Page 1

2 0 1 9

Economische Monitor Zuid-Holland Human Capital


Inhoudsopgave Inleiding 3 1. Economie algemeen

4

2. Human Capital

8

3. Export en buitenlandse investeringen

12

4. Innovatie 14 5. Snelst groeiende bedrijven

18

6. Energie

20

7. Bereikbaarheid 22

Inleiding “Zuid-Holland is de motor van de Nederlandse economie” De Economic Board Zuid-Holland (EBZ) presenteert

regio’s horen bij de top 25 van de meest recente

de vijfde editie van de Economische Monitor

Regional Competitiveness Index (2016) van de

Zuid-Holland. Deze jaarlijkse monitor beschrijft

Europese Commissie, waarin Zuid-Holland de 18e

de belangrijkste ontwikkelingen van de regionale

positie bekleedt.

economie aan de hand van actuele cijfers, beelden en analyses. In iedere editie van de monitor

Bent u geïnteresseerd in de digitale versie of de

Redactie:

besteden we extra aandacht aan een bepaald

dataset van deze monitor? Deze zijn te vinden via:

Tim Franken

thema. Deze keer is dat ‘Human Capital’.

www.economicboardzuidholland.nl/monitor

Om de prestaties van de regio te duiden worden

ZUID-HOLLAND IN CIJFERS

Linco Nieuwenhuyzen

De Economische Monitor Zuid-Holland is ontwikkeld in samenwerking met Netherlands Economic

er vergelijkingen gemaakt. We kijken naar andere

Observatory. Er wordt gebruik gemaakt van openbare databronnen zoals CBS, LISA en Eurostat.

regio’s, provincies en het nationaal gemiddelde.

De meest actuele cijfers worden daarbij gehanteerd.

Daarnaast is er een benchmark (hierna: EU stedelijke regio’s) ontwikkeld om de prestaties van

Concept en ontwerp:

Zuid-Holland te vergelijken met 19 grootstedelijke

Walvis & Mosmans

regio’s in Noord-, Midden- en West-Europa, waarmee de regio concurreert. Deze hebben een mate van spreiding op kenmerken die voor de regio van belang zijn: aanwezigheid van een zeehaven, supranationale functies, kennis & innovatie, hoofdsteden en industriële activiteit. Bijna al deze

3


Economische groei Gemiddelde jaarlijkse groei bruto regionaal product

+2,8%

Economie Algemeen

+2,7% +2,1% +1,4% +0,9%

+0,4%

Zuid-Holland

Nederland

2009-2018

“De beperkte beschikbaarheid van mensen remt de banengroei en de groei van de economie” De economie in Zuid-Holland groeide in 2018 met

een aantal regio’s in Zuid-Holland in 2019 zelfs de

2,8%. Die groei is iets lager dan in afgelopen jaren

snelstgroeiende van Nederland zijn. Dit gaat om

maar wel hoger dan het Nederlands gemiddelde.

het gebied rondom Alphen aan den Rijn, Gouda,

De werkgelegenheid neemt in 2018 ook iets minder

Den Haag, Delft en het Westland.

snel toe dan het jaar ervoor, maar blijft in de lift. De beperkte beschikbaarheid van mensen remt de

Sinds de crisis haperde de motor van Zuid-Holland.

banengroei en de groei van de economie.

In de langjarige cijfers zien we de achterblijvende Europese regio’s als Antwerpen, München en

onrust in internationale handelsrelaties en de

Stockholm groeiden meer dan drie keer zo hard.

effecten daarvan op de industrie. De bruisende

Dat heeft Zuid-Holland op een grote economische

Randstad maakt echter veel goed. Daar zien we

achterstand gezet. Met de bovengemiddelde

een verder toenemende bevolkingsgroei, een

groeicijfers van de regio in afgelopen jaren loopt de

grote aantrekkingskracht op jong talent en een

regio daarvan iets in. Toch is dat nog te weinig om

goedlopende zakelijke dienstverlening. Volgens

te spreken van een kantelpunt.

2018

Bron: Eurostat/CBS

Bevolkingsgroei Gemiddelde jaarlijkse groei

5

+0,6%

+0,5%

+0,7%

Zuid-Holland

Nederland

EU stedelijke regio's

+0,8%

+0,6%

+0,7%

Zuid-Holland

Nederland

EU stedelijke regio's

20092018

economische ontwikkeling terug. Concurrerende Nederland heeft te maken met toenemende

EU stedelijke regio's

2018

ramingen van het ING Economisch Bureau zullen

Bron: Eurostat/CBS


Werkgelegenheid Gemiddelde jaarlijkse groei 2018

2009-2018

+2,4%

+1,9%

+1,9%

+1%

+0,4% +0,2%

Zuid-Holland

Nederland EU stedelijke regio's

Zuid-Holland

Nederland

EU stedelijke regio's

Bron: Eurostat/CBS

Arbeidsproductiviteit Gemiddelde jaarlijkse groei 2018

2009-2018

+0,6% +0,4%

+0,5%

+0,3%

+0,2%

Zuid-Holland

Nederland EU stedelijke regio's

Zuid-Holland

+0,3%

Nederland

EU stedelijke regio's

Bron: Eurostat/CBS

“Concurrerende regio's in Europa groeiden sinds crisis veel sneller �

7


“Meer dan één op de vijf bedrijven in Zuid-Holland heeft een tekort aan personeel”

Human Capital

Zuid-Hollandse ondernemers met tekort aan arbeidskrachten Percentage van totaal

25 20 15 10

Zuid-Holland kampt met grote tekorten aan goed

deel van de beroepsbevolking is. Om tekorten op

opgeleide vakkrachten. Meer dan een op de vijf

te lossen en mensen mooi en betekenisvol werk

bedrijven gaf in 2019 aan dat tekort aan personeel

te bieden is het nodig aan de slag te gaan met de

de groei belemmert. Dit speelt bij bedrijven

huidige beroepsbevolking. Birch adviseert in te

in nagenoeg alle sectoren en alle deelregio’s.

zetten op om- en bijscholing en transitie van werk

Uitschieters zijn de industrie in Drechtsteden en de

naar werk.

5 0 Q2 2015

Q2 2016

Q2 2017

Q2 2018

Q2 2019

Bron: CBS

ICT in regio Rotterdam. De cijfers geven daarvoor een aantal

9

Gediplomeerden technisch onderwijs in Zuid-Holland

Ontwikkelingen als digitalisering veranderen

aanknopingspunten. Terwijl Zuid-Holland veel

bedrijven, producten en diensten. Dit vraagt

werkgelegenheid in verschillende sectoren

om personeel met andere vaardigheden. De

biedt, stappen werkenden moeilijker over. De

verwachting is dan ook dat ook als economische

mobiliteit tussen sectoren blijkt aanzienlijk lager

groei afvlakt, tekorten blijven bestaan. De

dan in de regio’s Amsterdam en Utrecht: hier is

instroom vanuit het onderwijs levert een deel van

de arbeidsmarkt ca. 30% veerkrachtiger. Dat leidt

de bijdrage aan het invullen van deze vacatures.

tot hogere productiviteit en betere weerstand

Vanuit het technisch onderwijs, belangrijk voor

tegen economische crises. Ook telt de regio

de speerpunten van de regio, blijft het aantal

294.000 zelfstandigen. Uit het Birch-onderzoek

gediplomeerden op hbo en universitair niveau

is gebleken dat flexibilisering in de huidige vorm

MBO

HBO WO

stijgen. De voorlopige cijfers voor het MBO wijzen

vaak een negatief effect heeft op productiviteit

2017

7.633*

2.745 5.404

op een daling. Tegelijk laten cijfers over de hele

en innovatiekracht. Bovendien is Zuid-Holland

2016

8.125

2.510 5.052

beroepsbevolking zien dat veel meer nodig is.

nummer tien van de twaalf provincies als het gaat

2015

8.086

2.281 4.666

over het activeren van onbenut potentieel: hier Onderzoek van bureau Birch voor de Human

staan meer mensen aan de kant dan elders - ww,

Capital Agenda Zuid-Holland laat zien dat de

bijstand, arbeidsongeschikten - of deeltijdwerkers

instroom vanuit het onderwijs maar een klein

die meer uren willen werken dan ze nu doen.

* MBO cijfers voor 2017/18 zijn voorlopig en nog niet volledig

Bron: Platform Beta Techniek/CBS


Beroepsbevolking Zuid-Holland (2018)

Bron: CBS, UWV

Zelfstandig 283.000

Niet-beroepsbevolking 839.000

Bijstand WW 134.600 91.000 arbeidsongeschikt 135.500

Werknemers 1.513.000

mbo

hbo

32.400

13.300 8.300

wo

“Werknemers in Zuid-Holland stappen moeilijk over naar andere sectoren�

Veerkracht arbeidsmarkten grote steden Index (100 is Nederlands gemiddelde)

200

150

100

50

0 Utrecht

Amsterdam

Eindhoven

Rotterdam

Den Haag

Bron: PBL

11


Buitenlandse investeringen in Zuid-Holland In arbeidsplaatsen per jaar

Export en buitenlandse investeringen

1889

2016

2352

2643

2017

2018

Bron: NFIA, IQ, RP, THBA

Herkomst van buitenlandse investeerders Aantal per land in totaal van 115 bedrijven (2018)

“China voor het eerst meest actieve

13

23

buitenlandse investeerder in Zuid-Holland”

China VS

De economie van Zuid-Holland is zeer

In 2018 zorgden 115 buitenlandse bedrijven samen

internationaal georiënteerd en daarmee afhankelijk

voor ruim 2.600 extra banen en investeringen

van internationale ontwikkelingen. Dit zien we

van in totaal bijna 300 miljoen euro. De herkomst

terug in de cijfers over handel en investeringen.

van deze bedrijven is divers, al zijn China en

45

VK Turkije

22

India

de Verenigde Staten al jaren de belangrijkste Zuid-Holland blijft binnen Nederland de grootste

investeerders in de regio. Opvallend is dat Chinese

exporteur. Zo exporteerde Zuid-Holland in totaal

bedrijven dit jaar voor het eerst de meest actieve

voor 74,7 miljard euro aan goederen in 2017 (meest

investeerders zijn in Zuid-Holland (meeste

recente cijfers). Dat komt neer op 23% van het

projecten). De blijvende opkomst van grootmacht

Nederlandse totaal. Ook in de export van diensten

China en een stagnerende handelsrelatie met

door Nederlandse bedrijven heeft Zuid-Holland

de VS lijken hier een rol te spelen. Toch is het

een groot aandeel. Deze heeft voor 2016 een totale

opvallend dat het aantal Chinese investeerders

waarde van 31,6 miljard euro, ongeveer 28% van

in Zuid-Holland relatief groot is ten opzichte van

het Nederlands totaal. Dat heeft er mee te maken

de rest van Nederland. Op nationaal niveau zijn

dat ook de bouwsector tot dienstenexporteur

Amerikaanse bedrijven nog steeds de meest actieve

wordt gerekend. Zo is Zuid-Holland een belangrijke

spelers.

internationale speler op het terrein van het baggeren van waterwegen.

Overig

8

8

9

Bron: NFIA, IQ, RP, THBA

“Relatief veel Chinese investeerders actief in de regio ten opzichte van de rest van Nederland”


R&D intensiteit R&D-uitgaven als percentage van bruto regionaal product

2005

Innovatie

2016

3,0%

2,0%

1%

“Zuid-Holland koploper Venture Capital investeringen in Nederland”

0%

Zuid-Holland

Nederland

EU stedelijke regio's

Bron: Eurostat De basis voor toekomstige groei ligt in innovatie.

Daarnaast scoort de regio dit jaar goed als het

Onderzoek en ontwikkeling en nieuwe bedrijvigheid

gaat om financiering van jonge en snelgroeiende

zijn daarvan belangrijke aanjagers. Op beide

bedrijven. In heel Nederland ontvingen 293 bedrijven

vlakken neemt Zuid-Holland een sterke positie in.

een investering van binnen- of buitenlandse

Venture Capital Investeringen in Nederlandse ondernemingen Aantal investeringen

2017

durfinvesteerders met een gezamenlijke waarde Zuid-Holland blijft de provincie met de hoogste

van € 387 mln. Dit is een aanzienlijke toename

research & development (R&D) uitgaven, maar ziet

ten opzichte van het topjaar 2017, waarin 239

haar uitgaven in 2016 (meest recente gegevens)

bedrijven € 349 mln. aan investeringen ontvingen. In

licht dalen. Bedrijven en kennisinstellingen in

Zuid-Holland is in 2018 in 64 bedrijven geïnvesteerd.

50

Zuid-Holland investeerden in totaal 3,1 miljard euro

Dit is een duidelijke stijging ten opzichte van de 51

40

in R&D. Met exact twee procent van het regionale

bedrijven die vorig jaar een investering wisten op

30

inkomen scoort Zuid-Holland daarmee nationaal

te halen. Hiermee is Zuid-Holland koploper qua

gemiddeld. Bij concurrerende stedelijke regio’s in

Venture Capital investeringen in Nederland.

de EU ligt dit percentage al jaren hoger (stabiel op 2,6%). Dat is vooral te danken aan hogere private R&D uitgaven in die regio’s. In Zuid-Holland blijft de bijdrage van de private sector steken op 1,4

2018

70 60

20 10 0

Zuid-Holland

Noord-Holland

Noord-Brabant

miljard euro. Deze private uitgaven brengen veel hoogwaardige werkgelegenheid met zich mee. In totaal gaat dit om 14.900 banen voor de regio.

Bron: NVP onderzoek

15


Top 30 R&D uitgaven van bedrijven in Nederland R&D uitgaven in miljoenen euro’s voor 2018 1

ASML, Veldhoven (1078)

2

Philips, Eindhoven (702)

3 KPN, Rotterdam (365) 4 Janssen Pharmaceutica, Leiden (360) 6 Royal DSM, Delft (199) 11 Rijk Zwaan, De Lier (101) 20 Lely Groep, Maassluis (25) 22 Batenburg Techniek, Rotterdam (21) 24 Technolution, Gouda (17,1) 25 Priva, De Lier (14,6)

“Zuid-Holland nog steeds de leidende provincie in R&D, “Zuid-Holland met acht bedrijven ondanks lichte daling” in landelijke R&D Top 30”

4 17

5 24 25

11

6

20

22 3

Acht bedrijven die veel van hun onderzoek- en ontwikkelingsactiviteiten uitvoeren in ZuidHolland staan in de Nederlandse R&D Top 30 2019. Deze wordt jaarlijks samengesteld door het Technisch Weekblad. Met KPN op 3, Janssen Nederland op 4 en DSM op 6 heeft Zuid-Holland drie bedrijven in de top 10. De innovatie power van deze bedrijven is geen overbodige luxe: innovaties vanuit onder andere deze bedrijven en onze kennisinstellingen zijn hard nodig om de uitdagingen van de regio op digitalisering, energie en klimaat en voeding en gezondheid op te lossen en het verdienvermogen van de regio te vergroten. Dit jaar hebben we één nieuwkomer in de R&D Top 30: Technolution. Dat bedrijf is werkzaam op het gebied van technische informatie en embedded systemen, en komt met € 17,1 miljoen aan R&D-uitgaven binnen op plaats 24.

bron: Technisch Weekblad

*meerdere bedrijven ontbreken in de lijst, omdat ze geen cijfers wilden of konden aanleveren *verschillende bedrijven in Zuid-Holland hebben ook R&D centra in andere Nederlandse regio's


Tien snelst groeiende bedrijven (op alfabetische volgorde) Bedrijf Stad Product/dienst

Snelst groeiende bedrijven van Zuid-Holland

Aethon

Rijswijk

Detachering

Agium

Delft

Financiële detachering

CoolBlue

Rotterdam

E-commerce

Daan

Rotterdam

Detachering

E-payroll

Poeldijk

Payrolling

FieldworK

Leidschendam

Recruitment

FINTREX

Rotterdam

Detachering

Sana Commerce

Rotterdam

E-commerce

Vanberkel Professionals

Zoetermeer

Financiële dienstverlening

Youwe

Rotterdam

IT dienstverlening

“Rotterdam samen met Amsterdam dé hotspot voor scale-ups in Nederland” Zuid-Holland huisvest veel van de snelst

(FTE) in de periode 2015-2018. De bedrijven groeiden

groeiende bedrijven in Nederland. Uit de Top

gemiddeld met 177% in FTE en 129% in omzet.

250 Scale-ups 2019, gebaseerd op het jaarlijkse

Opvallend is dat de snelste groeiers in Zuid-Holland

ScaleUp Dashboard van het Erasmus Centre for

zich vooral richten op slimme diensten of

Entrepreneurship (ECE), blijkt dat 21% van hen

innovatieve oplossingen op het gebied van Human

gevestigd is in Zuid-Holland.

Resources, IT en E-commerce. Een groot deel van

19

deze bedrijven is in Rotterdam gevestigd. Ook voor In onderstaande lijst is te zien welke 10 bedrijven

de totale Top 250 is Rotterdam een belangrijke

(alfabetische volgorde) in Zuid-Holland het snelst

hotspot, met een aandeel van 22 succesvolle scale-

groeien. Deze tien Zuid-Hollandse ‘scale-ups’ waren

ups. Alleen in Amsterdam (39) zijn meer snelle

samen goed voor meer dan 2638 nieuwe banen

groeiers gevestigd.

* Een bedrijf telt als snelgroeiend, wanneer het over een periode van drie jaar (2015-2018) minstens 20 procent omzetgroei per jaar laat zien en in 2015 een omzet draaide van 5 miljoen; en/of 20 procent groei per jaar in personeel doormaakte (2015-2018) en in 2015 10 FTE in dienst had. * Twee aspecten worden evenredig meegewogen en tellen dus ieder voor de helft mee: 1. Hoogste netto banengroei in FTE gedurende de driejarige periode. 2. Hoogste gemiddelde jaarlijkse groei gedurende de driejarige periode.

“Snelle groeiers vooral actief in Human Resources, IT en E-commerce”


Opwekking van hernieuwbare energie (2017) Aandeel van bronnen 6%

Afvalverbrandingsinstallaties

6%

Energie

Biobrandstoffen

28%

7%

Wind op land Meestook electriciteitscentrales Geothermie

10%

Houtkachels Verbranding biomassa

“Om kansen van energietransitie te benutten staat regio voor grote opgave” De transitie naar een duurzaam, betaalbaar en

De opwekking van hernieuwbare energie speelt

betrouwbaar energiesysteem is belangrijk voor

een belangrijke rol in het terugbrengen van CO2.

de regio en brengt kansen met zich mee voor

Volgens de de laatste cijfers is het aandeel van

het versterken van economische ontwikkeling,

hernieuwbare energie in de totale opwekking

werkgelegenheid en leefbaarheid. Om die kansen

voor Zuid-Holland zo’n 4,6% (2017). Als we kijken

te benutten staat de regio voor een grote opgave.

naar de bronnen die hiervoor benut worden komt naar voren dat het grootste deel van deze energie

In de nieuwe Klimaatwet is opgenomen dat voor

afkomstig is uit afvalverbrandingsinstallaties.

2030 de broeikasgassen, vooral CO2, met 49

Opvallend is dat het aandeel van zonnestroom

procent moeten zijn verminderd ten opzichte van

beperkt blijft tot 6%.

Zonnestroom

15%

14% 14%

Bron: Klimaatmonitor

Energieverbruik Zuid-Holland (2017) Aandeel per sector

21

Woningen

Verkeer en vervoer

16%

18%

het jaar 1990. In 2050 moet die reductie verder oplopen tot 95 procent en is de ambitie het aandeel

Sinds 2012 is het totale energieverbruik in Zuid-

duurzame energie op te schroeven tot 100 procent.

Holland min of meer constant gebleven. Dat komt

Ook moet er energie worden bespaard, maar daar

voor een groot deel doordat het energieverbruik

staat nog geen concreet doel tegenover.

van bedrijven en instellingen, tegen de nationale

12%

18%

Dienstverlening

Landbouw

36%

trend in, is toegenomen. De industrie is nog steeds verreweg de grootste energieverbruiker, waardoor besparingen in die sector een essentiële opgave zijn voor de regio.

Industrie

Bron: Klimaatmonitor


“Stedelijk gebied Zuid-Holland op goede weg met elektrische laadinfrastructuur”

Bereikbaarheid

Aantal elektrische oplaadpunten, stand per Q1 2019

11.120 8.917 4.858

Om de fysieke- en digitale infrastructuur ook in de

het grootste aantal laadpunten in Nederland

toekomst op peil te houden staan Nederland en

heeft, is de relatieve dekkingsgraad nog beperkt.

Zuid-Holland voor belangrijke uitdagingen. Eén

Zuid-Holland beschikt nu over drie laadpunten per

van die uitdagingen is de bereikbaarheid van het

1000 inwoners.

Zuid-Holland

Noord-Holland

4.174

Noord-Brabant

Utrecht

stedelijk gebied, die door de sterke bevolkingsgroei in de Randstad steeds verder onder drukt komt

Snelle, betrouwbare en veilige internet­

te staan. In 2040 zal bij ongewijzigd beleid geen

verbindingen zijn van groot belang voor de

van de belangrijke wegverbindingen in de regio

ontwikkeling van de regionale economie. Dat

meer aan de toegenomen mobiliteitsvraag kunnen

komt mede omdat deze noodzakelijk zijn om

voldoen, blijkt uit diverse studies. Om dat op te

de exponentiële groei van het aantal verbonden

vangen liggen er kansen in het openbaar vervoer.

devices en de datastromen tussen bedrijven,

Nederlandse steden maken veel minder gebruik

instellingen en consumenten te faciliteren. Een

van het OV dan in omliggende metropolen met

goed dekkende glasvezelinfrastructuur in de regio

vergelijkbare bevolkingsdichtheid. Het OV is goed

is in dat kader één van de belangrijke uitdagingen

voor ca. tien procent van de verplaatsingen. In

voor de nabije toekomst. Uit het rapport Nederland

steden als Stockholm, Wenen en Zürich is dat dertig

op glasvezel 2018 blijkt dat zowel de meeste

tot veertig procent.

huishoudens als bedrijventerreinen niet zijn aangesloten op glasvezel.

Voor de fysieke infrastructuur van de toekomst, speelt ook de toegangkelijkheid voor elektrische

Omdat er momenteel nog veel gaten zitten in

auto’s een steeds belangrijke rol. Steeds meer

de glasvezelinfrastructuur van de regio, vooral

Europese metropoolregio’s hebben grote ambities

in en rond de grote steden, kan de toekomstige

voor elektrisch rijden. Het stedelijk gebied in Zuid-

uitrol van 5G onder druk kan komen te staan.

Holland heeft al flinke stappen gemaakt. Met de

Voor de realisatie van 5G is meer nodig dan

huidige aanwezige dekkingsgraad van laadpalen

alleen etherfrequenties. Alle datastromen lopen

hebben steden als Rotterdam, Den Haag en Delft

uiteindelijk ook via deze fysieke ondergrondse

een goede uitgangspositie. Hoewel de provincie

glasvezelkabels.

Bron: Oplaadpunten.nl

Aansluitingen op glaskabel per gemeente in Zuid-Holland Percentage van de woningen dat ‘home passed’ is, Q3 2018

91

83

21

10

4

3

Dordrecht

Westland

Leiden

Den Haag

Delft

Rotterdam

Bron: Stratix, Glaskaart per Q3 2018

“Gaten in het glasvezelnetwerk kunnen uitrol 5G onder druk zetten”

23


Economic Board Zuid-Holland www.economicboardzuidholland.nl/monitor

Profile for InnovationQuarter

Economische Monitor Zuid-Holland 2019  

Economische Monitor Zuid-Holland 2019