Page 1

RNI No. 65027/1996 Postal Reg. No. DL-SW-01/4177/20-22 Published on 25th & Posted on 27th - 28th at NDPSO in Advance Month

ISSN 2455-1074


teu Z rduhd Hkkjrh; [ksrksa dh tqrkbZ esa fo’ks”kK

batu osV ,;j fQYVj oVhZdy gkbV gSaMy ,MtLVesaV lkbM&os gSaMy ,MtLVesaV ÝaV fyf¶Vax gSaMy VªkaliksVsZ’ku OghYl~ cM+h dk;Zdkjh pkSM+kbZ vkSj xgjkbZ jkscLV fx;j ckWDl

EURO-V


'युए ' ारा मा णत :

rduhdh fojklr ds lkFk LVSuys CySd ,aM Msdj nqfu;k dh uacj 1 Vwy daiuh Ÿ Ÿ

Ÿ

unh lksyj iai ds LekVZ daVªksyj vkSj nqfu;k ds csgrjhu ch,yMhlh eksVlZ çfrfnu 1]00]000 yhVj ikuh nsrs gSaA Qly dh mRikndrk c<+kus ds fy, fLçadyj vkSj fMªi flapkbZ i)fr ds lkFk vklkuh ls bLrseky fd;k tk ldrk gSA unh LekVZ daVªksyj ds vanj nh xbZ lsYQ&Mk;XuksfLVd Js.kh gekjs iai dks O;ofLFkr j[kdj ?kVrs ikuh vkSj c<+rs rkieku tSls i;kZoj.kh; ifjorZu dk lkeuk djrh gS ftlls ikuh ds çokg dks vuqdwy cukus ds lkFk iai dks yEcs le; rd pyk;k tk ldsA

Ÿ

Ÿ

gekjs lHkh iai] eksVj] daVªksyj gkbyh ,DlsyjsVsM ykbQ VsLV~l ¼,p,,yVh½ ds lkFk vkrs gSa tks gj rjg ds ekSle dk Hkh lkeuk dj ldrs gSa vkSj blls yEcs le; rd pykus ds fy, flLVe dks fMtkbZu djus esa enn feyrh gSA gekjs ch,yMhlh eksVlZ esa gSoh MîwVh Mcy fc;fjax dEiu dks lqfuf'pr djrk gS vkSj csgrj {kerk ds lkFk fo'oluh;rk c<+krk gSA 0

Ÿ

Ÿ

unh dusDV gekjk DykmM vk/kkfjr IOT baVjQsl gekjs fdlkuksa vkSj ikVZuj dks ;g lqfo/kk miyC/k djkrk gS fd os lHkh vius buLV‚y fd;s x;s iai fd fLFkfr ij utj j[k ldsaA gekjs LekVZ daVªksyj esa fn;k x;k fle lHkh cM+s eksckby usVodZ dks tksM+rk gS vkSj 24x7 liksVZ vkSj esaVsusal dh lqfo/kk nsrk gSA


www.krishijagran.com

fo”k;koyh ,e- th- oklu

Ñf”k dk;Z-------------------------------------------------------------08

Ñf”k lekpkj--------------------------------------------------------10

daiuh lekpkj-----------------------------------------------------12 vfuFkk txnhlu izhriky flag

mUur [ksrh dks lefiZr gSa fLVy bafM;k ds Ñf”k midj.k&izoh.k dqyd.khZ lk{kkRdkj----------------------------------------------------------------28 lksp&le>dj ysa lajf{kr [ksrh ds fy, cht &lat; fc”V lk{kkRdkj----------------------------------------------------------------29

euh’kk “kekZ flIiw dqekj izksukeh “ksfr;k dapu ekS;kZ

fdlkuksa dh lHkh t:jrksa ds fy, cuh gS ‘kfDreku dh e’khusa&fnus’k of’k”B lk{kkRdkj----------------------------------------------------------------30 de Hkwfe ls dek,a T;knk ykHk ofVZdy QkfeZax }kjk % izrhd ‘kekZ lk{kkRdkj----------------------------------------------------------------31 lwdj izca/ku ,oa O;olk;--------------------------------------------32

vkyw dh chekfj;ksa o dhVksa dh jksdFkke---------------------36 iz”kkar “kekZ lqthr iky r:u flag vo/ks”k ;kno iIiw jk; eukst dqekj

cVu e’k:e ¼vxsfjdl Lihlhl½ dh [ksrh----------------44

lfCt;ksa ds izeq[k jksx ,oa dhVksa dh jksdFkke-------------48

johUæ tkuk izeksn flag

Ph. : 011-26511845, 26517923, 45503170 Email : info@krishijagran.com Web : www.krishijagran.com

,e-,-lh-

tuojh] 2020 04

Subscribe : KRISHI JAGRAN (Magazine) Hindi, Punjabi, Gujarati, Marathi, Kannada, Bengali, Telugu, Assamese, Odia, Tamil, Malayalam & English

ABDUS SAMAD 9891889588, 9891263263

,e-,-lh- Ñf"k tkxj.k % 60@9 rhljk ry] ;wlqQ ljk; ekfdZV] utnhd xzhu ikdZ eSVªks LVs”ku] ubZ fnYyh&110016 }kjk iq’id izsl izk-fy“ksM ua- 203]204] Mh,lvkbMhlh dEiySDl] baMLVªht ,fj;k] vks[kyk Qsl&1] ubZ fnYyh&110020 *lokZf/kd lqjf{kr U;k; {ks= fnYyhA bl if=dk esa çdkf'kr ys[k ,oa fopkj ys[kdksa ds futh gSaA çdk'kd@laiknd blds fy, mRrjnk;h ugha gSaA


Hkkjrh; fdlku dks cuk jgk l'kä vkthfodk dks csgrj cukus dh fn'kk esa

Ÿ Ÿ

1]00]000 yhVj çfrfnu fMªi vkSj fLçadyj flLVe ls dusDV

Ÿ fo'oluh; rduhd@ czkaM Ÿ unh dusDV ds lkFk 24x7 DykmM@IOT

rduhdh liksVZ Ÿ Ÿ

Qly mRiknu esa c<+ksÙkjh lkykuk ,d ls vf/kd Qly

Ÿ Ÿ

thjks fctyh vkSj Mhty ewY; esaVsusal dk de [kpkZ

Ÿ Hkwty laj{k.k Ÿ fuEu i;kZoj.k çnw"k.k

'युए ' ारा मा णत :


h; lai knd

uoo”kZ dh gkfnZd ‘kqedkeuk,a

mRikndrk esa c<+ksÙkjh gsrq fdlku mfpr Qly izca/ku djsa

j

ch Qlyksa dh vf/kd iSnkokj ysus gsrq tuojh ekg t:jh —f"k dk;ksaZ dh –f"V ls csgn egRoiw.kZ gksrk gSA bl le; rkieku esa rsth ls fxjkoV gksus dh otg ls ikyk] dksgjk ,oa vksys dh vk'kadk cuh jgrh gSA urhtru Qlyksa esa O;kf/k;ksa dsbZ gksus dh laHkkouk cuh jgrh gSA ftlls mRikndrk esa deh vkrh gSA ,sls esa fdlku HkkbZ Qlyksa esa yxus okyh O;kf/k;ksa dh jksdFkke gsrq mfpr igy djsaA blh ds eísutj —f"k tkxj.k ds tuojh vad esa vkyw] ljlksa vkSj XysfM;ksyl esa yxus okys jksx vkSj mudh jksdFkke ds ckjsa esa crk;k x;k gS rks ogha] i'kqikyu esa lwdj ikyu ds ckjsa esa crk;k x;k gSA tSlk fd loZfofnr gS fd xr ekg iwoZ ç/kkuea=h Lo- pkS/kjh pj.k flag dh 118oha t;arh dks vU; o"kksaZ dh Hkkafr fdlku fnol ds :i esa euk;k x;kA —f"k tkxj.k Vhe us ;wih ds cqyan'kgj ds —f"k Ldwy esa fdlkuksa ds chp tkdj fdlku fnol euk;kA bl ekSds ij —f"k mRikn cukus okyh fLVy bafM;k] baMks xYQ] th,l dSyVsDl] oh,lVh 'kfä vkSj ik;fu;j isfLVlkbM~l baMLVªh daifu;ksa us f'kjdr dj vius mRiknksa dh çn'kZuh dhA xkSjryc gS fd pj.k flag us fdlkuksa ds thou esa lq/kkj ds fy, dbZ uhfr;ka 'kq: dh FkhA pkS/kjh pj.k flag dk ftruk ;ksxnku fdlkuksa ds fy, jgk] mruk gh jktuhfr esa Hkh ,e-,-lh-

tuojh] 2020 06

jgkA gkykafd pkS/kjh pj.k flag fdlkuksa ds usrk ekus tkrs jgs gSaA 1 tqykbZ] 1952 dks mÙkj çns'k esa muds cnkSyr tehankjh çFkk dk mUewyu gqvk vkSj xjhcksa dks vf/kdkj feykA fdlkuksa ds fgr esa mUgksaus 1954 esa mÙkj çns'k Hkwfe laj{k.k dkuwu dks ikfjr djk;kA 1979 esa foÙk ea=h vkSj mi ç/kkuea=h ds :i esa jk"Vªh; —f"k o xzkeh.k fodkl cSad ¼ukckMZ½ dh LFkkiuk dhA pj.k flag us 1979 esa mi ç/kkuea=h vkSj foÙk ea=h ds :i esa çLrqr vius ctV esa 25000 xkaoksa ds fo|qrhdj.k dks eatwjh nh FkhA 1937 esa tc ns'k esa varfje ljdkj cuh Fkh rc pkS/kjh pj.k flag Hkh fo/kk;d cus FksA ljdkj esa jgrs gq, mUgksaus 1939 esa dtZekQh fo/ks;d ikl djok;k FkkA og igys ,sls usrk Fks ftUgksaus fczfV'k gqdwer ls fdlkuksa dh dtZekQh djokbZ FkhA pkS/kjh pj.k flag }kjk fdlku fgr esa dh xbZ igy us yksxksa ds eu efLr"d esa ,slh Nki NksM+h gS tks lfn;ksa rd vfoLej.kh; jgsxhA varr% ge ;g mEehn djrs gSa fd lHkh fdlku HkkbZ —f"k tkxj.k if=dk ds tuojh vad ls viuk Kkuo/kZu djus ds lkFk gh mfpr Qly çca/ku djsaxsA


www.krishijagran.com

Ñf”k dk;Z

tuojh ekg ds Ñf”k ,oa ckxokuh dk;Z xsgwa esa nwljh flapkbZ cqokbZ ds 40&45 fnu ckn dYys fudyrs le; vkSj rhljh flapkbZ cqokbZ ds 60&65 fnu ckn xkaB cuus dh voLFkk ij djsaA Ÿ xsgwa dh Qly dks pwgksa ls cpkus ds fy, ftad QkLQkbM ls cus pkjs vFkok ,Y;wfefu;e QkLQkbM dh fVfd;k dk ç;ksx djsaA Ÿ

Ÿ

tkS esa nwljh flapkbZ] cqokbZ ds 55&60 fnu ckn xkaB cuus dh voLFkk ij djsaA

Ÿ Ÿ

Qwy vkus ds igys ,d flapkbZ t:j djsaA Qly esa mdBk jksx dh jksdFkke ds fy, cqokbZ ls iwoZ VªkbdksMekZ 2-5 fdxzk çfr gsDVs;j 60&75 fdxzk lM+h gqbZ xkscj dh [kkn esa feyk dj Hkwfe 'kks/ku djuk pkfg,A

ifÙk;ksa] ruksa rFkk Qfy;ksa ij lQsn pw.kZ lk QSy tkrk gS] dh jksdFkke ds fy, çfr gsDVs;j ?kqyu'khy xa/kd 80%] 2-0 fdxzk 500 & 600 yhVj ikuh esa ?kksydj 10&12 fnu ds varjky ij fNM+dko djsaA

Ÿ

Ÿ

Ÿ Ÿ Ÿ

jkbZ&ljlksa esa nkuk Hkjus dh voLFkk esa nwljh flapkbZ djsaA Ÿ ekgw dhV iÙkh] ruk o Qyh lfgr lEiw.kZ ikS/ks ls jl pwlrk gSA blds fu;a=.k ds fy, çfr gsDVs;j MkbesFkks,V 30% bZ-lh- dh 1-0 yhVj ek=k 650 & 750 yhVj ikuh esa ?kksydj fNM+dko djsaA Ÿ

[ksr esa nwljh fujkbZ&xqM+kbZ] cqokbZ ds 40&45 fnu ckn djds [kjirokj fudky nsaA Ÿ eDdk esa nwljh flapkbZ cqokbZ ds 55&60 fnu ckn o rhljh flapkbZ cqokbZ ds 75&80 fnu ckn djuh pkfg,A Ÿ

Ÿ Ÿ

vko';drkuqlkj flapkbZ djrs jgsaA xUuk dks fofHkUu çdkj ds rukNsnd dhVksa ls cpkus ds fy, çfr gsDVs;j 30 fdxzk dkcksZ¶;qj‚u 3% lh0 th0 dk ç;ksx djsaA

dVkbZ o flapkbZ 20&25 fnu ds vUrjky ij djsaA çR;sd dVkbZ ds ckn Hkh flapkbZ djsaA ,e-,-lh-

tuojh] 2020 08

vkyw] VekVj rFkk fepZ esa fiNsrh >qylk ls cpko gsrq eSadkstsc 75% MCY;w- ih- dh 2 fdxzk ek=k çfr gsDVs;j 500&600 yh0 ikuh esa ?kksy dj fNM+dko djsaA eVj esa Qwy vkrs le; gYdh flapkbZ djsaA vko';drkuqlkj nwljh flapkbZ Qfy;k¡ curs le; djuh pkfg,A xksHkh oxhZ; lfCt;ksa dh Qly esa flapkbZ] xqM+kbZ rFkk feêh p<+kus dk dk;Z djsaA VekVj dh xzh"edkyhu Qly ds fy, jksikbZ dj nsaA tk;n esa fepZ rFkk fHkaMh dh Qly ds fy, [ksr dh rS;kjh vHkh ls 'kq: dj nsaA

ckxksa dh fujkbZ&xqM+kbZ ,oa lQkbZ dk dk;Z djsaA vke ds uojksfir ,oa ve:n] iihrk ,oa yhph ds ckxksa dh flapkbZ djsaA Ÿ vke ds Hkquxk dhV ls cpko ds fy, eksuksØksVksQkl 36% ,l-,y-1-5 feyh- çfryhVj ikuh dh nj ls fNM+dko djsaA Ÿ vkaoyk ds ckx esa xqM+kbZ djsa ,oa Fkkys cuk;saA Ÿ Ÿ

xqykc esa le;&le; ij flapkbZ ,oa fujkbZ&xqM+kbZ djsa rFkk vko';drkuqlkj cafMax o blds tehu esa yxkus dk dk;Z dj ysaA Ÿ esaFkk ds ldlZ dh jksikbZ dj nsaA ,d gsDVs;j ds fy, 2-5&5-0 dqUVy ldlZ vko';d gksxkA Ÿ

eksckby % 9891443388 bZesy % vivek@krishijagran.com


hindi.krishijagran.com

Ñf”k lekpkj

ubZ fnYyh esa vk;ksftr gqvk vkbZek ,fxzeSd bafM;k 2019

u

bZ fnYyh esa fefuLVªh v‚Q ,xzhdYpj ,aM QkeZlZ osyQs;j ,oa bafM;u dkSafly v‚Q ,xzhdYpj ds lkStU; ls xr ekg vkbZek ,fxzeSd bafM;k 2019 ¼EIMA Agrimach India 2019½ dk vk;kstu fd;k x;kA ;gka gj rjg dh QkeZ e'khujh ds ckjs esa foLrkj ls tkudkjh nh xbZA vk;kstu esa fo'o Lrj ds e'khuksa dh çn'kZuh Hkh dh x;hA crk nsa fd EIMA ,fxzeSd Hkkjr dk ,d egRoiw.kZ VªsM 'kks gS tgka ,xzhdYpjy e'khujh dks ns[kus ds fy, 40]000 ls Hkh vf/kd yksx vkrs gSaA ogha vk;kstu esa —f"k txr ls tqM+s ljdkjh deZpkfj;ksa ds vykok i‚fylh esdlZ vf/kdkfj;ksa ds lkFk Hkh fdlkuksa dks feyus dk ekSdk feyrk gSA blds vykok cM+h la[;k esa i=dkj] ,xzh LVwMsaV~l] bathfu;fjax ;wfuV~l] ekdsZfVax cksMZ~l ,oa lsaVªy rFkk LVsV xouZesaV ,xzhdYpj fMikVZesaV~l ,aM ,tsalht vkrh gSaA

fdlku 2019 % Hkkjr dh lcls cM+h Ñf”k izn’kZuh

iq

.ks ds eks'kh esa Hkkjr ds lcls cM+s ,xzh esyk dk vk;kstu fd;k x;kA bl esys esa ns'k&fons'k ls rdjhcu 2 yk[k ls vf/kd fdlku igqapsA ogha] 550 ls Hkh vf/kd —f"k txr ls tqM+h NksVh cM+h daifu;ka Hkh f'kjdr dhA esyk 11 ls 15 fnlacj rd pykA bl esy dks dsaæ dh fefuLVªh v‚Q ,xzhdYpj vkSj jkT; ds fMikVZesaV v‚Q ,xzhdYpj ds lg;ksx ls vk;ksftr fd;k x;kA esys esa —f"k e'khujh] i'kq/ku] [kkn] ,xzh baiqVql] ,xzh VwYl ,aM bEIyhesaV~l vkfn dh çn'kZuh ns[kus dks feyhA ,d rjg ls ;g fdlku esyk —f"k esa vk/kqfud lksp vkSj rduhd dks ns[kus ds fy, fo'kky eap FkkA esys dh 'kq#vkr [ksrh esa u;h rduhd dks c<+kok nsus ds mís'; ls lu 1993 esa dh xbZ FkhA bl esys dk eq[; mís'; gS fd ns'k gj ,d fdlku rd —f"k {ks= esa gks jgs uokpkj tYn ls tYn igqaps vkSj —f"k ,d laiUu m|ksx ds :i esa tkuk tk,A

ehfM;k m|ferk mRÑ”Vrk iqjLdkj ls lEekfur gq, ,e-lh- MkWfefud m|ferk mR—"Vrk iqjLdkj fn;k x;kA bl iqjLdkj dk xBu fclxsV~l }kjk fd;k x;k gS] tks dsjy ds çeq[k m|ferk çksRlkgu eap esa ls ,d gSA

,

e-lh- Mksfefud] çca/k funs'kd] Mh,lvkj ,xzh ehfM;k vkSj —f"k tkxj.k vkSj ,xzhdYpj oyZ~M ds ç/kku laiknd dks jkepaæu dnUuiYyh]iksVZ~l] E;wft;e] iqjkrRo vkSj vfHkys[kkxkj ea=h] dsjy ljdkj }kjk vk;ksftr ,d lekjksg esa ehfM;k ,e-,-lh-

tuojh] 2020 10

fu.kkZ;d lfefr us fiNys 25 o"kksaZ ls Hkkjrh; fdlkuksa dh vkokt cuus ds fy, ,e-lh- Mksfefud ds ç;klksa dks ljkguh; crk;kA lfefr us mUgsa 12 Hkk"kkvksa esa —f"k if=dkvksa dks çdkf'kr djus ds fy, mudh ç'kalk dh tksfd ,d djksM+ ls vf/kd yksxksa rd igqaprh gSA


www.krishijagran.com

daiuh lekpkj

iq

ysedsu us is’k fd;k u;k gkbMªksfyd fjoflZcy gy&vksiy 080E

.ks ds eks'kh esa vk;ksftr Hkkjr dh lcls cM+h —f"k çn'kZuh ^fdlku&2019* esa cgqr lkjh —f"k midj.k cukus okyh daifu;ksa us f'kjdr dh FkhA mUgha daifu;ksa esa ls ,d daiuh ysedsu Hkh FkhA ysedsu —f"k midj.k cukus okyh ,d teZu daiuh gSA ekStwnk oä esa bl daiuh dh ns'kHkj esa igqap gSA daiuh ds ikl fjoflZcy gy] dYVhosVj vkSj ikoj gSjks vkfn —f"k midj.k ekStwn gSA daiuh fiNys 5 o"kksaZ ls fdlkuksa dks mPp xq.koÙkk okys —f"k ;a= nsrh vk jgh gSA esys esa ysedsu us Hkh vius —f"k midj.kksa dh çn'kZuh djus ds lkFk gh ,d u;k gkbMªksfyd fjoflZcy gy&vksiy 080E Hkh is'k fd;kA bl gy esa 21 bap ls ysdj 29 bap rd pkSM+h tqVkbZ dh tk ldrh gSA bls f[kpus

,e-,-lh-

tuojh] 2020 12

ds fy, gydh vkSj Hkkjh fefê;ksa esa 40 ls 47 g‚lZ ikoj ds VªSDVj dh vko';drk gksrh gSA gydh fefê;ksa esa 10&12 bap xgjh tqVkbZ dh tk ldrh gSA bl gy dk otu 350 fdyks gksrk gSA bl gy ij daiuh ,d lky dh okjaVh vkSj nks Ýh lfoZlst Hkh nh gSaA bl y‚Up dks egkjk"Vª ds MhylZ ds ,d lewg us fd;k ftlesa çeq[k :i ls çdk'k dqaHkkj] dksYgkiqj ds Mhyj 'kkfey FksA bl ekSds ij lat; diwj] gsM lsYl ,aM ekdsZfVax vkSj vfHkthr xk;dokM+] lhfu;j eSustj ekdsZfVax Hkh ekStwn FksA


30

255

fo’ks”krk,a %

¼ve#n½

oh ,u vkj chgh

h Qy d fkr k r h l izt uohu

fo’ks”krk,a %

¼lhrkQy½

170 2000

oh ,u vkj e/kqj


hindi.krishijagran.com

daiuh lekpkj

Vk;j daiuh ^thvkjvkbZ* dk Hkkjr esa vkxeu

fd

lku&2019 esyk esa dbZ —f"k midj.k cukus okyh daifu;ksa us f'kjdr dh FkhA ftuesa ls ,d daiuh thvkjvkbZ Vk;j Hkh FkhA tksfd rduhdh uokpkj vkSj bathfu;fjax rkdr ds ek/;e ls Vk;jksa dk fuekZ.k djrh gSA ogka —f"k tkxj.k Vhe dh ckr thvkjvkbZ Vk;j ds tujy eSustj ds vkj ef.koUuu ls gqbZA mUgksaus —f"k tkxj.k dks crk;k fd ge viuh lQyrk ls dHkh çHkkfor ugha gksrs gSaA ge vuojr ç;kljr jgrs gSaA ge vius xzkgdksa vkSj vius fy,&loksZÙke ifj.kke çkIr djus ds fy, dk;Z djrs gSaA ge tks Hkh djrs gS mu lHkh esa nh?kZdkfyd –f"Vdks.k ysrs gSA D;ksafd ge vkt ;gka gSa] vkSj dy Hkh jgsaxsA mUgksaus vkxs crk;k fd ge pkj rjg ds Vk;jksa dk fuekZ.k djrs gSA ftuesa eSfVfj;y gSaMfyax Vk;lZ] ,xzhdYpj Vk;lZ] iksVZ Vk;lZ vkSj fuekZ.k dk;Z djus okyh e'khuksa esa yxus okys Vk;j gSA ;g daiuh Jhyadk dh Vk;j cukus okyh nwljh lcls cM+h daiuh gSA Hkkjr esa ;g daiuh xr nks o"kksaZ ls dke dj jgh

gSA vkSj nf{k.k Hkkjr esa viuk usVodZ etcwr dj pqdh gSA Hkfo"; esa lEiw.kZ Hkkjr esa vius Vk;jksa dks cspsxhA

,fxzvksuk nsrk gS Qly cqokbZ ls dVkbZ rd ds lHkh lek/kku&flag djus okyh cM+h daifu;ksa esa ls ,d gSaA ;g baMLVªht fofHkUu jkT;ksa esa vius 150 ls vf/kd Mhyj usVodZ ds ek/;e ls —f"k midj.kksa dks fdlkuksa dh lsok esa çnku djrh gSA

fd

lku dks viuh Qly ls vPNs mRiknu ds fy, [ksr dks rS;kj djuk iM+rk gSA blds fy, mls dbZ rjg ds midj.kksa dh vko';drk gksrh gSA dbZ midj.kksa ds }kjk lQy [ksrh djus ds fy, [ksr dh feêh dks mitkÅ cukuk iM+rk gSA bu midj.kksa esa VªSDVj dh vge Hkwfedk gSA cktkj esa dbZ daifu;ka VªSDVj midj.k dks is'k djrh gSaA blh dM+h esa ,d daiuh VªSDVj midj.k ds fuekZ.k esa loZJs"B dgh tkrh gS] ftldk uke ,fxzvksuk baMLVªht çk-fy gSA ;g baMLVªh 5 lkyksa ls [ksrh djus ds midj.k rS;kj dj jgh gSA vkidks crk nsa fd ,fxzvksuk baMLVªht —f"k midj.kksa dh vkiwfrZ ,e-,-lh-

tuojh] 2020 14

,fxzvksuk baMLVªht ds ckjs esa T;knk tkudkjh ds fy, geus baMLVªht ds Mk;jsDVj /khjsaæ çrki flag ls ckrphr dhA mUgksaus crk;k gS fd og —f"k ds {ks= esa cqokbZ ls ysdj dVkbZ rd ds loZJs"B midj.kksa dk fuekZ.k djrs gSaA blds O;kikj dh uhao vkSj vkdka{kk,a gekjs nwjn'khZ laLFkkidksa }kjk LFkkfir dh xbZ gSA mUgksaus crk;k fd jksVkosVj] lhMfMªy] JsMj] Iykm] Fkzs'kj] pkjk e'khu vkfn dk fuekZ.k djrh gSA gekjs jksVkosVj vkSj JsMj bl oä fdlkuksa esa cgqr yksdfç; gSaA ge 4 QqV ls ysdj 8 QqV rd ds jksVkosVj dk fuekZ.k djrs gSaA


www.krishijagran.com

daiuh lekpkj

fLVy us ^ekbØks ikoj vkWQ n bZ;j* vokMZ 2019 thrk fLV

y i‚oj fVyj ,e,p 710 ikoj fVyj dks viuh Js.kh esa o"kZ dk loZJs"B i‚oj fVyj@i‚oj ohMj ?kksf"kr fd;k x;k gS vkSj bls ^n QkeZ i‚oj vokMZ~l 2019 esa Hkkjrh; cktkj dks fo'o Lrj ds mRikn çnku djus ds fy, o"kksaZ ls fujarj ç;kljr gSA vçSy] 2019 esa y‚Up Hkkjrh; fdlkuksa ds thou dks cnyus ds fy, fLVy dh ,d vkSj is'kd'k gSA ds y‚Up ds lkFk fLVy us tqrkbZ esa ,d u, ;qx dh 'kq#vkr dh gSA feêh dh rS;kjh esa fdlkuksa dh enn djrk gSA tksfd ,d pqukSrhiw.kZ dke gS] [kkldj tc feêh l[r gksrh gSA bl ikoj iSDM e'khu dh lcls egRoiw.kZ fo'ks"krkvksa esa ls ,d bldk fo'o çfl)] mPp rduhd dk fLVy EURO-V batu gSA tks de ,e-,-lh-

tuojh] 2020 16

mRltZu vkSj csgrj ba/ku n{krk lqfuf'pr djrk gSA bldh vU; egRoiw.kZ fo'ks"krk osV ,;j fQYVj gS tks dkcksZjsVj dks rktk] /kwy jfgr gok dh vkiwfrZ djrk gSA tks lHkh çdkj dh ifjpkyu fLFkfr;ksa esa mR—"V çn'kZu dks lqfuf'pr djrk gSA bldk vuks[kk ikoj Vsd&v‚Q QaD'ku] ikuh iai djus vkSj fNM+dko vuqç;ksxksa ds fy, lcls mi;qä gSA bl e'khu dh yach&pkSM+h vkSj vf/kd xgjkbZ esa dke djus dh {kerk] baVj dfYVos'ku] feêh dks iyVuk] fujkbZ djuk] gok yxkuk vkSj o`{kkjksi.k ds fy, iafä;ka cukus tSls dk;ksaZ esa enn djrh gSA bruk gh ugha blds ÝaV fyf¶Vax gSaMy] VªkaliksVZ vkSj jfuax OghYl] lkbMos vkSj ofVZdy gSaMy&ckj ,MtLVesaV tSls vfrfjä QhplZ ds ifj.kkeLo:i bls vklkuh ls laHkkyk vkSj ifjofrZr fd;k tk ldrk gSA


hindi.krishijagran.com

daiuh lekpkj

oh ,u vkj ohgh e/kqj&lhrkQy lh

rkQy ftldks 'kjhQk] dLVMZ ,Iiy ,oa 'kqxj ,Iiy ds uke ls Hkh tkuk tkrk gS] bldk vk/kkj {ks= vesfjdk vkSj osLVbaMht gh ekuk tkrk gSA ;g ,d mi'khrks".k Qy gS tks leqæry ls 1500&2000 ehVj dh ÅapkbZ ij mxrk ;k mxk;k tkrk gS] 'kq"d tyok;q ds lkFk o"kkZ ty esa mfpr vknZzrk ,oa de BaM dh tyok;q bl Qy ds fy, csgrj gksrh gSA Hkkjr esa ;g Qy eq[;r% egkjk"Vª esa vkSj xqtjkr] jktLFkku] e/;çns'k] xqtjkr ds dqN LFkkuksa ij dkQh yksdfç; gSA NÙkhlx<+ esa dkadsj ds taxyksa ds Qy vxLr&flarcj ekg esa cktkj esa vkrs gaS] vktdy bu Qyksa dh [ksrh ds fy, jk;iqj] nqxZ] csesrjk vkfn ftyksa ds fdlku vkxs vk, gaSA oh ,u e/kqj lhrkQy dk vkd"kZd jax] cM+k vkdkj] vf/kd xwnk] NksVs vkSj de cht rFkk vPNh egd fy, ehBk Lokn lHkh dk eu eksg ysrk gSA Qy esa fo|eku iks"kd rRo Hkh bl Qy dks çpkfjr djus esa fo'ks"k :i ls egRoiw.kZ gSA oh ,u vkj ulZjh ds vuqla/kku] fodkl ,oa foLrkj }kjk bl Qy dh [ksrh ls lacaf/kr fo"k;ksa

ij iw.kZ ekxZn'kZu ftlesa ij ijkx.k ds }kjk mfpr vkdkj ds Qy çkIr djuk ,oa çkIr Qyksa dks lgh rjhds ls iSd djds cktkj esa çLrqr djuk 'kkfey gSA lhrkQy dh c<+rh ekax ,oa oh ,u vkj e/kqj dh xq.koÙkk fuf'pr gh fdlkuksa dks vPNh rjg dh vk; ,oa vPNs LokLF; dh rjQ ys tk,xhA

;kjk nsrk gS ikS/kksa ds lHkh iks”kd rRo ;k

jk QfVZykbtj bafM;k çk-fy- nqfu;k ds 60 ls vf/kd ns'kksa esa 16000 deZpkfj;ksa ds lkFk fdlkuksa dks ikS/ks ds fy, vko';d iks"kd rRoksa dks miyC/k djkrk gSA Hkkjr esa ;g daiuh Vid flapkbZ ls gksus okyh [ksrh ds fy, fof'k"V çdkj ds moZjd çnku djrh gSA foxr o"kZ bl daiuh us VkVk dsfedYl ds ;wfj;k mRiknu bZdkbZ dks Hkh vf/kxzg.k dj fy;k gSA iq.ks esa vk;ksftr esys esa daiuh ds ls ckrphr djus ij irk pyk fd vaxwj] larjk vkSj fofHkUu [kk|kUu Qlyksa esa Hkh ;kjk ds moZjd mi;ksx esa yk, tk jgs gSaA mUgksaus crk;k fd ;kjk ds moZjd Bksl vkSj æo #i esa miyC/k gSaA ;kjk feyk ds czkaM esa ;kSfxd moZjd] ;kjk foVk ds czkaM esa lw{e iks"kd rRo] ;kjk yhok czkaM esa dSfY'k;e ukbVªsV] ;kjk Vsjk czkaM esa ?kqyu'khy moZjd vkSj ;kjk osjk czkaM esa uhe ysfir ;wfj;k nh tkrh gSA ;kjk ds mRikn i;kZoj.k eS=h gSaA ,e-,-lh-

tuojh] 2020 18


hindi.krishijagran.com

daiuh lekpkj

^fdlku&2019* esys esa ^,evkj,Q* us vius mRiknksa dh izn’kZuh

ch

rs ekg iq.ks ds eks'kh esa ^fdlku* esys dk vk;kstu fd;k x;kA esys esa ns'k&fons'k ls dqy 2 yk[k ls vf/kd fdlkuksa us f'kjdr dhA rks ogha] 550 ls Hkh vf/kd —f"k txr ls tqM+h NksVh cM+h daifu;ksa us Hkh f'kjdr dhA bUgha daifu;ksa esa Hkkjr dh lcls cM+h Vk;j fuekZrk daiuh ,evkj,Q Hkh FkhA tksfd dbZ rjg dh Vk;j cukrh gSA esys esa

vk;s çxfr'khy fdlkuksa us ,evkj,Q Vk;j ds çfr viuk #>ku O;ä fd;kA fdlkuksa dh ftKklk ds eísutj ,evkj,Q daiuh ds deZpkfj;ksa us fdlkuksa dks crk;k fd dkSu&lk Vk;j fdl rjg ds —f"k dk;ksaZ ds fy, mi;qä gS vkSj ,evkj,Q daiuh dk Vk;j bLrseky djus ls mUgsa D;k&D;k Qk;nk gks ldrk gS--- ml nkSjku ,evkj,Q daiuh ds deZpkjh ogka ij ekStwn Fks tksfd Hkkjh la[;k esa LV‚y ij vk, fdlkuksa dks daiuh ds Vk;j ds ckjs esa crk jgs FksA ,evkj,Q daiuh ekyokgd Vk;j] VªSDVj vkSj —f"k e'khufj;ksa esa yxus okys Vk;jksa ds lkFk gh lokjh okguksa esa yxus okyh Vk;jksa dks Hkh cukrh gSA okguksa esa yxus okys Vk;jksa esa bl daiuh ds 'kfä ykbQ] 'kfä lqij vkSj 'kfä ykbQ Iyl rhu rjg ds Vk;j gaS ftuesa ls 'kfä ykbQ Iyl] [ksr dh tqrkbZ gsrq gS vkSj 'kfä lqij ekyokgd okguksa gsrq gSA ,evkj,Q daiuh dh Vk;j nenkj gksus ds lkFk gh fVdkÅ Hkh gS vkSj fdQk;rh nkeksa esa cktkj esa lHkh txg miyC/k gSA

fdyksZLdj ds okVj iai nwj djsaxs ikuh dh fdYyr Q

lyksa dh flapkbZ ds fy, i;kZIr ek=k esa lqpk# :i ls ikuh dh vkiwfrZ t:jh gSA blh dks ns[krs gq, fdyksZLdj cznlZ fyfeVsM us Hkjkslsean okVj iai cuk;s gSA vkerkSj ij okVj iai dqN nsj pyus ds ckn vksojfgV gks tkrs gaSA ysfdu fØyksLdj ds okVj iai yacs le; rd fcuk vksojghV gq, py ldrs gSaA daiuh ds lHkh okVj iai yhdst dh leL;k dks /;ku esa j[krs gq, cuk, x, gSaA fdyksZLdj batu SP3L-5HP iai dh ckr djs rks ;s 2 ls 5 g‚lZ i‚oj esa flaxy flfyaMj ds lkFk miyC/k gSA blh rjg HIWIN Fkzh Qst okVj iai dh ckr djs rks ;s 5 ls 27 g‚lZ i‚olZ ds lkFk bysfDVªd ikoj lkslZ ds :i esa ekStwn gSA bl eksVj iai dks vkS|ksfxd dkeksa esa mi;ksx esa yk;k tk ldrk gSA ogha fdyksZLdj dk o‚Vj iai 3300 ls 250 LPH {kerk ds :i esa Hkh miyC/k gSA bls 180 ls 240 oksYVst jsat esa pyk;k tk ldrk gSA blh rjg daiuh vkSj cgqr ls okVj eksVj iai cuk

jgh gS ftldh tkudkjh ds fy, vki fdyksZLdj ds vkf/kdkfjd osclkbV www.kirloskarpumps.com ij tk ldrs gSA ,e-,-lh-

tuojh] 2020 19


www.krishijagran.com

daiuh lekpkj

dksjkseaMy us ykWUp fd;k ^vL=*] /kku ds dhV dk djsxk lQk;k dks

jkseaMy baVjus'kuy fyfeVsM Hkkjr dh vxz.kh vkSj çeq[k —f"k lacaf/kr lek/kku miyC/k djkus okyh daiuh gSA dksjkseaMy eq[; :i ls nks {ks=ksa esa dke djrh gSA buesa iks"kd rRo o vU; lac) O;olk; ds lkFk gh Qly lqj{kk 'kkfey gSaA daiuh [ksrh ls tqM+s dbZ rjg ds mRikn cukrh gS vkSj fdlkuksa dks viuh lsok,a miyC/k djkrh gSA dksjkseaMy Q‚LQsfVd moZjd ds fuekZ.k vkSj ekdsZfVax ds ekeys esa Hkkjr dh nwljh lcls cM+h daiuh gSA

dksjkseaMy baVjus'kuy fyfeVsM us ,d 'kkunkj mRikn y‚Up fd;k gSA daiuh us uke dk ,d dhVuk'kd is'k fd;k gS ftlls fdlkuksa dks ,d cM+h jkgr feysxhA /kku dh [ksrh esa yxus okys [kkl czkmu IykaV g‚ij ¼Brown Plant Hopper½ ds fy, bl dhVuk'kd dks cuk;k x;k gSA ;g dhVuk'kd czkmu IykaV g‚ij ds lkFk OgkbV cSDM IykaV g‚ij ¼White Backed Plant Hopper½ ls NqVdkjk ikus dk jkeck.k bykt gSA dksjkseaMy ds Qly lqj{kk {ks= ds lhfu;j tujy eSustj lrh'k frokjh us crk;k fd dk Qly esa lgh mi;ksx djds fdlku mls chih,p ds çdksi ls cpk ldrs gSaA blls muds mRiknu ij Hkh dkQh vPNk vlj iM+sxkA mUgksaus crk;k fd fdlku chih,p ls viuh Qly dks lqjf{kr j[kus ds fy, dk mi;ksx 120 xzke ek=k dks 200 fyVj esa feykdj çfr ,dM+ ds fglkc ls Lizs dj ldrs gSaA lrh”k frokjh th us fdlkuksa dks bl ekSds ij uoo’kZ dh “kqHkdkeuk,a Hkh izsf’kr dhA

Ÿ çfrjks/kh chih,p ¼BPH½ ds f[kykQ

vuks[kh fØ;k i)fr ls ySlA Ÿ rst ih,lih ¼PSP½ fØ;k ls Qqnds }kjk

jl pwlus ij yxrh gS jksdA Ÿ blds çHkko ls dhV dh fiNyh Vkaxksa esa

yxrk gS ydok jksxA Ÿ blds mi;ksx ls dhV ds vaMs nsus dh

{kerk esa vkrh gS dehA Ÿ i;kZoj.k ds fy, lqjf{kr gS dhVuk'kdA Ÿ ckfj”k esa csgrj izn”kZuA

[ksrh lEcaf/kr lHkh ns[ksa phtsa vkWuykbu eaxok,A fdlkuksa dk viuk vkWuykbu LVksj

vki lHkh rjg ds ikuh ds iai] [ksrh VkspZ] i’kqikyu gsrq djds eaxok ldrs

,e-,-lh-

dh

cht] [kkn] dhVuk’kd nokbZ] tSfod [ksrh dh phtsa] nokbZ fNM+dus ds iai] ds vkStkj] Ñf”k e’khujh] th-,l-,e eksckby] LVkVZj vkSj mRikn] fdlku nokbZ] Ñf”k tkxj.k if=dk vkSj cgqr lkjh phtsa fdlku&bZ&LVksj ls vkWMZj gSaA

tuojh] 2020 20

iwjs Hkkjr esa Ýh&gkse fMyhojh


hindi.krishijagran.com

daiuh lekpkj

¶ysDlh&VSad ls ikuh dks lajf{kr djus dh LekVZ rduhd

nq

fu;k Hkj esa ,xzhIykLV ¶ysDlh&VSad ikuh dks LVksj djus dk vPNk fodYi nsrk gSaA [kkldj ikuh dks lajf{kr djus dk vklku rjhdk gSA 'kqHkkadj nÙkk xqIrk us crk;k fd bldks cSywu dh rjg Qqyk ldrs gSa] D;ksafd bldks yphyh lkexzh ls cuk;k tkrk gS] ftlesa ,d rjg dh xSl Hkjh tkrh gS] tSls ghfy;e] gkbMªkstu] ukbVªl v‚DlkbM vFkok gokA blfy, blesa fdlh Hkh rjy inkFkZ dks vklku ls lajf{kr dj ldrs gSaA bu VSadksa dk mi;ksx dbZ rjg ls fd;k tkrk gSA ;g dkQh fVdkÅ gksrs gSaA vkidks crk nsa fd —f"k ds {ks= esa ¶ysDlh&VSad dk mi;ksx ikuh dks yacs le; rd lajf{kr djus ds fy, fd;k tkrk gSA lkFk gh lw[ks ds eghuksa ds nkSjku ;k fQj ikuh dh deh ds nkSjku flapkbZ ds fy, bu VSadksa ls ikuh dh [kir dks iwjk dj ldrs gSaA bu VSadksa dk mi;ksx eosf'k;ksa ds ihus ds ikuh dks LVksj djus ds fy, Hkh fd;k tk ldrk gSA ,xzhIykLV ¶ysDlh&VSaDl dks rhu ijrksa esa cuk;k tkrk gSA bu VSadksa esa djhc 1]000 yhVj ls 100]000 yhVj rd ikuh lajf{kr dj ldrs gSaA blesa dbZ rjg dh {kerkvksa ds lkFk VSad miyC/k gksrk gSA blds uhps fMLpktZ vksfj,aVs'ku gSaA vkidks bls vklkuh ls

mrkj ldrs gSaA bruk gh ugha] ¶ysDlh&VSad dks mrkjus ds ckn lkQ djus dh vko';drk ugha gksxhA Ÿ bldks nhokj ds lkFk etcwrh ls yxk;k

tk ldrk gSA Ÿ ;g VSad FDA ls Loh—r gSA Ÿ fuekZ.k LFkyksa esa Hkh mi;ksx ds fy, mi;qä gSA Ÿ ;g VSad ,dy ijr vkSj cgq&ijr ¶ysDlh&cSx nksuksa esa feyrk gSA

?kjsyw ÅtkZ dk csgrj lk/ku gS ,xzhIykLV dk gkse ck;ks xSl

21oha lnh dh lcls cM+h pqukSrh çk—frd lalk/kuksa dks cpkus dh gSA ,sls esa ck;ksxSl ,d vPNk fodYi gSA blh ckr dks le>rs gq, ,xzhIykLV Vsd bafM;k çkbosV fyfeVsM us gkse ck;ks xSl e'khu dk fuekZ.k fd;k gSA ;s e'khu tSfod dpjs dks dqfdax xSl esa cnyus ds lkFk gh rjy

moZjd esa Hkh cnyus dk dke djrh gSA blds mi;ksx ls lsgr ij fdlh Hkh rjg dk gkfudkjd çHkko ugha iM+rk gSA vxj y‚Ux VeZ ds :i esa ns[kk tk, rks ;s e'khu bduksfed ÝsaMyh gSA ;s ¶;wy vkSj QfVZykbtj dk lsYQ&çksMD'ku djus esa leFkZ gSA bldks yxkus dh çfØ;k Hkh vklku ,oa lLrh gSA blds fy, fdlh rjg dh fo'ks"k LFky dh t:jr ugha gSA uk gh blds fy, Hkkjh ek=k esa etnwjksa dh t:jr gSA rks ogha] lqj{kk ds fygkt ls Hkh bls lHkh rjg ds iSekuksa ij ij[kk x;k gSA ÅtkZ ds vU; lk/kuksa ds eqdkcys ;s e'khu Dyhu ,uthZ çnku djrh gSA blds lkFk xSl dk cuZj Hkh e'khu ds lkFk Ýh gSA bl e'khu dks fdlh rjg dh fo'ks"k esaVsusal dh t:jr Hkh ugha iM+rh gSA ;s fcuk fdlh [kjkch ds yEcs le; rd pyus esa leFkZ gSA ,e-,-lh-

tuojh] 2020 21


www.krishijagran.com

daiuh lekpkj

fn

iq.ks fdlku esys esa efgæak ds VªSDVlZ cus vkd”kZ.k

lacj ekg esa vk;ksftr gq, iq.ks ds fdlku esys esa efgaæk ds VªSDVlZ vkSj xkfM+;ka yksxksa dks [kwc ilan vkbZA efgaæk dk cksysjks fidvi ;gka yksxksa dks lcls T;knk ilan vk;kA crk nsa fd daiuh dk egk cksysjks fidvi efgaæk ds çfl) cksysjks fidvi dk gh ,Mokal otZu gSA bl xkM+h ds vkarfjd <kaps ij fo'ks"k /;ku fn;k x;k gSA lkFk gh lhVksa dks vkjkenk;d vkSj pkSM+k cuk;k x;k gSA lqj{kk ds fygkt ls blesa fV~ou VSaMse ekLVj ,u,lihoh czsd dk mi;ksx fd;k x;k gSA blh rjg efgaæk ds VªSDVj YUVO 575 4WD esa fdlkuksa us [kklh fnypLih fn[kkbZa Hkkjr dk igyk 4WD VªSDVj gksus ds lkFk ;s 15 LihM ds fodIy esa miyC/k gSa blesa ,Mokal 4 flfyaMj batu dk ç;ksx fd;k x;k gSa ogha daiuh dh JIVO 365WD gydh otu dh VªSDVj Hkh ppkZ dk fo"k; cuh jghaA crk ns fd ;s Hkkjr fd igyh fjoksY;w'kujh iksth'ku&v‚Vks daVªksy VªSDVj gSa daiuh dh lcls çfl) VªSDVjksa esa ls ,d Lojkt Hkh yksxksa dk eu

ch

chlh,l ds Ñf”k midj.kksa ls vklku gks jgh gS [ksrh

lh,l ds —f"k midj.k [ksrh dks igys dh vis{kk vklku cuk jgs gSaA bu midj.kksa dks bLrseky djuk vklku vkSj lqfo/kktud gSA bl le; fdlkuksa dh t:jrksa dks le>rs gq, daiuh dbZ rjg dh e'khujh cuk jgh gSA daiuh ds funs'kd ,l ds caly ds eqrkfcd jhij ckbaMj fdlkuksa dh igyh ilan curs tk jgs gSaA blh izdkj pkjs dh dVkbZ esa daiuh ds Q‚Mj gkosZLVj Hkh Qlyksa dh dVkbZ dks vklku vkSj rst cukus esa l{ke gSaA daiuh dh lHkh e'khusa ljdkjh laLFkkvksa }kjk Loh—r vkSj lqj{kk ds iSekuksa ij ij[kus ds ckn cukbZ xbZ gSaA blh rjg Qlyksa esa isfLVlkbM~l] ohMhlkbM~l vkfn dk fNM+dko i‚oj Lçs;j dh enn ls vklkuh ls fd;k tk ldrk gSA feV~Vh dks [ksrh ds fy, rS;kj djus dk dke eqf'dy gSA bl eqf'dy dks chlh,l ds jksVkosVj vklku cukus esa l{ke gSaA ogha fdlkuksa ds fy, daiuh lhM fMªy vkSj iksVSVks fMxj e'khu Hkh cuk jgh gSA ckxokuh ds fy, ,e-,-lh-

eksgus esa dke;kc jghaA çn'kZuh esa daiuh us Lojkt 742 XT @WD] Lojkt 744FE 4WD vkSj Lojkt 724 XM vkspZMZ NT ekStwn jgha blh ds lkFk daiuh us vFkZ ekLVj cSdgks yksMj ds ckjs esa Hkh fdlkuksa dks tkudkjh nha

tuojh] 2020 22

daiuh ikoj ohMj cuk jgh gSA tks cM+h vklkuh ls ?kkl vkSj taxyh ikS/kksa dks lkQ djus esa l{ke gSA ikoj ohMj ,elh 730 dks vU; —f"k e'khuksa ds lkFk Hkh mi;ksx esa yk;k tk ldrk gSA mngkj.k ds fy, bldk mi;ksx jksVkosVj] dYVhosVj] iksVSVks fMxj vkSj lhM fMªy vkfn ds lkFk fd;k tk ldrk gSA


hindi.krishijagran.com

daiuh lekpkj

fdlkuksa ds fy, lksukfydk us jh&ykWUp fd;k N=irh VªSDVj baMLVªh esa rsth ls vkxs c<+ jgh VªS DVj baVjus'kuy VªSDVlZ fyfeVsM ¼ ½ ds czkaM ITL

lksukfydk xzqi us xzkgdksa dh ekax ij vius VªSDVj dks jh&y‚Up djrs gq, egkjk"Vª fdlkuksa ds fy, ,d u;k e‚My fMtkbu fd;k gSA bl rjg ;g [ksrh ds fofHkUu midj.kksa ds fy, dkQh lqfo/kktud gSA lksukfydk dk nkok gS fd og lcls de Mhty esa lcls T;knk {kerk vkSj j¶rkj miyC/k djkrk gSA blds vykok] daiuh us thVh 28 Vkbxj] MhvkbZ 30Rx ckxcku] thVh 22 i‚ojIyl VªSDVj tSls VªSDVjksa dh viuh mUur jsat dks is'k fd;k gSA [kkl rkSj ij 4 MCY;wMh esa ckxokuh vkSj MCY;wVh 75 fldanj ds fy, fo'ks"k :i ls fMtkbu fd;k x;k gSA blds lkFk gh fdlkuksa dks [ksrh ds laiw.kZ lek/kku ds fy, daiuh us eYpj] jksVkosVj] 2 ,ech fjolZy Iyks tSls midj.kksa dh Hkh is'kd'k dhA vkidks crk nsa fd bl ekSds ij lksukfydk xzqi ds v/;{k vkSj mi&eq[; dk;Zdkjh vf/kdkjh foosd xks;y us dgk] yxkrkj ubZ rduhd vkSj uokpkj ds tfj, dbZ {ks=ksa esa fdlkuksa dh fofHkUu vko';drkvksa dks /;ku esa j[krs gq, ge vkxs c<+sa gSaA blls gesa fo'o Lrj ij 10 yk[k ls vf/kd fdlkuksa dk fo'okl ikus esa enn feyh gSA mUgksaus us ;g Hkh dgk gS] ^c<+rh ekax dks ns[krs gq, geus N=ifr VªSDVj dks fQj ls y‚Up fd;k gS vkSj ;g mEehn gS fd fdlku mRikn dh ljkguk djsaxsA gekjk mís'; de ifjpkyu ykxr lqfuf'pr djrs gq, fdlkuksa dh mRikndrk esa rsth ls c<+ksÙkjh djuk gSA ge mRikndrk c<+kus ds ek/;e ls fdlku dh nksgjh vk; esa enn djus ds fy, jksVkosVj tSls midj.k miyC/k djkrs gSaA* lksukfydk xzqi ds egkjk"Vª tksuy gsM dqynhi flag us dgk] Þge fdlkuksa dks lcls vPNk laHko lek/kku nsus ds fy, fujarj dke dj jgs gSaA vkt] bu lHkh y‚Up ds lkFk] ge vkxs c<+ jgs gAaS* diauh ds erqkfcd bl jh&y‚Up N=ifr VDSªVj eas mUur lfqo/kkvkas dks n[skrs g,q lHkh rjg ds midj.kkas dk mi;kx s djus dh lgfwy;r nh xbZ gAS fldanj J`a[kyk VªSDVj jkT; ds fdlkuksa ds fy, lcls mi;qä rduhd ls ySl gSA daiuh ds

eqrkfcd lksukfydk esa ubZ rduhd dk mi;ksx rc gksrk gS tc bldh lgh dher gksrh gS] ftls ns[krs gq, daiuh us bu VªSDVjksa dks lcls vf/kd çfrLi/khZ ewY; ij y‚Up fd;k gSA daiuh us ;g Hkh mEehn trkbZ gS fd bl u, VªSDVj dh [kwfc;ka fdlkuksa dks t:j ilan vk,axhA

Content Contribution

Telugu

editor@krishijagran.com

telugu@krishijagran.com

English

Bengali

english@krishijagran.com

bengali@krishijagran.com

Hindi

Assamese

hindi@krishijagran.com

assamese@krishijagran.com

Gujarati

Odia

gujarati@krishijagran.com

odia@krishijagran.com

Punjabi

Advertisement

punjabi@krishijagran.com

advt@krishijagran.com

Marathi

Suggestions

marathi@krishijagran.com

feedback@krishijagran.com

Kannada

Subscriptions

kannada@krishijagran.com

circulation@krishijagran.com

Tamil

Conferences & Exhibitions

tamil@krishijagran.com

event@krishijagran.com

Malayalam

Prepress

malayalam@krishijagran.com

prepress@krishijagran.com

,e-,-lh-

tuojh] 2020 23


www.krishijagran.com

daiuh lekpkj

dq’ky VSªDVj ls [ksrh dks cuk, lQy] rkdr ds lkFk tcjnLr ekbyst rh dk çpyu ns'kHkj esa rsth ls gks gSA vkidks crk nsa fd fdlkuksa dh leL;ksa dk vk /kqjgkfudgSA[ksvkt ds ;qx esa cSyksa ls [ksrh djus lek/kku djus ds fy, ds ,u ck;kslkbalst bafM;k dk pyu cgqr de gks x;k gSA —f"k ds {ks= esa u;s&u;s —f"k ;a= vk x, gSaA cktkj esa dbZ rjg ds ;a= miyC/k gSa] ftuls fdlku vklkuh ls [ksrh dj ldrk gSA blh dM+h esa ,d daiuh us fdlkuksa ds fgr esa dke djuk 'kq# fd;kA bl daiuh dk uke ds ,u ck;kslkbalst bafM;k çk-fyfeVsM gSA ftlus Hkkjrh; fdlkuksa ds fy, xq.koÙkk vkSj lLrh mRikn çnku djus dk fe'ku 'kq: fd;kA bl daiuh dh LFkkiuk lq/kk jsìh }kjk lky 1997 esa dh xbZA ;g daiuh Mh,lvkbZvkj }kjk ekU;rk çkIr laLFkku gSA bl laLFkku dk mís'; tSo moZjdksa] tSo dhVuk'kdksa] —f"k ;a=] [kk| lqj{kk ds fy, ;ksxnku nsuk gS] rkfd fdlku vk/kqfud rduhd ls —f"k dj ldsa] lkFk gh og xq.koÙkk] xSj jklk;fud mRiknksa dk mi;ksx dj ik,aA 22 lkyksa esa bl daiuh us [kqn dks ns'k dh ,dek= ,slh daiuh ds :i esa LFkkfir fd;k gS] tks ns'k Hkj esa yxHkx 11 yk[k fdlkuksa ds lkFk lh/ks rkSj ij dke djrh gSA fiNys dqN lkyksa esa daiuh us fons'kh cktkjksa esa Hkh fu;kZr djuk 'kq: dj fn;k ,e-,-lh-

tuojh] 2020 24

çk-fyfeVsM us ds,u QkeZ bfDoiesaV çk- fy- dh 'kq:okr dhA ;g lQy [ksrh ds fy, VªSDVjksa vkSj midj.kksa dh ,d foLr`r J`a[kyk cukrh gSA fdlku çn'kZuh iq.ks esa daiuh us ^dq'ky* VªSDVj y‚Up fd;kA ftldks dq'ky VªSDVj ds uke ls tkuk tkrk gSA dbZ fdlku dq'ky VªSDVj ls viuh [ksrh dks lQy cuk pqds gSA ;g [ksrh dks ykHknk;d cukus esa lgk;rk çnku djrk gSA dq'ky VªSDVj dks dbZ e‚My esa rS;kj fd;k tkrk gSA ftudh {kerk Hkh vyx& vyx gksrh gSA vxj dq'ky VªSDVj ds e‚My 3456 ¼45HP½ dks ns[kk tk,] rks bl VªSDVj ds batu dh {kerk 3120 CC gSA bl batu dh fu/kkZfjr xfr 2200 RPM gSA vxj dwfyax flLVe dh ckr djsa] rks ;g QkslZ~M okVj dwfyax gSA blds vykok VªSDVj 3699 ¼40 HP½ ds batu dh {kerk 2430CC gSA bl rjg dbZ e‚Myksa esa bldks cuk;k tkrk gSA fdlku HkkbZ vius vuqlkj budk p;u dj ldrs gSaA


www.krishijagran.com

daiuh lekpkj

n;ky cukrk gS uokpkj ds ek/;e ls Ñf”k dks lqfo/kktud

fd

lku&2019 esys esa —f"k midj.k cukus okyh daifu;ksa ds lkFk gh dbZ moZjd cukus okyh daifu;ka us Hkh f'kjdr dh FkhA ftuesa ls ,d daiuh Hkh FkhA ;g daiuh cht] moZjd vkSj iks"kd rRo cukus ds lkFk gh i'kq vkgkj Hkh cukrh gSA ^fdlku* esys esa —f"k tkxj.k dh ckr n;ky xzqi dh funs'kd ve`rk dqekj ls ckr gqbZA mUgksus —f"k tkxj.k dks crk;k fd ^n;ky xzqi* cht] moZjd vkSj iks"kd rRoksa ds lkFk gh i'kq vkgkj Hkh cukrh gSaA —"kd leqnk; ds lkFk bl daiuh dh lk>snkjh egRoiw.kZ gSA fdlkuksa vkSj miHkksäkvksa ds chp ge vfuok;Z dM+h ds :i esa dk;Z djrs gq, Qlyksa dh mit vkSj mRikndrk esa lq/kkj djus dk ç;kl djrs gSa vkSj fdlku dks

mudh mit dk csgrj ewY; fnykus esa enn djrs gSaA ge lg;ksx vkSj uokpkj ds ek/;e ls —f"k dks lqfo/kktud cukrs gSa] vkSj vkfFkZd] i;kZoj.k vkSj lkekftd pqukSfr;ksa dks iwjk djus esa enn djus ds fy, gekjs oSf'od Kku vkSj vuqHko dks lk>k djus ds fy, çfrc) gSaA 1979 esa LFkkfir] gekjk eq[;ky; esjB esa gS] ftlesa 1]000 ls vf/kd deZpkjh dk;Zjr gSaA gekjh O;kid forj.k lqfo/kk,a Hkkjr vkSj fons'kksa ds fofHkUu jkT;ksa esa QSyh gqbZ gSaA ge Hkkjr dh vFkZO;oLFkk vkSj thou dh xq.koÙkk esa egRoiw.kZ ;ksxnku nsrs gSaA

^Qly* dk fMokbl fdlkuksa ds fy, dbZ ek;uksa esa dkjxj

fo

xr ekg iq.ks ds eks'kh esa vk;ksftr esys esa cM+h&cM+h daifu;ksa ds lkFk Hkkjh la[;k esa fdlkuksa us c<+&p<+dj fgLlk fy;kA ;s fdlku esyk 11 ls 'kq: gksdj 15 fnlacj rd pykA blh esys esa daiuh Hkh f'kjdr dh Fkh tksfd

chrs dbZ lkyksa ls —f"k {ks= esa dke dj jgh gSA ;gka —f"k tkxj.k ls daiuh ds laLFkkid vkSj eq[; dk;Zdkjh vf/kdkjh ls ckr gqbZA mUgksus —f"k tkxj.k dks crk;k fd mudk fMokbl dbZ ek;uksa esa fdlkuksa ds fy, csgn dkjxj lkfcr gks jgk gSA vxj ge vius fMokbl dh Qhpj ds ckjs esa ckr djsa rks ;g vkids [ksr esa yxh Qlyksa dh 24x7x365 egRoiw.kZ ekinaMksa dh fuxjkuh djrk gS vkSj bls Qly DykmM IysVQ‚eZ ij viyksM djrk gSA rc fQj MsVk dk fo'ys"k.k dj çLrqr fd;k tkrk gS] ftlls MsVk fdlh Hkh fMokbl ij dgha Hkh] dHkh Hkh ikuk lqyHk gks tkrk gSA ;g flapkbZ] Lçs] QfVZxs'ku vkSj vU; Qly fuokjd mik;ksa ds fy, iwokZuqeku Hkh yxkrk gSA bl fMokbl ds tfj, fdlku igys tkudkjh çkIr dj ysrs gaS vkSj mlh ds vuqlkj viuk Qly çca/ku djrs gSaA ,e-,-lh-

tuojh] 2020 25


www.krishijagran.com

ns’k dh le`f) dk jkLrk xkaoksa ds [ksrksa ,oa [kfygkuksa ls gksdj xqtjrk gS

fp

jkx dgha Hkh jgs jks'kuh rks QSyk;sxk ghA ;gh lwjt dks ckny fdrus Hkh <d ysa] lwjt dh jks'kuh dks dHkh de dj ldsa gSa! ;g ykbu fy[krs gq, tc ge fdlkuksa ds ckjs esa lksprs gSa rks eglwl gksrk gS fd /kjrhiq= dh ckr djuh gks rks pkS/kjh pj.k flag ds flok; fdl ds ckjs esa lkspk tk ldrk gSA pkS/kjh pj.k flag th gh og igys balku gSa ftUgksaus fdlku dks LokfHkeku ls thus ds ckjs esa crk;k vkSj lekt esa fdlku dks og Å¡pk eqdke fnyok;k ftldk fdlku dks ges'kk ls bartkj jgk gSA blfy, gh mUgsa fdlkuksa dk elhgk dgk tkrk gSA pkS/kjh lkfgc us lgh dgk Fkk dh ns'k dh çxfr dk jkLrk [ksr vkSj [kfygku ls gks dj xqtjrk gSA gkyk¡fd vktdy eqag ehBk djus ds fy, p‚dysV ds ckjs esa lkspk tkrk gS tks fd ik'pkR; lksp dk ifjpk;d gSA ;g ckr pkgs vthc yxs ysfdu tc pkS/kjh pj.k flag ns'k ds mPp ik;nku ç/kku ea=h cus rks feBkbZ dh txg xqM+ ck¡V dj mUgksaus xUuk fdlkukas vkSj vius dks fdlkuksa ls lh/ks tqM+us dk çek.k fn;k FkkA fdlkuksa ds fgrksa ds lcls çcy laj{kdksa esa ls ,d] iwoZ ç/kkuea=h pkS/kjh pj.k flag th dks muds tUefnol ij ueu! ,e-,-lh-

tuojh] 2020 26

ns'k dh le`f) dk jkLrk xkaoksa ds [ksrksa ,oa [kfygkuksa ls gksdj xqtjrk gS] pkS/kjh pj.k flag ,slk dgrs FksA mudk dguk Fkk fd Hkz"Vkpkj dh dksbZ lhek ugha gSA pkgs dksbZ Hkh yhMj vk tk,A pkgs fdruk gh vPNk dk;ZØe pykvksA ftl ns'k ds yksx Hkz"V gksaxs og ns'k dHkh rjDdh ugha dj ldrkA xkao dh ,d <k.kh esa tUes pkS/kjh pj.k flag xkao] xjhc o fdlkuksa ds rkj.kgkj cusA mUgksaus viuk lEiw.kZ thou xkao ds xjhc ds fy, lefiZr dj fn;kA pkS/kjh pj.k flag fdlkuksa ds usrk jgs gSaA muds }kjk rS;kj fd;k x;k tehankjh mUewyu fo/ks;d jkT; ds dY;k.kdkjh fl)kar ij vk/kkfjr FkkA ,d tqykbZ 1952 dks mÙkj çns'k esa mudh cnkSyr tehankjh çFkk dk mUewyu gqvk vkSj xjhcksa dks vf/kdkj feykA fdlkuksa ds fgr esa mUgksaus 1954 esa mÙkj çns'k Hkwfe laj{k.k dkuwu dks ikfjr djk;kA dkaxzsl esa mudh Nfo ,d dq'ky dk;ZdrkZ ds :i esa LFkkfir gqbZA ns'k dh vktknh ds ckn og jk"Vªh; Lrj ds usrk rks ugha cu lds] ysfdu


hindi.krishijagran.com

jkT; fo/kkulHkk esa mudk çHkko Li"V eglwl fd;k tkrk FkkA vktknh ds ckn 1952] 1962 vkSj 1967 esa gq, pqukoksa esa pkS/kjh pj.k flag jkT; fo/kkulHkk ds fy, pqus x,A pj.k flag us iafMr tokgj yky usg: ls eueqVko ds pyrs lu~ 1967 esa dkaxzsl ikVhZ NksM+ nh vkSj ,d u, jktuSfrd ny euksgj yksfg;k tSls usrkvksa dh enn ls mUgksaus mÙkj çns'k esa ljdkj cukbZ vkSj 3 vçSy 1967 dks mÙkj çns'k ds eq[;ea=h cusA 17 vçSy 1968 dks mUgksaus eq[;ea=h ds in ls bLrhQk ns fn;kA e/;kof/k pquko esa mUgksaus vPNh lQyrk feyh vkSj nksckjk 17 Qjojh 1970 ds os eq[;ea=h cusA 1979 esa foÙk ea=h vkSj miç/kkuea=h ds :i esa jk"Vªh; —f"k o xzkeh.k fodkl cSad ¼ukckMZ½ dh LFkkiuk dhA 28 tqykbZ 1979 dks pkS/kjh pj.k flag lektoknh ikfVZ;ksa rFkk dkaxzsl ¼;w½ ds lg;ksx ls ç/kkuea=h cusA 1977 esa pquko ds ckn tc dsUæ esa turk ikVhZ lÙkk esa vkbZ rks fdax esdj t;çdk'k ukjk;.k ds lg;ksx ls eksjkjth nslkbZ ç/kkuea=h cus vkSj pj.k flag dks ns'k dk x`g ea=h cuk;k x;kA dsUæ

ljdkj esa x`gea=h cus rks mUgksaus eaMy o vYila[;d vk;ksx dh LFkkiuk dhA pkS/kjh pj.k flag dks dgha u dgha yxrk Fkk fd usg: xka/kh dk jVk;k okD; xkao vkSj vly Hkkjr ds ckjs esa dqN ugha ekyweA usg: us tc ns'k esa lgdkjh [ksrh ykuh pkgh rks pkS/kjh pj.k flag us iqjtksj fojks/k fd;k vkSj usg: pj.k flag ds fdlku dn dks tkurs Fks] blfy, pj.k flag ds fojks/k ds pyrs mUgksaus lgdkjh [ksrh dks çksRlkgu dk bjknk Vky fn;kA pkS/kjh pj.k flag dh uhfr fdlkuksa o xjhcksa dks Åij mBkus dh FkhA mUgksaus ges'kk ;g lkfcr djus dh dksf'k'k dh fd cxSj fdlkuksa dks [kq'kgky fd, ns'k o çns'k dk fodkl ugha gks ldrkA pkS/kjh pj.k flag us fdlkuksa dh [kq'kgkyh ds fy, [ksrh ij cy fn;k FkkA fdlkuksa dks mit dk mfpr nke fey lds blds fy, Hkh og xaHkhj FksA mudk dguk Fkk fd Hkkjr dk lEiw.kZ fodkl rHkh gksxk tc fdlku] etnwj] xjhc lHkh [kq'kgky gksaxsA Lora=rk çkfIr ds ckn xka/kh Vksih dks dbZ cM+s usrkvksa us R;kx fn;k Fkk ysfdu pkS/kjh pj.k flag bls thou i;ZUr /kkj.k fd, jgsA

,e-,-lh-

tuojh] 2020 27


www.krishijagran.com

lk{kkRdkj

mUur [ksrh dks lefiZr gSa fLVy bafM;k ds Ñf”k midj.k&izoh.k dqyd.khZ

c

nyrs gq, le; ds lkFk —f"k esa u, midj.kksa dh t:jr c<+h gS ysfdu Hkkjr esa fdlkuksa dh lcls cM+h leL;k e'khuksa dh xq.koÙkk gSA lLrs —f"k e'khu dqN le; ckn fdlkuksa dh mEehnksa ij [kjs ugha mrj ikrs gSaA tcfd egaxs midj.k NksVs vkSj e/;e fdlkuksa dh igqap ls nwj gSaA bUgha ckrksa dks /;ku esa j[krs gq, fLVy bafM;k fdlkuksa ds fy, ,sls —f"k midj.k cuk jgh gS tks mPp xq.koÙkk ds lkFk&lkFk fdQk;rh nkeksa ij miyC/k gSaA crk nsa fd fLVy bafM;k teZu Do‚fyVh vkSj uohurk ds lgkjs —f"k midj.kksa dk fuekZ.k dj jgh gSA bl ckjs esa vf/kd tkudkjh ds fy, —f"k tkxj.k dh Vhe us eqykdkr fd;k fLVy bafM;k ds çoh.k dqyd.khZ lsA is'k gS muls ckrphr ds dqN [kkl va'k%&

fdlkuksa dh t:jrksa dks le>rs gq, vkt ge ikoj fVyj] ikoj ohMj vkfn —f"k midj.kksa dk fuekZ.k dj jgs gSaA blds vykok gekjh daiuh cz'kdVj] cSdiSd feLVcyksolZ vkfn dk fuekZ.k dj jgh gSA blh rjg flapkbZ ds fy, okVj iai] ikS/ks yxkus ds fy, vFkZ v‚xj] ckxokuh ds fy, xzkl dVj vkfn e'khuksa dk fuekZ.k daiuh dj jgh gSA

fLVy ds lHkh midj.k ckfd daiuh ds —f"k midj.kksa ds eqdkcys otu esa gYds gSaA bUgsa vklkuh ls gSaMy fd;k tk ldrk gSA bUgsa pykus dh fof/k vklku ,oa lqfo/kktud gSA lqj{kk dh –f"V ls fLVy ds midj.k vkidks f'kdk;r dk ekSdk ugha nsrs gSaA etcwrh esa budk dksbZ lkuh ugha gS- teZu rduhd ls cukbZ xbZ gekjh e'khusa de ls de bZa/ku dh [kir djrs gq, nenkj dk;Zdq'kyrk nsrh gSaA ,e-,-lh-

tuojh] 2020 28

ge u flQZ fdlkuksa dks csgrjhu e'khusa çnku dj jgs gSa cfYd j[k&j[kko dh rduhd Hkh eqgS;k djk jgs gSaA e'khuksa ds j[k&j[kko ds fy, yxus okyh ,Dlsljht tSls Lis;j ikVZ~l vkfn Hkh ge fdlkuksa dks çnku dj jgs gSaA

;s crkrs gq, gesa vikj çlUurk gks jgh gS fd fLVy bafM;k ds —f"k midj.k vkt iwjs Hkkjro"kZ esa ekStwn gSaA gj jkT; ds fdlku gekjs midj.kksa dks mi;ksx dj mUur [ksrh dh rjQ c<+ jgs gSaA 600 ls vf/kd gekjs MhylZ vkSj foØsrk iwjs Hkkjr esa QSys gq, gSaA

e'khuksa esa fdlh Hkh çdkj dh [kjkch vkus ij ge lfoZl çnku djrs gSaA daiuh bl fl)kar ds lkFk vkxs c<+ jgh gS fd igys xzkgdksa dks midj.kksa dks pykus dh lq>ko vkSj VªSfuax nsuk gSA fQj lgh fof/k crkuh gS vkSj fdlh rjg dh lgk;rk dh fLFkfr esa lsok çnku djuk gSA

gekjs lHkh midj.k ,d gh nke esa vyx& vyx jkT;ksa esa fcd jgs gSaA gkykafd VªkaliksVsZ'ku d‚LV vkfn dks feykdj FkksM+k cgqr QdZ gks ldrk gSA ysfdu ;s QdZ e'khuksa ds nke dks vf/kd çHkkfor ugha djrs gSaA

flIiw dqekj i=dkj —f"k tkxj.k] ubZ fnYyh] eksckby % 9999 560 286 bZesy % sippu@krishijagran.com


hindi.krishijagran.com

lk{kkRdkj

lksp&le>dj ysa lajf{kr [ksrh ds fy, cht&lat; fc”V

c

nyrs gq, le; ds lkFk Hkkjr esa Hkh lajf{kr [ksrh ds çfr fdlkuksa dk vkd"kZ.k c<+ jgk gSA gkykafd vHkh Hkh gekjs ns'k esa chtksa dks ysdj fdlku tkx:d ugha gSA oks lajf{kr [ksrh djuk rks pkgrk gS ysfdu chtksa dh tkudkjh ds vHkko esa ,slk djus esa vleFkZ gSA urhtk ;s gksrk gS fd vf/kd ykxr vkSj dM+s ifjJe ds ckn Hkh mls fujk'kk gh gkFk yxrh gSA bUgha ckrksa dks /;ku esa j[krsa gq, dh Vhe ¼ENJA ZADEN½ ds chtksa dk mRiknu djrh gSA lat; fc"V ls eqykdkr dj geus tkuk fd Hkkjr esa lajf{kr [ksrh ds fy, mudh daiuh fdl rjg ds chtksa ij dke dj jgh gSA is'k gS muls ckrphr ds dqN çeq[k va'k%& fdlkuksa dh t:jrksa dks le>rs gq, vkt ge nks rjg ds chtksa ij /;ku ns jgs gSaA igyk gS vksiu QhYM vkSj nwljk gS lajf{kr [ksrhA nksuksa gh rjg dh [ksrh Hkkjr esa dh tkrh gSA Hkkjr esa vk/kqfud rduhd dks mi;ksx djrs gq, ge Hkfo"; esa VekVj] [khjk] f'keyk fepZ] fepZ vkfn dh [ksrh djus dk y{; j[ks gq, gSaA bl ckr dks vklkuh ls le>k tk ldrk gS fd fdlkuksa dks vkt csgrj lajf{kr [ksrh ds chtksa dh t:jr gSA gj [ksrh dk viuk Lo#i gksrk gSA mldh viuh t:jrsa gksrh gSaA lajf{kr [ksrh djus ds fy, chtksa dk mRiknu djus esa i‚fyus'ku çfØ;k fHkUu gksrh gSA mUgsa vyx rjg ds okrkoj.k dh t:jr gksrh gSA fdlh Hkh [ksrh dk vk/kkj ekSle] e`nk cht vkSj ikuh vkfn gSA nksuksa gh rjg ds chtksa esa gksus okyh o`f) dh çfØ;k vyx gSA 2015 dh 'kqjvkr ls gh gekjk ;s y{; jgk gS fd ge HkhM+ dk fgLlk u curs gq, /khjs exj çHkkoh :i ls vkxs c<+saxsA bl le; ge e/; çns'k] xqtjkr] egkjk"Vª] rsyaxkuk esa gSaA blds vykok ge nf{k.k Hkkjr esa dukZVd vkSj mÙkj esa iatkc] fnYyh gj;k.kk vkfn jkT;ksa esa gSaA iwohZ Hkkjr esa ge fcgkj] caxky vkfn jkT;ksa dks ysdj ;kstuk cukrs gq, /khjs&/khjs vkxs c<+ jgs gSaA

bl le; Hkkjr esa lajf{kr [ksrh esa nks phtsa gks jgh gSA ,d rjQ dbZ xzhu gkml esa [ksrh dks fdlku NksM+ jgs gSa] ogha nwljh rjQ rsth ls u, xzhu gkml vk jgs gSaA mngkj.k ds fy, vxj nl çfr'kr i‚yh gkml [kjkc gks jgs gSa rks ogha chl ls iPphl çfr'kr gj lky u, Hkh 'kq: gks jgs gSaA lcls [kkl ckr ;s gS fd vkt çxfr'khy fdlku lajf{kr [ksrh ls T;knk equkQk dek jgsa gSa lapkj ds bl ;qx dk Qk;nk fulansg fdlkuksa dks Hkh gks jgk gS] vkt nqfu;k Hkj dh tkudkjh muds eksckby Qksu esa miyC/k gSA ftlls lajf{kr [ksrh ds ckjs esa mUgsa lgh tkudkjh fey jgh gSA ge ,d gh xq.koÙkk ds cht lHkh jkT;ksa ds fy, cukrs gSaA nke Hkh lHkh ds fy, ,d gh gksrk gSA gkykafd yksdy MhylZ vius Qk;nsa ds fy, FkksM+k cgqr nkeksa esa o`f) dj nsrs gSaA ysfdu ;s o`f) fo'ks"k rkSj ij fdlkuksa dks çHkkfor ugha djrh gSA eSa fdlkuksa dks ;gh lUns'k nsuk pkgwaxk fd cht [kjhnrs le; fdlku flQZ nke gh u ns[ksa cfYd vU; dkjdksa ij Hkh /;ku nsaA ;s t:jh ugha dh lLrs cht ges'kk ykHkdkjh gh gksaA cht gh iwjh [ksrh dk vk/kkj gSA vk/kkj dks detksj dj mUur [ksrh dh dYiuk ugha dh tk ldrhA cht [kjhnrs le; lko/kkuh cjrsaA cht ges'kk mPp xq.koÙkk ds gksus pkfg,A cht ds ckjs esa foØsrkvksa ls] daiuh ls ;k nqdkunkj ls iwjh tkudkjh ysaA ysfdu blds ckn Hkh QSlyk lksp le>dj foosd ls ysaA flIiw dqekj i=dkj —f"k tkxj.k] ubZ fnYyh] eksckby % 9999 560 286 bZesy % sippu@krishijagran.com ,e-,-lh-

tuojh] 2020 29


www.krishijagran.com

lk{kkRdkj

fdlkuksa dh lHkh t:jrksa ds fy, cuh gS ‘kfDreku dh e’khusa&fnus’k of’k”B le; lHkh lqj{kk dkjdksa dk /;ku j[kk x;k gSA eq>s crkrs gq, çlUurk gks jgh gS fd gekjh e'khusa u flQZ lqj{kk fd –f"V ls csgrj gSa cfYd buds mi;ksx dh fof/k Hkh lqfo/kktud gSA

vk

t ds le; esa ogh fdlku vkxs c<+ jgk gS tks le; ds lkFk ubZ rduhdksa ds lgkjs [ksrh dj jgk gSA blh ckr dks le>rs gq, rhFkZ ,xzks VsDuksy‚th çkbosV fyfeVsM n'kdksa ls QkeZ e'khuksa dk fuekZ.k dj jgh gSA orZeku esa 'kfäeku uke ds czkaM ls feyus okys daiuh ds midj.k xkao&xkao esa fdlkuksa ds chp çfl) gks jgs gSaA bl ckjs esa vf/kd tkudkjh ds fy, dh Vhe us eqykdkr fd muls ckrphr ds dqN [kkl va'k%&

'kfäeku dh ubZ e'khusa fdlkuksa dh vkenuh c<+kus ds lkFk&lkFk ykxr ij yxus okys [kpZ dks de djus esa l{ke gSaA bu e'khuksa ds lgkjs ,d rjQ tgka fdlkuksa dks vuko';d Je ls NqVdkjk feyrk gS ogha le; dh Hkh cpr gks jgh gSA etcwrh esa budk dksbZ tokc ugha gS] tcfd buds j[kj[kko ij gksus okyk [kpZ Hkh uk ds cjkcj gSA

fdlkuksa dh t:jrksa dks le>rs gq, ge QfVZykbtj cz‚MdkLVj] i‚oj gSjks] j‚Vjh fVyj] dEiksLV LçsMj vkfn cuk jgs gSaA blh ds lkFk eSdsfudy lhM fMªy] gkbMªksfyd iksLV gksy fMxj] lqxjdsu gkosZLVj] eDdk gkosZLVj vkSj j‚Vjh Js.kj vkfn e'khusa Hkh ge cuk jgs gSaA

fdlkuksa vkSj yksxksa dh lqj{kk gekjh çkFkfedrk gSA gekjh lHkh e'khuksa dks lqj{kk ds ekinaMksa ij ij[kus ds ckn cuk;k x;k gSA e'khuksa ds fuekZ.k ds ,e-,-lh-

tuojh] 2020 30

Hkkjr ds lHkh çeq[k uxjksa esa daiuh ds Mhyj ekStwn gSaA fdlku HkkbZ fdlh Hkh rjg dh e'khuksa dh tkudkjh ogka ls ys ldrs gSaA blh rjg daiuh dh vf/kdkfjd osclkbV www.shaktimanagro.com ij tkdj Hkh oks e'khuksa dh tkudkjh ys ldrs gSaA th gka gekjh daiuh lHkh e'khuksa ij okjaVh ns jgh gSA okjaVh dh le;&lhek e'khuksa ds vuqlkj vyx&vyx gSA okjaVh ds vykok ge vius xzkgdksa dh gj ckr gsYi ykbu uacj ds tfj;s lquus ds fy, çfrc) gSaA t:jr iM+us ij fdlku HkkbZ 18001200037 Vksy Ýh uacj ij gels laidZ dj ldrs gSaA e'khuksa ls tqMh lsok,a daiuh fdlkuksa ds dk;ZLFky ;k muds ?kj ij tkdj Hkh nsrh gSA fdlkuksa dks ;gh lans'k nsuk pkgsaxs fd e'khuksa dks [kjhnus ls igys mlds ckjs esa lgh tkudkjh ysuk t:jh gSA lLrh e'khuksa ds pDdj esa vkus ls cpsaA —f"k midj.kksa dks [kjhnrs le; mldh etcwrh dks ij[ksaA

flIiw dqekj i=dkj —f"k tkxj.k] ubZ fnYyh] eksckby % 9999 560 286 bZesy % sippu@krishijagran.com


www.krishijagran.com

lk{kkRdkj

cgqr de tehu cph FkhA ftlls Qly dk mRiknu T;knk ugha gks ikrk Fkk vkSj ifjokj dk thou;kiu Hkh Bhd ls ugha ugha py ikrk FkkA blh nkSjku mUgksaus de tehu ij vPNk mRiknu djus dh rduhd ij dke fd;kA ftlls gYnh dk mRiknu vPNk gks ldsA

de Hkwfe ls dek,a T;knk ykHk ofVZdy QkfeZax }kjk % izrhd ‘kekZ

Ñ

f"k ds {ks= esa lq/kkj ykus ds fy, dbZ daifu;ka vkxs vkrh jgrh gSA blh dM+h esa ,d daiuh ,-,l- ,xzh ,aM ,Dok ,y,yih gS] ftldks ,-,l xzqi ls Hkh tkuk tkrk gSA ;g xzqi dbZ çfrHkk'kkyh ;qokvksa dk lewg gS] tks —f"k vkSj ,DokdYpj esa vius lkekU; y{; dks ns[kus ds fy, ,d lkFk vk, gSaA ;g daiuh gkbZ&Vsd ,xzhdYpj vkSj ,DokdYpj esa vxz.kh gSA ,-,l- ,xzh ,aM ,Dok ,y,yih dks ekpZ 2018 esa iath—r fd;k x;k FkkA ;g daiuh —f"k vkSj ,DokdYpj esa fo'ks"kKrk okyh daiuh gSA Hkkjr esa bl xzqi dh 'kk[kk egkjk"Vª ds Bk.ks] csyxke] ukfld] iq.ks vkSj dksYgkiqj esa gSaA ;g xzqi ofVZdy QkfeaZx] ,DokdYpj] ck;ks&lh,uth] gsYFk ds;j ,aM QwM lIyhesaV] d‚UVªSDV QkfeaZx] gYnh VªsfMax vkSj dbZ vU; {ks=ksa ls lacaf/kr gSA ;g ,d lcls fo'oluh; vkSj Hkjkslsean daiuh gSA lkFk gh ;g daiuh fofHkUu çdkj ds mRiknksa ds mRiknu vkSj O;kikj vkSj fu;kZr esa Hkh 'kkfey gSA bl daiuh dk mís'; ns'k esa dh tkus okyh ikjaifjd —f"k/,Dok [ksrh dk rjhdk cnyus dk gSA ,-,l,xzh ,aM ,Dok ,y,yih daiuh ds lhbZvks çrhd 'kekZ ls bl fo"k; ij ckrphr dhA bl {ks= esa dke djus dh çsj.kk mUgsa daiuh ds lh,eMh esusftax Mk;jsDVj ç'kkar ls feyhA og [kqn ,d fdlku ifjokj ls gS vkSj ,d bathfu;j gqvk djrs FksA muds ;gka gYnh dk mRiknu gksrk Fkk] ysfdu ,d oä Fkk] tc muds ifjokj ds ikl

daiuh dk y{; gS fd fdlkuksa dh gj leL;k dk lek/kku fd;k tk,A ftu fdlkuksa ds ikl tehu dh deh gSA og Hkh Qly ls vPNh vkenuh dek lds] blfy, daiuh us ,d ,dM+ tehu esa gYnh mRiknu djus dh ubZ rduhd viukbZA ftlls Qly dk mRiknu vPNk gks ldsaA ofVZdy rduhd ls ,d ,dM+ tehu ij 100 ,dM+ dk mRiknu dj ldrs gSaA lk/kkj.k fdlku dbZ leL;kvksa ls tw> jgk gS] ftlls mldh vkenuh de gks ikrh gS] blfy, ,,l ,Dok us ,d çkstsDV rS;kj fd;k gS] tks 2 yk[k ls ysdj <+kbZ djksM+ rd ds gSa] tksfd 5 gtkj LDok;j QhV ls ysdj ,d ,dM+ ;kfu 40 gtkj LDok;j QhV rd gks ldrs gSaA blls gYnh mRiknu dh cgqr vPNh vkenuh gksrh gSA

eNyh O;olk; ds fy, vk/kqfud rduhd ls ySl rkykc cuk, tkrs gSa] ftlesa fof'k"V çdkj ds vkgkjksa dk mi;ksx fd;k tkrk gSA çrhd 'kekZ dk dguk gS fd bl çkstsDV dks fdlku ds [ksr esa tkdj yxk;k tkrk gSA lkFk gh fdlku dks Vªsfuax Hkh nh tkrh gSA ;g xzqi NksVs fdlkuksa ds fy, nhokj ij [ksrh djus dh rduhd ysdj vk;k gSA ftlls fdlkuksa dks dkQh ykHk gksrk gS- ;g xzqi fdlkuksa ds lkFk lk>snkjh esa dke djrk gSA

flIiw dqekj i=dkj —f"k tkxj.k] ubZ fnYyh] eksckby % 9999 560 286 bZesy % sippu@krishijagran.com ,e-,-lh-

tuojh] 2020 31


lwdj izca/ku ,oa O;olk;

www.krishijagran.com

lwdj izca/ku ,oa O;olk; fo"k; oLrq fo'ks"kK ¼i”kq foKku½ nhun;ky 'kks/k laLFkku rqylh —f"k foKku dsUæ] xuhok&210206 fp=dwV ¼m-ç-½

lw

dj ikyu de le; eas vf/kd vk; çnku djus okyk O;olk; gSA iwoZ es ns'kh uLy ds lwdj &lqdfj;ka ikyh tkrh Fkh ijarq ladj çtuu }kjk budh uLy eas i;kZIr visf{kr mUu;u fd;k tk jgk gS rFkk orZeku eas ns'kh uLy dk LFkku ladj tkfr ds lwdjkas }kjk ys fy;k x;k gSA mÙke uLy ds lwdj ek= 5 ls 6 ekg dh vk;q eas 70 ls 80 fdyksxzke 'kkjhfjd Hkkj ds mfpr çca/ku ,oa iks"k.k çfØ;k ds QyLo:i gks tkrs gSaA ;g vU; i'kqvkas }kjk xzg.k u fd, tkus okys vkgkj rFkk —f"k tU; tSo mRikn dk mi;ksx dj vfr ikSf"Vd çksVhu ;qä ekal eas ifjofrZr dj nsrk gSA blds ekal ds mRiknu es çfr o"kZ o`zf) gks jgh gS rFkk ,e-,-lh-

tuojh] 2020 32


hindi.krishijagran.com

blds ekal dh ekax Hkh rhoz xfr ls c<+ jgh gS rFkk fu;kZr dh ekax eas Hkh o`f) gks jgh gSA blds ekal ds fofHkUu O;atu rS;kj djus ds fy, fMCck can ekal miyC/k djk;k tkrk gS tks dh fons'kh eqæk vftZr djus esa Hkh lgk;d gSA 1- larqfyr i'kq iks"k.k nkuk ,oa vkgkj lkexzh O;oLFkkA 2- mÙke uLyksa dk p;u ,oa çtuu ;kstukA 3- lqfu;ksftr çca/kuA

4- mfpr vkoklh; O;oLFkkA 5- i'kq LokLF; rFkk çHkkoh jksx fu;a=.kA 6- U;wure mRiknu ykxr ,oa foØ; vkSj foi.ku dh leqfpr tkudkjh vkfnA O;olkf;d lwdj ikyu gsrq bdkbZ dh LFkkiuk ds fy, vkokl dk fuekZ.k çFke vko';drk gksrh gSA xzkeh.k ifjos'k eas lLrs iDds vkokl dk fuekZ.k fd;k tkrk gS D;ksafd ogka ij [kqyh txg i;kZIr :i eas miyC/k gksrh gSA vkokl gsrq 7 ls 40 oxZ fQV LFkku çfr i'kq fofHkUu vk;q ,oa 'kkjhfjd Hkkj ds vuq:i vko';d gksrk gS blds vfrfjä cPpk tuus dk dejk] cM+s cPpkas dk dejk rFkk uj lwdj ckM+k dk vyx&vyx fuekZ.k ikuh&nkus dh pjgh ds lkFk fd;k tkrk gSA vkokl goknkj] çdk'k ;qä lqjf{kr rFkk lQkbZ /kqykbZ ds mís'; ls iDds Q'kZ dk fuekZ.k vko';d gksrk gSA vkokl eas i;kZIr ,oa fujarj ty çca/k dh Hkh mfpr O;oLFkk lqfuf'pr dh tkrh gSA _rq ds vuqlkj vk;q ,oa 'kkjhfjd Hkkj ds vuq:i 5 ls 20 yhVj çfr i'kq ty dh vko';drk dks iwjk djus ds fy, ikuh dh O;oLFkk dh tkrh gSA pkjk&nkuk vkgkj O;oLFkk ds fy, pjgh dk fuekZ.k lwdj ckM+ksa es 10 bap pkSM+h 20 bap yach O;Ld cM+s i'kqvkas ds fy, rFkk 12 bap ls 14 bap yach NksVs cPpkas ds fy, çfr i'kq ds vuq:i fd;k tkrk gS rFkk vkgkj

lwdj izca/ku ,oa O;olk; gsrq 250 xzke ls 2-5 fdyksxzke ikSf"Vd vkgkj çfr i'kq fofHkUu vk;q ,oa 'kkjhfjd Hkkj gsrq fn;k tkrk gSA cPpkas ds lkFk nw/k fiykus okyh lwdfj;ksa dks 500 xzke nkuk çfr i'kq çfr fnu 60 fnu rd vf/kd fn;k tkrk gSA blds vfrfjä gjk ikSf"Vd pkjk cjlhe] ywluZ] lwccwy] pjh] tbZ rFkk 'kkd&Hkkth eafM;kas ,oa cktkjkas ls çkIr vuqi;ksxh gjh lfCt;ka o vkyw vkSj gksVykas dh csdkj vkgkj lkexzh o eDdk vkfn Hkh [kkus esa nsus ls vkgkj ij gksus okys O;; dks de fd;k tk ldrk gSA cPpkas dks tUe ls ysdj 30 ls 60 fnu rd ek¡ ds nw/k dk lsou djk;k tkrk gS rRi'pkr budks ek¡ ls vyx j[kk tkrk gS vkSj f'k'kq vkgkj nsdj ikyk tkrk gSA vkgkj dh ek=k dks 50 ls 100 xzke çfr i'kq ls çkjEHk djds /khjs&/khjs c<+kdj 500 xzke çfr i'kq rnksijkar 1 fdyksxzke ls 1-5 fdyksxzke çfr i'kq o;Ld gksus dh voLFkk rd fn;k tkrk gSA cPpkas dk 'kkjhfjd Hkkj 15 fdyksxzke gksus rd f'k'kq vkgkj rFkk 15 ls 45 fdyksxzke 'kkjhfjd Hkkj rd o`f) vkgkj ikSf"Vdrk ds :i eas fn;k tkrk gSA

mÙke fons'kh uLyksa es yktZ OgkbV ;kdZ 'kk;j ,oa fefMy OgkbV ;kdZ 'kk;j o ySaMjs'k vkSj Hkkjrh; vle dh mPp vkuqokaf'kd mRiknu {kerk okyh ?kq¡x: rFkk ladj oxZ ds i'kqvksa }kjk lwdj ikyu O;olk; fd;k tkrk gSA buls çR;sd C;kUr eas cPpkas dh la[;k cgqr vf/kd çkIr gksrh gSA 'kkjhfjd Hkkj ,oa mez ds vuqlkj o;Ldrk çkIr gksrs gh eknk i'kq _rq esa vkrs gaS ftldkas oa'kkoyh ;k larfr ijh{k.k ls p;fur LoLFk uj i'kq ds lalxZ eas ykdj xHkkZ/kku djk;k tkrk gSA xfHkZr i'kq dk xHkZ dky 114 ls 118 fnukas rd gksrk gSA xfHkZr eknk i'kqvksa dks xHkkZof/k ds vafre fnukas eas lewg ls vyx j[kdj ikyu iks"k.k fd;k tkrk gS rFkk cPps nsrs le; leqfpr ns[k Hkky ,oa j[kj[kko fd;k tkrk gSA cPpkas ds tUe ls 30 fnu ds mijkar vko';d gks rks fofuax dh tkrh gS rFkk lijsVk nw/k ds lkFk f'k'kq vkgkj fn;k tkrk gSA ,e-,-lh-

tuojh] 2020 33


lwdj izca/ku ,oa O;olk; laØked jksx Lokbu Qhoj] xyk?kksaVw vkSj [kqjidk eq¡gidk ds fo#) çfr j{kkRed Vhdkdj.k dh lqfo/kk i'kq fpfdR'kky;ksa esa jgrh gS blds vfrfjä dkDlhfM;ksfll rFkk vUrk ,oa okg; ijthfo;ksa ds çdksi ls i'kqvkas dks eqä j[kus ds fy, _rq ifjorZu ds lkFk&lkFk i'kq dh voLFkk ds vk/kkj ij i'kq fpfdRld ds ijke'kZ vuqlkj }kjk djkrs jguk pkfg,A çkjfEHkd voLFkk eas bdkbZ LFkkiuk ds fy, 2 uj 5 eknk lwdfj;ksa dh ,d bdkbZ ;k fQj 2 uj 10 eknk lwdfj;ksa dh bdkbZ lwdj ikyu O;olk; ds fy, mfpr jgrh gSA ujks dk p;u eknk dh mez ls 6 ekg vf/kd dk fd;k tkrk gS vkSj ,slk ç;kl djs fd eknk çFke volj ij ç{ks= esa vkus ds i'pkr~ xHkZ /kkj.k djsaA O;olkf;d lwdj ikyu ds fy, nks uj 5 eknk lwdfj;ksa dh ,d bdkbZ gsrq fuEu fyf[kr ekud ds vuq:i vk; O;; ykHk vuqekfur gSA 1- i'kq Ø;&nks uj lwdj &&&&#Œ 30]000¾00 ik¡p eknk lwdj &&&#Œ 50]000¾00 2- vkgkj&¿dÀ Øhij &&&250 xzkŒçfr i'kq ¿[kÀ xzksoj &&&500 ^* ^* ^* ¿xÀ O;Ld &&&2 fd-xzk- ** ^* ^* O;; #Œ 80]000¾00 3- lwdj ckMk fuekZ.k &&&# 1]40 ]000¾00 4- ifjogu chek ,oa vU; O;; #Œ 1]50]000¾00 bdkbZ dh LFkkiuk ij yxHkx #0 4]50]000¾00 O;; gksxkA lwdj ikyu gsrq lkekU; vuqlwfpr tkfr ,oa tutkfr ds f'kf{kr csjkstxkjkas dks vEcsMdj fo'ks"k jkstxkj ;kstuk rFkk ?kj ds fiNokM+s lwdj ikyu ds varxZr vuqnku rFkk NwV dk Hkh çko/kku gSA vkSlr vuqekfur ykHk #Œ 45000¾00 okf"kZd çFke o"kZ eas rFkk

,e-,-lh-

tuojh] 2020 34

www.krishijagran.com

ckn ds o"kksZ eas # 60-000 ls 90-000 rd dh okf"kZd vk; gksrh gSA O;olkf;d lwdj ikyu bdkbZ LFkkiuk gsrq iwoZ eas miyC/k lalk/kukas dh lwfp vkSj rRi'pkr lalk/kuksa dh O;oLFkk ds fy, fooj.k rS;kj dj ysuk pkfg,A lwdj ikyu eas pjkdj u ikyus dh fLFkfr es 60% O;; i'kqvkas dh vkgkj O;oLFkk ij gksrk gSA ftls vU; fodYikas }kjk dkQh gn rd de fd;k tk ldrk gSA lwdjh;ka cPpkas ds lkFk jgus ij xfHkZr ugha gksrh gSA blfy, nks ekg ds gksus ij cPpksa dk foØ; djds ;k mUgs ek¡ ls vyx djds iqu% xfHkZr djk ysuk pkfg,A 'kjn _rq es nkuk lkexzh dks çkr% fHkxksdj 'kke dks vkSj 'kke dks fHkxksdj lqcg dks i'kqvksa dks f[kykuk pkfg, vU; _rqvksa es mi;ksx ls nks ?kaVs iwoZ fHkxksdj miyC/k djkrs gaSA O;kolkf;d lwdj ikyu çkjEHk djus ls iwoZ vkSipkfjd çf'k{k.k çkIr djuk laHkkfor gkfu ls cpus es lgk;d gksrk gSA larqfyr ,oa fu;fer fnu p;kZ ds varxZr lHkh nSfud xfrfof/k;kas dks lEiUu djkus ls i'kq ruko o ncko eas u vkdkj LoLFk jgrs gaSA jksx&dhVkas ls cpko ds fy, lkQ lQkbZ ij Hkh fo'ks"k /;ku nsuk vko';d gksrk gSA


®

lksekuh ds cht yxkvks ekykeky gks tkvks!


hindi.krishijagran.com

vkyw dh chekfj;ksa o dhVksa dh jksdFkke

vkyw dh chekfj;ksa o dhVksa dh jksdFkke —f"k fodkl vf/kdkjh —f"k ,oa fdlku dY;k.k foHkkx] gfj;k.kk

vk

lgk;d oSKkfud] lCth foKku foHkkx pkS/kjh pj.k flag gfj;k.kk —f"k fo'ofo|ky;] fglkj] gfj;k.kk

vkyw yxHkx lHkh jkT;ksa esa mxk, tkrs gSaA ;g Qly lCth ds fy, vkSj fpil cukus ds fy, ç;ksx dh tkrh gSA ;g Qly LVkpZ vkSj 'kjkc cukus ds fy, ç;ksx dh tkrh gSA fdlku ds fy, lcls t#jh gksrk gS mlds mRikn ds vPNs nke feyuk ;s rHkh feysaxs tc Qly vPNh gksxh blesa cgqr ls dkjd çHkko Mkyrs gaS tSls dh feV~Vh] ikuh] [kkn] cht] fujkbZ xqM+kbZ vkSj dhV vkSj chekjh çca/ku vkfnA blesa dhV vkSj chekjh dh jksdFkke dk ,d egRo iw.kZ LFkku gS ftleas FkksM+h lh ykijokgh lkjh Qly [kjkc dj ldrh gS ftlls dkLrdkj dk dkQh uqdlku gks ldrk gSA bl fLFkfr ls fuiVus ds fy, gesa nh?kZdkyhu mik; djus gksrs gaS ftUgsa viukdj Qlyksa dks dhVksa ls eqä j[krs gq, ge muls vf/kdre ,e-,-lh-

tuojh] 2020 36

mRiknu ys ldrs gaSA dhVksa ,oa dhM+ksa ds fu;a=.k gsrq vusd mik; ,oa vuqla/kku fd, x, gSA cl t:jr gS fdlku Hkkb;ksa rd igqapkus fd vkyw esa fuEu çdkj dhV ,oa dhM+s yxrs gaS tks bl çdkj gS& Ÿ


www.krishijagran.com

vkyw dh chekfj;ksa o dhVksa dh jksdFkke

vkSj bl chekjh ls çHkkfor dUnksa ij ncs gq, /kCcs rFkk uhps dk xwnk Hkwjk ,oa 'kq"d gks tkrk gSA ;g chekjh feêh esa fLFkr Qaxl ds dkj.k vkrh gSA v‚DlhDyksjkbM 30 xzke çfr 10 yhVj ikuh esa feykdj fctkbZ ds 45 fnuksa ds ckn 10 fnuksa ds Qklys ij 2&3 ckj Lçs djsaA Ÿ

gSA çHkkfor iÙkksa ij cs<axs vkdkj ds /kCcs fn[krs gSa vkSj /kCcksa ds vkl ikl lQsn ikmMj cu tkrk gSA

/kCcksa ls <+d nsrs gSaA çkjafHkd laØe.k ls dan dh lrg ij lrgh yky&Hkwjs jax ds /kCcs gksrs gSaA tSls gh dan c<+rs gSa] ?kkoksa dk foLrkj gksrk gS] d‚dZ vkSj Ård{k;h cu tkrs gSaA pkfg,A jksxh dankas dks u’V dj nsuk pkfg,A cht dks vkjxsuksejD;qjh;y tSls bfelku ;k ,xyky ds 0-25 çfr'kr ?kksy esa 5 feuV mipkfjr djsA

eqä cht ç;ksx djsaA ;fn geyk fn[ks rks eSudkstsc ,oa ckfoLVhu dh Lçs djsaA

Ÿ

feêh tfur QQwan fudk;ksa ls laidZ djuk gksrk gSA jksxtud ikS/ks ds Årdksa dks laØfer djrk gS vkSj bl çdkj dan [kjkc iSnk gksrk gS ftlls dan mRiknu vkSj Hkkxksa ij ns[ks tk ldrs gSaA tks dh ifÙk;ksa ls mit de gks tkrh gSA ;g dan dks dkyk djus dk vkjaHk gksrk gS vkSj mlds ckn iwjs ikS/ks esa Qsy tkrk gSA dkj.k Hkh curk gS ysfdu ;g 'kq) :i ls d‚LesfVd gS] ifÙk;ka ihyh gks tkrh gSa] fQj iwjk ikS/kk lw[k tkrk gS dan dh mifLFkfr dks de djrk gS vkSj mit dks de vkSj ej tkrk gSA tc vk/ks esa ,d dan dV tkrk gS] rks ugha djrk gSA dkys ;k Hkwjs jax ds NYys fn[kkbZ nsaxsA ;fn FkksM+h nsj ds fy, NksM+ fn;k tkrk gS ;k fupksM+k tkrk gS] rks ;s NYys ,d eksVh lQsn rjy inkFkZ dks ckgj fudky nsaxsA Ÿ

fdyksxzke@gSDVs;j dh nj ls cqokbZ ls igys mi;ksx djus ls cSDVhfj;k 100 % rd de gks tkrk gSA Ÿ

pkfg,A jksxh dankas dks u’V dj nsuk pkfg,A çfrjks/kd tkfr;ksa dk ç;ksx djuk pkfg,A

Ÿ okrja/kz ds ek/;e ls vkSj dHkh&dHkh ?kkoksa ds ek/;e ls laØfer djrk gSA jksx lrg lfgr dbZ lQsn eD[kh vkyw dh Qly dks dkQh uqdlku çdkj ds d‚dZ tSls ?kko cukrk gSA {kfrxzLr danksa esa igq¡pkus okyk dhV gSA ;s ifÙk;ksa dk jl pwlrs gaSA [kqjnjh] iiM+hnkj Ropk gksrh gS] ftlesa iiM+h tSls /kCcs gksrs gSaA xaHkhj laØe.k vkyw ds fNydksa dks [kqjnjs dkys ok;jl dk okgd cuuk gS blesa tsfeuh vkSj ,fidy ,e-,-lh-

tuojh] 2020 37


vkyw dh chekfj;ksa o dhVksa dh jksdFkke

hindi.krishijagran.com

yhQ dyZ ok;jl 'kkfey gS laØfer gksus ds dkju iÙks ewM tkrs gaS vkSj ikS/kk lq[k tkrk gSA blds vykok ;s iÙks dk jl pwldj mldks detksj djrs gaSA

VªSi dk mi;ksx djsa] Qly ds vkl&ikl Qkyrw ds ikS/kkas dks m[kM+ dj ckgj QasdsaA çdksi de gksus ij flQZ ikuh dk Lçs Hkh fd;k tk ldrk gS ftlls ikS/kk /kqy tkrk gS vkSj eD[kh Hkkx tkrh gS] 1200 feyh- ls 2 yhVj izfr ,dM+ rd fufelkbM dk mi;ksx djas] çdksi T;knk gksus ij bfeM+kDyksfçM dk 2 feyh@yhVj ikuh ds fglkc ls mi;ksx djsaA

ldrk gSA ;fn [kqnkbZ ds le; o"kkZ gks tk, vFkok mlds ckn dUnksa dks nks ekg ls vf/kd dky rd ns'kh Hk.Mkj esa j[kus ij dkQh uqdlku gksrk gSA 2- Hk.Mkj esa dUn 'kyHk ds çdksi dks jksdus ds fy, vkyw <+sj ds uhps vkSj mij lq[kh gqbZ ysUVkuk ;k uhe dh lw[kh ifÙk;ksa dh 2 ls 2-5 lsUVhehVj eksVh rg fcNk nsaA 3- cSlhyjk FkwfjtsfUll ¼ch-Vh-½ o xzsuqyksfll okjl ¼th-oh-½ tSls tSo dkjd ds bLrseky ls Hkh Hk.Mkjksa esa vkyw ds dUn 'kyHk ds çdksi dks jksdk tk ldrk gSA

D;ksafd iÙkh eksM+d o okbZ ok;jl ds eq[; okgdksa ds :i esa dk;Z djrs gaS rFkk bu ok;jl jksxksa ls Qly dks 40 ls 85 çfr'kr rd uqdlku gksrk gSA Qly ij ekgw¡ ds çac/ku ls ekgw¡ }kjk cht Qly esa c<+us okys rjhds ls geyk djrs gSaA igyk ubZ ifÙk;ksa esa lqjax ok;jl vk;ru dks de fd;k tk ldrk gSA Qly ;k cukdj vkSj nwljk dUnksa dks [kkdj fMHkad ifÙk;ksa esa [ksrksa esa ekgw¡ ds çHkko dks vkadus ds fy, mudh fxurh ?kql tkrs gaS vkSj ifÙk;ksa dh f'kjkvksa ;k fQj ikS/kksa dh ikuh ds ihys Vªsi esa ;k 100 ;kSfxd ifÙk;ksa ij çfr M.Byksa dks Hkhrj ls [kkrs gaS vkSj dUnksa esa cgqr nwj rd lIrkg dh tkrh gSA lqjax cukrs gaS [ksrksa esa Qly rS;kj gksus ij dUnksa ij rFkk Hk.Mkj x`gkas esa <+sj ds mijh dUnksa ij buds çdksi fu;a=.k u rks vklku gS vkSj u gh cgqr dkjxj gSA dks ns[kk tk ldrk gSA 1- gekjs ns'k ds xaxk ds eSnkuh bykdksa esa gh yxHkx 90 çfr'kr cht vkyw dh [ksrh dh tkrh gSA 1- bu dhVksa ls gksus okys uqdlku dks dhVuk'kdksa ;fn ge bu bykdksa esa Qly cqokbZ dh frfFk ls Qly ds mipkj rFkk vU; ,dh—r izca/ku ls de fd;k tk dky dks ekagw¡ ds vkus ls igys iwjk gksus ds fy, lek;ksftr dj yas rks Qly dks bl ij vkus okys eq[;

,e-,-lh-

tuojh] 2020 38


www.krishijagran.com

vkyw dh chekfj;ksa o dhVksa dh jksdFkke

ok;jl okgud ekagw¡ ds çdksi ls vklkuh ls cpk;k tk ldrk gSA blds fy, if'peksÙkjh eSnkuksa esa vkyw dh cksvkbZ 25 vDVwcj rd e/; Hkkjr ds eSnkuksa esa 15 vDVwcj rd iwoZrjh eSnkuksa esa 5 uoEcj rd iwjh dj yh tkuh pkfg,A 2- eSnkuksa esa ;fn Hkwfe esa i;kZIr ueh gS rks ml fLFkfr esa cqokbZ ds le; ukfy;ksa esa QksjsV 10th dh 15 ls 20 fdyksxzke ek=k dk çfr gSDVs;j dh nj ls mipkj djds ekagw¡ tSls jksx okgdksa dks 45 fnuksa rd Qly ij vkus ls jksdk tk ldrk gSA 3- vko';drk iM+us ij Qly ij fdlh mi;qä nSfgd dhVuk'kd tSls MkbfeFkks,V bZ-lh- dk 0-03 çfr'kr ?kksy 10 ls 15 fnuksa ds vUrjky ij fNM+d nsuk pkfg,A vkyw dk dop/kkjh lw=—fe fo'o Hkj esa ikS/ks laj{k.k ds fy, ,d eq[; leL;k gS] ftlds dkj.k fo'o Lrj ij vkyw dh Qly dks 9 çfr'kr rd uqdlku gksrk gSA o`f) gksus ds fLFkfr esa [ksrksa esa dgha&dgha vlgk; detksj ikS/ks fn[kkbZ nsrs gSaA tks nksigj esa vLFkkbZ rkSj ij eqj>k tkrs gaSA xzflr ik/Sks fBxus le; ls iowZ ihykiu fy, rFkk detkjs tM+ ljapuk okys gkrss gSa ftu ij de vkjS NkVss dUn yxrs gASa lky nj lky jkx s çdkis ds lkFk&lkFk mit eas Hkkjh deh gks tkrh gAS ik/Sks dh tMk+as ds lkFk fpids ljlkas ds cht ds vkdkj ds ihys ;k lQns eknk l= w —fe vklkuh ls n[sks tk ldrs gaS tks ckn eas Hkjws dop eas ifjoforZ gks tkrs gAaS 1- tgka ,d ckj vkyw dh Qly yxkbZ xbZ gks ogka Qly pØ ds :i esa 3 ls 4 vU; Qlyksa dks ysdj budh la[;k dks de fd;k tk ldrk gSA 2- [ksrksa esa cksokbZ ds le; dkcksZ¶;wjku 3th- dh 2 f d y k s x z k e e k = k ç f r g S D V s ; j l s mipkj djds Hkh budh la[;k dks fu;af=r fd;k tk ldrk gSA 3- dqQjh Lo.kZ] dqQjh /kukeykbZ tSlh vkyw dh dop/kkjh lw=—fe çfrjks/kh fdLeas gh mxkuh pkfg,A 4- uhyfxfj esa mijksä fdLesa u dsoy vkyw ds dop/kkjh lw=—fe dh çfrjks/kh gSA cfYd buesa fiNsrk >qylk dh çfrjksf/krk Hkh gSA vkyw dh dqQjh Lo.kZ fdLe esa lq"kqIrk voLFkk dky de gksus ds dkj.k ;g uhyfxfj ds fy, cgqr mi;qä lkfcr gqbZ gSA ,e-,-lh-

tuojh] 2020 39


ljlksa ds jksx ,oa dhV fu;a=.k

hindi.krishijagran.com

ljlksa esa yxus okys eq[; jksx ,oa dhV fu;a=.k ds mik; —f"k ,oa fdlku dY;k.k ea=ky;] Hkkjr ljdkj&143101egk;ksxh xksj[kukFk —f"k foKku dsUæ] pkSdekQh] ihihxat] xksj[kiqj&273165

Hkk

jr esa ljlkas] rksfj;k] jkbZ] QwyxksHkh] iÙkkxksHkh] ewyh] 'kyte bR;kfn dh [ksrh gksrh gSA bu Qlyksa esa yxus okys çeq[k jksx o mudh jksdFkke djds Qly dh lqj{kk dj mRiknu dks c<+k;k tk ldrk gSA

;g jksx igys ifÙk;ksa ij fn[kkbZ nsrk gSA ifÙk;ksa ij xksy&xksy NYys vkdkj ds Hkwjs jax ds /kCcs curs gaS rFkk dbZ xksy /kCcs vkil esa feydj cM+k :i /kkj.k ,e-,-lh-

tuojh] 2020 40


hindi.krishijagran.com

dj ysrs gaS vkSj ifÙk;ka lw[k tkrh gSa tks ckn esa Qfy;ksa ij Hkh fn[kkbZ nsus yxrk gSA bl jksx dk eq[; dkjd vYVjusfj;k QQwan gSA bl jksx ds fu;U=.k ds fy, tSfod mipkj tSls& VªkbZdksMekZ fojMh@gkjft;sue vFkok L;wMkseksukl ¶yksjlsUl dh 25 fdxzk- xkscj dh [kkn es feykdj Øe'k% 8&10 fnu vFkok 3&4 fnu ckn vfUre tqrkbZ ds le; ç;ksx djsa vFkok L;wMkseksukl ¶yksjlsUl dh 25 fdxzk- ek=k@gs0 25&50 fdxzk filh gqbZ feêh ;k ckyw esa feykdj cksokbZ ls iwoZ ç;ksx djsaA blds vykok doduk'kh ¼jklk;u½ tSls & Fkhje 80 çfr'kr dk 2-5 fdxzk- ;k ftusc 75 çfr'kr 2-5 fdxzk- ;k ftad eSxuht dkckZesV 75 çfr'kr dk 2-5 yhVj çfr gSDVs;j dh nj ls 800 yhVj ikuh esa ?kksydj cukdj de ls de nks ckj fNM+dko djsaA ;g QQnwa tfur jkx s gS tks ifÙk;kas ds fupyh lrg ij lQns jx a ds /kkxs ds :i eas gkrsk gS tks ckn eas QQky s s dk :i cuk yrsk gS vkjS ifÙk;kas ij fn[kkbZ nrsk gAS

ljlksa ds jksx ,oa dhV fu;a=.k

bl jksx ds fu;U=.k ds fy, tSfod mipkj tSls& VªkbZdksMekZ fojMh@gkjft;sue vFkok L;wMkseksukl ¶yksjlsUl dh 25 fdxzk0 xkscj dh [kkn es feykdj Øe'k% 8&10 fnu vFkok 3&4 fnu ckn vfUre tqrkbZ ds le; ç;ksx djsa vFkok L;wMkseksukl ¶yksjlsUl dh 25 fdxzk- ek=k@gs0 25&50 fdxzk filh gqbZ feêh ;k ckyw esa feykdj cqokbZ ls iwoZ ç;ksx djsa vFkok bldh jksdFkke jklk;u }kjk tSls&jhMksfey tsM&78 dk 2-5 fdxzk- çfr gSDVs;j o 800 ls 1000 yhVj ikuh esa ?kksydj fNM+dko djds vFkok 3 fdxzk- lYQj çfr gSDVs;j vFkok 50 feyh- dSjkFksu rFkk 1-5 fdxzkeSdkstsc ds feJ.k dks 800&1000 yhVj ikuh es ?kksydj fNM+dko djus ls bl jksx fu;fU=r fd;k tk ldrk gSA

bl dhV dh lwfM;ka dkys LysVh jax dh gksrh gS tks ifÙk;ksa dks fdukjksa ls vFkok ifÙk;ksa esa Nsn dj rsth ls [kkrh gS] rhoz çdksi dh n'kk esa iwjk ikS/kk foghu gks tkrk gSA bl dhV ds f'k'kq ,oa çkS<+ pedhys dkys] jax ds pdÙks ;qä gksrs gaSA f'k'kq ,oa çkS<+ ifÙk;ksa] 'kk[kkvksa] ruksa] Qwyksa ,oa Qfy;ksa dk jl pwlrs gaSA ftlls çHkkfor ifÙk;ksa fdukjs ls lw[k dj fxj tkrh gS] çHkkfor Qfy;ksa esa nkus de curs gSaA ckynkj lwaMh dkys ,oa ukjaxh jax dh gskrh gS rFkk iwjk 'kjhj ckyksa ls <dk jgrk gSA lwfM;ka çkjEHk esa >q.M esa jg dj ifÙk;ksa dks [kkrh gS rFkk ckn esa iwjs [ksr esa QSydj ifÙk;ksa [kkrh gSaA rhoz çdksi dh n'kk esa iwjk ikS/kk iÙkh fofgu gks tkrk gSA

bl jkx s dh jkd s Fkke ds fy, jhMkfsey tM s &78 dk 2-5 fdxkz- çfr gDSV;sj o 800 ls 1000 yhVj ikuh eas ?kky s dj fNMd + ko djus es ;g jkx s fu;fU=r gks tkrk gAS ;g QQnwW ls mRiUu gkuss okyh jkx s gaS tks ifÙk;kas dh fupyh lrg ij jkonskj QQnwW ,oa Åijh lrg ij ihykiu fy, g,q gkrsk gAS tks bl jkx s dj çe[qk y{k.k gAS ,e-,-lh-

tuojh] 2020 41


ljlksa ds jksx ,oa dhV fu;a=.k

bl dhV dh f'k'kq ,oa çkS<+ ihykiu fy, gq, jax ds gksrs gaSA tks ikS/kksa ds dksey ruksa] ifÙk;ksa] Qyksa ,oa Qfy;ksa ds jl pwldj detksj dj nsrs gaSA ekgw e/kqóko djrs gSa ftl ij dkyh QQwan mx vkrh gS ftlls çdk'k la'ys"k.k esa ck/kk mRiUu gksrh gSA bl dhV dh lwaMh ifÙk;ksa esa lqjax cukdj gjs Hkkx dks [kkrh gS ftlds QyLo:i ifÙk;ksa esa vfuf;fer vkdkj dh lQsn jax dh js[kk,a cu tkrh gSaA 1- vkjk eD[kh dh lwfM+;ksa dks çkr% dky bdB~Bk dj u"V dj nsuk pkfg,A 2- çkjfEHkd voLFkk esa >q.M esa ikbZ tkus okyh ckynkj lwfM;ka ifÙk;ksa rksM+dj u"V dj nsuk pkfg,A 3- çkjfEHkd voLFkk esa ekgw ls çHkkfor Qwyksa]

www.krishijagran.com

Qfy;ksa ,oa 'kk[kkvksa dks rksM+dj ekgw lfgr u"V dj nsuk pkfg,A 4- ;fn dhV dk çdski vkfFkZd {kfr Lrj ikj dj x;k gks rks fuEufyf[kr dhVuk'kksa dk ç;ksx djuk pkfg,A 5- vkjk eD[kh ,oa ckynkj lwMh ds fu;a=.k ds fy, eSykfFk;ku 5 çfr'kr MCyw-ih- dh 20&50 fdxzkçfr gSDVs;j cqjdko vFkok eSykfFk;ku 50 çfr'kr bZlh- dh 1-5 yhVj yxHkx 600&750 yhVj ikuh esa fNM+dko djuk pkfg,A 6- ekgw] fpf=r cx ,oa iÙkh lqjaxd dhV ds fu;a=.k gsrq MkbZesFkks,V 30 çfr'kr bZ-lh- ikbZjhQkWl 20 çfr'kr bZ-lh- dh 1-0 yhVj çfr gSDVs;j dh nj ls yxHkx 600&750 yhVj ikuh esa ?kksydj fNM+dko djuk pkfg,A ,tkfMjsfDVu ¼uhe vkW;y½ 0-15 çfr'kr dh nj ls Hkh ç;ksx fd;k tk ldrk gSA

www.marketmirchi.com ls vius —f"k mRikn] —f"k lsok,a] —f"k ukSdfj;ksa vknh ds eq¶r foKkiu nsdj vius xzkgdksa ds lkFk fcuk fcpkSfy;k ls tqM+sa A [kjhnkjh] fcØh ;k ukSdjh ls lacaf/kr fdlh Hkh foKkiu ds fy, marketmirchi.com ds gkseist ij lacaf/kr iksLV fyad ij fDyd djas A 'kq# es iathdj.k djus fd vko';drk ugha A blds vykok [kjhnkj@ foØsrk ls lh/kk laidZ djus ds fy, marketmirchi.com ds gkseist ij search section es lacaf/kr fyad ij fDyd djsaA —i;k fdlh Hkh lgk;rk ds fy, 9822719618 ij d‚y djsaA xzkeh.k&'kgjh —"kh O;kikjksa ls tqM+us ds fy, iwjh rjg ls eq¶r [kqyk eap www.marketmirchi.com

,e-,-lh-

tuojh] 2020 42


hindi.krishijagran.com

cVu e’k:e

cVu e’k:e ¼vxsfjdl Lihlhl½ dh [ksrh pkSdekQh] ihihxat] xksj[kiqj&273165 {ks=h; ouLifr laxjks/k dsaæ] ve`rlj ¼iatkc½] —f"k ,oa fdlku dY;k.k ea=ky;] Hkkjr ljdkj&143101Ÿ dejs ds vUnj mxus okyh] Hkwfeghu fdlkuksa

o"kkZ _rq esa çk—frd :i ls lM+d ds fdukjs] ?kkl ds eSnku esa] ckxksa ,oa taxyksa esa lw[ks ,oa gjs isM+ksa ij Nrjhuqek lQsn] Hkwjs] yky] ihys vkSj uhys jaxksa ds QQw¡n fudyrs fn[kkbZ nsrs gaS] bUgh dks e'k:e dgrs gaSA e'k:e dks taxyksa ls ,df=r djds] çkphudky ls euq"; bls [kkus o cspus ,oa nok ds :i esa mi;ksx djrk vk jgk gSA e'k:e dks vyx&vyx {ks=ksa esa fofHkUu ukeksa ls tkuk tkrk gS tSls N=d] [kqEc] [kqEch] HkqbZQksM+] /kjrh dk Qwy HkeksM+h o QqVw vkfnA ioZrh; {ks=ksa esa bls dqjSM+] jkxqM+h xqPNh] pkÅ ;k P;ksa ds uke ls tkuk tkrk gSA Ÿ çfr bdkbZ {ks=Qy@le; esa lLrh ,oa

lokZf/kd mit nsus okyh QlyA ,e-,-lh-

tuojh] 2020 44

Ÿ Ÿ Ÿ Ÿ Ÿ Ÿ

ds fy, mi;qä QlyA —f"k vo'ks"kksa dk mi;ksx dj i;kZoj.k lq/kkj {kerkA mPpdksfV dh çksVhu dk mÙke ózksr vkSj foVkfeu] [kfut yo.kksa ls HkjiwjA iqjkus ?kjksa o 'khr&x`gksa dk lgh bLrsekyA Qly çfr;ksfxrk dk vHkkoA jkstxkj dk lk/kuA fons'kh eqæk vftZr djus dk vk/kkjA

bl e'k:e dh [ksrh ds fy, fo'ks"k çdkj ls cukbZ dEiksLV] 'kq) Liku o vuqdqy rkieku ¼15&250ls0½ ,oa vknZzrk ¼80&85 çfr'kr½ dh vko';drk gksrh gSA


www.krishijagran.com

dEiksLV —f=e <ax ls cuk;k x;k og ek/;e gS ftlls e'k:e dh dkf;d lajpuk Hkkstu çkIr dj vius Qyudk; ds :i esa e'k:e iSnk djrh gS vr% dEiksLV cukus ds ihNs e'k:e dks mfpr Hkkstu lkexzh miyC/k djkuk fufgr gSA dEiksLV cukus gsrq iDds Q'kZ vFkok fo'ks"k dEiksLV 'ksM mi;ksx esa yk, tkrs gaSA dEiksLV cukus dh nks fof/k;ka gSaA

cVu e’k:e veksfu;e ukbZVªsV :& 9 fdxzk-] lqij QkLQsV:& 3 fdxzk-] ,E;wfj;sV vkQ iksVk'k %& 3 fdxzk-] ;wfj;k%& 405 fdxzk-] xsgwa dk pksdj %&15 fdxzk-] ftIle %& 20 fdxzk-A fdxzk-] dSfYl;e veksfu;e ukbZVªsV%& 9 fdxzk-] ;wfj;k%& 4-5 fdxzk-] pksdj%& 25 fdxzk-] ftIle%&20 fdxzk-A fdxzk eqxhZ dh [kknA 400 fdxzk pksdj 42 fdxzk ftIle- 30 fdxzkA mijksä ikapksa la;kstuksa esa ls fdlh ,d dk p;u dj fdlku HkkbZ dEiksLV cukus dh çfØ;k çkjaHk dj ldrs gSaA dEiksLV cukuk vkjEHk djus ls 48 ?kaVs iwoZ Hkwls dh iryh rg iDds Q'kZ ij fcNk dj mls vPNh rjg myV&iyVdj ikuh ds QkSOokjs ls rj dj nsaA

cukus esa vf/kd ykxr o e'khu dh vko';drk gksrh gS vr% dEiksLV rS;kj djus okyh fo'oluh; bdkbZ ls fdlku rS;kj dEiksLV Ø; dj ldrs gSA cukus esa 28 fnu yxrs gSA ftlesa 8 iYVkbZ dh tkrh gSA bl fof/k ls dEiksLV cukus gsrq fuEufyf[kr lkexzh ç;ksx esa ykbZ tkrh gSA

lYQsV ;k dSfYl;e veksfu;e ukbVªsV&30 fdxzk-] lqij QkLQsV&10 fdxzk-] iksVk'k&10 fdxzk-] ;wfj;k&10 fdxzk0] ftIle- 100 fdxzk-] xsagw¡ dk pksdj& 50 fdxzk-] ¶;wjkMku- 500 xzkeA veksfu;e ukbZVªsV %& 6 fdxzkŒ] ;wfj;k %& 206 fdxzk-] E;wfj;sV vkQ iksVk'k %& 3 fdxzk-] lqij QkLQsV %& fdxzk-] xsgwa dk pksdj:& 15 fdxzk-] ftIle %& 30 fdxzk-] ¶;wjkMku %& 150 xzke %& QkyhMky %& 250 xzkeA

ek=k 75 çfr'kr gksuh pkfg,A bl ueh ;qä Hkwls esa pksdj] dSfY'k;e ] ;wfj;k] E;wjsV vkQ iksVk'k] rFkk lqij Q‚LQsV vPNh rjg feyk nsrs gSaA vc ydM+h ds iwoZ fufeZr r[rksa dh lgk;rk ls Hkwls dk yxHkx 1-5 eh- pkSM+kbZ 1-25 eh- Å¡pk rFkk vko';drkuqlkj yEckbZ dk <+sj cuk,aA <+sj cukus ds i'pkr ydM+h ds r[rksa dks <+sj ls vyx dj nsaA pkSchl ?kaVs ds Hkhrj <+sj dk Hkhrjh rkiØe 70&750 ls-xzs- rd gksuk pkfg,A bl <+sj dh ueh cuk, j[kus ds fy, ,d ;k nks ckj ckgjh lrg ij ikuh dk fNM+dko djsaA lseh- vUnj rd dk½ fudky dj ,d txg Q'kZ ij QSyk nsa] 'ks"k Hkkx dks nwljh txg Q'kZ ij QSyk nsaA vc ckgjh Hkkx dh dEiksLV dks vUnj Mkydj o Hkhrjh Hkkx dh dEiksLV dks ckgj Mkydj ydM+h ds r[rksa dh lgk;rk ls iqu% <+sj cukdj r[rksa dks vyx dj nsaA djds iqu% <+sj cuk, rFkk vko';drkuqlkj ikuh dk fNM+dko djsaA o <+sj dk fuekZ.k djsa o ftIle feyk nsaA o <+sj dk fuekZ.k djsaA iYVkbZ <+sj dk fuekZ.k djsaA <+sj dk fuekZ.k djsa o ¶;wjkMku feyk nsaA ,e-,-lh-

tuojh] 2020 45


hindi.krishijagran.com

cVu e’k:e

vkoj.k e`nk dk rkRi;Z gS dEiksLV ij QSyh gqbZ QaQqnh ds Åij vkoj.k feJ.k dh ijr fcNkuk] ftlls ueh cuk,a j[kusa ,oa xSl ds vknku çnku esa dod dks lgk;rk feyrh jgsA vkoj.k e`nk dk ih- ,p- eku 7-5 ls 7-8 gksuk pkfg,A vius ns'k esa fuEufyf[kr lkexzh ls vkoj.k e`nk eS;kj dh tkrh gSA feêh ¼2%1½A dEiksLV ¼1%1½A iYVkbZ <+sj dk fuekZ.k djsaA veksfu;k xSl eqä gS rks dEiksLV chtkbZ ds fy, rS;kj gS vU;Fkk ,d vfrfjä iYVkbZ djds chtkbZ djsaA chtkbZ ¼Likfuax½ dEiksLV esa Liku feykus dh fof/k <ax dks dgrs gaSA çfr fDoaVy rS;kj dEiksLV esa 500 xzke ls 750 xzke Liku ¼0-5&7-5 çfr'kr dh nj ls½ vPNh çdkj feyk;k tkrk gSA chtkbZ dh gqbZ dEiksLV dks lsYQ vFkok ikyhFkhu cSx esa gYdk nck dj Hkjuk pkfg,A lsYQ esa 80&100 fdxzk-@ehVj rFkk cSx esa 08&10 fdxzk0 dEiksLV Hkjrs gaSA chtkbZ dh gqbZ dEiksLV dks fuZthoh—r v[kckj }kjk <+d nsrs gaSA v[kckjksa dks ç;ksx esa ykus ls ,d lIrkg iwoZ QkeZyhu ?kksy ls vFkok ok"i }kjk 20 ikS.M ij vk/kk ?kaVk fuZthoh—r dj ysuk pkfg,A ;fn ikyhFkhu cSx bLrseky dj jgsa gS] rks cSx dks Åij ls eksM+dj cUn dj nsaA chtkbZ ds ckn Qly d{k dk rkieku 22&230 ls- o visf{kr vknZzrk 85&90 çfr'kr cuk;s j[kuk pkfg,A fnu esa nks ckj gYds ikuh dk fNM+dko v[kckj ds Åij rFkk Qly d{k dh Q'kZ o fnokj ij djsaA

chtkbZ ds N% lkr fnu i"pkr~ /kkxsuqek lQsn QaQwnh dh o`f) fn[kkbZ nsus yxrh gSA tks 12&15 fnu esa laiw.kZ dEiksLV iw.kZ :i ls QSy tkrk gS rRi'pkr v[kckj dks gVkdj ;k cSx [kksydj vkoj.k e`nk dh 34 lseh- eksVh ijr fcNk nsrs gSaA ,e-,-lh-

tuojh] 2020 46

vkoj.k e`nk dk feJ.k iDds Q'kZ ij <+sj ds :i esa j[k dj mlesa 4 çfr'kr QkeZyhu dk ?kksy cukdj vPNh rjg feyk ysaA rFkk mipkfjr <+sj dks ikyhFkhu dh pknj ls <ddj pkjksa rjQ feêh ls nckdj 48&72 ?kaVs rd j[ksaA rnksijkUr ikyhFkhu pknj dks gVkdj vkoj.k e`nk dks myV iyV dj QkeZyhu dh xa/k mM+us ds fy;s NksM+ nsras gSA vkSj laiq.kZ :i ls <+sj dks QkeZyhu xa/k jfgr dj ysrs gaSA vkoj.k e`nk dh pkj lseh- eksVh lrg dodtky ;qä dEiksLV ds Åij fcNkfn;k tkrk gS rFkk Qly d{k dk rkiØe 15&180 ls- rFkk vknZzrk 80&85 çfr'kr dj nsuk pkfg,A lkFk gh leqfpr ok;q lapkj dk bl voLFkk esa çcU/k djuk vko";d gksrk gSA vkoj.k e`nk ds Åij fnu esa ,d ;k nks ckj ikuh dk gYdk fNM+dko djuk pkfg,A vkoj.k e`nk fcNkus ds 12 ls 18 fnu i"pkr~ ¼e'k:e ½ fudyuk 'kq: gks tkrk gS rFkk 50&60 fnu rd fujUrj fudyrs jgrs gaSA fnu esa ,d vFkok nks ckj e'k:e dks Vksih [kqyus ds igys ¼ ftldh ifjf/k


www.krishijagran.com

cVu e’k:e

,d ls Ms<+ bap gks½ vaxqfy;ksa ds lgkjs ,saB dj fudky ysuk pkfg,A e'k:e [kqy tkus rFkk Nrjh cu tkus ij e'k:e dh xq.koÙkk ,oa cktkj ewY; de gks tkrk gSA nh?kZ vof/k fof/k ls cukbZ x;h çfr 100 fdxzk- dEiksLV ls 14 ls 16 fdxzk- e'k:e o bruh gh ek=k esa vYi vof/k fof/k dh dEiksLV ls 18 ls 22 fdxzk- e'k:e dh iSnkokj çkIr gks tkrh gSA Ÿ

fuekZ.k ¼30 QhV x 17 QhV x 9 QhV½ :i;s 3 fV;j jsDl lfgr ¾ 40]000@& Lçs iEi FkekZehVj ckYVh MksjesV rjktw VksVy

¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾

2]400@& 1]200@& 150@& 200@& 500@& :0 44]450@&

1- Liku] dEiksLV o dsflax e`nk ¼20Vu½ nj :- 4500-00@Vu ¾ 90]000@& 2- Liku ¼140 fdxzk½ :- 70çfr fdxzk ¾ 9]800@& 3- dsaflax e`nk ¼40dq-½ :- 50 çfr dq0 ¾ 2]000@& 4- QaQwnuk'kd o QkseZyhu ¾1]500@& 5- fMLikstsfcy ikyhFkhu ¾ 4]500@& 6- fctyh o ikuh ij O;; ¾ 1]000@& 7- etnwjh ¼90 fnu½ 100 çfr fnu¾ 9]000@& VksVy 1]17]800-00 1-cktkj ewY; ¼:- 80@& çfr fdxzk-½%2]88]000@& 2- ºzkl ¼:- 44]450 ij 33-33 çfr'kr dh nj ls½%14]815@& 3- C;kt ¼10 çfr'kr dh nj ls½%16]475@& 4- 'kq) ykHk ¼2]88]000&¼14815+16475+1]20]300½]% :- 1]36]410@&  ,e-,-lh-

tuojh] 2020 47


lfCt;ksa ds izeq[k jksx ,oa dhV

www.krishijagran.com

lfCt;ksa ds izeq[k jksx ,oa dhVksa dh jksdFkke ds mik; Hkk

jr esa eq[; :i ls tyok;q ds vuqlkj jch] [kjhQ ,oa tk;n _rq ds ekSle esa eq[;r% rksfj;k] jkbZ] QwyxksHkh] ikrxksHkh] ewyh] 'kyte] cSaxu] fepZ] eVj ,oa vkyw bR;kfn dh [ksrh gksrh gSA bu Qlyksa esa yxus okys çeq[k jksx o mudh jksdFkke djds Qly dh lqj{kk dj mRiknu dks c<+k;k tk ldrk gSA

,e-,-lh-

tuojh] 2020 48

;g jksx igys ifÙk;ksa ij fn[kkbZ nsrk gSA ifÙk;ksa ij xksy&xksy NYys ds vkdkj ds Hkwjs jax ds /kCcs curs gSa rFkk dbZ xksy /kCcs vkil esa feydj cM+k :i /kkj.k dj ysrs gSa vkSj ifÙk;ka lw[k tkrh gSa tks ckn esa Qyksa ij Hkh fn[kkbZ nsus yxrk gSA vkyw ds vykok ;g jksx QwyxksHkh] VekVj ikrxksHkh] ewyh] 'kyte] cSaxu] fepZ] rksfj;k] jkbZ esa Hkh gksrk gSA


hindi.krishijagran.com

bl jksx ds fu;U=.k ds fy, tSfod mipkj tSls&VªkbZdksMekZ fojMh@gkjft;sue vFkok L;wMkseksukl ¶yksjlsUl dks 25 fdxkz- xkcsj dh [kkn es feykdj Øe'k% 8&10 fnu vFkok 3&4 fnu ckn vfUre trqkbZ ds le; ç;kx s djas vFkok L;wMkseksukl ¶yksjlsUl dh 25 fdxzk0 ek=k@gs- 25&50 fdxzk filh gqbZ feêh ;k ckyw esa feykdj cqokbZ ls iwoZ ç;ksx djsaA blds vykok doduk'kh ¼jklk;u½ tSls & Fkhje 80 çfr'kr dk 2-5 fdxzk- yhVj@çfr gSDVs;j dh nj ls 800 yhVj ikuh esa ?kksydj cudj de ls de nks ckj fNM+dko djsaA

lfCt;ksa ds izeq[k jksx ,oa dhV

78 dk 2-5 fdxzk- çfr gSDVs;j o 800 ls 1000 yhVj ikuh esa ?kksydj fNM+dko djus ls ;g jksx fu;fU=r gks tkrk gSA

;g QQwan ls mRiUu gksus okyh jksx gSa tks ifÙk;ksa dh fupyh lrg ij jkosnkj QQwan ,oa Åijh lrg ij ihykiu fy, gq, gksrk gSA tks bl jksx dj çeq[k y{k.k gSA ykSdh ds vykok ;g jksx díw] rqjbZ] djsyk] fV.Mk] [khjk o vU; díw oxhZ; Qlyksa esa ik;k tkrk gSaA

eVj dk ;g QQawn tfur jksx gS tks ifÙk;ksa ds fupyh lrg ij lQsn jax ds /kkxs ds :i esa gksrk gS tks ckn esa QQksys dk :i cuk ysrk gSA vkSj ifÙk;ksa ij fn[kkbZ nsrk gSA eVj ds vykok ;g jksx díw] rqjbZ] djsyk] fV.Mk] [khjk o vU; díw oxhZ; Qlyksa esa ik;k tkrk gSaA bl jksx dh jksdFkke ds fy, jhMksfey tsM&

bl jksx ds fu;U=.k ds fy, tSfod mipkj tSls&VªkbZdksMekZ fojMh@gkjft;sue vFkok L;wMkseksukl ¶yksjlsUl dh 25 fdxzk- xkscj dh [kkn es feykdj Øe'k% 8&10 fnu vFkok 3&4 fnu ckn vfUre tqrkbZ ds le; ç;ksx djsa vFkok L;wMkseksukl ¶yksjlsUl dh 25 fdxzk- ek=k@gs25&50 fdxzk filh gqbZ feêh ;k ckyw esa feykdj cqokbZ ls iwoZ ç;ksx djsaA vFkok bldh jksdFkke jklk;u }kjk tSls&jhMksfey tsM& 78 dk 2-5 ,e-,-lh-

tuojh] 2020 49


www.krishijagran.com

lfCt;ksa ds izeq[k jksx ,oa dhV fdxzk- çfr gSDVs;j o 800 ls 1000 yhVj ikuh esa ?kksydj fNM+dko djds vFkok 50 feyh- dSjkFksu rFkk 1-5 fdxzk- eSdkstsc ds feJ.k dks 800&1000 yhVj ikuh es ?kksydj fNM+dko djus ls bl jksx fu;fU=r fd;k tk ldrk gSA ;g QQwan tfur jksx gS] ftldk eq[; dkjd ifÙk;kas ij xgjs Hkjws jx a ds /kCcs cu tkrs g]aS tks o"kkd Z ky ds lekIr gkuss ij Hkh cus jgrs gAaS ;s Qy dks dkQh ud q lku igp aq krs gAaS ykd S h ds vykok ;g jkx s VekVj] díw o [khjk eas ik;k tkrk gAS ¼d½ jksx tfur ikS/kksa dks m[kkM+dj iw.kZ :i ls u"V dj nsuk pkfg,A ¼[k½ bl jksx ds eq[; dkjd flapkbZ gSA vr% 'kq) ikuh dk ç;ksx djuk pkfg,A ¼x½ o"kkZdky esa 0-5 çfr'kr lkUæ.k okys cksMksZfeJ.k ;k CykbVkWDl dk ç;ksx djuk pkfg,A ;g Hkh QQwan tfur jksx gS] ftldk eq[; dkjd uked QQwan gSA blls ikS/kksa ds vk/kkj ij lM+u 'kq: gks tkrh gSA blds çdksi ls ikS/kk vYidky esa gh eqj>kdj u"V gks tkrk gSA VekVj ds vykok ;g jksx cSaxu] díw o [khjk esa ik;k tkrk gSA ¼d½ [ksr esa ty fudklh dh mfpr O;oLFkk djuk pkfg,A ¼[k½ jksxh ikS/kksa dks tM ls m[kkM+ dj u"V dj nsuk pkfg,A ¼x½ u;s LFkku ij [ksr fuekZ.k djsaA ¼?k½ cqokbZ ls iwoZ cksMksZfeJ.k ls Hkwfe 'kks/ku djuk pkfg,A

¼M+½ Qly ij jksx y{k.k fn[kus ij 0-5 çfr'kr cksMksZfeJ.k dk fNM+dko djuk pkfg,A ;g Hkh QQwan&tfur jksx gS] ftudk eq[; dkjd uked QQwan gSA blds çdksi ls ikS/kksa esa xgjs ?kko fodflr gksrs gaS] iÙks ihys iM+ tkrs gSa o Qly u"V gks tkrh gSA fephZ ds vykok ;g jksx vkyw] díw oxhZ; lfCt;ksa es ik;k tkrk gSA ¼d½ jksx tfur ikS/kksa dks m[kkM+dj iw.kZ :i ls u"V dj nsuk pkfg,A ¼[k½ Qly dh cqokbZ ds iwoZ Hkwfe 'kks/ku djuk pkfg,A ¼x½ Qly ij çdksi fuokj.k gsrq MkbZFksu ,e&45 dk 0-5 çfr'kr ?kksy dk fNM+dko djuk pkfg,A ;g Hkh QQwan&tfur jksx gS] ftldk eq[; dkjd ÞdksYysVksVªkbde dSIlhlhß gSA bldk laØe.k rus ds fdlh Hkh Hkkx ij gks ldrk gSA çkjEHk esa ;g NksVs&dkys /kCcs ds :i esa çdV gksrs gSa] tks ueh ikdj vkSj QSyrs gSaA blls Hkh Qly dks dkQh uqdlku gksrk gSA fepZ ds vykok ;g jksx VekVj esa Hkh gksrk gSA ¼d½ 0-5 çfr'kr cksMksZfeJ.k dk ç;ksx djuk pkfg,A ¼[k½ ckfoLVhu dk fNM+dko djuk pkfg,A thok.kq tfur jksxksa ls Hkh Qly dks dkQh uqdlku gksrk gSA Qlyksa esa yxus okys thok.kq tfur eq[; jksx fuEu gS%& bldk eq[; dkjd gSA blds çdksi gksus ds ckn y{k.k fuEu çdkj fn[krs gSaA blesa ifÙk;ksa ij Hkwjs xksy ;k dks.kh; /kCcs fn[kkbZ iM+rh gS] ftlls ikS/ks u"V gks tkrs gSaA cSaxu ds vykok díw oxhZ; Qlysa] VekVj] fepZ ,oa vkyw esa ik;k tkrk gSA ¼d½ blds fu;a=.k ds fy, pkfg,A

,e-,-lh-

tuojh] 2020 50


lfCt;ksa ds izeq[k jksx ,oa dhV

www.krishijagran.com

;g yEckbZ eas Hkjws jx a ds /kCcs ds :i eas rus ij fn[kk;h nrsk gAS blds çHkko ls ruk QV tkrk gAS

ftlls çHkkfor ifÙk;ksa fdukjs ls lw[k dj fxj tkrh gS] QwyxksHkh ds vykok ;g dhV vkyw] czksdyh] iÙkkxksHkh] ewyh ,oa díw oxhZ; Qlyksa esa Hkh ik;k tkrk gSA

¼d½ blds fu;a=.k ds fy, ,xzksekbflu o 150 xzke d‚ij lYQsV dk ?kksy 600 yhŒ esa feykdj fNM+dko djuk pkfg,A ¼[k½ 0-5 çfr'kr cksMksZfeJ.k dk fNMdko djuk pkfg,A

ckynkj lWwMh dkys ,oa ukjaxh jax dh gskrh gS rFkk iwjk 'kjhj ckyksa ls <dk jgrk gSA lwfM;ka çkjEHk esa >q.M esa jg dj ifÙk;ksa dks [kkrh gS

bl çdksi ls ifÙk;ksa ij Hkwjs ;k dkys jax ds /kCcs curs gSa] tks ifÙk;ksa dks >qylk nsrs gSaA ¼d½ blds fu;a=.k ds fy;s LVªsIVkslkbZfDyu 200 ih-ih-,e- ;k 0-25 çfr'kr cksMksZfeJ.k dk fNMdko djuk pkfg,A ¼x½ lfCt;ksa esa yxus okys çeq[k dhV % bl dhV dh lwfM;ka dkys LysVh jax dh gksrh gS tks ifÙk;ksa dks fdukjksa ls vFkok ifÙk;ksa esa Nsn dj rsth ls [kkrh gS] rhoz çdksi dh n'kk esa iwjk ikS/kk iÙkh foghu gks tkrk gSA czksdyh ds vykok ;g dhV QwyxksHkh] iÙkkxksHkh ,oa ljlksa esa Hkh ik;k tkrk gSA

rFkk ckn esa iwjs [ksr esa QSydj ifÙk;ksa dks [kkrh gSaA rhoz çdksi dh n'kk esa iwjk ikS/kk iÙkh fofgu gks tkrk gSA bl dhV dh f'k'kq ,oa çkS<+ ihykiu fy, gq, jax ds gksrs gaSA tks ikS/kksa ds dksey ruksa] ifÙk;ksa]

bl dhV ds f'k'kq ,oa çkS<+ pedhys dkys] jax ds pdÙks ;qä gksrs gSA f'k'kq ,oa çkS<+ ifÙk;ksa] 'kk[kkvksa] ruksa] Qwyksa ,oa Qfy;ksa dk jl pwlrs gSA

Qyksa ,oa Qfy;ksa ds jl pwldj detksj dj nsrs gaSA ekgw e/kqL=ko djrs gSa ftl ij dkyh QQn¡w mx vkrh gS ftlls çdk'k l'ay"sk.k eas ck/kk mRiUu gkrsh gAS ljlkas ds vykok ;g dhV fHkM a h] cx aS u] ykd S h] djy s k] [khjk] rkjsbZ bR;kfn eas ik;k tkrk gAS bl dhV dh lawM+h ifÙk;ksa esa lqjax cukdj gjs ,e-,-lh-

tuojh] 2020 52


hindi.krishijagran.com

[kjirokj izcU/ku fu;a=.k gsrq MkbZesFkks,V 30 çfr'kr bZ-lh- çfr gSDVs;j dh nj ls yxHkx 600&750 yhVj ikuh esa ?kksydj fNM+dko djuk pkfg,A ,tkfMjsfDVu ¼uhe v‚by½ 0-15 çfr'kr bZ-lh- yhVj çfr gSDVs;j dh nj ls Hkh ç;ksx fd;k tk ldrk gSA

Hkkx dks [kkrh gS ftlds QyLo:i ifÙk;ksa esa vfuf;fer vkdkj dh lQsn jax dh js[kk,a cu tkrh gSaA vkyw ds vykok ;g dhV VekVj vkSj díw oxhZ; Qlyksa ij Hkh viuk çdksi djrk gSA

¼d½ vkjk eD[kh dh lwfM+;ksa dks çkr% dky bdB~Bk dj u"V dj nsuk pkfg, A ¼[k½ çkjfEHkd voLFkk esa >q.M esa ikbZ tkus okyh ckynkj lwfM;ka ifÙk;ksa dks rksM+dj u"V dj nsuk pkfg,A ¼x½ çkjfEHkd voLFkk esa ekgw ls çHkkfor Qwyksa] Qfy;ksa ,oa 'kk[kkvksa dks rksM+dj ekgw lfgr u"V dj nsuk pkfg,A ¼?k½ ;fn dhV dk çdski vkfFkZd {kfr Lrj ikj dj x;k gks rks fuEufyf[kr dhVuk'kksa dk ç;ksx djuk pkfg,A vkjk eD[kh ,oa ckynkj lawMh ds fu;a=.k ds fy, eSykfFk;ku 5 çfr'kr MCyw-ih- dh 20&50 fdxzk- çfr gSDVs;j cqjdko vFkok eSykfFk;ku 50 çfr'kr bZ-lh- dh 1-50 yhVj vFkok Dyksjksokl 76 çfr'kr yxHkx 600&750 yhVj ikuh esa fNM+dko djuk pkfg,A ekgw] fpf=r cx ,oa iÙkh lqjaxd dhV ds

;g gYds jax dk vaMkdkj vkdkj okyk 5 lseh- yackbZ dk dhV gS] tks lQsn pw.khZ vkoj.k ls <+dk gksrk gSA ;g lewg esa gksrs gSa o iku ds iÙkksa ds fupys Hkkx esa v.Ms nsrk gS] ftl ij mudk thou pØ pyrk gSA budk lokZf/kd çdksi o"kkZdky esa gksrk gSA blls iku ds Qly dks dkQh uqdlku gksrk gSA fHkaMh ds vykok ;g dhV vkyw] VekVj] fepZ ij Hkh viuk çdksi djrk gSA

¼d½ bldks fu;af=r djus ds fy, 0-03&0-05 çfr'kr lkUærk okys eSykfFk;zku ?kksy dk fNM+dko vko';drkuqlkj djuk pkfg,A vDVwcj ls ekpZ ds chp fn[kus okyk ;g dhV 1&1-5 feeh0 yEckbZ o 0-5&1 feeh0 pkSM+kbZ ds 'ka[knkj gksrk gSA ;g dhV iku ds u;s iÙkksa ds fupys lrg dks [kkrk gS] ftldk çHkko iwjs ikS/ks ij iMrk gSA blds çdksi ls iku csy dk fodkl :d tkrk gS o iÙks gfjekghu gksdj csdkj gks tkrs gSaA fHkaMh ds vykok ;g dhV VekVj vkSj cSaxu ij Hkh viuk çdksi djrh gSA ¼d½ blds fu;a=.k gsrq bfeMk DyksjfiM dk fNM+dko iÙkksa ij djuk pkfg,A ,e-,-lh-

tuojh] 2020 53


A


jlksbZ

,e-,-lh-

hindi.krishijagran.com

tuojh] 2020 56


Profile for Krishi Jagran

Krishi Jagran Hindi January 2020  

KRISHI JAGRAN & AGRICULTURE WORLD is the largest circulated rural family magazine in India, the reason behind its prodigious presence is as...

Krishi Jagran Hindi January 2020  

KRISHI JAGRAN & AGRICULTURE WORLD is the largest circulated rural family magazine in India, the reason behind its prodigious presence is as...

Advertisement