawcą niemal całej komunistycznej prasy. My byliśmy pierwsi, m.in. dzięki kolejarzom.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

311

WIŚNIEWSKI Aleksander Marian Kolega Aleksander Wiśniewski, obecnie redaktor Wolnej Drogi, z siedziby bydgoskiej Solidarności w nocy wyciągnął świeżo wydrukowane plakaty ze zdjęciami i pobiegł na dworzec, a dzięki kolejarzom trzy godziny później rozklejano je już na murach w Szczecinie.

A w tym czasie szef koncernu prasowego tow. Olszowski dopiero przekładał się na drugi bok (cyt. za: Wspomnienia z bydgoskiego marca, „Wolna droga” 14.03.2025, s. 5). Aleksander Wiśniewski doprecyzowuje: Był świt [20 marca 1981 roku]. Mówili mi, że mam uważać, bo SB obstawiło cały teren. Szedłem sam, bo uważałem, że dwie osoby czy grupa będzie bardziej podejrzana. Szedłem pieszo, z duszą na ramieniu, nie rozglądałem się na boki. Na dworcu poczekałem na odpowiednie pociągi i dałem zdjęcia przypadkowym maszynistom. Wszyscy byli chętni do współpracy, każdy wspierał „Solidarność”, nawet jeśli nie był jej członkiem. Później rozmawiałem z kolegami, jako, że kolejowa łączność działała bez przerw i stąd wiem, że już po południu zostały rozplakatowane we Wrocławiu, Poznaniu i w Gdańsku (tamże).

W okresie obowiązywania w Polsce stanu wojennego nie zaprzestał działalności opozycyjnej. Uczestnik spotkań (prowadził dwa z nich) Duszpasterstwa Ludzi Pracy w bydgoskiej parafii św. Józefa (od 1983 roku).

Członek Bydgoskiej Podziemnej Komisji Zakładowej NSZZ „S” (1985–1989).

W tym okresie jego mieszkanie było miejscem nielegalnych cyklicznych spotkań, w których poza nim uczestniczyli m.in.: Jan Rulewski, Jan Perejczuk, Bolesław Magierowski, Henryk Tokarz.

Członek Klubu Inteligencji Katolickiej w Bydgoszczy (1985–1987).

Członek redakcji pisma podziemnego „Być sobą” (1986–1989); zaopatrywał w duże ilości papieru i sprzęt techniczny do drukowania tego pisma; autor tekstów piszący pod pseudonimem „Lewi” i „Levi”.

Kolporter bezdebitowej prasy, ulotek i innych wydawnictw na terenie Bydgoszczy, kolejowych zakładów pracy w Bydgoszczy i Laskowicach Pomorskich. Przewoził i rozprowadzał nielegalną prasę w Gdańsku, najczęściej podczas obchodów rocznic Grudnia 1970 i podczas Pielgrzymek Ludzi Pracy w Częstochowie.

Pozyskiwał fundusze dla potrzeb działalności opozycyjnej i wsparcia dla osób prześladowanych przez władze i ich rodzin poprzez sprzedaż w czasie manifestacji patriotycznych znaczków, kartek i innych przedmiotów wydawanych w podziemiu oraz zbierał dobrowolne składki na te cele pośród działaczy opozycyjnych (1985–1988); środki te przechowywał w swoim mieszkaniu.

Kontrolowany w ramach kwestionariusza ewidencyjnego dotyczącego wrogiej polit. działalności na bazie b. „Solidarności” (sprawę zakończono w 1989 roku z powodu legalizacji związku NSZZ „Solidarność”; akta zniszczono w styczniu 1990 roku).

312

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WIŚNIEWSKI Aleksander Marian Przewodniczący wojewódzkiego, bydgoskiego Komitetu Wyborczego do wyborów parlamentarnych z ramienia Zarządu Regionu Bydgoskiego NSZZ „S” (1989).

Po 1989 roku angażował się w odbudowanie kolejowych struktur NSZZ „S”.

Od roku 1990 jako dziennikarz redaktor nieprzerwanie publikuje w dwutygodniku „Wolna Droga”, piśmie Sekcji Krajowej Kolejarzy NSZZ „Solidarność”.

Obecnie należy do: Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich (od 1966 roku); Stowarzyszenia Represjonowanych w PRL „Przymierze” (od 1997 roku); Stowarzyszenia „Idee Solidarności 1980–1989”.

3. Rok przyznania Medalu – 2024 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Medal „Pro Patria” (2018) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2018) • Krzyż Wolności i Solidarności (2018) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Aleksandra Wiśniewskiego.

Wspomnienia z bydgoskiego marca, „Wolna droga” 14.03.2025, s. 4–8.

Opracowania: Hasło: Aleksander Marian Wiśniewski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/57348 [dostęp: 4.06.2023].

Hasło: Aleksander Marian Wiśniewski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/bcb45c0a-2f0e-48b3-8a96-8e530679e43d [dostęp: 4.02.2025].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

313

WLADIKOW Marinko 1. Biogram Urodził się 17 maja 1935 roku w Warnie (Bułgaria). Syn Borysa Wladikow i Marinki z domu Szapkadżijew.

Według

rodzinnych

przekazów:

dziadek (ze strony ojca) Iwan przybył z Bułgarii przez Serbię do Polski, gdzie nauczył się języka polskiego; następnie powrócił do Serbii, gdzie wstąpił do wojsk bułgarskich, do oddziału Filipa Totyu (działacz ruchu narodowowyzwoleńczego; jeden z dowódców Drugiego Legionu Bułgarskiego); brał udział we wszystkich bitwach i walkach, jakie toczył ten oddział; zwolennik Stefana Stambołowa (poślubił jego siostrzenicę); po odsunięciu go od władzy uciekł do Macedonii, gdzie został pojmany przez Turków i osadzony w więzieniu Ruse; ocalony przed karą śmierci przez Polaka – naczelnika więzienia w przeddzień egzekucji; przedostał się przez Dunajec do Rumunii, do Braiły, a następnie do Ploeszti; walczył pod Szipką; za odwagę na polu walki odznaczony rosyjskim krzyżem św. Jerzego; po wyzwoleniu pracował w budownictwie, brał udział w budowie m.in. mostu na rzece Kamcziji.

Marinko Wladikow ukończył studia wyższe (specjalizacja: włókna sztuczne i syntetyczne) na Wydziale Chemii Politechniki Szczecińskiej (magisterium w 1963 roku).

Następnie pracował w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (kierownik Wydziału Torlen III).

Zmarł 16 listopada 2010 roku w Grudziądzu. Jego grób znajduje się na cmentarzu komunalnym w Grudziądzu (sektor V-3, rząd 10, nr 04).

314

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WLADIKOW Marinko

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy od jesieni 1980 roku.

Po wprowadzeniu stanu wojennego rozpoczął działalność opozycyjną, współpracując z działaczami toruńskiego podziemia, m.in. Krzysztofem Dekowskim.

Przekazał działaczom zakładowej „S” do użytku konspiracyjnego pomieszczenie znajdujące się w skrytej części wydziału, w którym pracował.

Ochronił wielu działaczy „S” przed szykanami i zwolnieniami z pracy z powodu ich zaangażowania prodemokratycznego (m.in. wysyłał ostrzeżenia do domu osoby będącej w zainteresowaniu operacyjnym funkcjonariuszy SB). Uchronił np. Zdzisława Wilka przed internowaniem wysyłając go do pracy na roczną delegację do „zaprzyjaźnionej” firmy w Guben (NRD).

Kandydował w wyborach samorządowych 2006 roku (bezskutecznie) do Rady Miasta Grudziądza.

Członek zarządu stowarzyszenia „Grudziądzkie Centrum Przedsiębiorczości” (po 2010 roku).

3. Rok przyznania Medalu – 2019 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Korespondencja z córką Moniką Bubnowską.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

315

WNUKOWSKI Wiesław 1. Biogram Urodził się 22 stycznia 1953 roku we wsi Choceń (powiat włocławski). Syn Czesława i Ireny z domu Pantuchowicz.

Ojciec pochodził z Chocenia; pracował w Zakładach Mięsnych w Czerniewicach i Zakładach Roszarniczych w Choceniu. Matka pochodziła z Janowa; pracowała zawodowo w Zakładach Roszarniczych w Choceniu i zajmowała się prowadzeniem domu oraz wychowaniem dzieci.

Wiesław Wnukowski ukończył I Liceum Ogólnokształcącego im. Ziemi Kujawskiej we Włocławku (w 1978 roku).

Pracował w Przedsiębiorstwie Państwowej Komunikacji Samochodowej we Włocławku (1968–2013); przebywał na rencie zdrowotnej (od 2013 roku).

Obecnie (od 2018 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Założyciel zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy od września1980 roku.

Wybrany zastępcą przewodniczącego KZ „S” (1980). Delegowany – wraz z Jerzym Pawłowskim i Bolesławem Wolskim – z własnego zakładu pracy do tworzenia struktur MKZ (1981). Delegat na I WZD „S” Regionu Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej (1981).

Uczestniczył w akcji umieszczania na plandekach samochodów ciężarowych napisów (malowane z szablonów): żądamy rejestracji NSZZ „S” (październik 1980 roku).

Uczestniczył w tzw. marszu głodowym, który działacze lokalnej „S” zorganizowali 3 sierpnia 1981 roku przed Urzędem Wojewódzkim we Włocławku jako sprzeciw wobec sytuacji żywnościowej w kraju. Jego uczestnicy przeszli z placu Wolności, poprzez

316

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WNUKOWSKI Wiesław ulicę 3 Maja, Cyganki do placu Kopernika. Była to największa w tym mieście manifestacja uliczna, w której uczestniczyło ok. 3–5 tysięcy osób. W jej trakcie żądano poprawy zaopatrzenia, usprawnienia handlu, walki ze spekulacją cen oraz równych praw zrzeszania się dla rolników indywidualnych.

Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuował działalność opozycyjną.

Zatrzymany 13 grudnia 1981 roku (ok. godziny 6) we własnym mieszkaniu, następnie internowany w ośrodku odosobnienia Włocławku-Mielęcinie. Prowadził protest głodowy od 22 marca do 3 kwietnia 1982 roku. Zwolniony 29 kwietnia 1982 roku (por. IPN By 88/173).

Inwigilowany (1982–1984) przez Służbę Bezpieczeństwa. Zarejestrowany 24 maja 1982 roku przez Wydział II KW MO we Włocławku jako figurant KE kryptonim „Lider”, m.in. w związku z podejrzeniem o „antysocjalistyczną działalność” prowadzoną po zwolnieniu z internowania. 17 grudnia 1983 roku sprawę przejął Wydział V WUSW we Włocławku. Kontrolę zakończono 1 sierpnia 1984 roku z powodu „zaprzestania wrogiej działalności”.

Brał udział w akcjach ulotkowych na terenie swojego zakładu pracy.

Internowany w Wojskowym Obozie Internowania w Trzebiatowie. Był to jeden z 13 obozów internowania na terenie kraju, w których w pierwszych dniach listopada 1982 roku powołano rezerwistów – oficjalnie – do odbycia trzymiesięcznego szkolenia dla podoficerów i szeregowych rezerwy, faktycznie zaś w celu izolacji osób uznanych przez władze za „szczególnie niebezpieczne” w czasie wprowadzania ustawy o związkach zawodowych, delegalizującej „S”. W Trzebiatowie zostali oni rozlokowani na terenie 36. Łużyckiego Pułku Zmechanizowanego (JW. 3126). Wiesław Wnukowski przybył na miejsce odbycia „ćwiczeń” w Trzebiatowie 5 listopada 1982 roku; powrócił do domu 2 lutego 1983 roku.

Swój pobyt w WOI w Trzebiatowie wspomina następująco inny osadzony w nim mieszaniec Chełmna, Jerzy Kozicki: Budynek był patrolowany przez patrole wyposażone w ostrą amunicję z bronią, którą można było użyć (jak nas poinformowano) w stosunku do osób usiłujących dokonać ucieczki. Budynki były niedogrzane, ograniczenie wody, brak właściwej opieki medycznej, ciągłe pogróżki, psychiczny terror, kopanie i zakopywanie dołów w zamarzniętej ziemi (wykańczające fizycznie), to obraz codzienności. W chwili przyjazdu do Trzebiatowa dworzec kolejowy był otoczony żołnierzami z bronią. Odebrano nam dokumenty (dowód osobisty i książeczkę wojskową). Zostałem bez tożsamości – człowiek „nikt”. Podczas apelu poinformowano nas o obowiązujących formach zachowania oraz o tym, że – tu cytat – „nauczymy was rozumu i zrobimy z wami porządek”. Nigdy nie dostaliśmy broni do ręki. Nigdy też nie docierała do mnie żadna korespondencja i nie było żadnej Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

317

WNUKOWSKI Wiesław łączności z rodziną. Z Trzebiatowa wywieziono nas do Kołobrzegu (odkrytymi samochodami, w wichurę i minusową temperaturę). Tam oddano mi na dworcu dokumenty i wprowadzony zostałem do pociągu w kierunku Bydgoszczy przez osoby cywilne i mundurowe (jechali ze mną jak „aniołowie stróżowie”) (kopia dokumentu w posiadaniu autora).

Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych w katedrze i kościele św. Józefa we Włocławku (po 1982 roku); uczestniczył w Dniach Kultury Chrześcijańskiej (po 1984 roku).

Od 1989 roku po reaktywowaniu NSZZ „Solidarność” wiceprzewodniczący KZ „S”, członek Zarządu Regionu Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej NSZZ „Solidarność” (1992–2005); członek Zarządu Regionu Toruńsko-Włocławskiego NSZZ „Solidarność” (2006–2010).

Jeden z założycieli i członków włocławskiego Stowarzyszenia Osób Represjonowanych w Stanie Wojennym (od 1998 roku; dziś nieistniejące).

Pomysłodawca tablicy pamiątkowej poświęconej działaczom NSZZ „Solidarność” i organizacji niepodległościowych, którzy za walkę o wolną i niepodległą Polskę byli internowani i więzieni w Zakładzie Karnym w Mielęcinie, w latach 1981–1982, która zawisła 13 grudnia 2003 roku na murach tego więzienia.

Do dziś pozostaje aktywnym uczestnikiem życia społecznego, organizując od 2016 roku uroczystości rocznicowe wprowadzenia stanu wojennego w Polsce, które odbywają się w Zakładzie Karnym we Włocławku.

3. Rok przyznania Medalu – 2009 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Brązowy Krzyż Zasługi (1996) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Złoty Krzyż Zasługi (2003) • Krzyż Wolności i Solidarności (2014) • Odznaka Honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2022)

318

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WNUKOWSKI Wiesław

5. Bibliografia Źródła: Relacja Wiesława Wnukowskiego.

Opracowania: Biogram: Wiesław Wnukowski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/c4c01fb7-4994-4285-ab12-438b1e8445f1[dostęp: 21.07.2024].

Brzeziński P., Filip K., Hałagida I., Kazański A., Maniewska K., Nawrocki K., Osiński K., Wojtowicz P., „Trzynastego grudnia roku pamiętnego…” Internowania w stanie wojennym z powodów politycznych z województw bydgoskiego, elbląskiego, gdańskiego, słupskiego, toruńskiego i włocławskiego, Bydgoszcz–Gdańsk 2011.

Hasło: Wiesław Wnukowski, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip. ipn.gov.pl/informacje/46481 [dostęp 21.07.2024].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

319

WOJCIECHOWSKA Barbara Franciszka 1. Biogram Urodziła się 3 stycznia 1947 roku w Toruniu. Córka Czesława i Wandy z domu Grzemskiej.

Ojciec ukończył konserwatorium muzyczne w Bydgoszczy; był żołnierzem Wojska Polskiego od osiągnięcia pełnoletności; w relacji rodzinnej: w czasie II wojny światowej przeszedł szkolenie wojskowe i spadochronowe w Wielkiej Brytanii; po wojnie był muzykiem, grał w filharmonii bydgoskiej, teatrze w Toruniu i hotelu „Pod Orłem” w Toruniu. Matka ukończyła szkołę handlową; nie pracowała zawodowo, zajmowała się prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci.

Barbara Wojciechowska ukończyła Technikum Chemiczne w Toruniu (matura w 1967 roku).

Następnie pracowała w laboratorium włókienniczym na wydziale Torlen I i Torlen II w Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1967–2002).

Obecnie (od 2002 roku) na emeryturze. Żona (ślub w 1970 roku) Wojciecha Wojciechowskiego, działacza opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Członek „S” zakładowej w swoim miejscu pracy od jesieni 1980 roku.

320

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WOJCIECHOWSKA Barbara Franciszka Po wprowadzeniu stanu wojennego kontynuowała działalność opozycyjną. Na początku 1982 roku zaangażowała się w działalność Rejonowego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności, Zwolnionym z Pracy i ich Rodzinom w Toruniu, który rozpoczął swoją działalność po wprowadzeniu stanu wojennego, formalnie zaś został powołany 1 lutego 1982 roku przez ordynariusza Diecezji Chełmińskiej biskupa Mariana Przykuckiego (jego kościelnym asystentem został wyznaczony ówczesny proboszcz parafii Wniebowzięcia NMP – ks. Józef Nowakowski, jego pracami realnie kierowała zaś Gertruda Przybylska). Był to jeden z najaktywniejszych punktów działalności opozycyjnej w mieście i regionie. Jego działacze oferowali i koordynowali pomoc materialną, finansową, duszpasterską i prawną osobom represjonowanym i ich rodzinom. Był także miejscem spotkań działaczy opozycyjnych z Torunia i regionu, w czasie których kolportowano również wydawnictwa bezdebitowe. Działając w tej strukturze m.in. zanosiła żywność i bibuły ukrywającym się przed aresztowaniem na terenie Torunia działaczom „S”.

Kolportowała wydawnictwa bezdebitowe na terenie swojego zakładu pracy (1981–1986).

Zbierała comiesięczne składki wśród działaczy „S” w swoim zakładzie pracy (1981–1983), które następnie przekazywała Gertrudzie Przybylskiej jako wsparcie osób represjonowanych i ich rodzin. Zbierała podpisy pod listami i apelami protestacyjnymi wobec działań władz, m.in. domagającymi się uwolnienia więźniów politycznych, zniesienia stanu wojennego.

Podczas procesów politycznych sporządzała notatki i sprawozdania dla toruńskiego Tajnego Prezydium „S” oraz podziemnych redakcji.

Wraz z mężem udostępniała swoje mieszkanie (Rubinkowo I) na konspiracyjne spotkania działaczy „S” (1985–1989).

Uczestniczyła w demonstracjach i protestach ulicznych organizowanych przez środowiska opozycyjne, m.in. 1 i 3 maja 1982 roku na Bulwarze Filadelfijskim i Starym Rynku w Toruniu. Regularnie uczestniczyła także w Mszach za Ojczyznę odprawianych w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej i Chrystusa Króla.

Nie została zatrzymana ani aresztowana za swoją działalność opozycyjną.

W trakcie tzw. wyborów kontraktowych 1989 roku prowadziła na zlecenie środowisk opozycyjnych obserwację lokalu wyborczego, sprawdzając w ten sposób uczciwość ich przeprowadzenia.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

321

WOJCIECHOWSKA Barbara Franciszka

3. Rok przyznania Medalu – 2012 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2020) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2021)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Barbary Wojciechowskiej.

Opracowania: Hasło: Barbara Wojciechowska, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/714d72e5-56df-4eba-b36c-48ce7d3b0a71 [dostęp: 4.05.2023].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

322

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WOJCIECHOWSKI Wojciech 1. Biogram Urodził się 16 czerwca 1947 roku w Oleśnicy. Syn Józefa i Krystyny z domu Kalińskiej.

Ojciec był z zawodu handlowcem; w czasie II wojny światowej – według relacji rodzinnych – był działaczem Armii Krajowej, a jego ojciec Stefan Wojciechowski, za prowadzoną działalność konspiracyjną, trafił do obozu w Majdanku jako więzień o numerze 1669. Matka pracowała jako księgowa w „Foto-Optyce” w Bydgoszczy.

Wojciech Wojciechowski ukończył Technikum Chemiczne w Toruniu (matura w 1967 roku) oraz chemię na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1979 roku).

Następnie odbył zasadniczą służbę wojskową; pracował w Zakładach Chemicznych „Zachem” w Bydgoszczy (1969–1971); Zakładach Włókien Chemicznych „Elana” w Toruniu (1971–1972); Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Elektronicznych Układów Specjalizowanych „Mera” w Toruniu (1972–1992); Pomorskich Zakładach Wytwórczych Aparatury Niskiego Napięcia „Ema-Apator” w Toruniu (1992–2008).

Od 2008 roku przebywał na emeryturze.

Zmarł 6 listopada 2010 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się na Cmentarzu Najświętszej Marii Panny przy ul. Wybickiego w Toruniu.

Mąż (ślub w 1970 roku) Barbary Franciszki Wojciechowskiej, działaczki opozycji demokratycznej w Toruniu.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

323

WOJCIECHOWSKI Wojciech

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy od jesieni 1980 roku.

Po wprowadzeniu stanu wojennego rozpoczął działalność opozycyjną.

Kolportował na terenie zakładu pracy wydawnictwa bezdebitowe, m.in. „Toruński Informator Solidarności”, „Kontra”, „Elana”, „Geofon”, „Grześ”, „Iskra”, „Informator Bydgoski”, „Tygodnik Mazowsze”, „Tygodnik Wojenny”.

Zbierał comiesięczne składki wśród działaczy „S” w swoim zakładzie pracy, które następnie przekazywał zarządowi podziemnej toruńskiej „S” jako wsparcie osób represjonowanych i ich rodzin.

Wraz z żoną udostępniał swoje mieszkanie (Rubinkowo I) na konspiracyjne spotkania działaczy „S” (1985–1989).

Uczestniczył w demonstracjach i protestach ulicznych organizowanych przez środowiska opozycyjne, m.in. 1 i 3 maja 1982 roku na Bulwarze Filadelfijskim i Starym Rynku w Toruniu. Regularnie uczestniczył także w Mszach za Ojczyznę odprawianych w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej i Chrystusa Króla.

Nie został zatrzymany ani aresztowany za swoją działalność opozycyjną.

W trakcie tzw. wyborów kontraktowych 1989 roku prowadził na zlecenie środowisk opozycyjnych obserwację lokalu wyborczego, sprawdzając w ten sposób uczciwość ich przeprowadzenia.

3. Rok przyznania Medalu – 2018 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2020)

5. Bibliografia Źródła: Relacja żony Barbary Wojciechowskiej.

Opracowania: Hasło: Wojciech Wojciechowski, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/74861ac9-6ddf-41d0-bde1-59a061283a14 [dostęp: 4.04.2023].

324

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WOLSKI Tomasz 1. Biogram Urodził się 20 sierpnia 1969 roku w Toruniu. Syn Władysława i Danuty z domu Gabryelczyk.

Dziadek (ze strony matki) wywodził się z rodziny reemigrantów z USA, która powróciła do odrodzonej Polski; został zamordowany w pierwszych dniach wojny bez sądu przez niemieckich sąsiadów, członków Selbstschutz. Babcia (jego żona) znalazła oparcie w rodzinie braci swego męża, prowadząc gospodarstwo pod Lipnem.

Dziadek (ze strony ojca) posiadał poglądy lewicowe; wyjechał z Torunia do Hiszpanii, gdzie walczył w wojnie domowej po stronie Republiki; w 1941 roku przewieziony do Stutthofu, gdzie zginął w 1942 roku, w czasie próby ucieczki. Babcia (jego żona) była pracownikiem fizycznym.

Rodzice byli półsierotami; nigdy nie poznali swoich ojców.

Tomasz Wolski ukończył V Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1988 roku), Policealne Studium Budowlane (1988–1989) oraz socjologię na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1995 roku).

Po rocznym pobycie u rodziny w Kanadzie, w latach 1996–2011 pracował w firmach z branży handlu stalą, mieszkając w Gdańsku, Wrocławiu, na Śląsku, w Krakowie i Toruniu. Obecnie (od 2011 roku) prowadzi prywatną działalność gospodarczą.

2. Opis działalności Od VI klasy szkoły podstawowej uczestnik, a potem animator Ruchu „Światło-Życie”. Jako uczeń V Liceum Ogólnokształcącego w Toruniu uczestniczył w odmawiaZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

325

WOLSKI Tomasz niu modlitwy Anioł Pański w swojej szkole, organizowanej w czasie długiej przerwy międzylekcyjnej.

Pierwsze wydawnictwa bezdebitowe otrzymywał od Artura Wiśniewskiego (kolegi z podwórka i parafii).

Działacz, a od marca 1989 roku szef Struktur Młodzieżowych Konfederacji Polski Niepodległej w Toruniu; pierwszą przysięgę złożył przed Romanem Lewandowskim; uczestnik wiecu KPN (11 listopada 1987 roku) po mszy św. powołującej tę strukturę w Toruniu; współorganizował i uczestniczył w wielu akcjach organizowanych przez tę strukturę opozycyjną, takich jak: wiece, malowanie haseł, wieszanie plakatów; należał także do jej grup ulotkowych.

Członek redakcji (wraz z Piotrem Mikołajczykiem, Romanem Lewandowskim, Dariuszem Wojtowiczem, Zbigniewem Stefanowskim, Krzysztofem Żurawskim, Dorotą Olpeter, Marleną Stachewicz, Grzegorzem Weręgowskim) pisma sygnowanego przez Niezależne Struktury Młodzieżowe KPN w Toruniu „Victoria” (1987–1989); wydano od listopada 1987 do czerwca 1989 roku pięć numerów tego pisma.

Uczestnik akcji zarobkowych młodzieżówki KPN w Toruniu polegających na tzw. składaniu książek, czyli gięciu dużych, zadrukowanych arkuszy papieru do pożądanego formatu (dzięki nawiązaniu współpracy z toruńskim podziemnym wydawnictwem „Kwadrat”).

Uczestnik w lutym 1989 roku III Kongresu KPN w Warszawie rozbitego przez SB. Zaangażowany w czasie wyborów kontraktowych w 1989 roku w akcje plakatowe w Toruniu po stronie Komitetu Obywatelskiego, ale także w Grudziądzu po stronie KPN-u gdzie bezskutecznie startował Krzysztof Król.

Na przełomie lipca i sierpnia 1989 roku uczestnik kursu instruktorsko-medycznego Związku Strzeleckiego; uczestnik Marszu Szlakiem Pierwszej Kompanii Kadrowej.

Od 2015 roku współpracownik Ruchu Kontroli Wyborów w Toruniu.

3. Rok przyznania Medalu – 2024 4. Bibliografia Źródła: Korespondencja z Tomaszem Wolskim.

Opracowania: Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

326

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WOLSKI Tomasz Polak W., Konfederacja Polski Niepodległej w Toruniu i w Bydgoszczy do końca 1989 r., [w:] M. Wenkler (red.), Konfederacja Polski Niepodległej na drodze do wolności, Kraków 2011.

Polak W., Niezależne działania młodzieży szkolnej województwa toruńskiego w okresie stanu wojennego i w latach następnych (13 XII 1981–4 VI 1989), [w:] R. Sudziński (red.), Niezależny ruch młodzieżowy w Polsce po drugiej wojnie światowej. Zbiór studiów, Toruń 2005.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

327

WOŁOSZYN Władysław 1. Biogram Urodził się 22 maja 1929 roku we wsi Huta Lubycka (powiat tomaszowski). Syn Karola i Anieli z domu Ważnej.

Rodzice prowadzili gospodarstwo rolne; trzech ich synów (spośród siedmiorga dzieci) wybrało drogę kapłańską w Towarzystwie Jezusowym. Rodzina Wołoszynów została w lutym 1940 roku wywieziona na Syberię i osadzona w obwodzie irkuckim, skąd powróciła we wrześniu 1946 roku.

Władysław

Wołoszyn

ukończył

w kolejnych latach (1946–1948) szóstą i siódmą klasę szkoły podstawowej w Bełżcu oraz pierwszą i drugą gimnazjum w Tomaszowie Lubelskim.

Członek Towarzystwa Jezusowego: nowicjat rozpoczął 30 sierpnia 1948 roku w Kaliszu; pierwsze śluby zakonne złożył 31 sierpnia 1950 roku w Starej Wsi (województwo podkarpackie); studia filozoficzne w Krakowie (1952–1955); praktyka pastoralna w Kaliszu (1955–1956); studia teologiczne na Wydziale Teologicznym Towarzystwa Jezusowego Bobolanum w Warszawie (1956–1960); święcenia kapłańskie (z rąk biskupa pomocniczego archidiecezji warszawskiej Jerzego Modzelewskiego) przyjął w dniu 29 czerwca 1959 roku. Następnie pracował jako duszpasterz w parafii św.

Andrzeja Boboli w Warszawie (1960–1961); odbył Trzecią Probację w Czechowicach-Dziedzicach (1961–1962); duszpasterz w Bydgoszczy; (1962–1963); duszpasterz (1963–1988) i superior (1984–1989) w Toruniu; duszpasterz w Poznaniu (1988– 2009), a następnie w parafii pw. św. Andrzeja Boboli w Bydgoszczy (2009–2018).

W lutym 2018 roku został skierowany do infirmerii Kolegium Księży Jezuitów w Gdyni.

328

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WOŁOSZYN Władysław Zmarł 29 listopada 2021 roku w Kolegium Jezuitów w Gdyni. Został pochowany w grobowcu jezuitów na cmentarzu św. Jerzego w Toruniu.

2. Opis działalności W latach 1940–1946 przebywał z rodziną na zesłaniu na Syberii.

Skierowany (1968) do pracy duszpasterskiej w Toruniu, prowadził duszpasterstwo akademickie przy toruńskim kościele Świętego Ducha, które uchodziło za jedno z najbardziej prężnie działających w Polsce; pod jego kierownictwem stało się jednym z najważniejszych ośrodków niezależnej od władz komunistycznych formacji intelektualnej, kulturalnej i duchowej. Coniedzielne msze święte (odprawiane o godz. 9 i 12), którym przewodniczył, gromadziły setki wiernych (studentów, mieszańców miasta, jak i – w latach późniejszych – opozycjonistów), zasłuchanych w jego homilie, w których – oprócz wątków teologicznych – wplatał rozumienie procesów społeczno-politycznych, jakie wówczas zachodziły w społeczeństwie i państwie; udzielał duchowego wsparcie w walce o wolność budowaną na chrześcijańskim fundamencie etyki i moralności; miał duży wpływ na formowanie postaw społecznych i obywatelskich. Organizował także prelekcje dla inteligencji (organizowane w ramach kilkudniowych cykli „Studium Myśli Chrześcijańskiej” lub wykładów środowych), na które zapraszał m.in.: Karola Wojtyłę, Jerzego Turowicza, ks. Józefa Tischnera, Władysława Hasiora, Bohdana Cywińskiego, Stefana Kisielewskiego, ks. Michała Hellera, Stefana Kisielewskiego, ks. Jana Twardowskiego oraz profesorów UMK: Karola Górskiego, Konrada Górskiego, Mariana Kallasa, Janusza Małłka, Stanisława Salmonowicza.

Asystent kościelny toruńskiego Klubu Inteligencji Katolickiej (od 1969 roku).

We wniosku o uhonorowanie ks. W. Wołoszyna SJ tytułem Honorowego Obywatela Miasta Torunia, prof. Jan Kopcewicz (rektor UMK w latach 1982–1984, 1987–1990, 1999–2005) napisał m.in.: Ojciec Wołoszyn charakteryzował się zawsze realizmem i dystansował się od wszelkich zachowań emocjonalnych. Niejednokrotnie w czasie „Solidarności” i stanu wojennego publicznie wyrażał dezaprobatę dla działań zbytnio radykalnych, przestrzegał przed nienawiścią, zadziornością, tryumfalizmem oraz sprzeniewierzaniem się etosowi „Solidarności”. Jego obecność w Toruniu, pomogła społeczności miasta i uniwersytetu przejść z godnością tak trudne momenty jak marzec 1968 czy grudzień 1981 r. Szczególnie wpływ Jego osobowości zaznaczył się w okresie stanu wojennego, gdy zaangażował się w ścisłą współpracę z władzami Uniwersytetu w celu ochrony pracowników i studentów oskarżanych niesłusznie o działalność antypaństwową. (cyt. za: M. Litwin, Zmarł o. Władysław Wołoszyn, portal informacyjny „torun.pl”, https://torun.pl/pl/aktualnosc/zmarl-o-wladyslaw-woloszyn [dostęp: 12.03.2024]).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

329

WOŁOSZYN Władysław Sygnatariusz deklaracji założycielskiej i współpracownik Towarzystwa Kursów Naukowych (1978–1981).

Współpracował z robotniczą i uniwersytecką „S” od chwili formowania się jej struktur w Toruniu (po sierpniu 1980 roku).

Nieformalny duchowy opiekun NZS UMK. W trakcie strajków studenckich (1981) udzielał pomocy strajkującym studentom NZS UMK. Jego nazwisko znalazło się na jednej z list osób przeznaczonych do internowania (sporządzonej 30 czerwca 1981 roku). Po wprowadzeniu stanu wojennego współpracował z podziemnymi strukturami opozycyjnymi w Toruniu; organizował pomoc dla osób represjonowanych przez władze za działalność prowolnościową i ich rodzin; chronił młodzież akademicką i pracowników UMK oskarżanych o działalność antypaństwową przed represjami władz, m.in., gdy 3 maja 1982 roku oddziały MO i ZOMO szykowały się do pacyfikowania osób zebranych w kościele jezuitów. Członek Tajnego Konwentu Doradców Regionu Toruńskiego NSZZ „Solidarność” (1982–1989).

Zainicjował odprawianie – każdego 30 dnia miesiąca w kościele jezuitów – Mszy św. za Ojczyznę (od sierpnia 1984 roku); w czasie mszy św. odprawianej 30 sierpnia 1984 roku nazwał rocznicę porozumień sierpniowych Świętem Podniesionych Głów (cyt. za: W. Polak, Czas ludzi niepokornych, s. 370). Odprawił mszę św. w kolejną rocznicę porozumień sierpniowych 1980 roku (1985); w „Toruńskim Informatorze Solidarności” ukazała się wówczas następująca notatka jej dotycząca: Kościół ozdobiony był wiązankami kwiatów, szarfami z napisami „Solidarność” składanymi przez przedstawicieli zakładów pracy. Mszę św. koncelebrowali ks. ks. Gawłowski, [Stanisław] Kardasz i [Władysław] Wołoszyn. Bardzo interesującą homilię wygłosił ks. Wołoszyn. Porównał w niej powstanie „Solidarności” w 1980 r. z Exodusem, wyjściem Żydów z niewoli egipskiej, a naszą obecną sytuację z wędrówką przez Synaj, z okresem walki, zwątpień i nauki, którą przejść musiał naród żydowski w swej drodze do wolności. I niezależnie jak długa ta droga będzie i jakie przeciwności na niej spotkamy, z drogi tej, zapoczątkowanej 31 VIII 1980 r. – w dniu Święta Podniesionych Głów – naród, który uświadomił sobie swoje cele i zadania, zepchnąć się nie da (cyt. za: „Toruński Informator Solidarności“ 12.09.1985, nr 25/146).

Członek Komitetu Budowy Pomnika Upamiętniającego Uprowadzenie Księdza Jerzego Popiełuszki, który zawiązał się w listopadzie 1984 roku w kościele jezuitów w Toruniu (honorowym przewodniczącym Komitetu był biskup Marian Przykucki).

Po przeniesieniu się do Poznania (jesienią 1988 roku) nadal intensywnie pracował jako duszpasterz, mając wpływ na formację wielu osób i środowisk.

Kapelan środowisk ludzi zaangażowanych w sztukę; animator kultury chrześcijańskiej; duszpasterz poznańskich środowisk naukowych. Założyciel i dyrektor Ośrodka

330

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WOŁOSZYN Władysław Kultury Chrześcijańskiej w Poznaniu (1989), uruchomił Studium Myśli Chrześcijańskiej oraz – wraz ze Związkiem Polskich Artystów Plastyków – „Galerię u Jezuitów” (1992).

Inwigilowany przez MO i SB przez cały okres swej działalności duszpasterskiej.

Księdza W. Wołoszyna posądzano o podjęcie świadomej współpracy z SB (od dnia 21 stycznia 1983 roku) jako tajny współpracownik pseudonim Mściciel (por. IPN By 00103/1503). Funkcjonariusz, który miał go pozyskać do współpracy i być jego oficerem prowadzącym, został dwukrotnie oskarżonym przez prokuratora IPN Mieczysława Górę (2007): 1. o to, że w okresie od 16 grudnia 1981 roku do 16 kwietnia 1986 roku w Toruniu działając jako funkcjonariusz publiczny państwa komunistycznego, pełniąc służbę w Wydziale IV Służby Bezpieczeństwa i Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych, dopuścił się zbrodni komunistycznej polegającej na stosowaniu represji w postaci znęcania się psychicznego i zmuszania do zaprzestania praktyk religijnych w czasie wykonywania czynności w sprawach operacyjnego rozpracowania o kryptonimie „Burzyciel”, „Młodzi”, „Tok” na Wołoszyna i TW Mściciel w stosunku do ojca Władysława Wołoszyna w ten sposób, że wielokrotnie bez powodu wzywał go do budynku KW MO, a następnie WUSW i przeprowadzał z nim rozmowy „sondażowo-ostrzegawcze” i „sondażowo-lojalizujące”, „profilaktyczno-ostrzegawcze”, „operacyjno-ostrzegawcze”, podczas których żądał: zaprzestania szkodliwych i radykalnych inicjatyw środowiska Duszpasterstwa Akademickiego, wystąpień skierowanych przeciwko ówczesnej władzy krytykujących system, nie stawania w obronie prześladowanych i represjonowanych, pochwały „Solidarności”, zaniechania organizowania nabożeństw w kościele pod wezwaniem Ducha Świętego za Ojczyznę, za NSZZ „S” z udziałem działaczy Związku, głoszenia kazań o określonej treści wzbudzając u poszkodowanego lęk przed pobiciem lub porwaniem – dręcząc w ten sposób psychicznie i zmuszając do określonego zachowania w celu uzyskania informacji dotyczących działalności Duszpasterstwa Akademickiego, Domu Zakonnego Ojców Jezuitów, struktur NSZZ „S” co stanowiło przestępstwo według polskiej ustawy karnej obowiązującej w czasie jego popełnienia (sygn. akt S61/06/Zk); 2. o to, że w dniu 21 stycznia 1983 roku w Toruniu działając jako funkcjonariusz publiczny państwa komunistycznego, pełniąc służbę w Wydziale IV Służby Bezpieczeństwa i Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych, dopuścił się zbrodni komunistycznej polegającej na poświadczeniu nieprawdy co do okoliczności mających znaczenie prawne w „kwestionariuszu ewidencyjnym” nr 8684 części III „rezultat pozyskania” i „Raporcie z przebiegu pozyskania tajnego współpracownika”, w których to dokumentach stwierdził, że uzyskał zgodę na współpracę w sposób tajny ze Służbą Bezpieczeństwa od zakonnika ojca Władysława Wołoszyna z Domu Zakonnego Ojców Jezuitów w Toruniu i nadał mu pseudonim, co stanowiło podstawę do dokonania rejestracji wyżej wymienionego pokrzywdzonego w ewidencji operacyjnej tajnych współpracowników prowaZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

331

WOŁOSZYN Władysław dzonej przez jednostki Służby Bezpieczeństwa Biuro „C” MSW w Warszawie i Wydział „C” WUSW w Toruniu, przy czym czyn ten stanowi przestępstwo według polskiej ustawy karnej obowiązującej w czasie jego popełnienia (sygn. akt S27/07/Zk). Obie sprawy rozstrzygał II Wydział Karny Sądu Rejonowego w Toruniu. Postanowienie sądu w pierwszej sprawie (sygn. akt II K 131/07; z dn. 21 marca 2007 roku): wyeliminować z opisu zarzuty dotyczące znęcania się psychicznego nad Władysławem Wołoszynem oraz przyjmując, iż swoim zachowaniem oskarżony kilkakrotnie wyczerpał znamiona występku z art. 294 KK umarza postępowanie przeciwko Markowi Kuczkowskiemu. Sąd umorzył postępowanie w drugiej sprawie (sygn. akt II K 627/07; z dn. 31 października 2007 roku), uzasadniając jednakże: w ocenie Sądu zebrany w sprawie materiał dowodowy w postaci zeznań samego poszkodowanego ojca Władysława Wołoszyna, jak i przesłuchanych świadków wskazuje, że oskarżony Marek Kuczkowski jest sprawcą zarzucanego czynu. Oskarżony bez powodu wzywał ojca Władysława Wołoszyna na rozmowy do siedziby Służby Bezpieczeństwa. Władysław Wołoszyn do momentu zwolnienia musiał wykonywać polecenia funkcjonariusza SB, nie mógł także odmówić stawienia się na wezwanie, a w konsekwencji w obawie przed możliwymi reperkusjami stawiał się pozostając w zależności od funkcjonariusza.

Dzięki temu funkcjonariusz SB wbrew pokrzywdzonemu doprowadził do zarejestrowania ojca Władysława Wołoszyna jako tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa. Tym samym oskarżony poświadczył nieprawdę w dokumentach odnośnie pozyskania ojca Władysława Wołoszyna na tajnego współpracownika SB i zarejestrował do w ewidencji (kopie cytowanych powyżej dokumentów: w posiadaniu autora). Sądowne umorzenia z urzędu obu spraw (po stwierdzeniu zasadności oskarżeń) wynikały z zapisów tzw. ustawy amnestyjnej z dnia 7 grudnia 1989 roku.

3. Rok przyznania Medalu – 2010 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Medal UMK 1945-1985 • Medal „Zasłużony dla Diecezji Chełmińskiej” • Odznaka „Zasłużony dla Kultury Polskiej” • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Honorowy Obywatel Miasta Torunia (2003)

332

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WOŁOSZYN Władysław

5. Bibliografia Źródła: Dokumenty procesowe oskarżonego Marka Kuczkowskiego.

IPN By 00103/1503 - Teczka personalna tajnego współpracownika pseudonim „Myśliciel” dot. Wołoszyn Władysław, imię ojca: Karol, ur. 22-05-1929 r. Ślady obecności ojca Władysława Wołoszyna w naszym życiu, zebrała B. Słomińska, Toruń 2003.

Opracowania: Białkowski M., Oaza na Mostowej. Klub Inteligencji Katolickiej w Toruniu (1957– 2007), Toruń 2008.

Galij-Skarbińska S., Polak W., Opór i trwanie. Środowisko akademickie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu w latach osiemdziesiątych – próba syntezy, [w:] T. Gąsowski (red.), Polskie uczelnie w latach osiemdziesiątych. Studia, Warszawa 2015.

Hasło: Władysław Wołoszyn, Encyklopedia wiedzy o Jezuitach na ziemiach Polski i Litwy, L. Grzebień (red.), Kraków 2004, s. 759.

Kolska K., Władysław Wołoszyn, ur. 1929, jezuita. Orać głębiej, [w:] Poznaniacy II. Portretów kopa i trochę, oprac. zbiorowe, Poznań 1997, s. 465–471.

Litwin M., Zmarł o. Władysław Wołoszyn, portal informacyjny „torun.pl”, https://torun.pl/pl/aktualnosc/zmarl-o-wladyslaw-woloszyn [dostęp: 12.03.2024].

Polak W., Anatomia agenta. Historia tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa o pseudonimie „Karol” (1978–1983), Gdańsk 2005.

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Polak W., Dni protestu. Wydarzenia 1 i 3 maja 1982 r. w Toruniu, Toruń 2004.

Polak W., Działania ojców jezuitów w Toruniu wspierające opór społeczny przeciwko systemowi komunistycznemu w latach 1980–1989 na tle sytuacji na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika, [w:] K. Dorosz, W. Rozynkowski (red.), Loyola u Kopernika, Jezuici w Toruniu w latach 1945–2015, Warszawa 2016.

Polak W., Działalność Służby Bezpieczeństwa wobec toruńskich duszpasterstw akademickich, [w:] Cz. Łapicz, W. Wróblewski (red.), 60-lecie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń 2006.

Polak W., Działania Służby Bezpieczeństwa wobec młodzieży związanej z duszpasterstwami akademickimi w Toruniu w okresie PRL, „Roczniki Księdza Jerzego”, pod. red.

P. Nowogórskiego, W. Polaka, W. Rozynkowskiego, t. 1, 2016.

Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001 Polak W., Trudne lata przełomu. Szkice z historii najnowszej, Gdańsk 2006.

Polak W., Galij-Skarbińska S., Rola solidarnościowego podziemia w tworzeniu zrębów społeczeństwa alternatywnego w okresie stanu wojennego i w latach następnych (1981– 1989), [w:] A. Orzelska-Stączek (red.), Wschód Zachodu? Szukając tożsamości Europy

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

333

WOŁOSZYN Władysław Środkowej: księga jubileuszowa z okazji 50. rocznicy pracy naukowej prof. dr. hab. Wojciecha Roszkowskiego, Warszawa 2022.

Polak W., Galij-Skarbińska S., Damazyn M., Nikczemność i honor. Stan wojenny w stu odsłonach, Kraków 2021, s. 144.

Polak W., Galij-Skarbińska S., Wspieranie oporu społecznego przeciwko komunizmowi przez jezuitów w okresie stanu wojennego i w latach następnych – z perspektywy Torunia i Polski, „Studia Bobolanum” 2015, nr 1.

Polak W., Zarejestrowany bez wiedzy i zgody, „Tygodnik Powszechny” 9.07.2006, nr 28.

Toruń: Władysław Wołoszyn SJ (1929–2021). Historia jednego życia, Towarzystwo Jezusowe w Polsce; https://jezuici.pl/2022/11/torun-wladyslaw-woloszyn-sj-1929-1921-historia-jednego-zycia/ [dostęp: 12.03.2024].

Zasada S., Z komuną walczył satyrą, „Tygodnik Powszechny” 2019, nr 21, https:// www.tygodnikpowszechny.pl/z-komuna-walczyl-satyra-158898 [dostęp: 12.03.2024].

Zmarł o. Władysław Wołoszyn SJ, portal „deon.pl”, https://deon.pl/kosciol/zmarl-o-wladyslaw-woloszyn-sj,1725575 [dostęp: 12.03.2024].

Zmarł o. Władysław Wołoszyn, jeden z najbardziej zasłużonych polskich jezuitów, Radio Plus, https://www.radioplus.pl/kosciol/zmarl-o-wladyslaw-woloszyn-jeden-z-najbardziej-zasluzonych-polskich-jezuitow-aa-6QW8-wQJJ-3fM4.html [dostęp: 12.03.2024].

Zmarł o. Władysław Wołoszyn SJ (1929-2021), Towarzystwo Jezusowe w Polsce, https://jezuici.pl/2021/11/zmarl-o-wladyslaw-woloszyn-sj-1929-2021/ [dostęp: 12.03.2024].

334

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WYSOCKI Zbigniew Maksymilian 1. Biogram Urodził się 29 marca 1954 roku w Szczecinku. Syn Henryka i Ireny z domu Ertman.

Dziadek (ze strony ojca) Maksymilian Wysocki pochodził z Pomorza; urodził się w Unisławiu; przed I wojną światową uczył się górnictwa w Zagłębiu Ruhry; w czasie I wojny światowej walczył w armii niemieckiej, m.in. pod Verdun; kolejarz; po klęsce wrześniowej 1939 roku wysiedlony z rodziną z Gdyni. Jego żona Joanna z domu Klonowska pochodziła z Inowrocławia; nie pracowała zawodowo; zajmowała się prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci. Siostra babci Teresa Klonowska (ur. 1925) – filolog polski; pionierka czytelnictwa dziecięcego i młodzieżowego; twórca biblioteki dla osób z niepełnosprawnościami; twórca największej biblioteki katolickiej w archidiecezji gnieźnieńskiej zlokalizowanej w siedzibie inowrocławskiego Klubu Inteligencji Katolickiej; poetka; Honorowy Obywatel Miasta Inowrocławia (2017).

Dziadek (ze strony matki) Tadeusz Ertman pochodził z Wileńszczyzny; walczył w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku; leśnik; poszukiwany przez Sowietów po 1940 roku; po II wojnie światowej wyjechał na tereny polskie, osiadł w Olsztynie. Jego żona Helena z domu Jeśkiewicz; wywieziona w czasie II wojny światowej na Syberię, do Tomska; powróciła do Polski w 1956 roku.

Ojciec był lekarzem pediatrą, pracował w Szpitalu Powiatowym w Szczecinku.

Matka była pielęgniarką; zajmowała się domem i wychowaniem dzieci.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

335

WYSOCKI Zbigniew Maksymilian Zbigniew Wysocki ukończył Liceum Ogólnokształcące im. Księżnej Elżbiety w Szczecinku (matura w 1972 roku) oraz studia wyższe na kierunku drogi i lotniska na Wydziale Budownictwa Lądowego Politechniki Gdańskiej (magisterium w 1977 roku).

Następnie odbył służbę wojskową w ramach Szkolenia Oficerów Rezerwy (1978– 1979); pracował w „PBRol” w Unisławiu (1979–1983); w Biurze Projektów Budownictwa Ogólnego „Miastoprojekt-Toruń” (1983–1994); w Zakładach Przemysłu Chemicznego „Elana” w Toruniu (1994–1999); prowadził samodzielną działalność gospodarczą (1999–2002); w Urzędzie Miasta Torunia (2002–2019).

Obecnie (od 2019 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Studiował na jednym kierunku i roczniku z Błażejem Wyszkowskim (późniejszym działaczem opozycyjnym, współzałożycielem Wolnych Związków Zawodowych, bratem Krzysztofa Wyszkowskiego). W okresie studiów zapoznał się także z Antonim Mężydłą, Stanisławem Śmiglem i Bogdanem Borusewiczem. Uczestniczył (1976–1977) w spotkaniach z działaczami Komitetu Obrony Robotników i Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela, m.in. Jackiem Kuroniem i Leszkiem Moczulskim (spotkania odbywały się w prywatnych mieszkaniach lub budynkach kościelnych). Znajomości te stanowiły początek jego aktywności opozycyjnej.

Uczestnik głodówki zainicjowanej (w jednym z pokoi Domu Studenckiego nr 1) w proteście przeciwko aresztowaniu członków i sympatyków KOR oraz protestujących przeciwko władzy robotników z Radomia i Ursusa. W dniu 15 czerwca 1977 roku podpisał – wraz ze Zdzisławem Piekutem i Błażejem Wyszkowskim – protest w tej sprawie, który ogłoszono w akademiku i wywieszono na tablicy ogłoszeń.

Podczas odbywania służby wojskowej w ramach Szkolenia Oficerów Rezerwy w Modlinie uczestniczył (pomiędzy październikiem 1978 roku a marcem 1979 roku) w wykładach Towarzystwa Kursów Naukowych w Warszawie, prowadzonych (odbywały się przeważnie w prywatnych mieszkaniach) m.in. przez Jacka Kuronia, Adama Michnika, Władysława Bartoszewskiego. Z powodu tej aktywności (oraz przeszukania jego rzeczy i znalezienia w nich wydawnictw drugoobiegowych) został pozbawiony na kilka tygodni możliwości prowadzenia zajęć teoretycznych z żołnierzami oraz awansu na stopień oficerski. W opinii służbowej za okres od 12 września 1978 roku do 15 kwietnia 1979 roku dowódca JW 2229 zapisał m.in. do aktualnej rzeczywistości i stosunków społecznych w kraju ustosunkowany jest krytycznie (kopia dokumentu w posiadaniu autora).

336

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

WYSOCKI Zbigniew Maksymilian Członek zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy od jesieni 1980 roku.

Po wprowadzeniu stanu wojennego nie zaprzestał działalności opozycyjnej.

Działając we współpracy ze S. Śmiglem i A. Mężydłą drukował (1982–1984) – metodą sitodruku – w swoim domu w Unisławiu (ul. Chopina 1; gdzie mieszkał do 1987 roku) wydawnictwa bezdebitowe. Materiały otrzymywał od S. Śmigla; papier pozyskiwał od nieznanego dziś mężczyzny, do którego jeździł w tym celu do Tucholi. Po zniesieniu stanu wojennego zaprzestał drukowania.

Członek partii Prawo i Sprawiedliwość (od 2001 roku).

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2018) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Zbigniewa Wysockiego.

Opracowania: Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

337

ZAWADZKA (z d. Szewczyk) Hanna 1. Biogram Urodziła się 21 czerwca 1958 roku w Lubiczu. Córka Tadeusza Szewczyka i Marii Romany z domu Lubiewskiej.

Ojciec pochodził z Wielunia; po wybuchu II wojny światowej uciekał z rodzicami z Wielunia, gdy rozpoczęło się bombardowanie miasta; następnie powrócili do domu; wywieziony do Niemiec, do przymusowej pracy w gospodarstwie; po wojnie pracował w PZWANN w Toruniu. Według relacji rodzinnej: troje rodzeństwa ojca zaangażowane było w konspirację: starszy brat ojca zginął jako partyzant; dwie siostry były sanitariuszkami i zginęły podczas bombardowania.

Dziadkowie ze strony matki (Roman Lubiewski i Kunegunda Lubiewska z domu Borzeszkowska) mieszkali w Toruniu, gdzie dziadek pracował jako urzędnik na kolei, przeniesiony służbowo do Gdańska. Matka (ur. 1933) urodziła się w Gdyni po śmierci swego ojca; pracowała w PZWANN w Toruniu. Najstarszy brat matki Marian Lubiewski (ur. 1916) służył w Wojsku Polskim; w okresie II wojny światowej w konspiracji; w trakcie jednej z akcji partyzanckich został ranny w nogę i z powodu gangreny wkrótce zmarł (24 kwietnia 1945 roku); jego grób znajduje się na cmentarzu w Gdyni-Witomino (sektor 1, rząd 13, nr 6).

Brat matki Józef Lubiewski – według relacji rodzinnych – jako chłopiec należał do harcerstwa; w okresie wojny należał do Szarych Szeregów w Gdyni; ujęty przez Niemców, został przewieziony do Gdyni, miał uciec z transportu; choć tablica z jego nazwiskiem znajduje się na cmentarzu wojskowym w Kossakowie, a także na Pomniku Harcerzy Gdyńskich (Tajnego Hufca Harcerzy) na ul. Świętojańskiej w Gdyni.

338

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ZAWADZKA (z d. Szewczyk) Hanna Hanna Zawadzka ukończyła Liceum Ogólnokształcące w Centrum Kształcenia Ustawicznego w Toruniu (1979).

Następnie pracowała w Przedszkolu przy ul. Małe Garbary w Toruniu (1977–1978); Fabryce Wodomierzy i Zegarów „Predom-Metron” w Toruniu (1979–2007); firmie „RUG Riello” Urządzenia Grzewcze s.a. w Toruniu (2007–2014).

Obecnie (od 2018 roku) przebywa na emeryturze.

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy, od jesieni 1980 roku.

Należała również do nieformalnej „grupy metronowskiej” (włączona przez Grażynę Słupską), prowadzącej działalność opozycyjną poza zakładem pracy, biorącej udział w wydawaniu przez struktury regionalne ulotek, plakatów, kart świątecznych.

Kolportowała (1982–1983) nielegalne ulotki i pisma bezdebitowe na terenie Zakładów Maszyn Biurowych „Predom-Metron” w Toruniu.

Została przeszkolona przez toruńskie podziemie solidarnościowe w druku techniką sitodruku. Uczestniczyła w drukowaniu i składaniu książek oraz innych pozycji wydawniczych dla podziemnego wydawnictwa „Kwadrat” w Toruniu (1983–1986); zlecenia otrzymywała od G. Słupskiej i Ryszarda Muellera.

Prace te wykonywała w swoim mieszkaniu w Toruniu oraz w gospodarstwach rolnych w okolicach Torunia, m.in. w Toporzysku i Złotoryi.

Z powodu tego zaangażowania nie brała udziału (co wynikało z zasad utrzymania konspiracji) w manifestacjach ulicznych organizowanych przez środowiska opozycyjne.

Nigdy nie była zatrzymana ani aresztowana za swoją działalność opozycyjną.

Członek odrodzonej „S” w „Metronie”.

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2001) • Krzyż Wolności i Solidarności (2017) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2017) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

339

ZAWADZKA (z d. Szewczyk) Hanna

5. Bibliografia Źródła: Relacja Hanny Zawadzkiej.

Opracowania: Hasło: Hanna Zawadzka, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip.ipn. gov.pl/informacje/63833 [dostęp: 4.12.2023].

Hasło: Hanna Zawadzka, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn. gov.pl/persons/view/96444249-e6ae-4fe8-8353-524f52b4b0b9 [dostęp: 4.12.2023].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

340

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ZEJFERT (z d. Etmańska) Hanna Elżbieta 1. Biogram Urodziła się 23 sierpnia 1958 roku w Starogardzie Gdańskim. Córka Zygmunta i Czesławy z domu Cichockiej.

Dziadkowie z obojga stron pochodzili z Kociewia. Ojciec był księgowym; pracował w Przedsiębiorstwie Budownictwa Rolniczego w Starogardzie Gdańskim. Matka ekonomistka; pracowała w Miejskim Zakładzie Komunikacji w Starogardzie Gdańskim.

Hanna Zejfert ukończyła I Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie w Starogardzie Gdańskim (matura w 1977 roku) oraz studia wyższe z bibliotekoznawstwa i informacji naukowej na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1981 roku).

Następnie pracowała w antykwariacie współczesnym (PP „Dom Książki”) w Toruniu (1981–1989); prywatnej firmie w Toruniu (1990); Szkole Podstawowej im. Kornela Makuszyńskiego w Cierpicach (1990–2020).

Obecnie (od 2020 roku) przebywa na emeryturze. Żona (ślub w 1981 roku) Leszka Zejferta, działacza opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Członek zakładowych struktur „S” w swoim miejscu pracy, od jesieni 1981 roku.

Wspólnie z mężem zaangażowana w działalność w podziemnych strukturach NSZZ „Solidarności” w Toruniu (1981–1989).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

341

ZEJFERT (z d. Etmańska) Hanna Elżbieta Zajmowała się kolportażem nielegalnych wydawnictw na terenie swojego zakładu pracy. Udostępniała swoje mieszkanie na skład książek podziemnego wydawnictwa „Kwadrat”; w nim także sama składała książki i gazety tzw. drugiego obiegu oraz wykonywała prace introligatorskie dla powyższego wydawnictwa (1984–1989). Działalność tę koordynował jej mąż Leszek Zejfert (mieszkali w jednym domu w Lubiczu Dolnym z Mirosławą Drążek do 1988 roku, następnie w Wielkiej Nieszawce). Gotowe bezdebity odbierał Roman Suchowiecki.

W 1984 roku przeprowadzono w domu, w którym mieszkała rewizję; nie znaleziono wówczas żadnych materiałów zakazanych.

Wykonywała matryce białkowe do pisma „Pogłos”, wydawanego w Toruńskiej Przędzalni Czesankowej „Merinotex” (jego pierwszy numer ukazał się 23 marca 1982 roku).

W 1984 roku uczestniczyła (przygotowanie tekstu wygłoszonego następnie w czasie audycji) w audycji toruńskiego Radia „Solidarność” emitowanego na falach I programu TVP. Członek gminnego Komitetu Obywatelskiego „S” w Wielkiej Nieszawce przed tzw. wyborami kontraktowymi 1989 roku do parlamentu.

Obecnie członek koła „S” działającego w SP w Cierpicach.

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Wolności i Solidarności (2017) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2017) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2020)

342

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ZEJFERT (z d. Etmańska) Hanna Elżbieta

5. Bibliografia Źródła: IPN BU348/1096, Praca pt. „Solidarność 1980–2000. Zbiór pamiątek z konspiracyjnej działalności Hanny i Leszka Zejfertów oraz ich przyjaciół” wykonana przez Krzysztofa Kiszewskiego, Pawła Nienartowicza i Jakuba Zejfert (uczniów VII Liceum Ogólnokształcącego im. Wandy Szuman w Toruniu).

Relacja Hanny Zejfert.

Opracowania: Hasło: Hanna Zejfert, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/4ca17a39-a68e-45b8-8509-c3e9bb78d022 [dostęp: 14.01.2025].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

343

ZIELIŃSKI Albin Antoni 1. Biogram Urodził się 29 lutego 1940 roku w Chełmcach (k. Kruszwicy). Syn Adama i Heleny z domu Cięgotura.

Ojciec był piekarzem, właścicielem piekarni w Chełmcach; uczestnik wojny obronnej 1939 roku; matka była krawcową.

Albin Zieliński ukończył Technikum Kolejowe w Bydgoszczy (matura w 1960 roku) oraz studia wyższe na Wydziale Telekomunikacji i Elektrotechniki Akademii Techniczno-Rolniczej w Bydgoszczy (dyplom inż. w 1971 roku).

Następnie pracował jako nauczyciel teoretycznych przedmiotów elektrycznych w bydgoskim Zespole Szkół Elektrycznych w Bydgoszczy (1970–1991; 1993– 1998). Obecnie (od 1991 roku) przebywa na emeryturze.

Ojciec Lecha Zielińskiego, działacza opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Inicjator – wraz z Wiesławą Jarzębowską – powstania we wrześniu 1980 roku struktur „S” w swojej szkole; członek KZ. Delegat – wraz z Adamem Mańczakiem i Teresą Repińską – na nieformalny zjazd „S” w Gdańsku (wrzesień 1980 roku) formalnych struktur „S” oświatowej w kraju; członek KK NSZZ „S” (1980).

Jeden z inicjatorów powstania (2 października 1980 roku) – wraz z Alicją Dzikowską, Edwardem Hoffmannem, Wiesławą Jarzębowską, Alicją Jodtko, Wacławą Nowicką, Wiesławą Podstawską, Teresą Repińską, Ryszardem Seidelem, Wandą Tittenbrun, Anną

344

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ZIELIŃSKI Albin Antoni Twaróg – Międzyszkolnego Komitetu Założycielskiego „S” Kuratorium Oświaty i Wychowania oraz Wydziału Oświaty i Wychowania (por. AIPN By, 077/337, t. 1, k.18).

Związkowy przedstawiciel w zespole negocjatorów z Ministerstwem Edukacji Narodowej w sprawie ustawy Karta Nauczyciela (1980–1981).

Członek Prezydium Krajowej Sekcji Oświaty i Wychowania NSZZ „S”; delegat na Zjazd tego gremium, który odbył się w dniach 13–14 czerwca 1981 roku w auli I Liceum Ogólnokształcącego w Inowrocławiu.

Po wprowadzeniu stanu wojennego uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych u jezuitów na Wyżynach.

Uczestnik spotkań Międzyzakładowej Komisji Struktur Podziemnych w Bydgoszczy, tzw. Międzyzakładówki (1982–1988), do której należeli także: Zbigniew Babiński, Janusz Bruski, Jerzy Budziszewski, Józef Cyl, Roman Frąszczak, Marian Fundament, Andrzej Gajdel, Tadeusz Jaskulski, Tadeusz Jasudowicz, Ireneusz Jurałowicz, Wojciech Kaźmierczak, Zygmunt Krygier, Roman Madej, Bolesław Magierowski, Marian Marciniak, Jerzy Ossowski, Stefan Pastuszewski, Marek Patela, Marek Pawełczyk, Jan Perejczuk, Jadwiga Płaszczykowska, Władysław Przybylski, Witold Rauhut, Janusz Sadowski, Franciszek Samojedny, Zygfryd Schmidt, Ryszard Szmyła, Elżbieta Szramkowska, Bogdan Świerczyński, Wojciech Wachowiak (por. K. Osiński, Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), s. 121).

Uczestnik spotkań dyskusyjnych i historycznych u małżeństwa (nauczycieli) Danuty i Zygmunta Kamińskich w Bydgoszczy (1985–1987).

Sygnatariusz uchwały założycielskiej (podpisanej 21 lutego 1989 roku) Stowarzyszenia „Prawda i Sprawiedliwość” (zostało zarejestrowane 10 sierpnia 1989 roku), afiliowanego przy Stowarzyszeniu Krzewienia Katolickiej Nauki Społecznej i Chrześcijańsko-Demokratycznym Klubie Myśli Politycznej w Warszawie.

Kilkukrotnie wzywany na komendę MO w celu przesłuchania na temat prowadzonej działalności opozycyjnej oraz przeprowadzenia tzw. rozmów ostrzegawczo-dyscyplinujących; odmówił podpisania tzw. lojalki.

Współorganizator i członek odnowionych struktur oświatowej „S” w swoim miejscu pracy; przewodniczący Sekretariatu Nauki i Oświaty Komisji Krajowej NSZZ „S” (1990–1991); główny negocjator z MEN, z mandatem związkowym w pracach nad ustawą o systemie oświaty (1989–1990).

Współorganizator – wraz z Aleksandrem Grzybkiem – Domu Bydgoskiego Archikonfraterni Literackiej (powstał 8 grudnia 1982 roku przy kościele Świętych Polskich Braci Męczenników w Bydgoszczy). Struktura ta jest inicjatorem Tygodni Kultury Chrześcijańskiej w Bydgoszczy (od 1983 roku).

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

345

ZIELIŃSKI Albin Antoni Członek Społecznego Komitetu Organizacyjnego (1988), struktury podejmującej próby legalizacji działań podziemnych struktur „S”. Członek władz – powołanej 8 września 1988 roku – Rady Organizacyjnej Regionu Bydgoskiego NSZZ „Solidarność”.

Współzałożyciel (1992) – wraz z Tadeuszem Nowakowskim – i prezes (1998–2000) Światowego Związku Bydgoszczan.

3. Rok przyznania Medalu – 2024 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2000) • Srebrny Krzyż Zasługi (2001) • Medal Prezydenta Miasta Bydgoszczy (2006) • Złota Odznaka Sekcji Krajowej Oświaty i Wychowania NSZZ „S” (2003) • Złoty Krzyż Zasługi (2006) • Medal „Zasłużony dla Regionu Bydgoskiego” NSZZ „S” (2010) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2020) • Medal Wojewody Kujawsko-Pomorskiego za szczególne zasługi dla kultury chrześcijańskiej (2021) • Medal Pamiątkowy „Zasłużony dla Diecezji Bydgoskiej” (2022)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Albina Zielińskiego.

Opracowania: Gonera W., Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” w inowrocławskiej oświacie, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2023, nr 2, s. 96–112, DOI 10.48261/ pis234206.

Grzybek A. (red.), 40 Tygodni Kultury Chrześcijańskiej w Bydgoszczy, Bydgoszcz 2001.

Osiński K., Zarys dziejów NSZZ Solidarność Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010.

346

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ZIEMER Józef Roman 1. Biogram Urodził się 11 września 1956 roku w Grudziądzu. Syn Romana i Eugenii z domu Ossowskiej.

Dziadek (ze strony matki) walczył w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku, po jej zakończeniu został odznaczony medalem „Polska Swemu Obrońcy”. Ojciec był uczestnikiem strajku w 1980 roku w grudziądzkiej „Warmie”, w której był zatrudniony; następnie członkiem

Komisji

Zakładowej

„S”

w tym zakładzie pracy; Instytut Pamięci Narodowej przyznał mu pośmiertnie status osoby pokrzywdzonej.

Józef Ziemer ukończył Technikum Mechaniczne w Grudziądzu (matura w 1976 roku).

Następnie pracował jako technolog i mistrz Oddziału Przygotowania Produkcji w Pomorskich Zakładach Urządzeń Okrętowych „Warma” w Grudziądzu (1976–1978 i 1980–1992); mistrz w Warsztacie Produkcji Pomocniczej w Jednostce Wojskowej w Grupie (1978–1980); zastępca kierownika i kierownik Wydziału Techniczno-Inwestycyjnego Urzędu Miasta Grudziądza (1992–2000); kierownik Działu Administracyjno-Gospodarczego Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej w Świeciu nad Wisłą (2000–2001); kierownik Biura Zarządu Grudziądzkiego Banku Żywności (2001–2003); koordynator Służb Techniczno-Inwestycyjnych w Miejskim Przedsiębiorstwie Gospodarki Nieruchomościami w Grudziądzu (2003–2013); zastępca kierownika schroniska im. św. Brata Alberta w Grudziądzu (2013–2021).

Obecnie (od 2021 roku) przebywa na emeryturze.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

347

ZIEMER Józef Roman

2. Opis działalności Zaangażowany w powstanie zakładowych struktur NSZZ „Solidarność” (od września 1980 roku) w grudziądzkiej „Warmie”. Etatowy pracownik KZ NSZZ „S” w „Warmie” od czerwca 1981 roku. Członek Komisji Zakładowej „S”; sekretarz KZ „S”.

Angażował się w organizację struktur „S” w podgrudziądzkich miejscowościach, m.in. w Łasinie.

W dniu wprowadzenia stanu wojennego podjął – wraz z innymi pracownikami – próbę strajku okupacyjnego w Pomorskich Zakładach Urządzeń Okrętowych „Warma”; reprezentował załogę w rozmowach z dyrekcją „Warmy”; po informacji dyrektora „Warmy” o przygotowaniu do pacyfikacji zakładu, odstąpiono od akcji protestacyjnej.

Za tę aktywność inwigilowany w ramach sprawy operacyjnego sprawdzenia (następnie przemianowanej na SOR kryptonim „Warma”; por. IPN By 081/372) oraz usunięty (z dniem 28 grudnia 1981 roku) z zajmowanego stanowiska sekretarza KZ. Rozpracowywany (1981) w ramach sprawy obiektowej kryptonim „Kameleon” (por. IPN By 083/17).

Reporter i redaktor „Wolnego Słowa”, organu prasowego toruńskiego regionu NSZZ „Solidarność”.

Delegat na I Zjazd Podregionu Grudziądz NSZZ „Solidarność” (marzec 1981 roku).

Jeden z sygnatariuszy podpisanej w 1981 roku deklaracji Klubów Rzeczypospolitej Samorządnej Wolność–Sprawiedliwość–Niepodległość.

Internowany za podburzanie do nieposzanowania prawa na podstawie art. 4 ust. 2 dekretu z dnia 12-12-1981 r. o stanie wojennym (IPN By 97/156) w obozie odosobnienia w Potulicach od 28 grudnia 1981 roku do 19 marca 1982 roku. Ponownie internowany ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności w czasie obowiązywania stanu wojennego nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa (IPN Gd 159/288) w obozie odosobnienia w Strzebielinku od 12 maja do 27 lipca 1982 roku.

Po odzyskaniu wolności podjął współpracę z redakcją podziemnego pisma „Iskra”, które ukazywało się w Grudziądzu staraniem podziemnych struktur „S”. Kolporter tego pisma objęty rozpracowaniem w ramach SOR kryptonim „Iskra” (por. IPN By 0104/238). Uczestniczył w Mszach za Ojczyznę odprawianych w kościołach w Grudziądzu (1983–1988) oraz marszu ulicznym zorganizowanym w drugą rocznicę podpisania porozumień sierpniowych 1980 roku (1982).

Podjął próbę powołania w Grudziądzu komórki organizacyjnej Konfederacji Polski Niepodległej, która ostatecznie powstała bez jego bezpośredniego udziału. Za tę

348

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ZIEMER Józef Roman działalność rozpracowywany w ramach SOS/SOR (sygn. 893/II; materiały z tej sprawy zniszczono 2 lutego 1990 roku).

Poddany kontroli operacyjnej w ramach SOS kryptonim „Apel” jako podejrzany o udział w powstaniu Tymczasowego Prezydium Podregionu Grudziądz NSZZ „S” (por. IPN By 081/509).

Wielokrotnie zatrzymywany przez SB; w jego mieszkaniu miały miejsce liczne rewizje. Poza wymienionymi, rozpracowywany także w ramach: SOR kryptonim „Emigrant” jako podejrzewany o utrzymywanie kontaktów z Mieczysławem Kukułą, który wyemigrował do USA (por. IPN By 081/1382); SOS kryptonim „Podpis” (1985–1986) z powodu donosu TW „Jędrka”, który wymienia J. Ziemera jako sygnatariusza petycji do Sejmu PRL oraz Konferencji Episkopatu Polski w sprawie uwolnienia więzionych za przekonania i ustanowienia statusu więźnia politycznego w PRL (por. IPN By 081/605, t. 2); poddany kontroli operacyjnej w ramach SOS kryptonim „Polityk” (por. IPN By 081/1074, t. 1-2).

Współinicjator – wraz z Krzysztofem Brzeskim – budowy Pomnika „Solidarności” w Grudziądzu; został odsłonięty przez Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego 30 października 2006 roku.

Kandydat w wyborach samorządowych do Rady Miasta Grudziądza w 2006 roku (nie otrzymał mandatu).

3. Rok przyznania Medalu – 2021 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2009) • Krzyż Wolności i Solidarności (2016) • Medal Solidarności – „Zasłużony dla Regionu Bydgoskiego” (2016) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2016) • Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości (2019) • Medal „Pro Patria” (2022)

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

349

ZIEMER Józef Roman

5. Bibliografia Źródła: IPN By 00103/1264 - Teczka personalna tajnego współpracownika pseudonim „Kazik” dot. Zembrzuski Wiesław, imię ojca: Alfred, ur. 06-08-1949 r.

IPN By 00103/795 - Teczka personalna tajnego współpracownika pseudonim „Bartek” dot. Borowski Waldemar, imię ojca: Ryszard, ur. 12-12-1958 r.

IPN By 00103/807/D i J - Teczka personalna tajnego współpracownika pseudonim „Maurycy” dot. Lamkowski Artur, imię ojca: Anastazy, ur. 31-01-1942 r.

IPN By 0104/238/J i D - Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Iskra”.

Materiały dotyczące kolportażu wydawnictwa „Iskra” i innych wydawnictw bezdebitowych na terenie Grudziądzkich Zakładów Przemysłu Gumowego „Stomil” w Grudziądzu oraz innych zakładów przemysłowych Grudziądza.

IPN By 076/321 - Korespondencja związana z zagadnieniami pracy operacyjnej. Karty ewidencyjne oraz statystyki dot. internowanych w stanie wojennym przez WUSW w Toruniu.

IPN By 081/1074, t. 1-2 - Sprawa operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Polityk” dot. Ziemer Józef, imię ojca: Roman, ur. 11-09-1956 r. Kontrola operacyjna byłego działacza NSZZ „Solidarność” w Pomorskich Zakładach Urządzeń Okrętowych „Warma” w Grudziądzu, dwukrotnie internowanego w stanie wojennym.

IPN By 081/1382 - Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Emigrant” dot. Kukuła Mieczysław, imię ojca: Piotr, ur. 01-01-1946 r. Kontrola operacyjna przebywającego na emigracji w USA byłego działacza NSZZ „Solidarność” Podregion Grudziądz, który poprzez swoje kontakty z rodziną i znajomymi w kraju, może prowadzić działalność opozycyjną wobec władz polskich.

IPN By 081/372 - Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Warma”. Materiały dotyczące strajku solidarnościowego popierającego protestujących na Wybrzeżu oraz powstania NSZZ „Solidarność” w Pomorskich Zakładach Przemysłu Okrętowego „Warma” w Grudziądzu.

IPN By 081/509 - Sprawa operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Apel”. Materiały dotyczące utworzenia Tymczasowego Prezydium NSZZ „Solidarność” Podregionu Grudziądz i kolportażu oświadczenia z żądaniem zniesienia stanu wojennego.

IPN By 081/605 t. 2 - Sprawa operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Podpis”. Materiały dotyczące zbierania na terenie Pomorskich Zakładów Urządzeń Okrętowych „Warma” w Grudziądzu, podpisów pod petycją w sprawie uwolnienia więzionych za przekonania oraz ustanowienia statusu więźnia politycznego.

IPN By 083/17 - Sprawa obiektowa krypt. „Kameleon” dot. działalności Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ Solidarność w Grudziądzu.

IPN By 97/156 - Akta osobowe internowanego dot. Józef Ziemer, imię ojca: Roman, ur. 11-09-1956 r., osadzonego za podburzanie do nieposzanowania prawa na podstawie art. 4 ust. 2 dekretu z dnia 12-12-1981 r. o stanie wojennym.

IPN Gd 159/288 - Akta osobowe internowanego dot. Józef Ziemer, imię ojca: Roman, ur. 11-09-1956 r., osadzonego na podstawie art. 42 Dekretu z dnia 12-12-1981 r. o stanie wojennym ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności

350

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ZIEMER Józef Roman w czasie obowiązywania stanu wojennego nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa. Internowany w dniu 12-05-1982 r. w Ośrodku Odosobnienia w Strzebielinku na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Toruniu nr 252/82-OEA z dnia 11-05-1982 r., zwolniony w dniu 24-07-1982 r.

Korespondencja z Józefem Ziemerem.

Opracowania: Dutkowski M., Współpracowali z bezpieką, „Nowości” 10.03.2008, https://nowosci. com.pl/wspolpracowali-z-bezpieka/ar/11122846 [dostęp: 14.09.2024].

Hasło: Józef Ziemer, „Polskie miesiące”, Instytut Pamięci Narodowej, https://polskiemiesiace.ipn.gov.pl/mie/form/r486529,Ziemer-Jozef-Roman.html [dostęp: 4.09.2024].

Hasło: Józef Ziemer, Instytut Pamięci Narodowej, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/36121 [dostęp: 14.09.2024].

Hasło: „Iskra” (Grudziądz), [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/hasla-rzeczowe/44451,Iskra-Grudziadz.html [dostęp: 14.09.2024].

Hasło: Józef Roman Ziemer, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/6283a8fb-6be8-4ee2-8f43-a195962707d6 [dostęp: 4.08.2024].

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

351

ZIEMKIEWICZ (z d. Kwiatkowska) Ewa Maria 1. Biogram Urodziła się 23 lipca 1956 roku w Tucholi. Córka Stanisława Kwiatkowskiego i Haliny z domu Pilarskiej.

Ojciec pochodził z Suradowa (powiat Lipno); był synem pracownika Państwowego Gospodarstwa Rybackiego w Suradówku i gospodyni domowej; pracował jako urzędnik administracji państwowej i samorządowej oraz w pionie zaopatrzenia Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego w Toruniu.

Matka pochodziła z Tucholi; była córką urzędnika Polskich Kolei Państwowych i gospodyni domowej; pracowała jako pielęgniarka w różnych placówkach służby zdrowia w Toruniu.

Ewa Ziemkiewicz ukończyła V Liceum Ogólnokształcące w Toruniu (matura w 1975 roku) oraz historię na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1981 roku).

Następnie pracowała jako nauczyciel historii i wiedzy o społeczeństwie w Szkole Podstawowej nr 16 w Toruniu (1982–1990); Zespole Szkół nr 31 w Toruniu (1990–2013).

Obecnie (od 2013 roku) przebywa na emeryturze. Żona (ślub w 1985 roku) Roberta Ziemkiewicza, działacza opozycji demokratycznej w Toruniu.

352

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ZIEMKIEWICZ (z d. Kwiatkowska) Ewa Maria

2. Opis działalności Uczestniczyła w strajkach studenckich organizowanych przez NZS UMK (jesień 1981 roku).

Wspomagała Roberta Ziemkiewicza w jego działalności opozycyjnej.

Opracowywała teksty pisane do „Inicjatyw” i „Przeglądu Pomorskiego” (przez cały okres ich ukazywania się); przygotowywała makiety do sporządzania blach offsetowych.

Współpracowała w tworzeniu publikacji bezdebitowej „Kalendarz Współczesny, rok 1986” i „Kalendarz Współczesny drugi, rok 1987” (wraz z R. Ziemkiewiczem i Andrzejem Churskim).

Prace redakcyjne odbywały się w mieszkaniu jej matki.

3. Rok przyznania Medalu – 2014 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Brązowy Krzyż Zasługi (2005) • Krzyż Wolności i Solidarności (2017) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2017)

5. Bibliografia Źródła: Relacja Ewy Ziemkiewicz.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

353

ZIEMKIEWICZ Robert Cezary 1. Biogram Urodził się 24 grudnia 1958 roku w Aleksandrowie Kujawskim. Syn Jana i Janiny z domu Klimaszewskiej.

Ojciec pochodził z Aleksandrowa Kujawskiego; był synem kolejarza i sprzątaczki; pracował w Państwowej Komunikacji Samochodowej (PKS) – kierownik placówki w Aleksandrowie Kujawskim. Matka pochodziła z Pomiechówka (powiat Nowy Dwór Mazowiecki); była córką kolejarza i gospodyni domowej; pracowała w Państwowych Zakładach Zbożowo-Młynarskich w Toruniu – księgowa.

Robert Ziemkiewicz ukończył Liceum Ogólnokształcące im. Iwana Imajczewa w Aleksandrowie Kujawskim (dziś: Liceum Salezjańskie; matura w 1977 roku) oraz polonistykę na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (magisterium w 1983 roku).

Następnie pracował jako nauczyciel w Szkole Podstawowej w Konecku (1983– 1986); odbył zasadniczą służbę wojskową (1984–1985); pracownik Biblioteki Głównej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (1986–1991); funkcjonariusz Delegatury Urzędu Ochrony Państwa w Bydgoszczy (1991–1999), szef/dyrektor Delegatury UOP w Gdańsku (2000–2002); pozostawał bezrobotny (2002–2003); inspektor ds. zarządzania antykryzysowego w Urzędzie Miasta Inowrocławia (2003); naczelnik delegatury Biura Bezpieczeństwa i Zarządzania Antykryzysowego w Urzędzie Miasta Stołecznego Warszawa-Żoliborz (2003–2004); funkcjonariusz Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego w Bydgoszczy (2004–2005) i Toruniu (2005); zastępca dyrektora Sekretariatu Kolegium ds. Służb Specjalnych przy Kancelarii Prezesa Rady Ministrów (2006);

354

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ZIEMKIEWICZ Robert Cezary dyrektor Delegatury ABW w Bydgoszczy (2007); zastępca dyrektora Delegatury ABW w Radomiu (2008–2012); pułkownik.

Obecnie (od 2012 roku) przebywa na emeryturze.

Mąż (ślub w 1985 roku) Ewy Ziemkiewicz, działaczki opozycji demokratycznej w Toruniu.

2. Opis działalności Współpracował z KSS „KOR” i Ruchem Młodej Polski (1979–1980). Kurier wydawnictw bezdebitowych z Warszawy do Torunia, od połowy 1979 roku, uczestnik i współorganizator niezależnych spotkań samokształceniowych.

Członek Tymczasowego Komitetu Założycielskiego Niezależnego Zrzeszenia Studentów Polskich (następnie: Niezależnego Zrzeszenia Studentów) UMK (1980–1981).

Współzałożyciel – wraz z Grażyną Łętowską (dziś: Raszkowską; redaktor naczelną) i Andrzejem Chatłasem – oraz autor tekstów i redaktor (w numerach 5–14) pisma sygnowanego przez NZS UMK „Immunitet” (1980–1981).

Autor tekstów i etatowy członek redakcji w piśmie Zarządu Regionu NSZZ „S” Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej we Włocławku „Wiadomości Dnia” (od października 1981 roku).

Na zlecenie Krajowej Komisji Koordynacyjnej NZS UMK współorganizował – wraz z Grażyną Łętowską, Władysławem Wilkansem, Zbigniewem Nowkiem, Andrzejem Chatłasem – Krajową Konferencję Kultury, która odbyła się w dniach 19–21 maja 1981 roku w Nowej Wsi Szlacheckiej.

26 stycznia 1980 roku uczestniczył w spotkaniu samokształceniowym w prywatnym mieszkaniu w Toruniu (ul. Mickiewicza), wynajmowanym przez Stanisława Śmigla, z udziałem Aleksandra Halla. Zatrzymany na 48 godzin po jego zakończeniu na dworcu PKP Toruń Główny.

Internowany 13 grudnia 1981 roku w Zakładzie Karnym w Potulicach, a od 31 marca 1982 roku w ośrodku odosobnienia w Strzebielinku (IPN Gd 159/206).

W trakcie internowania, korzystając z nasłuchu z przemyconego do więzienia radia, sporządzał ręcznie „Przegląd Wydarzeń Potulickiej Agencji Prasowej”. Odzyskał wolność 23 czerwca 1982 roku.

Kontynuował działalność opozycyjną. Uczestniczył w odtwarzaniu tajnych struktur NZS (m.in. spotkanie kilkunastu działaczy NZS UMK na działce Zbigniewa Nowka; październik 1982 roku; por. W. Polak, Najtrudniejsze egzaminy…, s. 307) oraz zaangażował się w działalność podziemnych struktur NSZZ „Solidarność”.

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

355

ZIEMKIEWICZ Robert Cezary Prewencyjnie zatrzymany 8 listopada 1982 roku na 48 godzin, przetrzymywany był w areszcie w Wąbrzeźnie. Przy zwalnianiu po 48 godzinach otrzymał wezwanie na komendę MO przy ulicy Grudziądzkiej w Toruniu. Po stawieniu się w tym miejscu został ponownie zatrzymany na 48 godzin i przetrzymywany w areszcie Komendy MO w Golubiu-Dobrzyniu.

W dniu 8 listopada 1982 roku, w związku ze śledztwem w sprawie ujawnienia na terenie Torunia w okresie od 20 grudnia 1981 roku do 20 stycznia 1982 roku nielegalnych wydawnictw sygnowanych przez NSZZ „Solidarność” (por. IPN By 082/144, t. 38), przeszukano jego mieszkanie i piwnicę, ujawniając wydawnictwa bezdebitowe.

Członek redakcji, autor tekstów (piszący pod pseudonimem Izrael Glikman) i redaktor naczelny pisma „Przegląd Pomorski” (pismo początkowo ukazywało się pod tytułem „Inicjatywy”; ukazywało się od kwietnia 1987 roku do obrad Okrągłego Stołu, łącznie 19 numerów; miało format 8 stron A5; inicjatorem wydania pisma był Stanisław Śmigiel, wówczas szef Wydawnictwa „Kwadrat”).

Autor – wraz z Andrzejem Churskim, z pomocą żony Ewy Ziemkiewicz – publikacji: „Kalendarz Współczesny, rok 1986” i „Kalendarz Współczesny drugi, rok 1987” (zawierał szereg artykułów poświęconych opozycyjnym wątkom historii Regionu Toruńskiego w okresie PRL; zawierał 65 fotografii).

Rozpracowywany przez Wydział III KW MO w Toruniu w ramach sprawy obiektowej kryptonim „Maiusowcy” (zarejestrowany 26 lutego 1981 roku; akta sprawy zniszczono). Po ukończeniu studiów wyższych i zmianie miejsca zamieszkania kontrolowany operacyjnie przez Wydział III WUSW w Toruniu w ramach kwestionariusza ewidencyjnego kryptonim „Student” od 7 marca 1986 roku (zarejestrowany pod numerem 14289). Sprawę zakończono z powodu zaprzestania prowadzenia działalności niezgodnej z prawem (akta sprawy zniszczono 26 stycznia 1990 roku; por. IPN By 0104/205/D i J).

Przewodniczący odrodzonej Komisji Zakładowej NSZZ „S” w Bibliotece Uniwersyteckiej UMK (1989–1991).

3. Rok przyznania Medalu – 2011 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • Brązowy Krzyż Zasługi (1997) • Srebrny Krzyż Zasługi (2000) • Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (2000) • Złoty Krzyż Zasługi (2007)

356

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ZIEMKIEWICZ Robert Cezary • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2009) • Krzyż Wolności i Solidarności (2015) • Odznaka honorowa „Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych” (2017)

5. Bibliografia Źródła: IPN Gd 159/206, Akta osobowe internowanego dot. Robert Ziemkiewicz, imię ojca: Jan, ur. 21-12-1958 r., osadzonego na podstawie art. 42 Dekretu z dnia 12-12-1981 r. o stanie wojennym ze względu na uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności w czasie obowiązywania stanu wojennego nie będzie przestrzegał porządku prawnego lub będzie prowadził działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa. Internowany w dniu 13-12-1981 r. w Zakładzie Karnym w Potulicach, a od dnia 31-03-1982 r. w Ośrodku Odosobnienia w Strzebielinku na podstawie decyzji komendanta wojewódzkiego MO w Toruniu nr 23/81-OE z dnia 13-12-1981 r., zwolniony w dniu 23-06-1982 r.

IPN By 082/144, t. 38, Dowody rzeczowe do śledztwa w sprawie ujawnienia ulotek w różnych miejscach na terenie Torunia, tj. o popełnienie przestępstwa z art. 46 ust. 1 Dekretu z dn. 12-12-1981 r. o stanie wojennym.

IPN By 0104/205/D i J, Kwestionariusz ewidencyjny kryptonim „Student” dot. Ziemkiewicz Robert, imię ojca: Jan, ur. 24-12-1958 r. Kontrola operacyjna w związku z podejrzeniem o działalność opozycyjną w podziemnych strukturach „Solidarności”.

IPN Gd 286/1, t. 1-2, Akta podręczne prokuratora w sprawie redagowania i kolportowania na terenie Gdańska i innych miast, a także przesyłania za granicę, nielegalnych pism i wydawnictw zawierających fałszywe wiadomości, które mogły wyrządzić poważną szkodę interesom PRL, tj. dotyczące możliwości popełnienia przestępstwa z art. 270 § 1 i art. 271 § 1 w zw. z art. 273 kodeksu karnego.

Relacja Roberta Ziemkiewicza.

Opracowania: Biernacki K., Robert Ziemkiewicz, [w:] Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/ es/encyklopedia/biogramy/19710,Ziemkiewicz-Robert.html?search=846811446629 [dostęp: 4.08.2024].

Galij-Skarbińska S., Polak W., Opór i trwanie. Środowisko akademickie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu w latach osiemdziesiątych – próba syntezy, [w:] T. Gąsowski (red.), Polskie uczelnie w latach osiemdziesiątych. Studia, Warszawa 2015.

Hasło: Robert Ziemkiewicz, Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://katalog.bip. ipn.gov.pl/informacje/110165 [dostęp: 4.08.2024].

Hasło: Robert Ziemkiewicz, Instytut Pamięci Narodowej, https://odznaczeni-kwis.ipn.gov.pl/persons/view/c95cefc0-3873-4f49-8b11-5c0dfb957473 [dostęp: 4.08.2024].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

357

ZIEMKIEWICZ Robert Cezary Polak W., Polak W., Anatomia agenta. Historia tajnego współpracownika Służby Bezpieczeństwa o pseudonimie „Karol” (1978–1983), Gdańsk 2005.

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981–4 VI 1989), Toruń 2003.

Polak W., Galij-Skarbińska S., Środowisko akademickie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu w latach osiemdziesiątych XX wieku, [w:] W. Polak, S. Galij-Skarbińska, M. Damazyn (red. i oprac.), Czas przeszły zapisany. Wspomnienia działaczy Niezależnego Zrzeszenia Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z lat 1980–1989, Gdańsk–Toruń–Barcelona 2021.

Polak W., Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–1982), Toruń 2001.

358

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ŻMUDA Józef 1. Biogram Urodził się 12 maja 1929 roku we wsi Skowierzyn (powiat stalowowolski). Syn Wawrzyńca i Marii.

Ojciec kupił gospodarstwo (1937) na Kresach Wschodnich II RP; po wojnie rodzina została przesiedlona do wsi Zawady (powiat świecki).

Józef Żmuda ukończył szkołę powszechną.

Po przeprowadzkach do Szprotawy (1957) i Małomic (1957), wydzierżawił (1962) – wraz z żoną – gospodarstwo rolne w Suponinie (powiat bydgoski), które wspólnie prowadzili; następnie kupili (1966) gospodarstwo rolne w Niewieścinie, które prowadzili wspólnie do przejścia na emeryturę.

Zmarł 4 września 2016 roku w Świeciu. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym w Niewieścinie.

2. Opis działalności Prezes Kółka Rolniczego w Niewieścinie (lata 70. XX wieku).

Członek kółka „Solidarności Chłopskiej” w swojej wiosce od jesieni 1980 roku.

Kolportował ulotki i czasopisma bezdebitowe wśród sąsiadów i znajomych; wywieszał flagę biało-czerwoną na swoim domu w dniach nieuznawanych przez władze świąt i rocznic narodowych, m.in. 3 maja i 11 listopada (1980–1981).

Uczestnik zorganizowanej 8 lutego 1981 roku w bazylice św. Wincentego á Paulo w Bydgoszczy mszy św., po której ok. 8 tysięcy osób przeszło z bazyliki na Stary Rynek (tzw. marsz kosynierów) w sprawie braku decyzji o rejestracji „S” RI. Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

359

ŻMUDA Józef Uczestnik rolniczego strajku okupacyjnego w budynku WK ZSL w Bydgoszczy (ul.

Dworcowa), przeprowadzonego wiosną 1981 roku.

W stanie wojennym nie prowadził działalności konspiracyjnej. Nie był zatrzymany ani aresztowany.

3. Rok przyznania Medalu – 2025 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • brak danych

5. Bibliografia Źródła: Relacja syna Edwarda Żmudy.

360

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ŻUREK Józef 1. Biogram Urodził się 31 sierpnia 1909 roku we wsi Gacki (powiat świecki). Syn Walentego i Ewy z domu Wolińskiej.

Rodzice prowadzili gospodarstwo rolne w Czarnowie (gmina Zławieś Wielka).

Józef Żurek ukończył szkołę rolniczą w Kowalewie Pomorskim.

Następnie odbył zasadniczą służbę wojskową w Centrum Wyszkolenia Żandarmerii w Grudziądzu (1930– 1931) oraz dwukrotnie odbył sześciotygodniowe ćwiczenia dla żołnierzy rezerwy; prowadził gospodarstwo rolne po śmierci swego ojca (po 1936 roku).

Od 1978 roku przebywał na emeryturze.

Zmarł 19 marca 2018 roku w Toruniu. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym w Czarnowie.

2. Opis działalności Uczestnik wojny obronnej 1939 roku. Zmobilizowany 25 sierpnia 1939 roku przez 8. Dywizjon Żandarmerii jako podoficer do plutonu pieszego żandarmerii wojskowej nr 4 ze składu 4. Dywizji Piechoty w Toruniu; 1 września 1939 roku wysłany na front pod Brodnicę; uczestnik bitwy nad Bzurą, po której został wzięty (19 września 1939 roku) do niewoli. Uwięziony (do 28 września 1940 roku; por. Centralne Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach Opolu WASt-St.VIA,l.444) w Stalagu VI A Hemer (numer jeniecki 1858); następnie (od października 1940 roku do kwietnia 1945 roku) robotnik przymusowy w gospodarstwie rolnym w miejscowości Schlangen w powieZasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

361

ŻUREK Józef cie Lippe (por. AAN, zespół: Fundacja Polsko-Niemieckie Pojednanie w Warszawie [nr zespołu 2680] 301750).

Powrócił do Polski (1946), do Czarnowa, gdzie osiadł na stałe.

Jeden z założycieli Ochotniczej Straży Pożarnej w Czarnowie (obecnie w Toporzysku).

Uhonorowany repliką szabli oficerskiej przez Urząd ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych (2016).

W chwili swej śmierci był najstarszym mieszkańcem Polski.

Rok przyznania Medalu – 2013 4. I nne odznaczenia oraz upamiętnienia (chronologicznie) • awans do stopnia podporucznika (2000) • awans do stopnia porucznika (2009) • Medal „Pro Patria” (2016)

5. Bibliografia Źródła: Karta Weterana: Józef Żurek, Bohaterowie bitwy nad Bzurą, https://www.bohaterowie1939.pl/polegly,zurek,jozef,15893.html [dostęp: 4.11.2024].

Opracowania: Hasło: Józef Żurek, „Wikipedia”, https://pl.wikipedia.org/wiki/Józef_Żurek [dostęp: 4.11.2024].

Więcławski T., Pogrzeb por. Józefa Żurka - najstarszego mężczyzny w Polsce, weterana bitwy nad Bzurą, portal historyczny „dzieje.pl”, https://dzieje.pl/aktualnosci/pogrzeb-najstarszego-mezczyzny-w-polsce-jozefa-zurka [dostęp: 4.11.2024].

Medal „Pro Patria” dla jednego z najstarszych w Polsce weteranów II wojny światowej, portal historyczny „dzieje.pl”, https://dzieje.pl/aktualnosci/medal-pro-patria-dla-jednego-z-najstarszych-w-polsce-weteranow-ii-wojny-swiatowej [dostęp: 4.11.2024].

Zmarł najstarszy kombatant w Polsce, Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, http://www.kombatanci.gov.pl/pl/aktualności/1159-zmarł-najstarszy-kombatant-w-polsce.html, 23 III 2018 [dostęp: 4.04.2018].

Zmarł najstarszy kombatant w Polsce, Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, http://www.kombatanci.gov.pl/pl/aktualności/1159-zmarł-najstarszy-kombatant-w-polsce.html [dostęp: 4.11.2024].

362

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

ŻUREK Józef Żurek Józef, [w:] Baza programu „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką”, http://www.straty.pl/index.php/szukaj-w-bazie [dostęp: 4.11.2024].

Zmarł najstarszy Polak – Józef Żurek. Mieszkał w powiecie toruńskim, „Gazeta Pomorska” 2018, http://www.pomorska.pl/wiadomosci/torun/a/zmarl-najstarszy-polak-jozef-zurek-mieszkal-w-powiecie-torunskim,13024579 [dostęp: 4.11.2024].

Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej…

363

Michał Damazyn (ur. 1976 r. w Inowrocławiu),

4

„Solidarności” i Oporu Społecznego w PRL na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, prezbiter diecezji bydgoskiej, doktor teologii, biograf.

Napisał m.in. biografię doc. dr Ludmiły Roszko, wykładowcy UMK w Toruniu, mistyczki, założycielki Instytutu Miłosierdzia Bożego i prekursorki życia konsekrowanego osób świeckich w Polsce.

Autor biografii s. Heleny Majewskiej CSA, wileńskiej mistyczki miłosierdzia, a także biskupa sufragana gnieźnieńskiego Jana Michalskiego. Ogłosił szereg publikacji naukowych i popularnonaukowych z zakresu teologii duchowości i historii najnowszej, w tym m.in. kilkutomową serię recenzowanych wywiadów pt. „Bydgoszczan Portret Własny”. Jest też regionalistą, m.in. twórcą opracowania zbrodni pomorskiej 1939 roku w gminie Sadki. Współautor (wraz z Sylwią Galij-Skarbińską i Wojciechem Polakiem) książki pt. Nikczemność i honor. Stan wojenny w stu odsłonach (wyd. Biały Kruk, Kraków 2021). Współwydawca pamiętników działaczy Niezależnego Zrzeszenia Studentów na UMK pt. Czas przeszły zapisany (Toruń 2021). Popularyzator wiedzy historycznej, proboszcz parafii w Nieżychowie.

ISBN 978-83-67201-65-0

9 788367 201650

Michał Damazyn DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI

pracownik naukowy Centrum Badania Historii

Michał Damazyn

DYKCJONARZ KUJAWSKO-POMORSKI Zasłużeni działacze „Solidarności” i opozycji antykomunistycznej odznaczeni medalem „Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis”

tom 4