Obabakoak

ESTEBAN WERFELL

Encadernados os máis en pel e severamente dispostos nos andeis, os libros de Esteban Werfell enchían case por enteiro as catro paredes da sala; eran dez ou doce mil volumes que resumían dúas vidas, a súa e a do seu pai, e que formaban, ademais, un recinto cálido, unha muralla que o afastaba do mundo e que o protexía sempre que, como aquel día de febreiro, sentaba a escribir. A mesa en que escribía –un vello moble de carballo– era tamén, o mesmo que moitos dos libros, unha lembranza paterna; fixéraa trasladar, sendo aínda moi novo, desde o domicilio familiar de Obaba.

Aquela muralla de papel, de páxinas, de palabras, tiña, porén, unha físgoa; unha fiestra desde a que, mentres escribía, Esteban Werfell podía esculcar o ceo, e os sabugueiros, e o estanque, e a caseta para os cisnes do parque principal da cidade. Sen romper o seu illamento, aquela fiestra abríase paso entre a escuridade dos libros, e mitigaba esoutra escuridade que, moitas veces, crea pantasmas no corazón dos homes que non aprenderon a vivir sós.

Esteban Werfell contemplou un chisco o ceo neboento, entre branco e griseiro, daquel día de febreiro. Logo, afastando a ollada, abriu un dos caixóns do seu escritorio e tirou de alí

7

un caderno de tapas duras que tiña numerado como o duodécimo, e que era, en todos os detalles, cuspido aos outros once cadernos, xa escritos, do seu diario persoal.

Eran fermosos os cadernos de tapas duras. Gustábanlle.

A miúdo adoitaba pensar que os estragaba, que as historias ou as reflexións que acostumaba gardar neles frustraban o bo destino que a todo caderno –o caderno de tapas duras, sobre todo– lle cumpría ter.

Se cadra fora excesivo pensar así arredor de algo como os cadernos. Talvez. Mais non podía evitalo, e menos cando, como aquel día, se dispuña a abrir un novo. Por que pensaba sempre no que non desexaba pensar? Seu pai dixéralle unha vez: Non me preocupa que teñas a cabeza a paxaros, o que me preocupa é que sempre sexan os mesmos paxaros. Era certo, mais nunca soubera as razóns que o impulsaban a iso.

O pulo que empurraba os seus paxaros de sempre era, de todos os xeitos, moi forte, e Esteban Werfell non puido resistir a tentación de erguer os ollos cara ao andel onde gardaba os once cadernos xa escritos. Alí estaban, medio agachadas entre os tratados de xeografía, as páxinas que daban fe da súa vida; as que retiñan os intres fermosos, os feitos máis importantes. Mais non se trataba dun tesouro. Xa non había escintileo ningún nelas. Relelas era como mirar papeis luxados de cinza; era sentir vergonza, era ver que ían a máis os seus desexos de durmir e esquecer.

–Cadernos de letra morta –moumeou para si. A expresión non era nova tampouco.

Mais non podía deixar que esa forma de pensar o afastase da tarefa para a que sentara na mesa, nin que, como tantas outras veces, o levase dunha mala lembranza a outra mala

8

lembranza, cada vez máis abaixo, até unha terra que, desde había moito tempo –desde a súa época como estudante de xeografía–, el chamaba Cabo Desolación. Era xa un home de certa idade, sabía loitar contra as súas propias forzas. E loitaría, enchería aquel novo caderno.

Esteban Werfell colleu a súa pluma –que era de madeira, e que só empregaba á hora de redactar o seu diario– e mollouna no tinteiro.

17 de febreiro de 1958, escribiu. A súa letra era fermosa, era pulcra.

Ao outro lado da fiestra o ceo atoldárase e unha poalla, invisible, escurecía a hedra que cubría a caseta dos cisnes.

Aquela visión fíxolle suspirar. Preferiría outra clase de tempo.

Non lle gustaba que o parque estivese baleiro.

Volveu suspirar. Logo mollou a pluma e inclinouse ante o caderno.

Regresei de Hamburgo –comezou– co obxectivo de escribir un memorando da miña vida. Mais non o levarei adiante de xeito ordenado e exhaustivo, como podería facelo –quizais con toda a razón– aquel que a si mesmo se ten por espello dunha época ou dunha sociedade. Xaora, non é ese o meu caso, e non será dese xeito como o faga. Eu limitareime a contar o que ocorreu unha tarde de hai moito tempo –de cando eu tiña catorce anos, para sermos máis exactos–, e as consecuencias que esa tarde trouxo á miña vida, que foron grandes. Non é moito, o que cabe nunhas cantas follas, para un home que xa está no outono da súa vida, mais é o único que teño para contar, o único que

9

paga a pena. E é posible que non sexa tan pouco. Á fin e ao cabo, son un home que sempre se dedicou ao ensino, e xa se sabe que o estrado das aulas propicia máis o constrinximento que a aventura.

Endereitouse na cadeira á espera de que a tinta secase. O día seguía griseiro, mais a choiva era moito máis intensa que minutos antes, e o seu son, o xordo murmurio que producía ao saltaricar contra a herba, chegaba até a sala con claridade.

E tamén había un cambio nos arredores do estanque: os cisnes estaban agora fóra da súa caseta, e batían as súas ás con desacostumada violencia. Nunca vira antes así os cisnes.

Prestaríalles mollarse? Ou era a falta de espectadores o que lles producía aquela ledicia? Non o sabía, mais tampouco pagaba a pena perder o tempo con preguntas parvas. Era mellor que o empregase para repasar o que viña de escribir.

Xamais conseguía un bo comezo. As palabras negábanse a expresar con fidelidade o que se lles pedía, coma se fosen preguiceiras, ou coma se non tivesen forza abondo para facelo. Seu pai adoitaba dicir: O noso pensamento é area, e ao intentarmos recoller unha presada dese pensamento, os máis dos grans escoan entre os dedos. E era certo. Por exemplo, el anunciaba un memorando, e sería máis exacto falar de reflexión, pois iso era xustamente o que quería facer: partir do ocorrido nunha tarde da súa adolescencia e tirar diso unha boa reflexión. E non era ese o único paso en falso, había máis.

Podía riscar o escrito e comezar outra vez, mais non quería. Ía contra as súas regras. Gustáballe que as páxinas estivesen inmaculadas, o mesmo as súas que as dos demais, e sentía fachenda de que, pola súa pulcritude, os seus alumnos o

10

alcumasen co nome dun coñecido xabrón. Ademais, para que preocuparse en procurar un bo comezo? Tamén no segundo intento cometería erros. Sempre habería erros. Máis valía que continuase adiante, precisando, corrixindo pouco a pouco o seu mal comezo.

Volveu mirar cara ao parque. Xa non había cisnes no estanque, abeiráranse todos na caseta. Non, tampouco a eles non lles gustaba a choiva de febreiro.

De todos os xeitos –continuou–, a pretensión de entrecoller os momentos especiais da nosa vida poida que sexa un grave erro. É posible que a vida só poida ser xulgada na súa totalidade, in extenso, e non a anacos, non tomando un día e tirando outro, non afastando os anos como as pezas dun quebracabezas para acabarmos dicindo que tal foi moi bo e tal moi malo. E é que todo o que vive, vive como un río. Sen cortes, sen paraxes.

Mais, sendo iso certo, tamén é innegable a tendencia da nosa memoria, que é case a contraria. Como a toda boa testemuña, á memoria prácelle o concreto, prácelle escolmar. Por comparala con algo, eu diría que actúa coma un ollo. Nunca, porén, como o faría un contable especializado en inventarios.

Por exemplo, eu podo ver arestora a caseta dos cisnes do parque, cuberta de hedra desde o chan até o alto do tellado, escura de seu e máis escura aínda en días de choiva coma o de hoxe; podo vela, mais, en rigor, nunca a vexo. Cada vez que ergo a vista, a miña ollada esvara sobre a monótona cor verde ou negra das follas,

11

e non se detén até que atopa a mancha avermellada que hai nun dos recantos do tellado. Nin sequera sei o que é. Quizais sexa un anaco de papel; ou unha prímula que quixo agromar alí; ou unha tella que a hedra deixou ao descuberto. De calquera maneira, aos meus ollos tanto lles ten. Abandonando a escuridade, procuran sempre ese punto de luz.

Esteban Werfell ergueu a ollada cara á mancha avermellada.

Mais tampouco aquela observación non o sacou de dúbidas.

O mesmo podía ser unha prímula que un anaco de papel ou de tella. Mais, ao final de contas, o detalle non tiña importancia. Máis importaba o que viña de escribir arredor da memoria. Dicir que á memoria lle pracía o concreto resultaba impreciso. Non era cousa de gusto, senón de necesidade.

Desa maneira actúa o ollo –seguiu– e tamén, se a miña idea é acaída, a memoria mesma. Esquece os días correntes; procura, en troques, a luz, os días sinalados, os momentos intensos; procura, como é o meu caso, unha recuada tarde da miña vida.

Mais xa abonda. É hora de que comece co relato propiamente dito.

Esteban Werfell sentiuse aliviado logo de rematar cun risco aquela primeira páxina do seu caderno. Xa estaba, xa perfilara a introdución do que quería contar. Non sabía a ciencia certa por que actuaba dese xeito, con tantas voltas e reviravoltas, mais era algo moi de seu, sempre fora así. Nunca escribía ou falaba directamente, nunca se relacionaba francamente coa

12

xente que o rodeaba. Logo de tantos anos, aceptaba aquela falla do seu carácter, o seu apoucamento, a súa covardía; mais aínda lle doían as oportunidades que perdera por iso. Na súa vida, todo fora silencio, pasividade, retiro.

Mais volvía saír do rego. Agora non se trataba da súa forma de vivir, senón da súa forma de redactar, e tan pouca transcendencia tiña que dese arrodeos como o que non os dese.

Ninguén lería xamais o seu diario íntimo. Por moito que ás veces fantasease imaxinándose un lector –naquela mesma mesa, logo da súa morte– examinando os seus cadernos, non chegaba a crelo. Non, non habería ningún lector. Era un pouco ridículo preocuparse tanto polo estilo.

Mirou cara ao parque ao tempo que mollaba a pluma no tinteiro. Sen os paseantes de costume, baixo a choiva, os arredores do estanque semellaban máis senlleiros que nunca. Os regatos xurdidos entre a herba encaracochábanse ao pasaren por riba dos seixos.

Hic incipit –escribiu–, aquí comeza a historia da tarde en que, por primeira vez na miña vida, me levaron á igrexa. Tiña daquela catorce anos, e vivía co meu pai nun lugar chamado Obaba.

Era domingo, e eu acordara xuntarme con varios compañeiros da escola para irmos ao cine que, a uns cinco quilómetros de Obaba, construíran a carón do ferrocarril. Mais, rompendo por primeira vez as regras que guiaban a nosa relación, os meus compañeiros decidiron se presentar na casa moito antes da hora que conviñeramos para, ao pouco de lles abrir a porta, facerme o pedimento que eu menos podía agardar.

13

–Por favor –dixéronme–, acompáñanos á igrexa, ven connosco cantar os salmos desta tarde. Dille ao enxeñeiro Werfell que te deixe, dille que para ir cantar salmos non fai falta ter fe.

Era raro que actuasen dese xeito. Con tanto atrevemento, quero dicir. E a palabra atrevemento está ben empregada nesta ocasión, pois facer visitas –xa que supuña ver unha casa allea por dentro– tiña, en Obaba, a consideración dun mal costume; algo semellante a xirar cara a unha persoa que está a espirse. Ademais, meu pai era estranxeiro, un estraño, un inimigo, e todo o mundo sabía o moito que odiaba a igrexa e mais a relixión.

Véndoo desde agora, non teño dúbida de que foi o cóengo de Obaba –un home de Loyola– quen alentou aquela proposta. Desde o seu punto de vista, eu debía de ser unha alma en perigo; un neno que, ao lle faltar a nai –ela morrera ao nacer eu–, se achaba enteiramente a mercé dun home odioso, dun home que non dubidaría en arrastrar o seu fillo cara ao abismo en que el mesmo vivía. O cóengo debeu pensar que non había mellor maneira de atraerme que a de se valer da amizade que eu tiña cos meus compañeiros de escola.

O odio entre o cóengo e meu pai non era, por así dicilo, exclusivamente intelectual. Tiña que ver con algo máis que coa actitude iconoclasta que o enxeñeiro Werfell adoptara ao pouco de se encargar da dirección das minas de Obaba. E ese algo máis era a miña existencia. Para dicilo con palabras que un día lle escoitei ao mestre da escola, eu non era o froito lexítimo dun

14

matrimonio. E non o era pola sinxela razón de que meus pais se uniran libremente, sen pasaren pola igrexa; algo que, naquela época e naquel lugar, resultaba inadmisible. Pero esta é outra historia, e non ten cabida neste caderno.

O parque seguía tan soidoso como antes, e as árbores, alleas aínda á proximidade da primavera, presentaban un aspecto canso. E tampouco os cisnes non daban sinais de vida.

Afastou os ollos da ventá e releu o escrito. Non, a historia de seus pais non tiña cabida naquel caderno. Se cadra no seguinte, no décimo terceiro. Sería, sobre todo, a historia dunha muller nova que decide vivir cun estranxeiro e que é, por iso, calumniada e condenada ao ostracismo. Túa nai deitábase con calquera. Túa nai non usaba roupa interior. Túa nai morreu nova por todas as cousas malas que fixo.

As frases oídas ao longo dos recreos da escola de Obaba aínda o mancaban. Ignoraba se escribiría ou non aquel décimo terceiro caderno; mais, de facelo, ía resultarlle moi magoante.

De calquera xeito, iso quedaba para despois. O que agora tiña entre mans era a historia que trouxera da viaxe a Hamburgo.

Esteban Werfell debruzouse sobre a mesa. A visita inesperada dos seus compañeiros de escola volveu ocupar a súa imaxinación.

Ao ver o moito que me sorprendían as súas palabras, os meus compañeiros –sen citar para nada o cóengo– argumentaron a súa proposta dunha maneira bastante tosca. Segundo eles, non estaba ben que, en chegando o domingo, andaramos por separado. O único que se

15

conseguía desa maneira era perder tempo, pois había ocasións en que eles concluían os seus cantos dez ou quince minutos antes do normal, minutos que eran preciosos para non chegar tarde ao cine, mais que, ao cabo, nunca se aproveitaban; pola miña culpa, claro, pois eu era o seu amigo e non lles quedaba outro remedio que me esperar.

–Sempre chegamos despois de comezada a película –resumiu un deles–, e a min paréceme que é unha parvada facer cinco quilómetros en bicicleta para logo nin cheirala. É moito mellor que andemos todos xuntos.

O argumento era, como xa dixen, ben tosco, pois o normal era que a cerimonia se dilatase e non o contrario. Porén, non os contradixen. No fondo, eu desexaba entrar na igrexa. E non só por ser un lugar prohibido para min –e polo tanto desexable–, senón tamén pola necesidade que sentía de ser un mozo normal, un mozo máis. Eu era, xunto con meu pai, a única persoa de Obaba que xamais pisara aquel edificio, e claro, só tiña catorce anos, non me prestaba que me sinalasen co dedo.

A proposta era, pois, favorable aos meus desexos, e non discutín o que me dicían. Limiteime a sinalarlles a porta da biblioteca. Alí estaba meu pai. A el era a quen tiñan que pedirlle o permiso. Non, eu non me atrevía, mellor que llo pedisen eles. Aínda así, eu non esperaba o seu consentimento. Parecíame que meu pai os despediría cun berro, que non ía actuar –xustamente aquel domingo– en contra duns principios que propugnara toda a súa vida.

16

–Se quere ir, que vaia –escoitei daquela. Primeiro fiquei estantío, e logo asusteime; foi coma se todos os cristais da ventá se esnaquizasen de súpeto. Por que dicía que si? Nin sequera podía imaxinalo.

Un cisne grallaba á porta da súa caseta, desaforadamente, e semellaba recriminar a chuvia. Non cesaba de chover. Esmagaba a herba e formaba pozas cada vez máis fondas. Axiña, todo o parque ía converterse nunha balsa.

Esteban Werfell xuntou as súas mans sobre o caderno.

Non, con catorce anos, non podía comprender a seu pai, porque, por esa época, aínda non o vía cos seus propios ollos, senón cos ollos dos demais; cos daqueles que, como logo puido decatarse, eran inimigos declarados do enxeñeiro Werfell.

En Obaba dicían que era un home fachendoso e intratable; e iso mesmo pensaba el. Dicían –díxollo unha nena que xogaba con el na praza– que era tan cruel que trataba a lategazos os obreiros da mina; e el sorría, movía a súa cabeza afirmati­ vamente. E, en realidade, aceptaba aquela imaxe porque carecía de calquera outra. Que era seu pai? Pois soamente iso, seu pai. E ademais diso? Pois ademais diso, nada. Ben, si, un enxeñeiro de minas.

Mais aquela época pasara. Xa non era un adolescente pouco compresivo, senón un home maduro. Cría comprender a razón pola que o enxeñeiro Werfell aceptara a proposta dos seus compañeiros.

–Cansazo –suspirou. Comezáballe a gustar a choiva. Axudábao a lembrar.

En efecto, o enxeñeiro Werfell estaba canso, arrepentido do feito de deixar a súa cidade natal, Hamburgo, para se

17

trasladar a un lugar onde as súas ideas resultaban ridículas.

De primeiras, soñaba coa volta. Volveremos, Esteban, e ti estudarás na mesma universidade que estudei eu. Era a frase que máis veces lle oíra de neno.

Aínda así, axiña comezarían as malas novas. Un día era a mina, que pechaba; outro eran os valores adquiridos na Bolsa, que crebaban deixándoo case que sen fortuna; outro máis era a carta de Theodor Streiner, o seu mellor amigo, quen lle escribía para lle dicir que a asociación á que ambos os dous pertencían –o Club Eichendorff– fora prohibida en Alemaña; que as súas ideas tamén se perseguían na terra onde naceran.

Para a época en que Esteban tiña catorce anos, xa desistira.

Morrería en Obaba, nunca volvería a Alemaña. O seu fillo non estudaría nunha universidade alemá. Así pois, era lóxico que nesta situación non tivese forzas para seguir loitando pola súa formación. Que máis tiña? Se quere ir, que vaia. De calquera maneira, a batalla estaba perdida.

O cisne que estaba a carón da porta da caseta volveu grallar, conseguindo esta vez que todos os que permanecían dentro o imitasen. A barafunda distraeuno das súas lembranzas.

–Calarán dunha vez! –berrou.

Por que era tan fachendoso?, preguntouse a continuación.

Non quería perder o fío que nese momento o unía a seu pai.

Se fose máis humilde, o enxeñeiro Werfell aceptaría mellor a vida de Obaba. E se fose máis intelixente, tamén. En definitiva, iso era a intelixencia, a capacidade de se adaptar a calquera situación. O que aprendía a se adaptar xamais baixaba aos infernos. Polo contrario, acadaba a felicidade. De que lle serviran a seu pai os libros, as lecturas, as ideas? Só para acabar derrotado. Soamente os mesquiños se adaptan á

18

vida, adoitaba dicir seu pai. Mais xa non estaba de acordo con el. Nin tampouco non estaba de acordo coa vella máxima que unía saber e sufrimento, con aquilo de que canto máis sabe o home, máis sofre. Tal como llelo dicía aos seus alumnos, esa mala consecuencia só podía darse no primeiro chanzo do saber.

Nos seguintes, era obrigado triunfar sobre o sufrimento.

Seica os cisnes acalmaran. Esteban Werfell mollou a súa pluma no tinteiro e estendeu a súa pulcra letra sobre a parte superior dunha nova páxina. Estaba decidido a incorporar as súas reflexións ao caderno.

Mesmo nas situacións máis difíciles hai un intre no que deixar de loitar se converte en algo desexable e pracenteiro. Así por exemplo, un náufrago sempre acaba reconciliándose co mar; aínda aquel que, logo de desangrarse intentando salvar o seu barco, desafiou as ondas ao longo de toda unha noite, baixo as estrelas, rodeado de peixes, en completa soidade. Non importa o que fixese, nin o seu apego á vida: o final é sempre doce. Ve que non pode máis, que ninguén chega, que non albisca costa ningunha; e daquela acepta, acouga, entrégase ao mar como un neno que só quere durmir.

Malia todo, meu pai era fachendoso de máis. Naufragara, si, e non lle quedaba outra que se domear; mais non o aceptaba, non desexaba o pracer derradeiro da derrota. Respondeu con brusquidade: «Se quere ir, que vaia», e pechouse na súa biblioteca, o único sitio de Obaba que lle gustaba. Ao petar na porta para pedirlle os cartos para o cine, non me respondeu. Limitouse a facer escorregar unha moeda por debaixo da porta.

19

Non sei, agora arrepíntome da ledicia que amosaba naquel momento.

Ao conseguir os cartos saímos todos a fume de carozo, empurrándonos uns a outros o mesmo que cando o mestre nos daba permiso para o recreo. Logo, a pé e coas bicicletas collidas polo guiador, emprendemos a subida da costa que en Obaba chamaban dos cóengos.

Era un día desapracible de primavera, con chuvieiras case continuas e refoladas de vento, e as gabias do camiño rebordaban de auga. Nos treitos onde rebordara, as flores da maceira arrastradas pola corrente cubrían case todo o chan. Nós pisabámolas ao pasar, e era coma se pisásemos alfombras brancas.

Camiñabamos con enerxía, empurrando as bicicletas, que, como dixo un dos meus compañeiros, Andrés, pesaban máis costa arriba. Ao final do camiño, no máis alto do outeiro, impúñase a afiada torre da igrexa.

Había ledicia no noso grupo. Riamos por calquera cousa, e xogabamos a comparar os desemellantes sons que facían os timbres das nosas bicicletas. «Estás contento, Esteban?», e eu dicíalles que si, que aquilo era un acontecemento para min, que tiña moita curiosidade.

«E nervioso? Non estás nervioso?», e eu dicíalles que non. Aínda que si estivese, e cada vez máis. O momen­to achegábase. Como diría meu pai, axiña estaría na Outra Parte.

Un chisco despois, entraba na igrexa por vez primeira.

A porta era pesada e moi grande, e tiven que empurrala con todo o peso do meu corpo.

20

–Antes de entrar tes que facer o sinal da cruz –díxome André. Respondinlle que non sabía. Daquela mollou os meus dedos cos seus e dirixiu os movementos da miña man.

–Que sitio máis escuro! –exclamei ao pouco de entrar. O contraste entre a luminosidade de fóra e a penumbra do interior cegábame. Non distinguía nada, nin sequera o corredor central que tiña diante.

–Non fales tan alto –pedíronme os compañeiros ao tempo que me adiantaban.

Lonxe de min, onde eu conxecturaba o final de corre­ dor, ardía unha gran candea. Era o único punto de luz de todo o edificio. Dei uns cantos pasos naquela dirección, mais volvín determe. Non sabía cara a onde tiña que ir, e os meus compañeiros semellaban esvaecidos.

Os meus ollos seguían a fitar a chama do outro lado do corredor, mais, pouco e pouco, ía vendo máis cousas. Reparei nas vidreiras, que eran azuis, e nos reflexos dourados que saían dunha columna próxima á gran candea. Aínda así, non me atrevía a moverme.

–Non teñas medo, Esteban. Non teñas medo –repetiu achegando o seu rostro ao meu.

O cheiro das súas roupas resultábame moi estraño.

–A chama desa candea non se apaga nunca, Esteban –moumeou sinalando cara a diante coa man que lle quedaba libre–. Cando nos toca prender unha nova, sempre o facemos co último lume da anterior. Pensa no que significa iso, Esteban. Que cres que significa?

21

Eu estaba asustado de máis para poder pensar, e sentía vergoña cada vez que o cóengo pronunciaba o meu nome. Quedei calado.

–Significa –comezou el– que esa luz que nós estamos a ver agora é a mesma que viron os nosos avós, e tamén os avós dos nosos avós; que é a mesma luz que contemplaron todos os nosos devanceiros. Desde hai centos de anos, esta casa únenos a todos, aos que vivimos agora e aos que viviron antes. Iso é a Igrexa, Esteban, unha comunidade por riba do tempo.

Era claro que o argumento non se axeitaba ás circunstancias da miña vida. A Igrexa non só unía, tamén afastaba; que eu estivese alí era un exemplo diso.

Porén, non contradixen o cóengo. En realidade, sentíame humillado, coma se a miña exclusión daquela comunidade fose unha eiva ou unha mancha. Unha suor fría cubriume toda a pel.

Sorrindo, o cóengo indicoume que faltaban bastantes minutos até o comezo da cerimonia, que os aproveitase para ver o altar e todas as demais partes do edificio.

E, deixándome só, afastouse cara a unha porta lateral que conducía ao coro. Escoitei o frufrú das súas roupas mesmo logo de que desaparecese da miña vista.

A miúdo cremos que as cousas son grandes de seu ou pequenas de seu, e non nos decatamos de que o que chamamos tamaño non é senón unha relación entre as cousas. Mais trátase xustamente diso, dunha relación, e por iso podo dicir agora que, propiamente falando, xamais volvín ver un lugar máis grande que a igrexa de Obaba. Era cen veces maior que a escola, mil veces

22

maior que o meu cuarto. Ademais, a penumbra esvaecía os límites dos muros e das columnas, e afastaba os medallóns e os nervios do teito. Todo semellaba máis grande do que en realidade era.

Nun dos libros ilustrados que daquela lía contábanse as aventuras dunha expedición que quedara atrapada dentro dunha montaña oca, e eu asociei as ilustracións daquel libro co lugar que estaba a ver. Polo seu aspecto, xaora, mais tamén pola asfixia que, tal como lles ocorría aos personaxes da historia, eu comezaba a sentir. Seguía percorrendo o corredor, mais tiña a impresión de que afogaría antes de acadar a chama do altar. Vin logo que unha anciá vestida de negro chegaba até o fondo do altar e alzaba unha panca. Deseguido, toda a igrexa se iluminou.

O cambio sentoume ben, e dei en alentar mellor.

Non é unha montaña baleira por dentro, pensei aliviado. É máis ben un teatro como os que o meu pai coñeceu en Hamburgo, un edificio deses nos que se canta ópera.

As máis das lembranzas que tiña meu pai xiraban ao redor do teatro, e eu sabía de memoria os argumentos e coreografías das obras que vira na Ópera de Buschstrasse ou no Schauspielhaus, así como moitas anécdotas de actores ou actrices da época. A comparanza entre o que imaxinara falando co meu pai e o que vía pareceume ineludible. Si, a igrexa era un teatro.

Cun grande escenario central, con imaxes de homes barbudos, con cadeiras e bancadas para o público. E todo era dourado, todo escintilaba.

23

Unha nota musical, grave, case tremente, percorreu toda a igrexa, e ao xirar a cabeza cara ao coro vin unhas vinte mulleres axeonlladas nas súas cadeiras. Movían os beizos e fitábanme.

Baixo a presión daquelas olladas, corrín cara á porta que usara o cóengo. Ao pouco, subía de dúas en dúas as escaleiras que me levarían onda os meus compañeiros.

Canso, Esteban Werfell deixou a pluma enriba da mesa e ergueu a vista cara á ventá, mais sen ver nada concreto, sen nin sequera decatarse da barafunda dos cisnes do estanque.

Un dos seus paxaros viña de cruzar pola súa mente, interrom­ péndoo, obrigándoo a pensar no sentido daquel duodécimo caderno. De que servía lembrar?, non era mellor deixar o pasado como estaba, sen remexer nel?

«Só á mocidade lle gusta lembrar», pensou. Mais cando eles falaban do pasado, falaban en realidade do futuro, dos medos e desexos que tiñan respecto a ese futuro, do que lle pedían á vida. Ademais, nunca o facían sós, coma el. Non entendía ben a súa angueira por lembrar. Quizais fose un mal sinal. Sinal de que todo concluíra enteiramente, de que xa non quería vivir máis.

Sacudiu a cabeza como para espaventar os seus pensamentos, e reparou, ao cabo, no que ocorría ao outro lado da ventá. Alguén que, abeirándose da choiva, se situara a un lado da caseta, botaba faragullas de pan ao estanque, e os cisnes nadaban dun lado a outro chiando coma tolos. «Hoxe non houbo paseantes, terán fame», pensou. «Volvamos ao coro», falou para si despois.

24

Ao pouco de entrar eu no coro, o cóengo ergueuse do tallo do órgano onde estaba sentado e estendeu os brazos cara a diante.

–O pequeno Werfell está ao final entre nós. Alegrémonos todos e deamos grazas por iso –dixo con voz case doce.

Enlazando as mans, púxose a pregar en alto, e todos os meus compañeiros seguírono.

–Benvido, Esteban. De agora en diante pertencerás á nosa comunidade, serás un dos elixidos –aseguroume despois. Os meus compañeiros miraban para min coma se nunca antes me visen.

André era o encargado de repartir os libros de cánticos. A min entregoume un exemplar case que novo.

–Non te preocupes, Esteban. Abondará que veñas un par de domingos para que te poñas á nosa altura.

De certo que acabas sendo o mellor de todos –moumeou. As páxinas do libro eran moi finas e tiñan os bordos dourados. Unha fita vermella sinalaba os salmos do día.

Cando o cóengo me pediu que sentase a carón del, a ollada dos meus compañeiros volveuse aínda máis penetrante. Eu dubidei un pouco. Comprendía que aquilo era un privilexio, mais temía a proximidade física do cóengo. Aínda lembraba o desagradable cheiro das súas roupas.

–Non teñas medo, Esteban. Sube e senta aquí –díxome o cóengo ao tempo que principiaba a tocar. As madeiras do chan do coro tremelicaban.

25

Estrañoume que o órgano tivese dous teclados e que para tocalo cumprise mover os pés. Ás veces, a melodía tornábase antolladiza, con altos e baixos moi acentuados, e o cóengo semellaba bailar sentado, abaneando sobre o tallo e empurrándome. Custábame seguir o fío dos salmos, non chegaba a concentrarme.

Para o terceiro cántico xa pechara o libro, e limitábame a estar sentado e mirar o que tiña diante. Alí estaban os meus compañeiros, abrindo e pechando a boca; e alí abaixo seguían as mulleres axeonlladas; un pouco máis lonxe, a chama da candea despedía reflexos alaranxados.

De súpeto, a chama deu en erguerse. Ao comezo pareceume que se movía de seu, coma se algunha cousa a impulsase desde a base. Mais logo, cando xa voaba por riba das escaleiras do altar, vin que non, que a chama non viaxaba soa, senón da man dunha adolescente de pelo loiro. Ela era quen voaba, con moleza, sen un aletexo.

«Vén cara a min», pensei. A luz da chama cegábame.

A adolescente voou a través de toda a igrexa até poñérseme diante de min. Daquela parou sobre o ar, a uns dous metros do chan do coro. O órgano enmudecera.

–Sabes o que é o amor, Esteban? –preguntoume con dozura.

Respondinlle afirmando coa cabeza, e quixen erguerme do tallo para poder ver a súa cara. Mais a luz da chama impedíame calquera movemento.

26

–Podes quererme? –volveu preguntar, e por un intre vinlle os beizos, lixeiramente entreabertos, e o nariz.

–Podo –respondinlle. Parecíame a única resposta posible.

–Pois ven buscarme, Esteban. Ven a Hamburgo –dixo ela–. Maria Vockel, Johamesholf, 2, Hamburgo –engadiu deseguido.

Ao dicilo, xirou e deu en afastarse cara ao altar. Eu berrei que si, que iría a Hamburgo e que a procuraría, pero que non marchase tan axiña, que quedase un pouco máis.

–Non é nada, Esteban, non é nada. Acouga –escoitei entón. Estaba deitado no chan do coro, e o cóengo inclinábase sobre min. André dábame aire axitando unha partitura.

–Maria Vockel! –exclamei.

–Tranquilo, Esteban. Só foi un mareo.

Había unha tonalidade doce na voz do cóengo.

Axudoume a erguer e pediulle a André que me acompañase a dar un paseo.

–Será mellor que non vaias ao cine, Esteban. Máis vale andarmos con sentidiño –aconselloume ao nos despedir–. Non irás, eh? –teimou.

Mais a imaxe da adolescente de pelo loiro ocupaba por enteiro a miña mente, e non me sentía con forzas para responder.

Foi André quen o fixo por min: –Non irá, señor, e eu tampouco irei. Quedarei con el, por se acaso –prometeu.

27

O cóengo dixo que de acordo e volveu ao tallo do órgano. A cerimonia tiña que continuar.

Ao saír fóra sentinme mellor, e a miña mente comezou a clarexar. Moi axiña, a imaxe da adolescente de pelo loiro foi esmorecendo e desaparecendo; tal e como se esvaen os soños, tal e como se volven inconsistentes os lixos de po ao pouco de que o raio solar deixa de iluminalos directamente. Mais alí estaba o meu compañeiro de escola, André, para impedir que a escena que eu vivira no coro se perdese de todo. A el, que tiña dous ou tres anos máis ca min, preocupábanlle moito as cuestións sentimentais; era imposible que esquecese un nome de muller.

–Quen é Maria Vockel? –preguntoume ao cabo.

Foi nese intre cando recuperei a imaxe, ao oír o seu nome. Volvín vela voando dunha parte a outra da igrexa, e lembrei as súas preguntas. Pousonamente, conteille todo a André.

–É unha mágoa que non lle vises a cara –comentou despois. Semellaba moi interesado naquel detalle que faltaba no retrato da rapaza.

–Só o nariz e mais os beizos. Aínda así penso que é máis bonita que todas as rapazas de Obaba –dicíallo tal e como o pensaba, co afervoamento un pouco disparatado dos catorce anos.

–Non penso que sexa máis bonita que a rapaza do bar –retrucou moi serio.

–Perdoa, non quería ofender –excuseime.

Acababa de lembrar o doado de alporizar que era André ao se tratar da beleza feminina. Desde o seu

28

punto de vista –que xa daquela, en plena época adolescente, me parecía un pouco parvo– ningunha muller podía compararse coa camareira que el perseguía. Empregaba todo o seu tempo de lecer en procurar uns cartos que logo, os sábados á tarde, lle permitisen pasar as horas a beber nun dos recantos do mostrador do bar. A beber e a sufrir, claro, pois ela falaba con todos agás con el. Aquela rapaza, a máis fermosa do mundo.

–Non me perdoas? –insistín. Non quería que marchase, precisaba un interlocutor.

–Vale –cedeu.

–Damos unha volta? –propuxen. Non quería ir directamente á casa, precisaba tempo para ordenar as sensacións que naquel momento se amoreaban no meu cerebro.

–En bicicleta?

–Prefiro ir andando, a verdade. Teño moitas cousas en que pensar.

Collemos un vieiro que, partindo da igrexa, rodeaba o val onde se xuntaban os tres pequenos ríos de Obaba. Era estreito, e non moi axeitado para dous camiñantes coma nós, obrigados a turrar das nosas bicicletas; mais a paisaxe que podía verse desde el atraíame moito. Era verde, crecha, salferida de casas brancas; a clase de paisaxe que todo adolescente intenta descubrir nos seus primeiros poemas.

–É coma un val de xoguete –dixen.

–É, é certo –respondeu André, non moi convencido.

–Semella os beléns que vós poñedes no Nadal –engadín deténdome. Comezaba a sentirme eufórico.

29