Page 1

Azərbaycanda treyderlər üçün ilk jurnal!

12 qızıl məsləhət səh. 15-də

“Çılpaq” ticarət səh. 17-də

Lap kinodakı kimi… səh. 18-də

Ölü pişiyin sıçrayışı səh. 29-da

Səhv “stop”lara stop! İn Forex

09 (09)

noyabr,

2010

səh. 48-də

Daimi rubrikalar: Dalğa analizi (11), İşimoku əsasında təhlil (21), MA əsasında təhlil (32)

Valyuta savaşları


2

M Ü N D Ə R İ C AT

30

Oxuyacaqsınız: 5-də……………………………Aparıcı iqtisadiyyatların inkişaf proqnozu 6-da…………………………...“Luni” hara gedəcək? 7-də…………………………...Əsas cütlüklərlə bağlı proqnozlar 8-də…………………………...Valyuta savaşları 15-də…………………………..12 qızıl məsləhət. Peşəkarlar öyrədir 17-də…………………………..“Çılpaq”ticarət.İndikatorlarsız necə əməliyyat açmaq olar 18-də…………………………...Lap kinodakı kimi… “Tısbağalar” təcrübəsi hər kəsin treyder ola biləcəyini necə sübuta yetirib 20-də……………………………İki əsas qüvvə. Qiyməti hərəkətə gətirən nədir 25-də……………………………Bilik dövrü yenidən başlayır 27-də……………………………Əmtəə bazarının incəlikləri 29-da…………………………….Ölü pişiyin sıçrayışı 36-da…………………………….Depressiyadan çıxış. Ruzvelt və onun “yeni kurs”u Amerikanı necə dəyişdi 39-da……………………………“Suyun axmasını gözləyirəm” Treyderlə müsahibə 41-də…………………………….Sistem üçün bünövrə 43-də……………………………Carry bacı.“Svop”dan necə xeyir götürmək olar 45-də…………………………….Modellərlə ticarət 46-da……………………………Tuneldən çıxış. Beyninizdəki “kabinet”i düzgün kökləyin 48-də.............................................Səhv “stop”lara stop! 52-də..............................................Bilik nə vaxt pul gətirir 54-də..............................................Müsabiqəli test

www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

İn Forex

09 (09)

noyabr,

2010

Jurnalı forumda müzakirə et


REDAKTORDAN

Oxucuya

Ölmüş pişiyə ağlamayın! Təsəvvür çox vacib məsələdir, xanımlar və cənablar! Bunu hələ Eynşteyn İlqar Vəliyev, demişdi ki, “Təsəvvür biLayihənin rəhbəri likdən önəmlidir”. Əlavə edirəm: …xüsusilə də bazarda! Treyder üçün həyati vacib məsələlərdən biri, bəlkə də elə birincisi budur ki, o, Bazarı və qiyməti necə təsəvvür edir. Çünki nə təsəvvür edirsə, ona uyğun da payını alacaq. Mənim tanıdığım treyderlərdən biri hər dəfə eyni səhvdə “yanırdı”. Hər dəfə qiymətin hansısa istiqamətdə kəskin sıçrayışını görən kimi, dərhal əks istiqamətdə əməliyyat açır və hərəkətini belə izah edirdi ki, “Qiymət qalxıbsa, enəcək”, yaxud, “Enibsə, qalxacaq”. 10 haldan 7-8-də bu yanaşma ona ziyan gətirsə də, hər dəfə eyni şeyi təkrarlayırdı. Hər dəfə də təzədən itki ilə üzləşirdi. Və mən dəqiq bilirəm ki, o, bu baxımdan tək deyil. Niyə? Necə olur ki, treyderlər hər dəfə bu cür banal səhvin üzərində banan qabığı kimi sürüşüb yıxılırlar? Sualın cavabını təsəvvürdə axtarmaq lazımdır. Mən əminəm ki, həmin treyderləri hipnoz edərək, trans vəziyyətinə gətirsək, sonra da qiymətlə bağlı beyinlərinin dərin küncündəki təsəvvürləri öyrənsək, onlar bizə təxminən nə deyəcəklər. Onların www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

təsəvvüründə qiymət nəsə elastik bir materiyadır. Təxminən rezin, ya da nə bilim, saqqız kimi – dartılandan sonra yığılır, uzanandan sonra qısalır. Və onlar hər dəfə əməliyyat açanda qiymət haqqındakı bu təsəvvürlərindən çıxış edirlər. Əlbəttə (və təəssüf ki), həmin treyderlər şüurlarının hansısa küncündə qiymətlə bağlı bu cür təsəvvürün olduğunun fərqində deyillər. Fərqinə varsalar, yəqin ki, onu dəyişər və ziyanlı ticarət vərdişindən də qurtularlar. Qayıdaq qiymətə. Qiymət əgər kəskin hərəkət edibsə, buna necə reaksiya vermək lazımdır? Hər şeydən qabaq, dəqiqləşdirmək lazımdır ki, bazarda “ölü pişik” formasiyasının yaranmaq ehtimalı nə qədərdir. Ona görə də, bu sayımızda biz “Ölü pişiyin sıçrayışı” adlı məqalə dərc edirik. Amma bütün hallarda bu vəziyyətdə bazara yaxşı hesablanmış “stop” əmrlərilə daxil olmalısınız. Bunu necə etmək barəsində isə “stoploss”ların yerləşdirilməsinə həsr olunmuş məqaləmizdə oxuya bilərsiniz. Zövqlü mütaliələr!

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

3


4

REKLAM

www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


PROQNOZ

Fundamental fon

Aparıcı iqtisadiyyatların artım templərinin proqnozu

Aparıcı ölkələrdə faiz Dərəcələrinin proqnozu

www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

5


6

VA LY U TA Usd/cad cütlüyü paritet səviyyəsini keçəndən sonra Kanada dolları oktyabrın ikinci yarısında mövqelərini bir qədər zəiflətdi. Səbəb Kanada bankının yürütdüyü siyasət idi. Bankın faiz dərəcələrini 1% səviyyəsində saxlamağı öz yerində, hələ onun rəhbərliyi eyham da vurdu ki, uzun müddət ərzində dərəcələr artmayacaq. Ən azı 2012-ci ilin sonlarına qədər. Hazırda Kanada Mərkəzi bankı milli valyutanın zəifləməsində maraqlıdır. Bankın rəhbəri Mark Karninin son açıqlamaları da bundan xəbər verir. İsisna deyil ki, “luni” çox möhkəmlənərsə, hətta Kanada bankı bazara intervensiya da edə

Təhlil

“Luni” hara gedəcək?! rüblər ərzində Kanada iqtisadiyyatının artımı 2%-dən çox olmayacaq. Həm xarici ticarətdə, həm də istehlak və mənzil bazarlarında vəziyyətin pisləşəcəyi gözlənilir. Əmək bazarında tənəzzülün ilkin əlamətləri artıq ortadadır. Bu da

bilər. Hərçənd, bu heç də kanadalıların sevimli metodlarından deyil – onlar bazara axırıncı dəfə 1998-ci ildə intervensiya ediblər. Hətta intervensiya ehtimalını kənara qoycaq belə, “luni”nin ayrı problemləri də az deyil. Qarşıdakı www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

dollarının ABŞ dollarına nisbətdə qış ayları ərzində təxminən 7 sent ucuzlaşacağını gözləyirlər. Amma hətta bu halda belə, “luni” dollara nisbətdə dəyərindən artıq qiymətləndirilmiş vəziyyətdə olacaq. Ekspertlərə görə, hazırda usd/cad cütlüyü üçün “ədalətli” səviyyə 1.10 zonasında ola bilər. Valyutaların Alıcılıq Qabiliyyəti Paritetinə (PPP) əsasən isə, Kanada valyutasının “ədalətli” qiyməti usd/cad cütlüyünün 1.22 səviyyəsində yerləşir. Bu il PPP qrafiki ilə Kanada dollarının qrafiki son 30 ildə ən çox sapma nümayiş etdirib (şəklə bax).

özünü dərhal ailə təsərrüfatlarının vəziyyətində büruzə verir. Belə bir vəziyyətdə CIBC bankının ekspertləri Kanada İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


PROQNOZ

Fundamental fon

Valyuta kurslarının proqnozu

Fırtına öncəsi sakitlik «Dow Jones Newswires» agentliyinin məlumatına görə, ABŞ-ın Federal Ehtiyatlar Sistemi monetar siyasətdə ciddi islahatlar planı hazırlayır. Yeniliyin mahiyyəti kəmiyyət zəiflətməsi siyasətini daha da dərinləşdirməklə bağlıdır. Bir çox aparıcı ekspertlər buna

əsaslanaraq, valyuta bazarlarında korreksiyaların baş verəcəyini www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

gözləyirlər. Ayrı-ayrı dövlətlər də hələ ki FES-in mövqeyinin nə ilə nəticələnəcəyini izləməyi üstün tuturlar. Məsələn, Yaponiya Mərkəzi Bankı məhz buna görə öz iclasını təxirə salıb. Yaponlar ABŞ-ın monetar siyasətindəki dəyişikliyi nəzərə alıb, ona uyğun da qərarlar qəbul edəcəklər. Ekspertlərə görə, əgər ABŞ öz milli valyutasını zəiflədərsə, Yaponiya da buna uyğun cavab addımı atacaq. Bir sıra digər ölkələrin Mərkəzi Bankları da oxşar mövqe tutublar. “Societe Generale” bankının mütəxəssisləri bu vəziyyəti “fırtına öncəsi sakitlik” adlandırlar. Fırtınanın noyabrda baş verə biləcəyini isə istisna etmirlər. Belə ki, opsion

bazarında gərginlik artıq çoxalmağa başlayıb. Yaponiya hökumətinin əvvəlki kimi Yenanı devalvasiya etmək niyyətində qalması isə ocağı körükləyir. Bunları və digər amilləri nəzərə alaraq, ekspertlər dünya valyuta zənbilində 15 faizlik zəifləmə gözləyirlər.

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

7


8

AY I N M Ö V Z U S U

Fundamental fon

Valyuta savaşları Əgər son həftələrin xəbərlərini izləsək və təhlil etsək, ortaya maraqlı mənzərə çıxır. Bir tərəfdən, əksər inkişaf etmiş dövlətlər artıq böhrandan çıxdıqlarını və iqtisadiyyatlarında bərpa prosesinin getdiyini deyirlər; ikinci tərəfdən, “valyuta savaşları” ətrafında mübahisələr səngimək bilmir. Bəs bu “valyuta savaşları”nın mahiyyəti nədir ?

Çünki hazırda dünya iqtisadiyyatının postböhran dövründə necə inkişaf edəcəyi həm bu iki valyutadan, həm də onların münasibətlərindən xeyli dərəcədə asılıdır. ABŞ-ın dərdi nədir?

Artıq bildiyimiz kimi, valyuta savaşının cəbhəsi bu iki isHamı hamıya qarşı pis vəziyyətə saldı. tiqamətlə hüdudlanmır. Kobud Savaşda daha bir cəbhə xətti isə Güney Amerikadan keçir. Oranın desək, ABŞ digər ölkələrdə inABŞ-ın maliyyə naziri Timoti Qaytner “The Wall Street Journal” da inkişaf etməkdə olan ölkələrinin fliyasiyanın getməsini, bütün qəzetinə verdiyi müsahibədə vəziyyətə aydınlıq gətirməyə çalışıb. Onun sözlərinə görə, hazırda dünyada öz milli valyutasına münasibətdə fərqli siyasət yürüdən bir neçə ölkələr qrupu var. ABŞ və Avropanın Çin ilə valyuta müharibəsi artıq çoxdan bəllidir. Qərb ölkələri hesab edirlər ki, Çin hökuməti Yuanın kursunu süni şəkildə endirib və normalda onun 20-40% möhkəmlənməsinə imkan verməlidir. Digər qrupa isə inkişaf etməkdə olan ölkələr (Braziliya, Tailand, Güney Koreya və s.) daxildirlər. Bu ölkələr də öz milli valyutalarının zəiflədilməsinə yönəlmiş dünya isə Amerikada deflyasiyanın valyuta siyasəti ABŞ və AB-yə tədbilər həyata keçirirlər. Bütün baş verməsini istəyir. Əgər siz ağrılı zərbə vurur. bunlar ölkədə istehsal olunmuş Amerikanın maliyyə siyasətinin nə Göründüyü kimi, hərənin öz məhsulların dünya bazarında rəqabətə davamlığının artırılması maraqları var. Bu maraqlar bəzən dərəcədə aqressiv ola biləcəyini təsəvvür etmək istəyirsinizsə, FESkəsişir, bəzənsə üst-üstə düşür. üçün edilir. Ötən ay Yaponiya hökuməti də Hazırda dünyanın diqqəti daha çox in idarə heyətinin üzvlərindən biri olan Uilyam Dadlinin hesabatına iki əsas valyutanın – dolların və Yenanı qiymətdən salmaq üçün nəzər yetirin. O, qeyd edir ki, son yuanın “savaş”ına yönəlib. bazara intervensiya etmişdi. Beynəlxalq Valyuta Fondunun so- rüblər ərzində iqtisadi artım Hərçənd, istədiyinə nail ola bilmədi. Yena təzədən möhkəmlən- nuncu illik toplantısında da həmin tempinin gözlənildiyindən xeyli aşağı olması Amerika üçün ciddi məklə Yaponiyanın ixracatını daha məsələ diqqət mərkəzində idi. problemlər yarada bilər. 8 www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


AY I N M Ö V Z U S U

Fundamental fon

laşdırsınlar? Birinci addım iqti“Böyük” məsləhəti Bu vəziyyəti dəyişmək üçün sadiyyatın rəqabətə davamlığının hökumət qəti addımlara hazır olaşağı düşməsinə gətrib çıxaracaq. malıdır. Dadliyə görə, monetar Üstəlik, ölkələrin daxilində “Böyük iyirmiliy”in sonuncu siyasəti işə salmaq və faiz maliyyə sabitliyinin səviyyəsi sammitində də əsas mövzulardan dərəcələrini “çox aşağı həddə” aşağı düşəcək. Amma başqa yollar biri məhz milli valyutaların devalsaxlamaq lazımdır. da var. vasiyası ilə bağlı idi. “G-20” Bundan başqa, infliyasiyanın ölkələrinin maliyyə nazirləri belə Çinin yolu hazırkı aşağı səviyyəsi Amerika bir istək ifadə etdilər ki, “iqtisadi iqtisadiyyatına mənfi təsir göstərir. reallıqları daha çox nəzərə alan, Çünki belə vəziyyətdə borcların Çin qəti şəkildə Amerikanın izafi devalvasiyaya həssaslıqla ağırlığı daha da artır və iqtimonetar siyasətindəki nəhəng yanaşan bir valyuta mübadiləsi sissadiyyat həmin ağırlığın altında əzilə bilər. Yaponiya 90-cı illərdə bu yolu keçmişdi. Və FES indi həmin ssenarinin ABŞ-da təkrarlanmasına yol vermək istəmir. Məhz buna görə bəzi ekspertlər düşünürlər ki, kəmiyyət zəiflətməsinin daha bir mərhələsi qaçılmaz olacaq.

8

Amerika dünyaya qarşı Sadə dillə desək, Amerika siyasətçiləri deflyasiyadan yayınmaq üçün hər şeyə əl atmağa hazırdırlar. Və bu addımların digər ölkələrə təsiri Amerikanı qətiyyən narahat etmir. Amma sirr deyil ki, ABŞ-ın bu siyasəti digər ölkələrdə uzunmüdətli aktivlərin bahalaşmasına və kapitalın daha yumşaq monetar siyasət yürüdən ölkələrə (məsələn, İsveçrə kimi) axmasına səbəb olacaq. Kapital axınının ikinci ünvanı isə inkişaf etməkdə olan ölkələr olacaqlar. Bu da baş verməkdədir: Vaşinqtonda yerləşən Beynəlxalq Maliyyə İnstitutunun hesablamalarına görə, 2010 və 2011-ci illər ərzində inkişaf etməkdə olan ölkələrə kapital axını $800 milyard dollardan çox olacaq. Amma həmin kapitalı qəbul edənlər də dilemma qarşısında qalıblar: öz valyutalarının məzənnəsinin qalxmasına yol versinlər, yoxsa, ölkəyə pul axınını məhdudwww.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

fiskal kəsirlərə qarşı çıxır. Və ölkənin daxilində infliyasiyanın qarşısını almaq, öz valyutasını möhkəmləndirmək kursunu davam etdirir. Məqsəd aydındır: bununla Pekin real mübadilə kurslarının Amerikanın daxili bazarında qiymətlərin enməsi yoluyla korreksiyasına nail olmağa çalışır. Çin ABŞ-a münasibətdə deflyasiyanı korrektə etmək istəyir. Almaniyanın Yuanıstana münasibətdə etdiyi kimi. Amma bu ikisini müqayisə etmək düzgün deyil. Çünki ABŞ-da deflyasiyanın dərinləşməsi bütün dünya iqtisadiyyatının zəifləməsinə gətirib çıxara bilər.

teminə keçmək lazımdır”. Bundan başqa, sammitin yekun protokolunda o da deyilir ki, inkişaf etmiş ölkələr qarşıdakı vaxt ərzində valyuta məzənnələrinin qeyrisabitliyini və qeyri-adekvat dalğalanmaları nəzarətdə saxlamalıdırlar. Bu tədbirlər inkişaf etməkdə olan ölkələrin iqtisadiyyatını mümkün faciələrdən sığortalamalıdır. Amma təəssüf ki, belə gözəl sözlərin arxasında heç bir konkret əməl dayanmır. “G-20”nin sammiti bütün dünyada iqtisadçıların “valyuta savaşları” adlandırdıqları problemi yoluna qoymaq baxımından real olaraq heç nə etmədi. 8

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

9


AY I N M Ö V Z U S U

Fundamental fon

yatırım qoymaqdan çəkindirməyə Ən çox məyus olan ölkə isə yönəlmiş xeyli fikirlər yer alıb. ABŞ idi. Çünki Ştatlar sammitdə Hazırda bu baxımdan Çin öz təkliflərinə digər ölkələrdən keçmiş SSRİ-ni xatırlatmağa dəstək almağa çalışırdılar. Təklif başlayıb: onun haqqında qorxu və isə belə idi ki, ölkələr ÜDM-in ehtiyatla danışırlar, amma gücünü həcminə uyğun olaraq, tədiyyə ba- heç kim danmır. Belə görünür ki, lansının sərt defisit-profisit ən azından valyuta sferasında artıq çərçivəsini müəyyənləşdirməikiqütblü dünya modeli bərpa olulidirlər. Amma təklif keçmədi. nub.

8

10

Savaş necə qızışdı “G-20” çərçivəsində danışıqlar nəticə vermədiyi üçün, ABŞ və AB taktikanı dəyişməyi qərara

İkinci valyuta qütbü Çin artıq ilyarımdır ki, dünyaya dollardan başqa, ikinci bir “ehtiyat valyuta”nın da lazım olduğunu

bəst olmalıdır. Yuanı isə sərbəst buraxan kimi, möhkəmlənməyə başlayacaq. Belə çıxır ki, dollara qalib gəlmək üçün Çin valyuta savaşında ABŞ-a uduzmalıdır. Bu fikrə başqa tərəfdən yanaşanda isə belə demək olar ki, Çin bütün hallarda udacaq – hətta uduzsa da. Çünki Yuan dollar ilə yanaşı ikinci dünya valyutası olarsa, bu, Pekinə dünya iqtisadiyyatına nəzarət etmək imkanı yaradacaq. Bu, nə ilə qurtaracaq

Hazırda bütün dünyanın maliyyə dairələri həyəcanla “G-20”-nin noyabrın 10-11-də Seulda keçiriləcək növbəti toplantısını gözləyirlər. Həmin görüş “valyuta savaşları”nı tənzimləyə bilməsə, vəziyyətin getdikcə mürəkəbləşəcəyi istisna deyil. Amma bir sıra ekspertlər iri dövlətlərin hər birnin sammitlə bağlı öz planının olduğunu deyərək, ona bədbin yanaşırlar. Sadəcə olaraq, böyük iqtisadiyyatların hər bri yorğanı özünün üstünə çəkməyə çalışır. Halbuki, dünya iqtisadiyyatında xaosun qarşısını almaq üçün bir neçə addımın atılmasına ciddi ehtiyac var. O cümlədən, valyuta siyasətinin vahid normaları hazırlanmalı və xarici ticarət siyasətləri uyğunlaşdırılmalıdır. aldılar. Beynəlxalq Valyuta Foniddia edir. Məsələ ondadır ki, dolSeulda nəyin baş verəcəyi ilə dunun rəhbəri Dominik Stross-Kan ları virtual valyuta ilə (məsələn, bağlı hələlik məlum olan yalnız milli valyutasını devalvasiya etBVF-nin nəzarətində olan SDR budur ki, ABŞ digər ölkələrə xarici məyə çalışan ölkələri kəskin tənqid kimi) əvəz etmək cəhdləri iflasa ticarət balansında defisit və atəşinə tutdu. Amerika və uğrayıb. Artıq hər kəsə aydındır ki, profisitin maksimal həddini ÜDMAvropanın aparıcı iqtisadi nəşrləri “yaxşı” ehtiyat valyuta virtual ola in 4%-i səviyyəsində müəyyənisə Çinin iqtisadi siyasətini sərt ləşdirməyi təklif edəcək. bilməz. Bunu vaxtilə Avropada tənqid etməyə başladılar. Beləmövcud olan “ekyu”nun tarixçəsi Almaniya və İtaliya buna qarşıdırliklə, “valyuta müharbəsi” infordə təsdiqləyir. Amma Yuanın ikinci lar, Britaniya və Fransa isə prinmasiya müstəvisinə də keçdi. Bu, rezerv valyuta olmaq üçün sipcə razıdır. Əsas məsələ Çin ilə təzyiqin daha efektiv vasitəsi tamamilə real imkanları var. Fəqət Yaponiyanın hansı mövqeyi tutacaqlarıdır. sayıla bilər. Həmin məqalələrdə in- burada ciddi bir problem ortaya vestorları Çin iqtisadiyyatına çıxır: rezerv valyutanın kursu sərwww.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


TE XANALİZ

11

Elliot Dalğalarının Analizi Şərti işarələr:

cağı gözlənilir

qiymət aşağıya hərəkət edəcək

>A edir

- «A» dalğası hələ davam

- Müqavimət səviyyəsi yarılsa, qiymət yuxarıya hərəkət edəcək

Conformative - Bu səviyyə keçiləndə ssenari təsdiqlənəcək

…A

- “A” dalğasının başlaya-

- Dəstək səviyyəsi yarılsa,

Critical - Bu səviyyə keçiləndə ssenari qüvvədən düşəcək

Eur/usd daily Əsas ssenariyə görə, avro/dollar İntermediate dalğa səviyəsində (W)-(X)-(Y) tipli mürəkkəb korreksiya formalaşdırır. (W) İntermediate dalğası “running flat” modeli şəklindədir. Modelin daxilindəki [iii] minute dalğası xeyli uzandığı üçün, onun proporsiyaları kəskin dəyişikliyə uğrayıb. Təqdim etdiyimiz ssenari (W) İntermediate dalğasının artıq yekunlaşdığını və (X) İntermediate korreksiyasının başladığını nəzərdə tutur. 8

www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


TE XANALİZ

Dalğa analizi

8

12

Gbp/usd weekly Funt/dollar həftəlik miqyasda mürəkkəb korreksiya formalaşdırır. Həm (W) İntermediate, həm də (X) İntermediate dalğaları, bizim variantımıza görə, running flat şəklini alıblar (qeyd edək ki, bu, çox çaşdırıcı və hiyləgər modeldir). Hazırda korreksiyanın üçüncü – (Y) İntermediate dalğası formalaşmaqdadır. Ona aşağı zaman miqyasında nəzər salaq.

daily Güman ki, A Minor dalğası başa çatmaq üzrədir (əgər artıq çatmayıbsa). Variant doğrudursa, aşağıya doğru B Minor korreksiyasını gözləyirik. O, ən azı [iv] minute dalğasının minimumuna qədər enməlidir.

8 www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


TE XANALİZ

Dalğa analizi

Usd/chf

8

weekly Əgər avro/dollar running flat formalaşdırırsa, onun güzgü əksi olan dollar/frankın da truncated flat əmələ gətirməsində təəccüblü heç nə yoxdur. Biz qrafikdə aşkar sezilən truncated flat formasiyasını (4) İntermediate korreksiyası hesab edirik. Onun şərti zirvəsindən – yəni (4) İnermediate nöqtəsindən sonrakı enişi isə aşağı zaman niqyasında nəzərdən keçirək.

daily Göründüyü kimi, hərəkətin bu zonası impuls şəklindədir. Şərti 5-ci dalğanın yekunlaşmasını gözləyirik.

8 www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

13


TE XANALİZ 8

14

Dalğa analizi

Usd/jpy

weekly Dollar/yena aşağıya doğru bitib-tükənməz enişini irimiqyaslı ending diagonal formasiyası şəklində davam etdirməkdədir. Güman ki, hazırda (5) İntermediate dalğasının birinci alt dalğası – A Minor formalaşmaqdadır.

www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


NƏ ETMƏLİ

Peşəkarlar öyrədir

12 qızıl məsləhət Bu məsləhətləri daim yadda saxlayıb, əməl etmək sizin treyder kimi inkişafınıza və peşəkar səviyyəyə çatmağınıza xeyli kömək göstərəcək Qərarlarınızı müstəqil olaraq verin. Treyder o kəsdir ki, öz işinin nəticələri üçün yüz faizlik məHəmişə sadə, asan işdən çətin olana doğru hərəkət edin. Hansısa suliyyət daşıyır. Odur ki, treyderin hər zaman özünün “oyun planı” bir bazarı (və ya cütlüyü) seçin, onun heç olmazsa son on illik tari- olur və müstəqil qərarlar qəbul xini öyrənin (Əslində, öyrəndiyiniz edir. tarix nə qədər dərin olsa, o qədər 3. Səhvlərdən öyrənin yaxşıdır). Qrafikdəki tendensiyaları öyrənin. Vacib səviyyələrıə Səhvlərinizdən nəticə çıxarmağı diqqət yetirin ki, qiymət həmin öyrənin. Diqqətlə həm gəlirli, həm səviyyələrə yaxınlaşanda nə baş 1. Araşdırın

qalib gəlmək üçün digər treyderlərdən hansısa üstünlükləriniz olmalıdır. Bu üstünlük sınaqdan çıxmış və müsbət nəticə göstərmiş şəxsi ticarət sisteminizdir. Ticarət sistemi qəliz olmamalıdır ki, onu bazarın daim dəyişən şərtlərinə asanlıqla uyğunlaşdırmaq mümkün olsun. Aleksandr Elder deyir: “Sistem nə qədər çətindirsə, onda nə qədər çox mürəkkəb əməliyyat qurulubsa, o qədər zəifdir, tez sınandır”. 5. İntizamlı olun

verib? Qrafikdə texanalizin sizə taniş olan və olmayan fiqurlarını tapın, qiymətin bu fiqurlar ətrafındakı hərəkətini diqqətlə öyrənin. Qrafikdə əks olunmuş valyuta kursunun ritmini tutmağa çalışın. Müxtəlif miqyaslı qrafiklərdə (aylıq, həftəlik, gündəlik, saatlıq) uyğun işləri yerinə yetirdikdən sonra, siz özünüz üçün çoxlu qanunauyğunluqlar kəşf edəcəksiniz. 2. Müstəqil olun

www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

də ziyanlı əməliyyatları analiz edin. Əgər hardasa büdrədiyinizi hiss edirsinizsə, gələcəkdə eyni səhvə yol verməyəcəyinizə əmin olun. Görülən işdə buraxılmış səhvlərdən faydalanan treyder uğur qazanmağa məhkumdur. Məşhur treyder Tom Basso deyirdi: “Əgər itki sizə nəyisə öyrədibsə, bu, artıq itki deyil”. 4. Sistemli olun Sisteminiz sizin üstünlüyünüzdür. Birja oyunlarında

İntizam müvəffəqiyyətin açarıdır. İntizam sizə ona görə lazımdır ki, sisteminizin siqnallarına əməl edəsiniz. Həmçinin, sistem siqnal verməyəndə bazara girməyəsiniz. Məşhur fond meneceri Cil Bleyk deyirdi: “Çətini intizamı bir dəfə pozana qədərdir. İkinci dəfəsi çox asan olacaq”. 6. Ağılla risk edin Ağıllı risk - yolverilən riskdir. Professional treyder o pullarla risk edir ki, onu itirərsə, özünün və ailəsinin büdcəsinə xətər yetirməyəcək. Bu, treyderə onun üçün lazımdır ki, soyuqqanlıqla götürqoy edə bilsin və məntiqli, sağlam düşüncəli qərarlar versin. Ona görə, hər şeydən əvvəl onu qərarlaşdırın ki, hansı məbləği itirsəniz rahatca yata biləcəksiniz.

8

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

15


NƏ ETMƏLİ 8

16

Əgər pul itirməkdən qorxursunuzsa, mütləq onu itirəcəksiniz. 7. Vaxtında dayanın İtkilərinizi vaxtında dayandırmağı bacarın. Bütün treyderlər bilirlər ki, yanlış mövqeyi ayırd edib, dayandırmaq vacib məsələdir. Doğrudur, “doğma movqeyi”ni ləğv etmək asan olmur. Ziyana uğrayan mövqeyi bağlamaq həm də öz səhvini etiraf etmək deməkdir. Bəs siz özünüzə bu kəlməni deməyə hazırsınızmı: “Həə, bu dəfə mən düz eləmədim...” Bazarın əks istiqamətdə dönüş edəcəyinə ümid bəsləyərək, ziyanlı mövqedə dayanmaq treyder üçün yolverilməz israfçılıqdır. Yadda saxlayın, o adam səhvə yol vermir ki, heç nə eləmir. Əgər səhv etmisinizsə, sadəcə olaraq, mövqeyinizi bağlayın, Vəziyyəti yaxşılaşdırmaq üçün çırpınmayın. Bununla bağlı Viktor Sperandeonun gözəl sözü var: “İnsanlar ona görə çox itirirlər ki, az itirmək istəmirlər”.

Peşəkarlar öyrədir öyrənin. Treyderlər (məhz onlar valyuta bazarını formalaşdırır) hər Ticari piramidanı düzgün qurun. şeydən əvvəl, öz emosiyaları və psixologiyaları olan insanlardırlar. Əgər bazar sizin tərəfə gedirsə, açdığınız mövqeni artırmağı unut- Valyuta kursunun dəyişməsi qrafiki nədir? Bu, dünya treyderlər mayın, bu zaman özünüzün düzgün mövqedə olduğunuzu hiss icmasının rəyi, ümidi, arzusu, ehtiyatkarlığıdır. Uğurlu ticari edəcəksiniz. Ticari piramidanın əməliyyat aparmaq üçün insan düzgün qurulmasında əsas biclik odur ki, mövqeyinizə etdiyiniz hər psixologiyasını və yeni əlavə əvvəlkindən az olmalıdır. Yalnız belə pi9. Piramidanı düz qurun

ər ki, l r i r i t i çox ə r ö g a r” ə l lar on r n i a m s ə n t İ “ ək is m r i t i z onun ticarət qaya

dalarına təsirini öyrənmək ramida ilə sizin mütləqdir. Qiymət qrafikini analiz edərək, zamanın hər anında treyaçdığınız mövqeyin orta kursu derləri çulğayan hissləri və fikirləri imkan verəcək ki, bazarın əliyanlamağa çalışın. Belə yanaşma hinizə qısamüddətli hərəkətini az zəiflərin və qorxaqların sırasını itki ilə ötüşdürəsiniz. tərk etməyə, aqressiv “öküzlərlə”və ya qoçaq “ayılara” 10. Tez qazanca can atmayın yaxınlaşmağa imkan verəcək. Ticarət - bir ömürlük marafon12. Motivinizi dərk edin dur. Spekulyasiyalara ciddi iş kimi yanaşın – elə bir iş ki, uzun illər Öz motivlərinizi dərk edin. maddi və mənəvi həzz alaraq, Ticarətə başlamazdan öncə onunla məşğul olacaqsınız. İlk özünüzə bu sualı verin: mən bu əməliyyatlarla öz hesabını ikiqat, üçqat artırmağa çalışan yeni trey- əməliyyatı nə üçün açıram? Kəskin hisslər yaşamağa ehtiyacınız var, derlər ulduz olmaq üçün evdən 8. Gəlirə mane olmayın yaxud hiyləgərcəsinə qurulmuş qaçıb Hollivuda gedən yeniyetmələrə bənzəyirlər. Onların ilk ay- tapmacaları görmək istəyirsiniz? Gəlirinizin artmasına imkan Bəlkə, siz sadəcə olaraq, varlanlarda iş sarıdan məğlubiyyətə verin. Professional treyder heç maq istəyirsiniz, özü də birnəfəsə? uğrayacaqları təbiidir. Sizin vaxt gəlir xətirinə gəlir götürmür, məqsədiniz savadlı alver etmək və Siz maraqlı sənəti mənimsəmək onun üçün valyuta kurslarındakı istəyirsiniz, ya özünüzün boz günəsl professionala çevrilməkdir. dəyişikliyi düzgün proqnozlaşdır- Yalnız bu halda siz stabil olaraq lərinizə rəng qatmağa çalışırsınız? maq vacıbdir. Və məhz bunun Bəlkə sizə Sorosun şöhrəti dinclik müsbət nəticələr əldə edəcəksiniz. nəticəsi olaraq maddi mükafat Nəticələrin dövriliyindən yarar- vermir? qazanır. Uğurlu ticarət etmək üçün lanın. Dünyadakı bir çox hadisələr Öz məqsədləriniz barədə aydın gəliri o zaman götürmək lazımdır dövri baş verir. Treyderin həyatı da təsəvvürlər həmin məqsədə çatki, ticarət sisteminiz bu barədə sizə qələbələrin və məğlubiyyətlərin dıran ən qısa yolları tapmağa siqnal versin. Qoyun gəliriniz art- dövriliyindən keçir. kömək edəcək. sın ki, siz maksimal nəticəyə nail olasınız. 11. Treyderləri anlayın Treyderlərin psixologiyasını www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


ıv şam

S T R AT E G İ YA

Q

ərb ölkələrində fərdi treyderlər arasında indikatorsuz ticarət aparmaq kifayət qədər geniş yayılıb. Bu zaman qərarlar ya bar modellərinə, ya da Yapon şamlarına əsaslanaraq qəbul edilir. Həmin treyderlər indikatorların ikinci dərəcəli olduğunu, daim yubandığını, çaşqınlıq yaratdığını iddia edir və bütün informasiyanı qiymətin özündən almağı üstün tuturlar. Onların əsas devizi budur ki, “Qiymət özü haqqında hər şeyi deyə bilir. Sadəcə, onu başa düşmək lazımdır”. Bu yanaşmanın daha liberal tərəfdarları da var. Onlar indikatorlardan istifadə edirlər, amma yalnız bir məqsədlə: divergensiyaları görmək üçün. İndikatorsuz ticarət bir neçə qismə bölünür. Metodlardan biri vacib səviyyələri müəyyənləşdirmək və onların arasında ticarət aparmaqdan ibarətdir. İkinci metod patternlərə əsaslanan ticarətdir. Amma “çılpaq” ticarətin ən qatı tərəfdarları yalnız qiymət şamlarının əsasında əməliyat açırlar. Buna imkan verən xeyli maraqlı strategiyalar var. Həmin strategiyalardan birini sizə təqdim edirik.

“IV şam” Alış qaydası: 1. İndikatorlarsız günlük qrafik www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

açırıq; müdət araşdırmağa vaxtı olmayan2. Əgər dalbadal 3 gün ərzində lar üçün xüsusilə əlverişlidir. ağ şam (close>open) yaranıbsa, 4cü şam açılanda alırıq; 3. “Stop-loss” əmrini vəziyyətdən asılı olaraq, iki cür yerləşdirmək olar: Ya əvvəlki şamdan 3 punkt aşağıda, ya da əməliyyat açdığımız qiymətdən 90 punkt aşağıda; 4. Qiymət bizim xeyrimizə 30 punkt hərəkət edəndən sonra mənfəətin yarısını götürür və “stop”u itkisiz zonaya çəkirik. Qalanını 100 punkta çatanda götürmək olar. Satış qaydası: 1. İndikatorlarsız günlük qrafik açırıq; 2. Əgər dalbadal 3 gün ərzində qara şam (close<open) yaranıbsa, 4-cü şam açılanda satırıq; 3. “Stop-loss” əmrini vəziyyətdən asılı olaraq, iki cür yerləşdirmək olar: Ya əvvəlki şamdan 3 punkt yuxarıda, ya da əməliyyat açdığımız qiymətdən 90 punkt yuxarıda; 4. Qiymət bizim xeyrimizə 30 punkt hərəkət edəndən sonra mənfəətin yarısını götürür və “stop”u itkisiz zonaya çəkirik. Qalanını 100 punkta çatanda götürmək olar. Göründüyü kimi, bu, çox sadə sistemdir. Amma istifadə edənlər onun stabil qazanc gətirdiyini deyirlər. Üstəlik, bu sistemə əsasən qərar vermək də çox vaxt aparmır. Buna görə də, o, Bazarı uzun İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

17


18

EKSPERİMENT

Əsas suala cavab

Lap kinodakı kimi... “Tısbağalar” təcrübəsi sübut edib ki, HƏR KƏS uğurlu treyder olmağı öyrənə bilər əqin, bütün treyderlər baş rollarda Eddi Merfi və Den Eykroydun oymadığı “Yerdəyişmə” (Trading Places) filmini görüblər (inforex.az saytının uyğun bölümündə bu film haqqında məlumat var). Amma çox az adam bilir ki, filmin ekranlara çıxdığı 1983-cü ildə real həyatda doğrudan da, elə bir təcrübə keçirilmişdi. Əfsanəvi treyderlər Riçard Dennis və Vilyams Ekxardın təcrübəsi sübut edib ki, istənilən şəxsə yaxşı ticarət aparmağı öyrətmək olar.

Y

“Tısbağalar” təcrübəsi 1980-ci illərin əvvəllərində Riçard Dennis bütün ticarət dünyasında son dərəcə uğurlu bir treyder kimi şöhrət qazanmışdı. O, 5000$ ilkin kapitaldan 100 milyon $-dan çox qazanc əldə etmişdi. Dennis və partnyoru Vilyam Ekxart tez-tez uğurlarını müzakirə edirdilər. Riçard düşünürdü ki, istənilən adama fyüçers bazarlarında ticarət aparmağı öyrətmək olar. Vilyam isə bunu təkzib edərək, bildirirdi ki, gəlirli ticarət aparmaq üçün xüsusi zəkaya malik olmaq lazımdır. Bu mübahisəyə son qoymaq üçün Dennis bir təcrübə həyata keçirir. O, bir qrup insan axtarmağa başlayır ki, onlara ticarət qaydalarını öyrətsin, daha sonra real pullarla ticarət aparsınlar. Dennis hətta bu www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

işə öz pullarını da qoymağa hazır idi. Təhsil prosesi iki həftə çəkməliydi və bir neçə dəfə təkrarlana bilərdi. O, Sinqapurdakı tısbağa fabrikinə ziyarətindən sonra şagirdlərini “tısbağalar” adlandırmağa başladı. Belə ki, həmin fermada necə tez və effektiv şəkildə tısbağa yetişdirirdilərsə, o da həmçinin belə tezliklə treyder yetişdirmək niyyətində idi. “Tısbağalar”ın axtarışı Namizədləri tapmaq üçün Riçard Dennis “Wall Street Journal” qəzetində elan yerləşdirir. Məşhur birja ticarəti ustalarından ticarəti öyrənmək üçün minlərlə həvəskar ortaya atılır. Amma birinci “tısbağalar” proqramında iştirak etmək üçün onlardan 14-ü seçilir. Dennisin hansı meyarlara əsasən şagirdləri seçdiyini heç kim dəqiq bilmir, amma bu prosesə “düzgün-yalnış” prinsipi əsasında sual-cavab daxil idi. Həmin suallardan bir neçəsi belədir: - Düzdürmü ki, böyük pullar güclü eniş trendindən sonra minimumlarda alışla əldə edilir? - Düzdürmü ki, bazarlarda hər məzənnəni izləməyin mənası yoxdur?

8

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


EKSPERİMENT 8 - Düzdürmü ki, bazarın digər iştirakçılarının fikrini öyrənmək yaxşıdır? - Düzdürmü ki, 10 000$-lıq ticarət hesabında hər əməliyyatda 2500$ risk etmək lazımdır? - Düzdürmü ki,əməliyyat açmamışdan əvvəl itkiyə gedəndə onu harada bağlamağı dəqiq bilmək lazımdır? Məlumat üçün deyək ki, “Tısbağalar” metoduna əsasən 1 və 3 yalnış, 2,4 və 5 isə düzgün hesab olunur. “Tısbağa”ların hazırlığı “Tısbağaları”a trendi izləmək strategiyasını necə tətbiq etməyi çox spesifik şəkildə öyrədirdilər. İdeya ondan ibarət idi ki, “trend – sənin dostundur”, ona görə də, siz qiymət ticarət diapazonundan yuxarı qalxanda almalısınız, enişə gedəndə satmalısınız. Şəkildə “tısbağalar” ticarət strategiyasına uyğun nümunə göstərilib.

Bu əməliyyat yeni 40 günlük maksimumda açılıb. Bazardan çıxış üçün qiymətin 20 günlük minimumdan aşağıda bağlanması siqnal olub. Dennis tərəfindən istifadə olunan dəqiq parametrlər uzun illər sirr olaraq qalırdı və indi müxtəlif müəllif hüquqları ilə qorunur. “Tısbağaların ticarəti: əfsanə, dərslər, nəticələr” kitabında Maykl Kovel bəzi qaydaları açıqlayıb: - Ticarət qərarları verərkən qəzet analitikləri və ya televiziya informasiyalarına ümid bəsləmək yerinə,

www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

Əsas suala cavab qiymətə baxmaq lazımdır; - Alış və satış siqnallarına parametrləri təyin etmək üçün çevik olmaq lazımdır; - Müxtəlif parametrləri müxtəlif bazarlarda yoxlamaq lazımdır ki, sizin fərdi ticarətiniz üçün hansının daha yaxşı işlədiyini biləsiniz; - Bazardan çıxış bazara girişlə eyni vaxtda planlaşdırılmalıdır. - Gəliri nə zaman götürmək və itkiləri nə vaxt azaltmağı bilmək lazımdır; - Dəyişkənliyi hesablamaq və əməliyyatın həcmini dəyişmək üçün həqiqi orta diapazondan istifadə etmək lazımdır; - Az dəyişkən bazarlarda böyük pozisiyalara girmək, çox dəyişkən bazarlarda riskləri azaltmaq lazımdır; - Hər əməliyyatda ticarət hesabının uzağı 2%-i ilə risk etmək lazımdır; - Böyük gəlir götürmək üçün böyük də itkilərə hazır olmalısınız. Bu, necə işləyib “Tısbağaların” keçmiş üzvü Rassel Sandsın sözlərinə görə, Dennisin şəxsən öyrətdiyi qrup 5 ilə 175 milyon $-dan çox gəlir əldə edib. Riçard Dennis şübhəsiz, sübut edib ki, hər kəsə uğurlu ticarət aparmağı öyrətmək olar. Rassel iddia edir ki, sistem indiyə qədər də yaxşı işləyir və məsələn, əgər siz 2007-ci ilin əvvəlində 10 000 $ ilə ticarətə başlasaydınız və “tısbağaların” qaydalarına riayət etsəydiniz, ili 25 000$ məbləğlə başa vurmuş olardınız. Hətta Denisin köməyi olmadan da fərdi treyderlər “tısbağalar” sisteminin əsas qaydalarını öz ticarətlərində tətbiq edə bilərlər. Ümumi ideya ondan ibarətdir ki, bazar diapazonu kəsəndə əməliyyat açmaq və qiymət konsolidasiyaya daxil olmağa və ya dönməyə başlayanda əməliyyatı bağlamaq lazımdır. Bazara giriş siqnalı istənilən zaman intervalında alına bilər. Bazardan çıxış siqnalı isə ona nisbətdə aşağı zaman intervalında olmalıdır ki, gəlir qorunsun. Düzdür, böyük uğurlara baxmayaraq, “tısbağalar” ticarət strategiyasında gəlir kimi, itki də ola bilər. Hərçənd, itki istənilən ticarət sistemində gözlənilməlidir. Bu sistemi sınaqdan keçirən treyderlər əməliyyatın 50-60 faiz hallarda uğurlu olacağını gözlədiklərini deyirlər.

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

19


20

PSİXOANALİZ

Bazar mexanikası

İki əsas qüvvə Bazarın bütün mürəkkəb hərəkətinin əsasında iki sadə emosiya dayanır Sirr deyil ki, yeni əməliyyata başlayan treyderlərin qəbul etdikləri qərarların kökündə dayanan əsas faktor emosiyalardır. Onlardan ikisi daha vacibdir: qorxu və tamah. Qorxu və tamah bütün bazarı idarə edir. Bazarda qiymətlərin düşüb-qalxması qorxu və tamahın nəticəsidir. Sizcə, qiymətləri kim idarə edir? Brokerlər? Marketmeykerlər? Şirkətlər? Riyazi modellər? Bəlkə hesab edirsiniz ki, məhz marketmeyrlər qiymətləri diqtə edirlər? Bu, heç də belə deyil. Marketmeykerlər doğrudan da, tələbin və təklifin qiymətlərini müəyyənləşdirirlər. Və bu zaman bazar iştirakçılarının təklifləri və onlar arasında aparılan sorğuların nəticələrinə, həmçinin, daha bir neçə fakta əsaslanırlar. Lakin qiymətləri idarə eləyənlər əslində treyderlərdir. Əlbəttə, institutsional investorlar Bazarı daha böyük miqyaslı hərəkətə gətirə bilirlər, nəinki fərdi treyderlər. Hər gün yüz minlik lotlarla çoxsaylı alver edilən bazarlarda bir neçə onminlik əməliyyat qiymətlərdə nəzərə çarpacaq dəyişiklərə səbəb olmayacaq. Amma mahiyyətcə fərdi treyder olsun, yaxud fond idarəçiləri, bazardakı qiymətləri dəyişdirməyə qadirdilər. Qiymətləri aşağı və yuxarı hərəkət etdirənlər məhz öz emosiyalarına söykənən insanlardır. İnsanları əməliyyat açmağa təhrik edən əsas emosiya tamah, bazardan çıxmağa vadar edən www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

emosiya isə qorxudur. Bu, sadə bir psixologiyadır. Niyə kimsə aksiyaları alır? Yalnız o səbəbə görə ki, belə düşünürlər: Birdən qiymətlər qalxsa, aksiyalar onların aldıqları qiymətdən daha çox gəlir gətirəcək. Bu da ki, tamahdır, pul qazanmaq hərisliyidir. Bəs niyə kimlərsə aksiyaları

lərini keçirirlər və bunlar da qiymətləri yuxarıya-aşağıya itələyir. Beləliklə, biz aydınlaşdırdıq ki, bazar iştirakçılarının hərəkətlərinin arxasında nə durur, biz qiymətlərin qrafikinə baxarkən əslində nəyi görürük... Deyə bilərik ki, qiymət barının 4 elementinə (açılış, maksimum, minimum, bağlanış) və həcminə baxarkən biz “insan psixologiyasının qrafik təqdimatını” görürük. Biz konkret günlərdə konkret aksiyalara insan psixologiyasının təsirini görürük. Həmçinin, qrafikdə insan emosiyalarını da görə bilərik. Qiymət barını həcmlə birləşdirsək, satırlar? Çünki belə güman edirlər görə bilərik ki, bu gün bazarı hansı ki, bu aksiyaların dəyəri düşə və emosiyalar idarə edib. gələcəkdə onlar üçün ödənilən Doğrudanmı, insanların qiymətdən aşağı enə bilər. Burda davranışları vərdişlərə tabedir? İnisə pulu itirmək qorxusu treyderi sanların davranışı ayrıca modellərə hərəkətə gətirir. tabe olurmu və hərəkətləri hər Hər dəfə bazarda əməliyyat dəfə təkrarlanırmı? Bəli! Məhz apararkən onun hər iki başında buna görə biz bazardakı alver üçün alan və satan durur. Alan düşünür yaxşı imkan təqdim edən modelləri ki qiymətlər qalxacaq, satansa öyrənə bilərik. Məsələn, Elliot düşünür ki, qiymətlər ya olduğu dalğaları öz formasına görə insan yerdə dayanacaq, ya da enəcək. emosiyalarının (tamahın və qorxuBurda bir treyderi tamah, digərini nun) qrafik nümayişidir. isə qorxu hərəkət etdirir. Dalğaların tərpəniş istiqamətinə Bazardakı istənilən əməliyyat baxdıqca görə bilərsiniz ki, insanözündə tamahın və qorxunun ele- lar harda tamahkarlıq ediblər, mentini daşıyır və sonda insanların harda qorxu keçiriblər. Bu konsepsiyanı qəbul edən qəbul etdiyi qərarlarla bitir. Bu da kimi, bazarın mənasını anlayacaq onun göstəricisidir ki, bazardakı və kütləvi bazar psixologiyasını ticarət alıcıların və satıcıların daha yaxşı duyacaqsınız. Bu isə emosiyalarının daimi kombinasiyasının nəticəsidir. Onlar eyni uğurlu ticarətin açarlarından biridir. zamanda tamah və qorxu hissİn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


TE XANALİZ

21

“İşimoku” Qrafik Sistemi əsasında təhlil EURUSD WEEKLY

Bulud yarılıb, amma hələ test olunmayıb. Buludun aşağıya meyilli olduğunu nəzərə alsaq, onun hansı səviyyədə sınaqdan keçiriləcəyini demək çətindir. Əsas oriyentir - 1,3650 ətrafıdır. Ümumi istiqamət isə, əvvəlki kimi “buğa” xarakterlidir

DAILY

Bütün xəttlərin ümumi istiqaməti yuxarıyadır. Amma qiymət Kijun-sendən aşağıda bağlanıb. Belə vəziyyətdə konsolidasiya daha real ssenari kimi görünür. Əgər “ayı” ssenarisi reallaşmaqda davam edərsə, buludun 1,35-1,3600 zonasında test ediləcəyini gözləyə bilərik. 8 www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


TE XANALİZ

İşimoku

8

22

GBPUSD WEEKLY

Bulud yarılıb və test olunub. Artımın davam edəcəyini gözləyirik.Amma şamların dönüş fiquru yaradıbyaratmaması da mütləq izlənilməlidir.

DAILY

Kijun-Sen və Tenkan-sen dönüşə uğursuz cəhd edəndən sonra yenidən “qızıl xaç” əmələ gətiriblər. Artım gözləyirik. “Stop” əmrləri 1,5970 ətrafında yerləşdirilməlidir.

8 www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


TE XANALİZ

23

İşimoku

8

USDJPY WEEKLY

Keçən həftə “buğa hücumu” formasiyası yarana bilərdi, amma alınmadı. Ona görə də, də, enişin davam edəcəyi tamamilə təbiidir. Üfiqi Tenkan-sen də buna işarə edir. Güman ki, jurnal yayımlananda biz artıq “7” rəqəmi ilə başlayan səviyyələrdən danışacağıq.

DAILY

Tenkan-sen üfiqi vəziyyət alıb ki, bu da reyncdən xəbər verir. İdeal halda qiymətin 80-82 diapazonundan çıxmasını gözləmək daha yaxşı olardı. Əgər diapazon aşağıya doğru yarılarsa, “stop”ları 83,00 ətrafında yerləşdirmək lazımdır.

8

www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


TE XANALİZ

İşimoku

8

24

USDCHF WEKLY

Kijun-sen xətti yenicə test edilib – demək, enişi davam etdirmək olar. Əgər yeni minimum yaranmasa və Kijun-sen əks istiqamətdə kəsilsə, onda ən azı 1,0000-a qədər artım gözləyə bilərik. Tenkan-sen reyncin yarandığına işarə edir.

DAILY

Kijun və Tenkan xəttləri əvvəlcə «qızıl xaç» yaratsalar da, sonra aşağıya doğru kəsildilər, indi isə üfiqi vəziyyət alıblar... Mürəkkəb situasiyadır. Yuxarıya hərəkət üçün xüsusi maneə nəzərə çarpmır, bu halda ən yaxın hədəf 0,98 zonasında buludun sərhədi olacaq. Aşağıya doğru hərəkətin davam etməsi üçün minimum keçilməli və Kijun ilə Tenkan xəttləri dönüş etməlidirlər. www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


MÜSAHİB Ə

İlqar Vəliyev necə müəyyənləşdirəcəksiniz? - Çox sadə. Hər halda, mən belə başa düşürəm ki, bunun ən doğru yolu treyderlərin özlərindən soruşmaqdır ki, onları daha çox nələr maraqlandırır…

“İnforex”də bilik dövrü yenidən başlayır

- Siz artıq soruşmusunuz? - Bəli. “Robotreydinq” mövzusuna həsr olunmuş seminarda biz belə bir məqama fikir verdik ki, seminarın əsas mahiyyətindən başqa, treyderləri maraqlandıran xeyli əlavə məsələlər də var. Nəticədə seminarın sonluğu əməli-başlı sualcavab marafonuna çevrildi. Ona görə də, oktyabrın 29-da biz treyderlərlə qeyri-rəsmi görüş təşkil etdik. İndi öz aramızda həmin görüşü zarafatla “treyderlər konfransı” adlandırırıq. Orada konkret heç bir mövzu müzakirə olunmadı. Biz, sadəcə treyderləri maraqlandıran, narahat edən bütün aktual məsələlərə toxunduq. Müxtəlif mövzularla bağlı təcrübəmizi bölüşdük – forumdan tutmuş, - Yenə əvvəlki mövzularda?.. “stop-loss”ların necə düzgün - Tək onlarda yox. Bu günə qoyulmasına qədər... 3 saatın qədər keçirilən seminarların uğurunu və treyderlərin onlara necə keçdiyini hətta hiss göstərdiyi marağı nəzərə alaraq, eləməmişdik. Sonda belə biz belə qərara gəldik ki, semiu narların mövzu sonunc

Şirkət yeni və maraqlı seminarlar proqramı hazırlayıb

“İnforex” şirkətinin keçirdiyi seminarlar treyderlər arasında çox böyük marağa səbəb olur. Azərbaycanda Forex sahəsinə xeyli yeniliklər gətirən şirkətin bu addımı daha bir ilk olmaqla yanaşı, treyderlər üçün də son dərəcə faydalı idi. Çünki treyderlər həmin semir ayın ə h narlarda biliklərini zənginləşdrir və , i lsun. k o k ” i ü d l n ə ü g daha təcrübəli həmkarları ilə canlı qərara “açıq qapılar g ə l e b a ünsiyyətdə olurdular. ...Sond şirkətimizdə ü qərara gəldik ki, hər Amma son vaxtlarda “İnforex”in mə gün ü c ayın sonuncu cümə günü şirkəseminarlar cədvəlində fasilə əmələ timizdə “açıq qapılar günü” əhatəsini də xeyli gəlmişdi. Bunun səbəbi və yeni olsun. seminarların nə vaxtdan başlaya- genişləndirək. Treyderlərimizi cağını öyrənmək üçün şirkətin rəh- maraqlandıran və onlara faydalı - Treyderlərin daha çox nə ilə bəri İlqar Vəliyevlə söhbətləşdik. ola biləcək nə qədər məsələ maraqlandıqlarını da həmin varsa, hamısı ilə bağlı semigörüşdə müəyən etdiniz? - İlqar müəllim, birbaşa əsas su- narlar təşkil olunacaq. aldan başlamaq istəyirik: seminarların davamı olacaqmı? - Bəs treyderləri məhz hansı - Əlbəttə. məsələlərin maraqlandırdığını 8 www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

25


MÜSAHİB Ə

İlqar Vəliyev

8

26

- Əlbəttə. Treyderlərlə ünsiyyət zamanı aydın oldu ki, onları daha çox maraqlandıran məsələlər ticarət strategiyaları və psixoloji məsələlərlə bağlıdır. Yəni treyder ən çox bu suallarına cavab istəyir: “harada alıb, harada satım”, bir də “necə edim ki, emosiyalar mənim ticarətimə əngəl törətməsin”. Biz növbəti seminarlarımızda bu mövzulara toxunacağıq. Həm də dərindən və incəliklərinə qədər. - Heç də asan suallar deyil... Seminarlarda onlara necə aydınlıq gətirməyi düşünürsünüz? - Açıq danışsaq, “harada alım, harada satım” məsələsini hər kəs fərdi qaydada həll edə bilər və etməlidir də - biz ancaq özümüzə bəlli olan yolları göstərə bilərik. “Matrix” filmində deyildiyi kimi: “Biz ancaq qapını göstəririk, oradan girmək isə sizin şəxsi işinizdir”. Fəqət psixologiya mövzusu kifayət qədər mürəkkəbdir. Burada hətta şəxsi təcrübə belə, çox vaxt fayda vermir. Çünki maliyyə bazarları dünyası heç nə ilə müqayisə oluna bilməyəcək

www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

bir sahədir. Ona görə də, seminarlara məhz həmin profilə uyğun mütəxəssislər cəlb ediləcəklər. Bu, əlbəttə ki, seminarın keyfiyyətinə təsir göstərəcək...

- Ona görə ki, biz öz treyderlərimizin real hesablarında vəziyyətin necə olmasına biganə deyilik. Və hətta təhsillərini başa vurandan sonra da onlara daim yardım göstərməyə çalışırıq.

- Bəs qiymətinə necə? - (gülür) Qiymətinə, ümid edirəm ki, təsir göstərməyəcək. Həmişə olduğu kimi, bizim aktiv treyderlər üçün giriş pulsuz olacaq.

- Və son sual: seminarlar nə vaxt keçiriləcək? - Noyabrın ikinci yarısından başlayaraq, dekabrın ortalarına qədər. Hər iki dildə. Buyurun, gəlin.

- Niyə belə fərq qoyursunuz?..

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


TİCARƏT

Sahələr

yaxşı başa düşə bilməmələrindən irəli gəlir. Yəni niyə soya, kakao, pambıq və digər əmtəələrin bazarları müəyyən bir tərzdə hərəkət edirlər? İnsanların çoxu aksiyaların və valyutaların özlərini necə apardığını bildiklərindən, rahat anladıqları dairələrdən kənara çıxmağa can atmırlar. Əmtəə bazarında bütün əməliyyatlar çox yaxşı tənzimlənir. Ticarət kapitalının qorunmasına zəmanət yaradan kifayət qədər effektiv sərt qaydalar mövcuddur. Buna görə, əgər treyder və ya investor daha çox potensial gəlir əldə etmək üçün ticarət alətlərinin siyahısını genişləndirməyi düşünürsə, onda əmtəə Gəlin, tanış olaq bazarlarına nəzər salmaq pis olmaz. Gəlin, əmtəə bazarlarında hərəkətlərin nə dərəcədə impulsiv ola biləcəyinə dair nümunələrə baxaq. Əslində əmtəə bazarları heç də digər maliyyə Bunun üçün neftin, təbii qazın, qızılın və gümüşün bazarlarından mürəkkəb deyil. Son bir neçə ildə maliyyə dünyasında müşahidə olunan böyük dəyişik- qrafiklərini araşdırmaq kifayətdir. liklər bir çox treyderlərə və investorlara bu bazarın Neft sirr pərdəsini endirmək üçün şərait yaradıb. 8 Əmtəə fyüçerslərindən və opsionlarından qorxmayın – onlar digər ticarət alətlərindən çox cüzi şəkildə fərqlənirlər. Əgər siz aksiyalar və aksiya opsionları ilə ticarət aparmağı bilirsinizsə, onda bunu da bilin ki, onlar ilə əmtəə fyuçersləri və opsionları arasında heç bir fərq yoxdur. Məsələn, əgər siz IBM aksiyasını və IBM aksiyasına opsionları alıb-sata bilirsinizsə, onda niyə şəkər fyuçerslərini də alıb-satmayasınız? Bunun heç bir fərqi yoxdur. Əgər sizdə bazarın (IBM aksiyalarının və ya şəkərin) hara gedə biləcəyi, onun arxasında duran fundamental faktorlarla bağlı təsəvvür varsa, onda narahat olmağa dəyməz. Əsas problem treyderlərin çoxunun əmtəə bazarının fundamental faktorlarını kifayət qədər Biz adətən Forex bazarından, bəzənsə fond bazarından danışırıq. Halbuki, əmtəə bazarları da treyderlər üçün yetərincə maraq doğurur və onları diqqətdən kənarda qoymaq düzgün olmazdı. Bütün söz-söhbətlərə baxmayaraq, əmtəə bazarında ticarət heç də mütləq yüksək risk demək deyil (əlbəttə, əgər treyder nə etdiyini başa düşür və adekvat tədbirlər görürsı). Sadəcə, bu bazar sektoru bir qədər sirrli və dolaşıq görünür. Səbəbsə onunla bağlıdır ki, treyderlərin çoxu əmtəə bazarıyla kifayət qədər tanış deyillər. Hətta “əmtəə fyüçersi” və “opsion müqaviləsi” kimi terminlər onları asanlıqla çaşdıra bilir.

www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

27


TİCARƏT

Sahələr

8

28

2007-ci ildə Neft qalxmağa başlayanda və 2008-ci ildə pik nöqtəsinə çatdıqdan sonra enəndə, bu hərəkət cəmi 1 müqaviləyə 90.000 $ gəlir gətirə bilərdi (artım hərəkətində). Onun ardınca gələn və keçən ilin martında sona çatmış eniş isə bir müqaviləyə 110.000$ gəlir gətirə bilərdi. Əgər treyder bu dövrdə 10 müqaviləyə sahib olsaydı, onda 1 milyon $-dan çox gəlir əldə etmiş olardı. Bu, hələ bir istiqamətdə təkcə bir əməliyyatdan əldə oluna biləcək potensial gəlir idi. Əgər treyder hər iki istiqamət boyu ticarət aparsaydı, gəlir iki dəfə artmış olardı. Təbii qaz 2008-ci ilin pik nöqtəsinə olan artım hərəkəti bir müqaviləyə 85.000$ xeyir vermiş olardı, bu vaxt onun ardınca gələn eniş 110 000$ qazandırardı. Bu, hələ bir müqavilə hesabına baş verəcəkdi. Amma təsəvvür edin ki, sizin bir neçə müqalivəniz olsa, nə qədər qazana bilərdiniz.

der 2008-ci il maksimumları ətrafında daha bir “qısa” əməliyyat açsaydı, 6 ay sonra əlavə olaraq 65 000 $ qazanmış olardı.

Ticarət imkanları

Qızıl Növbəti qrafikdə siz 2002-ci ildən başlayan artım trendini görə bilərsiniz. Amma hətta 2006-cı ildə belə, treyder bazara girsəydi, həmin hərəkət bir müqaviləyə 45 000$ gəlir gətirmiş olardı. Gümüş 2006-cı ildə “uzun” əməliyyat açılsaydı, təkcə bir müqaviləyə 60 000$ xeyir vermiş olardı. Əgər treywww.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

Əmtəə bazarlarında həm yuxarıya, həm də aşağıya doğru hərəkət dövri şəkildə müşahidə olunur. Bu da bizə həm artım, həm də eniş zamanı gəlir götürmək imkanı verir. Bu baxımdan əmtəə bazarları fond bazarlardında fərqlənir. Belə ki, fond bazarında hərəkətlərin çoxu artıma doğru istiqamətlənib. Əgər siz əmtəə bazarlarında gəlir əldə etmək istəyirsinizsə, sadəcə, bilməyiniz kifayətdir ki, əmtəələrlə ticarət də aksiyalarla və ya valyutalarla ticarətə bənzəyir. Ona görə də, siz adi ticarət hesabında əmtəə fyüçerslərini də alıb-sata bilərsiniz. Əgər “sirrli” əmtəə ticarəti dünyasına diqqətlə baxsanız, o, sizə elə də qorxulu görünməyəcək. İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


PAT T E R N

Taktika

Ölü pişiyin sıçrayışı T

utaq ki, hansısa səhmin artım trendi zamanı qiyməti qəfildən düşür. Dünən 60 punkt idi, ama bu gün 40-a enib. Hələ səhmin qiyməti 60 olanda siz onu almaq istəyirdiniz. İndi isə 40-a düşübsə, daha yaxşı qiymətə almaq üçün fürsət yaranmayıbmı? Üstəlik, qiymət 40 səviyyəsindən yuxarıya korreksiya da edir. Amma təəssüf ki, böyük ehtimalla, yuxarıya müşahidə edilən bu hərəkət davamlı olmayacaq və səhm yenidən aşağıya yuvarlanacaq. Bu model “Ölü pişiyin sıçrayışı” adlanır. Şəkil 1-də “Ölü pişiyin sıçrayışı” modelinə tipik nümunə göstərilib. Şirkətin səhmləri əvvəlcə bir ticarət sessiyası ərzində kəskin ucuzlaşıb. Sonra yuxarıya inamsız korreksiyanın ardınca qiymət sürətlə yeni minimumlara düşüb.

Şəkil 1.

məyə başlayıblar. Növbəti gün aksiya yeni minmum formalaşdırıb (“B” nöqtəsi). Bu zaman bir sıra investorlar qərara gəliblər ki, artıq səhm yetərincə ucu“A” nöqtəsində şirkət fəaliyyətinin rüblük göstəri- zlaşıb və “uzun” əməliyyatlar açmağa başlayıblar. cilərini açıqlayıb. Onlar gözlənildiyindən zəif çıxdığı Nəticədə qiymət “C” nöqtəsinə qədər qalxıb. Səhmüçün səhmlər 31 faiz ucuzlaşıblar. Amma bu, yalnız lər 16 faiz bahalaşıb. Amma bu, “Ölü pişiyin başlanğıc idi. Broker şirkətləri kompaniyanın reytin- sıçrayışı” idi. Ardınca qiymət yenidən təzyiq altına düşərək, “D” nöqtəsinə qədər enib. Ümumilikdə səhqini aşağı salmağa və səhmlərin satışını tövsiyə et8 min ucuzlaşması 68 % təşkil edib. www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

29


PAT T E R N

Taktika başlayır.

8

30

Əgər şirkət gəlirilə bağlı problemlərinin olduğunu açıqlayırsa, adətən, bunun təsiri bir rüb ilə yekunlaşmır. “Circuit City” şirkətinin əhvalatı buna yaxşı misaldır (Şəkil 2). İyunun əvvəlində rüblük hesabat şirkətin vəziyyətnin mürəkkəb olduğunu göstərir. Nəticədə bir sıra broker şirkətləri onun səhmlərinin qiymətini aşağı salırlar. Şirkətin aksiyaları 26 % ucuzlaşır. “В” nöqtəsində birinci lokal minimum formalaşır. Ardınca “С” nöqtəsinə qədər 13%-lik korreksiya gəlir. Lakin tezliklə növbəti hesabatın təsirilə qiymətlər yenidən aşağıya yuvarlanırlar.

Bu mərhələlərə diqqət yetirəndə biz nə görürük? Korporativ hesabatlardan sonra hər dəfə şirkətin səhmləri kəskin düşüb, sonra bir qədər artıb, ardınca eniş yenidən davam edib. Həmin artım cəhdləri “ölü pişiyin sıçrayışları”dır. Modelin statiskik göstəriciləri və xarakteri 1991-1995-ci illər ərzində 250 modelin təhlili əsasında onun bəzi ümumi xarakteristikaları müəyyən olunub. Xəbərə reaksiya verəndən sonra qiymətin orta eniş göstəricisi– 25 %. Enmənin orta davamiyyət müddəti – 2 gün Minimumdan artımın orta göstəricisi – 19 %. Bərpa prosesinin orta davamiyyəti – 19 gün İkinci enişin orta göstəricisi - 15 %.

Şəkil 2.

İyulun ortalarında brokerlər şirkətin səhmlərinin reytinqini qaldıranda qrafik bir qədər yuxarıya doğru hərəkət edib, sonra üfiqi vəziyyət alır. İki həftədən sonra yenidən eniş başlayır. Bu, “ölü pişiy”in ikinci sıçrayışı idi. Ardınca səhmlər daha 37 % ucuzlaşırlar. Bunun səbəbi daha bir uğursuz hesabatın açıqlanması idi. Üstəlik, şirkət elan edir ki, bəzi xidmət sferalarını bağlamaq və islahatlar aparmaq niyyətindədir. Nəticədə qiymət “E” nöqtəsinə qədər düşür. Daha sonra isə “F” nöqtəsinə qədər bərpa prosesi gedir. Fəqət macəra bununla bitmir: sentyabrın ortalarında növbəti hesabat dərc olunur və yeni eniş dalğası başlayır. “G” nöqtəsində şirkət xəbərdarlıq edir ki, onun builki fəaliyyəti ziyanlı olacaq. Səhmlər buna “Н” nöqtəsinə qədər enməklə cavab verirlər. Daha sonra isə bu 47 %-lik enişin ardınca 29%-lik bərpa gəlir (“I” nöqtəsi). Nəhayət, dekabrda brokerlər şirkətlə bağlı proqnozlarını aşağı salaraq, onun rəqabətdə uduzduğunu bəyan edirlər. Nəticədə səhmlər “J” nöqtəsinə qədər düşür. Yalnız bunda sonra davamlı artım dövrü www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

Bundan başqa, 80 % hallarda qiymət enərkən “gap” formalaşdırır. “Gap”-ların 1/3-i 3 ay ərzində bağlanırlar (yəni qiymət onların yaratdığı boşğluğun səviyyəsinə qədər qalxır). Altı ay ərzində “gap”-ların yarısından çoxu bağlanır. Amma “gap”-ın yaranması özlüyündə heç də böyük enişin olacağından xəbər vermir.

Şəkil 3.

“Gap” olan patternlərdə eniş adətən 24 % ətrafında olub, halbuki, “gap” olmayan patternlərdə 27 %-ə çatıb. Bundan başqa, “gap”-in yaranması daha dərin bərpadan da xəbər vermir. “Gap” olan patternlərdə bərpa 18%, olmayanlarda isə 20% ətrafında qeydə alınıb. 8 İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


PAT T E R N 8 Adətən, eniş nə qədər dərindirsə, artım da o qədər güclü olur. Orta hesabla artım korreksiyaları 19 gün davam edib. Amma bu göstərici tez-tez dəyişir. 80 % hallarda korreksiyadan sonra gələn ikinci eniş dalğası əvvəlki enişin minimumunu təzələyib.

Taktika aparmaq üçün aksiyanın mənfi xəbərin təsirilə güclü enişini gözləyin. Eniş ən azı 30% olmalıdır. Daha çox – məsələn, 50, ya 60 faiz olsa, lap yaxşı olar. Eniş nə qədər sürətli və dərindirsə, adətən, artım da o

“Dirilən pişik” Şəkil 4-də “dirilən pişiy”ə misal göstərilib. Oktyabrın əvvəlində Advanced Micro Devices (AMD) şirkəti gəlirinin azaldığını bəyan edib. Nəticədə qrafikdə aşağıya doğru “gap” formalaşıb və qiymət 36 % düşüb. Ardınca daha bir neçə sessiya ərzində yeni minimumların yaranması nəticəsində qiymətin ümumi enişi 44%-ə çatıb. Amma daha sonra səhmin yuxarıya hərəkəti bərpa olunub.

Şəkil 4.

Pişiyin “diriləcəyini” əvvəlcədən bilmək olarmı? Bu, ancaq açıqlanan fundamental xəbərlərdən və bazarın onlara reaksiyasından asılıdır. Əgər bazar fundamental hadisəni ötəri, keçici, davamlı təsiri olmayacaq hadisə kimi qəbul edirsə, onda pişik “dirilə” bilər. Əks halda, yəqin ki, “pişik öləcək”. “Ölü pişik”lə ticarət Bu model əsasında iki üsulla ticarət aparmaq olar: ya birinci enişdən sonra yuxarıya korreksiya zamanı satmaq, ya da minimumu gözləyib, almaqla. Bunlardan ikincisi – yəni miniumu gözləyib, almaq daha mürəkkəb və risklidir. Həmin metodla ticarət

www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

qədər güclü və çevik olur. Amma unutmayın ki, bu, ehkam deyil, sadəcə, qanunauyğunluqdur. “Dib”də almazdan qabaq ən azı bir gün gözləyin. Heç bir halda ikinci gündən tez almaq olmaz! Bəzən daha çox gözləmək lazım gəlir. Yaxşı olar ki, qiymətin endiyi minimumun doğrudan da, “dib” olmasına yəqinlik hasil edəsiniz. Birinci variant daha etibarlı ticarət imkanı yaradır. Statistika göstərir ki, aşağıya hərəkətin ikinci günü aralıq minimum yaradandan sonra qiymət 81% hallarda eniş hərəkətini davam etdirir. Və bu zaman qiymət ilk minimumdan ən azı 15 % daha çox aşağıya enir. Belə hallarda qiymətin enişinə alış fürsəti kimi baxmayın. Yəqin ki, yeni alış imkanı bir neçə həftədən, bəlkə də aydan sonra yaranacaq. Termnin tarixçəsi Bu termin belə bir məsəldən yaranıb ki, “Əgər kifayət qədər hündürdən atılarsa, hətta ölü pişik də bir dəfə yuxarı tullana bilər ”. İfadə uzun illər Uoll-Stritdə kifayət qədər məşhur olub. 1985-ci ildə Sinqapur və Malayziyanın birjaları ağır tənəzzüldən sonra yuxarıya korreksiya edəndə jurnalist Kristofer Şervell bu ifadə ilə artım şansının az olduğunu vurğulamağa çalışmışdı. Ondan sonra ifadə maliyyəçilərin arasıda zərb-məsələ çevrilib.

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

31


32

TE XANALİZ

MA əsasında təhlil Eur/usd Dolların zəifləməsi hesabına mövqelərini möhkəmlədən Avro, görünür, ifrat alış həddinə çatıb. Bununla yanaşı, ABŞ üzrə bir sıra pozitiv iqtisadi göstəricilər, məsələn, qeyri-kənd təsərrüfatı sahəsində iş yerlərinin sayının (Nonfarm Payrolls) proqnozlardan iki dəfə çox çıxması, həmçinin, ilin sonunun yaxınlaşması ilə əlaqədar investorların çoxunun gəlirlərini fiksasiya etmələri vahd valyutanı təzyiq altına sala bilər. Bəzi bankların proqnozlarına görə, eurusd ili 1.3000 ətrafında başa vuracaq. Amma hazırkı texniki vəziyyət bu prosesin baş verməsi üçün bəzi dəstək səviyyələrinin müqavimət səviyyəsinə çevrilməsini tələb edir. Enişə doğru ilk addım 1.3700 səviyyəsinin kəsilməsindən sonra baş verə bilər. Daha sonra cütlük cari ilin avqust ayından bəri başlatdığı artım trendinin yarısına qədər, yəni 1.3450-1.3500 ətrafında enə bilər. Bu səviyyədə cütlüyün qısa və ya orta müddətli konsolidasiyaya məruz qalması mümkündür. Çünki bu səviyyədən aşağıda Avronu, ola bilsin ki, yunan böhranı zamanındakına bənzəyən hərəkət gözləsin.

8 www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


TE XANALİZ

33

MA əsasında təhlil

8

Gbp/usd Britaniya iqtisadiyyatının artım tempi funta nəzərəçarpacaq dərəcədə dəstək verir. Bunu iqtisadi göstəricilərin nəticələri də təsdiqləyir. Məsələn, III rübə olan pərakəndə satış göstəricisinin proqnozları 2 dəfə üstələməsi ciddi amil idi. İngiltərə Bankının Monetar Komitəsinin FES-in yolunu tutaraq, aktivlərin alışı proqramını genişləndirməməyi də inkişafdan xəbər verir. Bütün bu pozitiv məqamlara baxmayaraq Funt da texniki məsələlərlə bağlı olaraq, ilin sonuna kimi korreksiya ilə üzləşə bilər. Buna təsir edəcək faktorlar onun ifrat alışı və gəlirlərin fiksasiyası ola bilər. Hazırkı texniki səviyyələrə gəldikdə isə, 2009-cu ilin avqust ayından davam edən “ayı” trendi 1.6300 müqavimətini test edib. Əgər bu səviyyəni dəf edə bilsə, 1.6500 və 1.6700 hədəfləri “buğa”ların diqqət mərkəzində olacaq. Yeri gəlmişkən, 1.6500 (1.7000 – 1.6000) həm psixoloji əhəmiyyəti baxımından, həm də 2007-ci ilin noyabrında başlayan eniş trendinin test nöqtəsinə uyğun gəldiyinə görə böyük önəm kəsb edə bilər.

Eniş ssenarisi üçün ilkin olaraq 1.5700-1.5650 dəstək səviyyələrinin müqavimətə çevrilməsi gərəkdir.

8 www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


TE XANALİZ 8

34

Usd/chf Usd/chf cütlüyü tarixi minimuma çatdıqdan sonra bu ay bir

MA əsasında təhlil qədər diapazon xarakterli hərəkət etdi. Əgər cütlüyün, daha dəqiq desək, dolların bu “dib” vəziyyətindən çıxdığının şahidi olsaq, onda dollar franka qarşı uzunmüddətli perspektivdə 1.0500-ə qədər qalxa bilər. Texniki analizə görə, cütlük

sanki “ikiqat dib” formalaşdırmağa çalışır. Bu fiqur öz təsdiqini 1.0000-dən yuxarıda bağlanmaqla tapacaq. Hazırda orta və uzunmüddətli ticarət aparan investorların alış üçün fürsət gözlədikləri istisna deyil.

8 www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


TE XANALİZ

MA əsasında təhlil

8

Usd/jpy Yaponiya Bankının intervensiya cəhdləri uğursuz alınsa da, bank hələ də ümidlərini üzməyib. Bir sıra rəsmi nümayəndələr çıxışlarında lazım gəlsə, “qəti tədbirləri davam etdirəcəklərini” bildirirlər. Cütlük hazırda 1995-ci ilin aprel minimumuna çox yaxınlaşıb. Analitiklərin fikirlərində yekdilliyin olmaması və qeyri-müəyyən vəziyyət dollar/yenanın 81.75-80.40 diapazonları çərçivəsində konsolidasiyaya girməsinə səbəb olub. “Mizuho” bankının valyuta analitiklərinin fikrincə, eniş trendi davam edəcək. Onlar hədəf kimi ilk olaraq 79.50 səviyyəsindəki yeni çoxillik minimumu görürlər. Amma bəzi texniki analitiklər cütlüyün ifrat enişə çatdığını deyərək, hər an qalxacağını iddia edirlər. İstənilən halda, cütlük uzunmüddətli artım üçün müvafiq olaraq 82.50-83.00 müqavimətindən yuxarıda möhkəmlənməli, eniş üçün 80.00-79.75 (1995-ci ili aprel minimumu) dəstək səviyyəsini kəsməlidir.

www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

35


36

B İ R J A TA R İ X İ

Məşhur böhranlar

Depressiyadan çıxış (Əvvəli ötən sayımızda)

Ruzveltin “Yeni kurs”u Amerikanı necə xilas etdi

...Əvvəlcə gəlin bir daha qısaca yada salaq ki, birja çöküşü hansı formada ağır iqtisadi böhrana çevrilmişdi. Səhmlərin qiymətinin düşməsi xeyli insanı istehlak etdiyi malların miqdarını azaltmağa məcbur edir. Nəticədə təlabat azalır. Təlabatın aşağı düşməsi firmaları istehsalı azaltmağa məcbur edirdi. Nəticədə işsizlik artırdı. İşsizliyin artması təlabatın daha çox azalmasına gətirib çıxarırdı və beləcə, dövrə qapanırdı. Firmalar banklardan götürdükləri kreditləri qaytara bilmədiklərinə görə banklar da müflisləşirdilər. Bütün bu proseslərin iştirakçısı olan insanların psixologiyası da hadisələrə ciddi mənfi təsir və iqtisadiyyatda çevriliş idi. göstərirdi. Böhran vaxtı pessimizm ABŞ-da indiyə qədər böhranı daha da dərinləşdirir. mübahisələr gedir ki, prezident Artım vaxtı nikbinliyin artımı Quver və maliyyə naziri Mellon sürətləndirməsi kimi. böhranın qarşısının vaxtında alınmamasına görə nə dərəcədə gü“Bir azca da dözün” nahkardırlar. Quver xalqı səbrli olmağa və “bir az da dözməyə” Amerika hökuməti böhranın səsləyirdi. Mellon isə durmadan belə miqyaslar alacağına qətiyyən təkrarlayırdı ki, “böhran özü-özünə hazır deyildi. Çünki bu, ilk güclü aradan qalxacaq”. Nəticədə 1932sistem böhranı idi. Buna qədər ci ildə Quver prezident, respubancaq mövsümi böhranlar ollikaçılar isə parlament seçkilərində muşdu. Və iqtisadçıların çoxu məğlub olurlar. 1933-cü il martın mövsümi böhranları faydalı hesab 4-də yeni prezident vəzifəsinin edirdilər – çünki bu zaman zəif icrasına başlayır. Bu, sonradan tarşirkətlər sıradan çıxaraq, güixi şəxsiyyətə çevrilən Franklin clülərin yolunu açırlar. Ona görə Delano Ruzvelt idi. də, dövlət iqtisadiyyata qarışmamaq siyasətini yürüdürdü. Yalnız Böhranı yenən adam 30-cu illərin ortalarında məşhur iqtisadçı C.M.Keyns sübut edir ki, Franklin Delano Ruzvelt XX hökumət böhranla aktiv mübarizə əsrin ən böyük dövlət xadimaparmalıdır. Onun nitqi siyasətdə lərindən biridir. O, Amerikanı depwww.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

ressiaydan çıxaran insandır. Amma hətta bu xidməti olmasaydı belə, Ruzvelt ən azı ona görə sayğıya layiqdir ki, poliomielit xəstəliyinin 1920-ci illərin əvvəllərində onu şikəst etməsinə baxmayaraq, həyatla mübarizə apara və sonda adını dünya tarixinə yaza bilib. Ruzvelt adminstrasiyasının ilk aylardakı fəaliyyətini yanğınsöndürmə komandasının işinə bənzətmək olar. Onların qarşısında duran bir nömrəli vəzifə bank sistemini təcili xilas etmək idi. 1933cü ilin martın 6-da Ruzvelt ölkənin bütün banklarını 3 günlüyə bağlayır (martın 9-da isə həmin müddəti uzadır). Maliyyə nazirliyinə tapşırılır ki, hər bir bank ayrılıqda yoxlanılsın və yalnız sağlamlığına tam əmin olandan sonra ona yenidən lisenziya verilsin.

8

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


B İ R J A TA R İ X İ 8

Martın 15-də bakların üçdə ikisi artıq yenidən işə başlayırlar. Qalanları isə ya ləğv olunur, ya da başqa banklara birləşir. Təcili qaydada banklar haqqında yeni qanun qəbul edilir. 1933-cü ilin 21 iyununda qüvvəyə minən qanun bu gün də ABŞ-da bankların fəaliyyətini tənzimləyən əsas normativ aktdır. Bu addım ölkədəki təşvişi bir qədər sakitləşdirə bilir. Amma bu, hələ böhranın aradan qalxması demək deyildi. Bu, sadəcə, ilk addım idi.

Məşhur böhranlar arasında körpü olmalıydı. İlk aylarda atılan bu addımların çoxu tələsik və bəzən də naşı olurdu. Nəticədə bürokratiya sürətlə genişlənirdi. Amma ümumilikdə hökumətin və parlamentin fəaliyyəti Quverin dövrü ilə müqayisədə xeyli güclənmişdi. İnsanlar tunelin sonunda işıq görməyə başlamışdılar. Bu, Dow Jones indeksinin qrafikində də özünü göstərirdi.

Digər addımlar Yeni qanun kommersiya banklarına səhmlərlə əməliyyatlar aparmağı qadağan edir. FES-in banklar üzərində nəzarət imkanları genişləndirilir. Bankların spekulyasiya xətrinə yüksək faizlər vəd etməsinə son qoyulur. Bununla da bank sahəsində avantüraların qarşısı qəti şəkildə alınır. Depozitlərin sığortalanması və əmanətlərin müdafiəsi üçün Federal Korporasiya yaradılır. Bu, böhranların qarşısının alınması baxımından çox önəmli bir addım idi. Banklar əmanətlərin müəyyən hissəsini bu dövlət agentliyinin idarə etdiyi sığorta fonduna yönəltməliydilər. 1933-cü ilin mayında kütlənin inamından istifadə edərək qurulan şübhəli və dələduz kombinasiyaların qarşısını almaq üçün xüsusi qanun qəbul edilir. Bu qanun öz qiymətli kağızlarını bazara çıxaran

Dow Jones indikatorunun qrafiki

“Yeni kurs”

1933-cü ilin sonlarına doğru bütün bu tədbirlər artıq sistemli islahatlar şəklini almağa və “Yeni Kurs” adlanmağa başladı. Bəzi ekspertlər bu fikirdədirlər ki, “Yeni kurs” düz İkinci Dünya Müharibəsi başlayana qədər davam edib. Və cəmiyyətin əsaslarına toxunmamaq şərtilə Amerika kapitalizmini islah edib. Özəl mülkiyyət, bazar iqtisadiyyatı və siyasi demokratiya prinsipləri qüvvədə qalsalar da, onların təsir effekti ciddi dəyişikliyə uğrayıb. “Yeni kurs” dövlətin iqtisadiyyata qarışmaması prinsipinə son qoydu və aktiv tənzimləmə erasını başlatdı. Ruzveltin özü və uzaqgörən tərəfdarları anlayırdılar ki, söhbət nə az-nə çox, kapitalizm sisteminin islahatından gedir. şirkətlərin məsuliyyətini xeyli artırırdı. Sonradan “Yeni kurs” iri xərclər tələb edirdi. 1933-cü ildən həmin qanun inkişaf edərək, Qiymətli Kağızlar və 1937-ci ilə qədər federal büdcənin xərcləri 2,2 dəfə artır. Gəlirlər hələ ki bu xərci ört-basdır edə Birjalar üzrə Federal Komissiyanın yaradılmasına bilmədiyinə görə, 4 ildə dövlət borcları 22 milyardgətirib çıxarır. dan 36 milyard dollara qədər artır. Bu, mühafizəkar1933-cü ilin iyun ayında böhranın nəticələrini aradan qaldırmaq üçün Milli Adminstrasiya yaradılır. ları xeyli qorxuya salmışdı. O, hər bir sahədə sahibkarlar ilə sadə insanlar 8 www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

37


B İ R J A TA R İ X İ

Məşhur böhranlar

8

38

Onlar belə düşünürdülər ki, dövlətin borclarının artması – məhvə gedən yoldur. Amma Ruzveltlə komandası cəsarətlə işlərini görərək, xalqı inandıra bilirlər ki, onların iqtisadi siyasəti mütləq nəticəsini verəcək. Onlar Keyns nəzəriyyəsinin əsasını intuitiv olaraq tapmışdılar: kütləvi işsizlik və iqtisadi resursların boş qalması dönəmində dövlət büdcəsinin kəsirli olması nəinki mümkündür, hətta lazımdır. Çünki bu halda büdcə kəsirini düzgün idarə etməklə iqtisadi durğunluğu aradan qaldırmaq olar. Ruzvelt kifayət qədər təcrübəli siyasətçi idi və ona görə də heç vaxt açıq demirdi ki, büdcə kəsirinin və borcların artmasının tərəfdarıdır. O, çıxışlarında dönədönə vurğulayırdı ki, hökumət maliyyə sabitliyinə can atır. Amma bununla yanaşı, maliyyə tələb edən yeni-yeni proqramlar irəli sürməkdə davam edirdi. Konqres narazı qalsa da, hökumətin proqramlarına “yox” demirdi. 5 il ərzində kənd təsərrüfatına yönələn xərclər 5 dəfə, işsizliyin aradan qaldırılması üçün xərclər isə 7 dəfə artır. Bu siyasət iqtisadiyyata pul inyeksiyaları demək idi. İqtisadiyyatın deflyasiya potensialı o qədər böyük idi ki, infliyasiyadan qorxmadan pul

www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

Ayaqqabısilən indikator Yaxud, Morqan böhrandan necə xəbər tutmuşdu

Texasda yeni işə salınan müəssisənin əməkdaşı, 1940 kütləsini artırmaq olardı. Depressiyanın sonu Bütün bunlardan başqa, Amerikada ilk dəfə sosial təminat sistemləri yaradılır. Bura təqaüdlər və işsizliyə görə müavinətlərin verilməsi də daxil idi. Minimal əməkhaqqı limiti müəyyənləşdirilir, uşaq əməyi qadağan olunur. 1930-cu illərin ikinci yarısı Amerika üçün ağır olaraq qalmaqda davam edirdi. Müharibə ərəfəsində istehsalatın səviyyəsi hələ də 1929-cu ilin həddinə çata bilməmişdi. 8-10 milyon insan işsiz idi. Bununla belə, “Böyük depressiya” yavaş-yavaş aradan qalxmağa başlayırdı. Onun öhdəsindən gələ bildiyinə görə, Ruzvelt dalbadal 4 dəfə Amerika prezidenti seçilən yeganə şəxs kimi tarixə düşür.

1920-ci illərin sonunda bəzi oliqarxlar böhranın başlayacağını əvvəlcədən anlayaraq, nəinki müflis olmamış, hətta var-dövlətlərini artıra da bilmişdilər. Bu hal ABŞ Konqresində şübhə yaratrmış və həmiş şəxslər sorğu-suala cəlb edilmişdilər. C.P.Morqanın həmin suallara verdiyi cavablardan biri xeyli maraq doğurur. “Necə oldu ki, birjaların çökməsi zamanı siz var-dövlətinizi qoruya bildiniz” sualını Morqan belə cavablandırmışdı: - Mən hər gün Uoll-Stritdəki ofisimə gedəndə yolda ayaqqabılarımı təmizlətdirirdim. Bir gün ayaqqabısilən kişi məndən hansı aksiyaların bahalaşacağını soruşdu. Mən təəccüblə soruşdum ki, axı bu, onun nəyinə lazımdır? Ayaqqabısilən mənə dedi ki, qazandığı pulları dəmiryolu şirkətinin səhmlərinə yatırır. Və indi bilmək istəyir ki, həmin səhmləri almaqda davam etsin, yoxsa başaqalarını alsın? Bu söhbətdən sonra mən ofisə çatan kimi bütün aksiyaları satmaq üçün göstəriş verdim. Tezliklə bazar çökdü. Sadəcə, mən anlamışdım ki, əgər ayaqqabısilən də səhmlərlə ticarət edirsə, peşəkarların bazardan çıxmaq vaxtıdır.

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


MÜSAHİB Ə

Elməddin Xələfov

“Suyun axmasını gözləyirəm” Elməddin Xələfova görə, Forexdə uduzanlar quru çaya girənlərdir Elməddin Xələfov Kəlbəcər rayonunun Keştək kəndində anadan olub. 1993-cü ilin aprelində öz yurdlarından məcburi köçkün düşüblər. Hazırda Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin Türk Dünyası İşlətmə fakültəsinin “Uluslararası ilişkilər” bölümündə IV kursda oxuyur. - Forexlə tanışlığın nə vaxt və necə olub? -3-cü kursda oxuyanda “Beynəlxalq maliyyə” dərsi keçirdik. Burada əsas olan valyuta cütlüklərinin internet üzərindən alınıb-satılması məni çox maraqlandırdı. Mən araşdırmağa başladım və Forexi tapdım. - Necə düşünürsən, Forexdə qazananlar nəyi bilirlər ki, uduzanlar onu bilmir? - Həyatı bir çaya bənzədirəm, bəzi insanlar çayın kənarındakı gölməçələrdə zamanını keçirir, bəzi insanlar isə səbrlə suyun gəlməsini gözləyirlər. Səbr edənlər hər zaman muradına çatıb. Forexdə qazananların çoxu düzgün və tam təhsil alanlar, biliyini tətbiq edə bilənlər, sərmayəsi yüksək olanlar, analiz edib, sonra qərar verənlər, səhvlərini təkrarlamayanlardır.

- Apardığın əməliyyatları sonradan təhlil edirsənmi? - Əsas özümün deyil, müxtəlif şirkətlərdə keçirilən yarışma qaliblərinin əməliyyat siyahılarını təhlil etməyə çalısıram. Çünki onlar birinci olublarsa, deməli, nəyisə artıq bilir və düzgün yerinə yetirməyi bacarırlar.

tifadə edirsənmi? Ən uğurlu və ən uğursuz əməliyyatların yadındadırmı? - Ən uğursuz əməliyyatım çox yorğun olduğum, bəlkə də, deyərdim beynimin işləmədiyi bir vaxtda olub. Uğurlu hərəkətim isə belə olub: quru çay dərəsinin kənarında dayanıb çayın gəlişini gözlədim və - Bəzən peşəkarlar “ticarət çayın hardan gəldiyini görüb, gündəliyi” tutmağı məsləhət görürlər. Səndə belə bir gündəlik onunla yoldaşlıq etdim. O gəlməzdən əvvəl özümü dərəyə atvarmı? madım, çünki hansı istiqamətdən - Xeyr, çünki bütün əməliyyatların hamısı platformada gostərilir. gəlib-gedəcəyi bəlli deyildi. - Səncə, qiymətin hərəkəti hansı amillərin təsiri ilə formalaşır? - Texniki və fundamental analiz xəbərlərində nə çıxır-çıxsın, əsas olan insanların bu xəbəri necə qəbul etmələridir. Qisaca deyərdim ki, qiymətin “Moving Average”-i insan psixologiyasının ortalama hərəkətini göstərir.

- Forexlə bağlı elə bir şey varmı ki, sən özünə bərk-bərk söz vermisən: “Bax, nə olursaolsun, mən bunu bir də eləməyəcəyəm!!!” - Allah heç kimə sonrakı peşmançılığı nəsib etməsin! Əlbəttə, səhvsiz insan olmur. Məncə, yol verdiyim səhvlər elə də böyük zərər gətirməyib.

- Daim işlətdiyin strategiya varmı? Sirr deyilsə hansıdır? - Bəli! Mən, təvazökarlıqdan - Fundamental xəbərləri - Əfsanəvi treyderlərin uzaq olmasın, “İnforex”də, xüizləyirsənmi? Və onlardan öz susilə də Fərid muəllimdən təkcə arasında kumirin kimdir? Forexin deyil, həyatın bir çox sirr- Bunu ilk dəfə sizdən eşitdim, ticarətində necə istifadə edirsən? lərini və həmçinin, forexdə işlədə yəqin araşdırmağa dəyər. biləcəyim strategiyanı öyrəndim. - Ticarətində ekspertlərdən is-

8

www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

39


MÜSAHİB Ə

Elməddin Xələfov

- Bu bazarı anlayan insanlar iki xəyalındakılar və həyati məqsədlərin, planların nədir? cürdür: Adam öncə yaxşı bir evinin, 1. Düzgün təhsil alıb, bildiyini - Əsasən inforex.az saytını ailəsinin, sonra qazanclı işinin, izləyirəm və hər xəbərin necə çıx- doğru tətbiq etməyi bacaranlar. 2. Pulunu bazara yedirə-yedirə dostlarının və daha nələrin olmasını deyil, o xəbərin aidiyyatı masını istədiyini dilə gətirdi. olan cütlüyə və ya cütlüklərə necə, gedərək, anlayanlar. Bəhlul onun Mən, ziyana gedən əməliyyatları hansı yöndə təsir etdiyini diqqətdə ölümcül xəstəlik adlandırıram. Və saxlayıram. tam təh ə bunun ortaya v n ü düzg si yük u ə x y o a - Əməliyyat açmazdan qabaq ç m n r ə rı ananla edə bilənlər, s erənlər, z a bazarı təxminən nə qədər q ə d rv iq Forex ni tətb b, sonra qəra vaxtda və hansı metodlarla i y i l i b edi r d ır la r , təhlil edirsən? sil alan lanlar, analiz rarlamayanla dərdini - İlk dəfə baxıramsa, 20-30 sək o ni tək i r ə l v h ə s riyazı üsulla çözdü: dəqiqə analiz aparıram. Əgər - Canının sağlığını “1” olaraq əvvəlcədən qrafiklərimi qurub, yazıb, qazanmağını, evini, işini və çıxma səbəbini belə təhlil etmişəmsə və fikrim təsdigər arzularını 1-in ardınca düzək. görürəm: diqlənirsə, o zaman birbaşa 1. Qərarlı və tutarlı bir məqsədin Yəni beləcə: əməliyyat açıram. 100000000000000000... Bu, artıq olmaması. - Əməliyyatlarını nə qədər 2. Qısamüddətli qərarların öncə- oxunmaz sayda olacaq eləmi?Yaxşı, qardaşım, əgər bulikli olması. vaxt ərzində açıq saxlayırsan? rada 1-i silsək, geridə qalanın Hörmətli həmkarlarım, - Təxminən 10-15 dəqiqə. Ən əhəmiyyəti nədir? məqsədimiz qazanmaq olduğu çox halda isə 4-5 saat. İndi sizlər və bizlər də anladıq üçün biz buradayıq. Çəkəcəyim bir - Necə düşünürsən, treyder misal ilə bütün məqsədlərimizdən ki, bu həyatda əsas olan canın üçün hansı keyfiyyət daha vacib- də üstün olan bir məqamı anlatsağlığıdır. Əgər o yoxdursa, yerdə dir? qalanlar elə bir məna kəsb etmir. mağa çalışacağam. Hər kəsə can sağlığı arzulayıram ...Sadə bir adam Bəhlul - Səbr və özünə inam, açıq və təşəkkürlər - vaxt ayırdığınız Danəndəyə yaxınlaşıb soruşur: baxışlı olmaq. üçün. - Bu dunyada ən qiymətli olan - Və sonda, treyder həmkarnədir? Bəhlul xəbər aldı ki, sənin larına nə demək istərdin?..

8

40

Azərbaycanda treyderlər üçün yeganə forum

www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


PRİNSİP

Metod

Sistem üçün bünövrə Siz ticarət sisteminizı hansı prinsip əsasında quracaqsınız? Üçünü yadınıza salırıq

B

ir vaxtlar Forex Bazarı ancaq hökumətlər, banklar, iri fondlar üçün açıq idi. Amma indi istəyən hər kəs valyutalarla ticarət apara bilər. Əvvəlcədən yaxşı sistem yaratmaq şərtilə. Əks halda sistemsiz Forex bazarına girmək öz pulunu mənasız riskə atmaq demək olacaq. Bu məqalədə biz istiqamətli ticarət ideyasına əsaslanan sistemləri necə yaratmağın yolları barədə danışacağıq. Ümumilikdə ticarət strategiyalarını bir neçə qismə ayıra

www.i nf o r ex.az

bilərik: trendi izləmə sistemləri, səviyyələrin yarılması əsasında qurulan sistemlər, modellərin tanınması sistemləri və s. Gəlin, onlarla qısaca tanış olaq. Trendi izləmə sistemləri

olmamalarıdır. Bundan başqa, MA əsasında sistem yaradan treyder əvvəlcə müxtəlif zaman periodları ilə eksperimentlər aparmalı və optimal parametrləri tapmalıdır. Səviyyəli sistemlər

Digər növ strategiyalar isə Trendi izləmə sistemləri belə bir səviyyələrin yarılması əsasında texniki postulata əsaslanırlar ki, əgər bazarda trend qeydə qurulur. Onların yaradılması elə də alınıbsa, o, güman ki, davam çətin deyil. edəcək. Dəyişən Orta Göstəricilərin (MA) kəsişməsi əsasında 8 qurulan ticarət sistemləri Trendi İzləmə Sistemlərinə tipik misaldır. Bunun üçün adətən iki (bəzən daha artıq) MA götürülür və onların kəsişməsi əsasında siqnal əldə edilir. Bu cür sistemlərin mənfi cəhətləri yalan siqnallar vermələri və dönüşlərə həssas İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

41


PRİNSİP

Metod

8

42

Belə sistemlərin əsas postulatı budur ki, qiymət vacib səviyyəni yarırsa, demək, trend davam edəcək. Misal üçün, qiymət son bir neçə günün maksimumundan yuxarıda bağlanarsa, treyder bütün “qısa” əməliyyatları ləğv etməli və “uzun” əməliyyatlar açmalıdır. Əksinə, qiymət son bir neçə günün minimumundan aşağıda bağlanarsa, treyder bütün “uzun” əməliyyatlardan çıxmalı və “qısa” əməliyyatlar açmalıdır. Burada əsas məsələ ticarət aparacağınız zaman miqyasını düzgün seçməkdir. Daha aşağı zaman miqyasında qurulan sistemlər trendin başlanmasını daha tez göstərirlər. Ama bu zaman saxta siqnalların yaranması ehtimalı da çox olur. Model sistemləri Adından da göründüyü kimi, bu tip sistemlər siqnalları bazarda müxtəlif modellərin yaranması əsasında verirlər. Siz həmin modellərin bir qismini

məsələdir. Modellərlə ticarət apararkən bir məqamı unutmayın: treyder modeli düzgün identifikasiya etdiyinə əmin olandan sonra əməliyyat açmalıdır. Hər modelin özünə xas kiçik “hiylələri” də var. Məsələn, bazarda simmetrik üçbucaq formalaşıbsa, qiymət onu tərk edəndən sonra üçbucağın hündürlüyünə bərabər məsafə qət edəcək. Siz müxtəlif modelləri davamlı izləməklə bu cür “kiçik nüanslar” tapa bilərsiniz. Risk taktikası

Treyderlərin riski azaltmaları və dağıdıcı itkilərdən yayınmaları üçün xeyli “risk management” taktikları var. Klassik taktika – hər bir əməliyyatın itki limitini əvvəlcədən müəyyənləşdirməkdir. Bunun üçün “stop” əmrlərini əməliyyat açan kimi hesablanmış səviyyələrdə yerləşdirmək lazımdır. İkinci metod – “qara qutu” adlanan mexaniki ticarət sistemlərindən istifadə etməkdir. Bu yolun bir neçə üstün cəhəti var. Əvvəla, sizin ticarət prosesiniz qorxu və tamah kimi təhlükəli emosiyalardan təmzilənmiş olur. İkincisi, bu sistemlər riski məhdudlaşdırır və gəlirli əməliyyatın tez bağlanmasına imkan vermirlər. treydinqin əsas kursundan tanıyırsıız. Modellər iki Üçüncü üstünlük ardıcıllıqdır. Belə ki, mexaniki cür olur: dönüş və davamiyyət modelləri. “Bayraq” sistem heç bir siqnalı buraxmır. modelləri adətən trendin əksinə yaranır və onun Mexaniki sistemlərin mənfi cəhəti isə odur ki, bu davam edəcəyindən xəbər verir. “Bayraq” nadir hal- sistemlərin test olunduğu şərait adətən real bazar larda dönüş formasiyası olur. Ümumiyyətlə, “bayraq” şəraiti ilə üst-üstə düşmür. Real bazar şəraitini mo- ən etibarlı modellərdən biri sayılır. delləşdirməyin ideal yolu yoxdur. Ona görə də, sisHər modelin müxtəlif formaları qarşınıza çıxa temi real bazarda test etmək daha məsləhətdir. bilər. İki tamamilə eyni cür model tapmaq çətin

www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


PRAKTİKUM

43

Nüanslar

“Carry” bacı Svop-dan necə qazanmaq olar

V

cütlükdə əməliyyat açıbsa, həmin əməliyyatın açıq saxlanılmasına görə tutulub/əlavə olunacaq faiz iki ölkədəki hazırkı faiz dərəcələri arasındakı fərqə əsasən müəyyən olunacaq. Əməliyyatın saxlanmasına görə faiz tutulması/əlavə olunması onun tam həcminə əsasən aparılır. Məsələn, əgər treyder eur/usd üzrə 1 lotla əməliyyat açıbsa, onda 100 000$ (bir lotun tam dəyəri)-a olan faiz tutulacaq və ya əlavə olunacaq. Nə vaxt, niyə, necə Həmçinin bilmək lazımdır ki, treyderdən saxladığı pozisiyaya görə tutulan faiz broker tərəfindən təmin Valyuta spot-bazarında açıq əməliyyat hər gün saat olunan kredit dəstəyinə görə deyil. Faiz ödənişlərinin tutulması və ya əlavə olunması yalnız ticarət 17.00 EST-dən (East Standard Time - standart Şərq apardığınız valyutaların mənsub olduğu ölkələrdəki faiz dərəcələri arasındakı fərqə əsaslanır. alyuta spot-bazarında əgər ticarət əməliyyatı növbəti günə qalırsa, əməliyyatlara müəyyən faiz gələ və ya çıxıla bilər. Bu, əməliyyatın gündən-günə keçirilməsinə görə faiz ödənişi (bəzi ticarət terminallarında “svop”) adlandırılır. İndi biz faiz tutulumasının və ya əlavə olunmasının nəyə görə baş verməsi və treyderlərin bundan necə gəlir əldə edə biləcəyindən danışacağıq.

Müsbət və mənfi

meridianı vaxtı) o yana açıq qalanda faiz tutulur və ya əlavə olunur. Çünki məhz 17.00 EST-dən sonra əməliyyatlar növbəti günə keçmiş sayılırıar. Treyderin hesabından faiz tutulması/əlavə olunması hansı ölkənin valyutasını digər ölkənin valyutasına nəzərən alınıb-satılmasından asılıdır. Forex bazarında bütün ticarət valyuta cütlüklərilə aparılır. Bu, o deməkdir ki, bir ölkənin valyutası həmişə digər ölkənin valyutası ilə əlaqəlidir. Treyder hansısa www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

Faiz tutulması və əlavə olunması hansı valyuta cütlüyündə və hansı istiqamətdə əməliyyatın açılmasından asılıdır. Məsələn, əgər treyder usd/jpy cütlüyündə alış əməliyyatı açıbsa, bu, o deməkdir ki, ABŞ Dollarını alır və Yapon Yenasını satır. Əgər Amerika Birləşmiş Ştatlarında faiz dərəcələri (məsələn, 2%) Yaponiyadakından (məsələn, 0.5%) yuxarıdırsa, treyderin hesabına faiz dərəcələri differensialı – təxminən ilə 1.5% əlavə olunacaq. Əgər treyder usd/jpy cütlüyündə satış əməliyyatı açıbsa, müvafiq olaraq ondan bu iki ölkə arasındakı faiz dərəcələri differensialı çıxılacaq. Sadə dildə desək, treyderə hər gün daha yüksək faiz dərəcəsinə malik valyutanı saxladığına görə faiz gələcək və ya daha aşağı faiz dərəcəsinə malik valyutanı saxladığına görə faiz tutulacaq. Ölkələrin faiz dərəcələri bir çox iqtisadi faktorlara əsasən müəyyən olunur və vaxt keçdikcə dəyişir.

8 İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


PRAKTİKUM

Nüanslar

8

44

Bütün dünyada banklar şənbə və bazar günləri bağlı olduğundan, həmin günlərə görə faiz ödənişləri çərşənbə günü hesablanır. Bu, o deməkdir ki, əgər əməliyyatı çərşənbə günü açıq saxlasan və növbəti günə keçirsən (17.00 ESTdən sonra), onda ticarət hesabına əlavə olaraq iki günə görə faiz tuƏməliyyatı açıq saxlamaqla faiz tulacaq ya da artırılacaq. ödənişləri hesabına əlavə gəlir əldə Brokerlər treyderlərin hesablarında bu əməliyyatları av- etmək mümkündür. Bunun üçün daha yüksək faiz dərəcəsinə malik tomatik həyata keçirirlər. ölkənin valyutasını almaq lazımdır. Diapazonlarla ticarət aparan uzun“Svop”dan necə müddətli investorlar daha yüksək qazanmaq olar? faiz dərəcəsinə malik valyutanı alaraq xeyli vaxt ərzində saxlaya

bilərlər. Bundan başqa, əgər treyder valyuta cütlüyünün il boyu nisbətən dəyişməz qalacağını və ya ili hazırkı səviyyələrində başa vuracağını gözləyirsə, onda valyutalar üzrə faiz dərəcələri differensialından öz maraqlarına uyğun istifadə edib, yaxşı gəlir götürə bilər (əlbəttə, faiz dərəcələrinin dəyişməyəcəyi şərtilə). Misal üçün, 2%-lik faiz dərəcələri differensialı 1:10 kredit dəstəyindən istifadə zamanı 20% gəlir deməkdir. Amma o da var ki, treyder aşağı faiz dərəcəsinə malik valyutanı il ərzində saxlamaqla 2% (1:10 kredit rıçaqından istifadə zamanı 20%) itirə bilər.

belə də olur...

Filippinin “Sebu Pasifik” aviaşirkətinin stüardessaları kompaniyanın aksiyalarını qaldırmaq üçün Maniladakı Makati birjasının ticarət zalında çıxış edirlər. Onlar zəhməti hədər getməyib – ilk gün ərzində şirkətin səhmləri 6,8% bahalaşıb. www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


M ETO D

Pro et contra

Lehinə və əleyhinə Modellərdən istifadənin əleyhdarları arqument kimi bazarda qiymətin hərəkətinin təsadüfiliyini və nəticədə daim təkrarlanan qiymət formasiyalarının qeyrimümkünlüyünü əsas gətirirlər. Qrafik analizin tərəfdarları isə texniki analizin başlıca aksiomlarından birinə söykənirlər. Yəni qiymət artıq bütün faktorları (iqtisadi, siyasi, psixoloji) nəzərə alıb. Ona görə də, qiymət qrafikinin tədqiqi – proqnozlaşdırmaq üçün əsas vasitədir. Həqiqətən də, bununla razılaşmamaq çətindir. Axı qiymət kənar faktorlardakı dəyişikliklərə çox həssas reaksiya verir. Bundan başqa, yaddan çıxarmaq lazım deyil ki, geniş kütləyə hələlik məlum olmayan informasiya əsasında qərarlar verən insayderlər qrupu da var. Nəzərə alsaq ki, insayderlər bir qayda olaraq böyük maliyyə resurslarına malikdirlər, qiymət onların aktivliyini şübhəsiz, nəzərə alacaq, deməli, qrafikdə də əksini tapacaq. Müəyyən analiz metodları keçmişdə işləyiblərsə, gələcəkdə də işləyəcəklər – çünki bu, insan psixologiyasının dayanıqlığına əsaslanır. Axı qrafik analiz əslində bazarla bağlı müəyyən hadisələrin (deməli, həm də insan psixologiyasının) tədqiqi ilə məşğuldur. Qiymətin hərəkətinin əsas səbəbi də bazar iştirakçılarının əhvalıdır. Bu əhval mühüm xüsusiyyətləri ilə bazarın bütün tarixi boyunca təkrarlanır və müvafiq olaraq, qiymətin hərəkət qrafikində əks olunur. Qiymət qrafiki fundamental və psixoloji faktorların təsirini vizual şəkildə tam aydın göstərir. Halbuki, fundamental modellər, əksinə, əgər onları ümumiyyətlə, qurmaq mümkün olsaydı, hədwww.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

Maliyyə bazarlarında qazanmaq istəyən hər kəsin qarşısında lap əvvəldən seçim problemi dayanır: hansı metoda daha çox üstünlük versin? Seçim texniki və fundamental analiz arasında aparılır. Texniki analizin, xüsusən də qiymətin gələcək hərəkətini proqnozlaşdırma metodlarından biri olan modellərin faydası daim mübahisə doğuran mövzulardan biridir. dindən artıq çətin olardılar. Amma orası da var ki, vaxt keçdikcə bir çox qrafik modelləri kəmiyyətcə qiymətləndirmək çox çətin olur. Əgər belə bir riyazi qiymətləndirmə yoxdursa, qrafik modellərin qiymət indikatoru kimi işləməsini iddia etmək də çox çətin olur.

kifayət qədər tez-tez tətbiq olunan bəzi modellərin ticarət sistemimizdə olması pis olmazdı.

- Patternlərlə ticarət onların fəaliyyətinin bir qayda olaraq, qısamüddətli effektə malik olması ilə əlaqədar, qısamüddətli də effektə malik olur. Belə bir ticarətdə zaman faktoru mühüm Model (pattern) nədir? əhəmiyyət kəsb edir. Həqiqətən, əgər modellərin məhdud fəaliyyət Ümumi mənada modelləri (pat- müddətini nəzərə alsaq, onda terns) bu və ya digər fiqurların, bizim ticarət planında pozisiyadan qaydların, formaların, şam kombi- çıxış nəinki hesablanmış hədəflərə nasiyalarının təkrarlandığı kifayət çatmağı, həmçinin modellərin qədər geniş bir spektr adlandırmaq fəaliyyət müddətinin bitməsini də olar. Belə bir tərif çətin ki, bizi nəzərə almalıdır. qane etsin, buna görə də onu for- Əməliyyatın açıq saxlanma mallaşdırmaq lazımdır. Bizi müddəti nə qədər çoxdursa, müəyyən zaman anında statistik üstünlük verən və vaxtaşırı təkrar- vəziyyət bir o qədər qeyrilanmaq qabiliyyətinə malik müəyyən olur. Niyə? Ona görə ki, vəziyyətlər, həmçinin, bir sıra əməliyyatın “normal” müddəti digər qaydalar maraqlandıracaq. hansısa bir gözlənilməz xəbərlərə Beləliklə, modellərdən istifadə görə və ya digər bir treyderlər olunmaqla sistem ticarəti bu kimi qrupunun üstünlüyü ələ alması ilə xüsusiyyətlərə malik olmalıdır: pozula bilər. Əgər əməliyyatın “normal” müddətini heç nə poz- Modellər qiymətin bizə lazım madısa və modelin vaxtı bitənə olan istiqamətə gedəcəyinə dair qədər qimyət hədəflərə çatmadısa, müsbət riyazi ehtimala malik ol- onda ən azından yaxın “stop”la malıdırlar. Əks halda belə bir pozisiyanızı qoruyun. Ona görə ki, vaxt bitdikdən sonrakı ticarət modelin əhəmiyyəti yoxdur. Daim bazarda olmaq heç də vacib deyil. artıq bizim modelə uyğun deyil, Bazara daxil olmağı gözləmək – deməli, gələcək statistik üstünlük bu da bir əməliyyatdır. Müxtəlif barədə danışmağın da mənası yoxticarət vəziyyətlərini əks etdirən, dur. İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

45


46

HAZIRLIQ

İncəliklər

Tuneldən çıxış Treyderin əsas kabineti beyninin içindədir. Onu yaxşı kökləmək gərəkdir

B

ir treyder olaraq hər gün ətraf aləmdən nə qədər informasiya əldə edirsiniz? Sizin siyahınızda neçə bazar aləti var? Neçə qrafiki izləyirsiniz? Diqqət mərkəzinizdə neçə xəbər lenti, siqnal və s. var? Ətraf aləmdən əldə etdiyiniz informasiya bazarda sağ qalmanız üçün əsas elementlərdən biridir. Ancaq pis tərəfi budur ki, onlar sizin işinizi ləngidə də bilərlər. Bir tərəfdən, beyninizdə daha sürətlə fəaliyyət göstərəcə biləcək özünəməxsus bir “ticarətin idarə olunması kabineti” yarada bilərsiniz. Digər tərəfdən, həmin kabinet həddindən artıq yalnış məlumat əldə edən bir kabinetə də çevrilə bilər. Bəzi ticarət günləri özünüzü zəif hiss edirsinizmi? Siz nə vaxtsa irəliyə doğru gedərək, bilə-bilə yanlış ticarət qərarları vermisinizmi? Nə vaxtsa bir neçə informasiyaya diqqətinizi yönəldərək, digərlərini kənarda qoymusunuzmu? Belə bir halla www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

qarşılaşmısınızmı ki, zənninizcə yaxşı ticarət qərarı verirsiniz, amma qəfildən görürsünüz ki, “yaxşı” əməliyyat necə itki gətirir? “Tunel baxışı” nədir Yuxarıda qeyd etdiklərimizin hamısını “tunel baxışı”na aid etmək olar. Tunel baxışı özünü iki formada

bu, reaksion tunel baxışıdır. Siz özünüzü çox az sayda və yanlış informasiya ilə məhdudlaşdıranda isə törəmə tunel baxışı yaranır. Tunel baxışının hər iki forması aktiv treyder üçün səhv qərarlara gətirib çıxara bilər, bu da itkilərə səbəb olacaq. Tunel baxışı son dərəcə

treyder v i t k a ı s i forma bilər, bu da k i r ə h xışının gətirib çıxara a b l e n Tu rarlara əbəb olacaq ə q v h ə s üçün s hiyləgər ola bilər. itkilərə

büruzə verir: reaksion və törəmə. Hər iki formaya stress, yüksək riskli qərarların verilməsi və xeyli sayda informasiyanın birdən araşdırılması daxildir. Stress vəziyyətində yüksək riskli qərar vermək vaxtı çatanda həqiqətən də, xeyli sayda informasiya ilə qarşılaşırsınız. Bu informasiyanın yalnız müəyyən hissəsi ilə bağlı fikriniz formalaşa bilər –

Siz onunla qarşılaşdığınızın fərqinə varmaya da bilərsiniz. Amma təbii ki, əlamətlərini görəcəksiniz: yanlış qərarlar vermək və qərar verərkən “əhatə dairəsindən kənarda” olduğunuzu hiss etmək. Polislərin metodu

Gəlin, belə bir maraqlı məsələyə aydınlıq gətirək ki, polislər “tunel baxışı”ndan necə istifadə edirlər.

8

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


HAZIRLIQ 8 Xüsusi ədəbiyyatlarda yazılıb: “Adətən həyat üçün təhlükəli vəziyyətlərdə ürək döyüntülərinin sayı dəqiqədə 175-200 dəfə və ya daha çox ola bilər. Normal ürək döyüntüsü vəziyyətindən (dəqiqədə 72 dəfə) həmin vəziyyətə ikicə saniyəyə çatmaq olur. Təhlükəli vəziyyətlərdə sağ qalmaq üçün ürəyin optimal döyüntüsü dəqiqədə 115-145 dəfə olmalıdır. Ürək döyüntülərinin sayı 145-i aşanda isə zehni və fizik fəaliyyət pisləşir. Bu zaman: 1) Mürəkkəb hərəkətlər etmək bacarığını itiririk 2) Diqqətimizi cəmləyə bilmirik 3) Görmə periferiyasının böyük hissəsini itiririk. Bu problemləri həll etməyin 3 yolunu var: 1) Münasib cavabın vizualizasiyası 2) Mümkün neqativ nəticənin qəbulu və qiymətləndirilməsi 3) Taktlarla nəfəs almaq (Əgər vəziyyət imkan verirsə, ikiyə qədər saymaqla nəfəsi almağa, ikiyə qədər saymaqla nəfəsi saxlamağa və ikiyə qədər saymaqla nəfəsi buraxmağa çalışın. Ürək döyüntülərinin sayını dəqiqədə 115-145 aralığında saxlamaq üçün bunu bir neçə dəfə edin).

İncəliklər Polis psixoloqu Aleksis Artvol isə belə yazırdı: “Mən bəzi adamların digərlərindən fərqli olaraq, təhlükəli vəziyyətlərdə özlərini təmkinli aparmağa necə nail olduqlarını araşdırmışam. Vacib faktorlardan biri şəxsin yüksək stressli vəziyyətlərlə qarşılaşdığı zaman fizioloji və

Məşhur aktyor və döyü ustası Brüs Li öz tələbələrinə belə deyirmiş: “Bunu yadınızdan çıxana qədər öyrənin!” emosional oyanma səviyyələrini idarə etmək bacarığıdır”. Treyderlər üçün nəticə Gəlin, bu iki fikri birləşdirək. Birinci metodda “tunel baxışı”ndan qurtulmaq üçün bunlar təklif edilir:

Düşünmə, hiss et! 1) Vizualizasiya – “Mən yüksək Məşhur aktyor və döyüş ustası riskli qərar vermək anı yetişəndə Brüs Li öz tələbələrinə belə deyir- bax, bunları edəcəyəm...” miş: “Bunu yadınızdan çıxana 2) Neqativ nəticənin qəbulu – qədər öyrənin!” Bu o deməkdir ki, “Mən yüksək riskli vəziyyətin metodları düşünmədən icra edə məni sarsıtmasına imkan verbiləcək şəkildə öyrənmək lazımdır. məyəcəm”; “Əjdahanın yolu” filmində Brüs 3) Nəfəs alma texnikası – “yükLinin gənc şagirdi öyrədərkən sək riskli vəziyyətə daxil olmamışdediyi kimi: “Fikirləşmə, hiss et!” dan əvvəl ürək döyüntülərimin

www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

tezliyini azaltmalıyam”. Əlbəttə, treyder pis qərar nəticəsində ölməyəcək, amma o, iqtisadi mənada, məcazi şəkildə ölə bilər. İtki riski sizi sarsıtmamalıdır. İkinci metodda isə fiziki və zehni hazırlığın vacibliyi vurğulanır: “Bunu yadınızdan çıxarana qədər öyrənin”. Burada söhbət stress vəziyyətlərdə oyanma səviyyələrinizi idarə etməkdən gedir. Həmin tədqiqatlara və ticarət təcrübəsinə əsaslanaraq bunları təklif etmək olar: Ticarət stress vəziyyətində yüksək riskli qərarların verilməsini tələb edir. Siz qəbul etməlisiniz ki, “tunel baxışı” ilə rastlaşa bilərsiniz. Bu zaman reaksion və törəmə tunel baxışlarını fərqləndirməyi bacarmalısınız. Törəmə tunel baxışını məhdudlaşdırmalısınız. Bu, sizin beyninizdəki ticarətin idarə olunması kabinetinin köklənməsinə daxil olmalıdır. Reaksion tunel baxışından qurtulmaq üçün isə zəif tərəflərinizi aradan qaldırmaq lazımdır. Ən yaxşısı odur ki, “əzələ yaddaşı”nızı inkişaf etdirin! Bu, nə deməkdir? Bu, o deməkdir ki, sizin şüurunuz karıxıb qalanda bədəniniz nə etmək lazım gəldiyini bilməlidir. Tutaq ki, bazardan çıxmaq lazımdır, amma şüur bu qərarı verə bilmir. Treyderin bədəni şüurun köməyi olmadan da bu haqda qərar verrməyi bacarmalıdır. Bunun üçün siz, sadəcə, həmin təlimatları başınızdakı “kabinet”ə yerləşdirməlisiniz.

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

47


48

TEXNİKA

Deyv Lendri

Ustalıq

üçün kifayət edir. Bunu şəkildə belə göstərə bilərik:

Riskləri azaltmaq üçün çox vaxt universal vasitə kimi yaxın stop-orderlər məsləhət görülür. Əslində isə bir çox hallarda yaxın stop-orderlər faktik olaraq itkiləri artıra bilər. Bəs əslində “stop”ları harada və necə yerləşdirmək lazımdır? Gəlin, araşdıraq. Yadımdadır, bir neçə il bundan qabaq mexaniki ticarət sistemimi test edirdim. Onda mən düşünürdüm ki, əgər stop-orderlər yerləşdirsəm, bu, həqiqətən pul qazanmaqda mənə kömək olacaq. Təəccüblüsü odur ki, sistem faktik olaraq itkiyə doğru gedirdi. Niyə? Çünki “stop”lar yaxın yerləşdirildiyindən, Bazarda normal bir titrəyiş kifayət edirdi ki, gözlənilən hərəkət başlamamışdan əməliyyat bağlansın. İstiqamət və titrəyiş

Göründüyü kimi, istiqamət düzgün seçilib, əməliyyat da düz açılıb. Amma məhz “stop”un düzgün qoyulmaması düzgün əməliyyatı ziyanlı edir. Titrəyişi nəzərə alın Aydındır ki, bazarın gələcəkdə hara yönələcəyini heç kim bilmir. Amma keçmiş hərəkətə nəzərən bəzi ehtimallar irəli sürmək mümkündür. Bunu tarixi dəyişkənlik və orta həqiqi diapazon kimi statistik əsaslandırılmış metodların köməyi ilə ölçmək olar. Eyni zamanda, qiymət qrafikini sadə vizual qiymətləndirmə də işə yarayır. Orta həqiqi diapazon

Treyderlərin çoxunu tez-tez məyus edən hallardan biri budur ki, bazar onların proqnozlaşdırdığı istiqamətə getməmişdən əvvəl stop orderləri işə düşür. İdeal vəziyyətdə siz əməliyyat açırsınız, mümkün qədər yaxın stop-order yerləşdirirsiniz və bazarın sizin istiqamətə getməsini gözləyirsiniz. Həqiqətən bazar əksər hallarda sizin gözlədiyiniz istiqamətdə gedir, amma müxtəlif istiqamətli titrəyişlərdən sonra. Belə titrəyişlər də yaxın stop-orderlərin işə düşməsi www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

Adına müvafiq olaraq, Orta Həqiqi Diapazon (Average True Range - ATR) bazar alətinin hərəkət diapazonunu ölçür (“gap”lər də nəzərə alınmaqla). Məsələn, aksiyalarının kursu kəskin dəyişkən olan “Juniper Networks”un qrafikində görürük ki, aksiya 5 günlük hərəkəti müddətində 6 punktdan çox orta həqiqi diapazona malikdir. Uzunmüddətli dövr üçün (50 gün) aksiya 7 punktdan çox orta həqiqi diapazona malikdir. 8 İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


TEXNİKA

Ustalıq

8 Ona görə də, biz əgər hərəkət diapazonu günə 6-7 punkt olan “Juniper Networks” kimi bazar aləti ilə ticarət aparmaq istəyiriksə, onda çox yaxın stoporder (məsələn, 1-2 punkt) yerləşdirib, onun işə düşməyəcəyinə ümid etmək lazım deyil.

növbəti gün 39-a düşüb, 50-yə qalxan bazar alətinə baxsaq, həmin alətin dəyişkənliyi barədə nəticə çıxarmaq olar. Ona görə də, istənilən zəif informasiyalı treyder belə bir alətdə ticarət apararkən 1-2 punktluq yaxın stop-orderdən istifadə etməməlidir. Azda-çox, çoxda-az Daha dəyişkən bazar alətləri ilə ticarət apararkən siz, təbii ki, bu və ya digər yolla riskinizi kompensasiya etmədən stop-orderlərinizin məsafəsini böyüdə bilmirsiniz. Siz ümumi riskinizi izləməli və müvafiq Tarixi dəyişkənlik (Historical Volatility) – faizlərlə olaraq əməliyyatlarınızın həcmini tənzimləməlisiniz. ifadə olunan gündəlik qiymət hərəkətinin standart Riskin daha effektiv idarə olunması üçün bir sapmasıdır. Bu, o deməkdir ki, tarixi dəyişkənlik əməliyyata kapitalın 1-2%-dən çoxunu sərf etməməyi müəyyən vaxt ərzində qiymətin nə qədər qalxıbqarşınıza məqsəd qoyun. enəcəyini hesablayır. Tutaq ki, bazar aləti 100$ Ona görə də, ümumilikdə siz daha az dəyişkən səviyyəsindədir, onun tarixi dəyişkənliyi isə 10% dir. İlin sonunda bazar çox güman ki, 90$ (100$-10$) bazar alətlərində daha böyük lotla, daha çox dəyişkən bazar alətlərində daha az lotla ticarət aparmalısınız. və 110$ (100$+10$) arasında ticarət aparacaq – dəyişkənliyin daimi qalması və 66% statistik ehtimalın “Qarışqa yuvası”na yox! olması şərtilə. Əgər siz uzunmüddətli tarixi dəyişkənliyi Yadda saxlayın ki, riskin idarə olunması ümumi götürsəniz və nəzərinizdə tutduğunuz əməliyyatın açıq saxlanma müddətinə qədər azaltsanız, onda bu, kapitalın idarə olunmasının tərkib hissəsidir. Kapisizə bazar alətinin ticarət üçün hansı potensiala malik talın ümumi idarəçiliyi olmasa, stop-orderlərin daha geniş diapazonundan istifadə özlüyündə heç bir məna olduğunu proqnozlaşdırmağa imkan verəcək. kəsb etməyəcək. Siz əmin olmalısınız ki, açılan Yuxarıda gözdən keçirilən “Juniper Networks” aksiyası üçün 30.04.01 tarixdə açılan əməliyyatın 5 gün əməliyyatlardan orta hesabla itirə biləcəyinizdən çox gəlir əldə edirsiniz. Məsələn, orta hesabla 1-2 punk saxlanacağını nəzərə alsaq, biz 46 ½-dən 71 ½-ə gəlir əldə etmək üçün hər əməliyyatda 5 punkt risk qədər potensial diapazon əldə etmiş oluruq. Bu, o deməkdir ki, bizim pozisiya bu saxlanma müddətində etmək olmaz. Mark Buşer belə strategiyaları “qarışqa yuvaları” adlandırırdı. Qarışqalar xırda-xırda güman ki (amma zəmanət yoxdur!), stop-orderlə hissələrdən hündür bir yuva qura bilərlər, amma bircə bağlanmayacaq. ayaqqabının zərbəsi onun dağılması üçün kifayətdir. Ona görə də, stop-orderi uzağa çəkməzdən əvvəl Vizual qiymətləndirmə potensial gəlirinizin həcminə də diqqət yetirin. Texniki analizlərin çoxu qrafikin sadə vizual qiymətləndirilməsi yolu ilə aparılır. Sadəcə, gün ərzində 40-50 səviyyələri arasında dalğalanan, 8 Tarixi dəyişkənlik

www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

49


TEXNİKA

Ustalıq

tizamlısınızsa, onda hətta dəyişkən bazar alətərində belə, yaxın “stop”lardan istifadə oluna bilər. Bu, xüTexniki model susən zəif dəyişkənliyin olduğu qısamüddətli vəziyyətlərdə özünü doğruldur. Hərçənd, ümumilikdə Bura qədər biz yaxın stop-orderlərin təhlükəsindən onu da nəzərə alın ki, xırda-xırda itkilər bəzən bir danışdıq. Amma onların lazımlı və hətta vacib böyük itkidən daha iri məbləğ tuta bilər. Həmçinin olduqları məqamlar da var. Bu, texniki modellərdən yadda saxlayın ki, bazara yenidən daxil olmaq strateasılıdır. Bir çox hallarda bazar aləti texniki modelə zidd getməməlidir. Əgər zidd gedirsə, onda güman etmək olar ki model müvəffəqiyyətsizliyə uğrayıb. Ona görə də, belə hallarda stop-order modelin hüdudlarından kənarda yerləşdirilməlidir. Məsələn, aşağıdakı şəklə diqqət yetirin. Bazar aləti yuxarıya doğru güclü hərəkətdən sonra sıx konsolidasiyaya girir. Nəzəri cəhətdən o, bu konsolidasiyanın aşağı sərhədindən kənara çıxmamalıdır. Əgər çıxarsa, onda ehtimal etmək olar ki, bazar aləti zirvə formalaşdırıb. Ona görə də, konsolidasiyanın aşağı sərhədi stop-order yerləşdirmək üçün məntiqi səviyyədir.

8

50

Qarışqalar xırda-xırda hissələrdən hündür bir yuva qura bilərlər, amma bircə ayaqqabının zərbəsi onun dağılması üçün kifayətdir

Yadda saxlayın ki, ticarət zamanı heç də hər şey həmişə qaydalara uyğun olmur. Bəzər bazarlar uzunmüddətli trendi bərpa etməzdən əvvəl konsolidasiyadan aşağıya saxta hərəkətlər edəcəklər. Amma siz stop-orderinizə sadiq qalmalısınız. Axı belə bir hadisə baş verəndə siz əvvəlcədən bilmirsiniz ki, bu, saxta hərəkətdir (a), yoxsa gerçək (b). Bu, artıq bizim indi toxunacağımız digər məqama – bazara yenidən daxil olmağa aid məsələdir.

giyası xırda itkilərə öyrəşmiş və gün daxilində ticarət aparmaq təcrübəsi olan şəxslər üçün əlverişlidir. Əgər sizin qrafiki davamlı izləməyə imkanınız yoxdursa və ya təzəcə stop-orderlə bağlanmış bazar aləti ilə yenidən işləməyə psixoloji cəhətdən hazır deyilsinizsə, onda siz daha geniş stop-order diapazonundan istifadə etməlisiniz. Nəticə

Stop-order nə qədər yaxın qoyulursa, əməliyyatınızın onunla bağlanması ehtimalı da bir o qədər artır. Siz statistik göstəricilərə əsasən bazarın titrəyişlərindən aralıda stop-order yerləşdirsəniz, o, daha təhlükəsiz olar. Bu reallıq sizin ticarət planınızda nəzərə alınmalıdır. Təkrar giriş Bu məqalədə biz yalnız dəyişkənlik, kapitalın idarə olunması və texniki model mövzularına qısaca Əgər siz əməliyyatlarınızı çox ehtiyatla idarə toxunduq. Əgər siz bir treyder olaraq daha çox uğur etmək istəyirsinizsə və onların stop-orderlə bağlanqazanmaq istəyirsinizsə, onda bu mövzuları daha masından sonra yenidən bazara daxil olacaq qədər in- dərindən araşdırmalısınız. www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


T Ə B L İ Ğ AT

“Stop-loss”u unutma!

Birincisi bəs olmadı? Eyni səhvi ikinci dəfə təkrarlamayın... Xususilə də bazarda!

“Stop-loss”suz bazara girmə!

www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

51


52

M Ü TA L İ Ə

Uğurun fəlsəfəsi

Treyderin ən böyük düşmənlərindən biri də ruh düşkünlüyüdür. Uğur heç vaxt asan və ani qazanılmır, ona gedən yol həmişə çətin və daşlı–kəsəkli olur. Əsas olan bu yolda daim ruh yüksəkliyini qoruyub saxlamaqdır. Amma necə? Bunun yollarından biri də “Uğurun fəlsəfəsi” silsiləsinə aid edilən ədəbiyyatı müntəzəm oxumaqdır. Azərbaycan dilində bu cür ədəbiyyatın az olduğunu nəzərə alaraq, “İn Forex” jurnalı Sizə dünyanın ən böyük uğur filosofunun məşhur əsərini ixtisarlarla təqdim edir. Beləliklə, Napoleon Hillin dünyaca məşhur “Düşün və qazan” əsərinin altıncı bölümü ilə tanış olun.

Bilik nə vaxt pul gətirir Zənginliyə doğru 4-cü addım: Xüsusi biliklər Forda müxtəlif suallar verirlər ki, cahilliyini üzə çıxarsınlar, göstərsinlər ki, onun avtomobil isSiz təhsiliniz vasitəsilə öz tehsalından başqa heç nədən başı obrazınızı yaradırsınız. Biliyin iki çıxmır. Suallar, məsələn, bu cür növü var: fundamental və xüsusi idi: “1776-cı ilin üsyanını yatırmaq biliklər. Fundamental biliklər dərin üçün Britaniya Amerikaya nə və rəngarəngdir, fəqət onlar pul qədər əsgər göndərmişdi?” Bu qazanmaq baxımından sizə faydalı sualı Ford belə cavablandırmışdı: olmayacaqlar. Böyük univer“Mən onların nə qədər əsgər sitetlərdə sivilizasiyaya məlum göndərdiklərini bilmirəm. Amma olan fundamental biliklərin çox onu bilirəm ki, gələnlərin çox az hissəsi toplanıb. Lakin buna baxhissəsi geri qayıdıb”. mayaraq, professorların çoxu heç Belə suallara cavab verə-verə də zəngin adamların sırasına daxil Ford xeyli yorulur. Və sonda deyillər. Çünki onların əksəriyyəti adam o adamdır ki, öz ağlının üzünü ona xüsusilə yersiz suallar bilikləri öyrədir, amma bu, hələ o imkanlarını düzgün nizamlamağı verən vəkilə tutaraq, belə deyir: demək deyil ki, başqalarına öyrətvə lazımi hədəflərə yönəltməyi - Mənə kabinetimdəki düyməni diklərindən özləri də istifadə bacarır. basmaq bəs edir ki, bütün bu sualedirlər. Nə qədər ki, bilik ağılla ların cavabını bilən mütəxəssislər nizamlanmayıb və detallı plan vaFordun cavabı sərəncamımda hazır olsunlar. Ona sitəsilə xüsusi hədəflərə görə də, mən vaxtımın çoxunu əsas yönəldilməyib, o, pul gətirməyə Birinci dünya savaşı zamanı işə - biznesə həsr edirəm. Bir halda qadir deyil. Düzdür, milyonlarla Çikaqoda dərc olunan qəzetlərdən ki, belədir, deyin görüm, mən nəyə insan inanır ki, “Güc bilikdədir”. biri ilk səhifəsinə çıxardığı görə beynimi özümə lazım olHeç də yox; bilik – sadəcə, potenməqalədə Henri Fordu “cahil pasi- mayan şeylərlə doldurmalıyam? sial gücdür. Real gücə isə yalnız o fist” adlandırmışdı. Ford bu Bu cavabda doğrudan da, zaman çevrilir ki, fəaliyyət planı ifadəni özünə qarşı təhqir sayaraq, böyük məntiq var. Ona görə də, şəklini alsın və konkret hədəfə məhkəməyə müraciət edir. həmin cavabdan sonra vəkil daha yönəlsin. Bu məqam təhsil sistemiMəhkəmədə qəzetin vəkilləri For- heç nə deyə bilmir. Bu cavabdan nin ən zəif həlqəsidir. Savadlı dun cahil və savadsız olduğunu sonra hamı anlayır ki, Ford əsla adam beynini müxtəlif biliklərlə sübuta yetirmək üçün onun şəxsən cahil yox, öz işini bilən bir indoldurmuş adam deyil. Savadlı şahidlik etməsini istəyirlər. Onlar sandır. 8 Niyə alimlər varlı deyil?

www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


M Ü TA L İ Ə

Uğurun fəlsəfəsi

icrasına yönəltmək lazımdır. Bunun üçün isə plan tələb olunur. O, öz komandasının biliklərini Biliyi əldə etməzdən qabaq nizamlamağı və lazımi ismüəyyənləşdirmək lazımdır ki, o, tiqamətlərə yönəltməyi bacarır. Elə sizə nə üçün gərəkdir. onu Amerikanın ən zəngin insanƏgər həyatda nəyisə asanlıqla larından birinə çevirən də məhz bu əldə ediriksə, onun adətən, qiyməti bacarığıdır. bilinmir. Yəqin, biz məhz buna görə məktəbdən çox az fayda Əsas bilik deyil, onu necə götürürük. Halbuki, məktəb çox yönəltməkdir gözəl bir imkandır. Ona görə də, adətən pul ödəməklə əldə olunan Seçdiyiniz sahədə böyük pullar biliklər daha dəyərli olur. Bu, qazanmaq üçün siz əvvəlcə həmin insan psixologiyasının özəlliksahədə xüsusi biliklərə yiyələnlərindən biridir: nəyə pul

ilə düşünmürlər. Və yalnız qələbə qazanmaq üçün lazım olan bilikləri öyrənirlər. Hər şeyin başı: ideya Pul qazanmaq üçün vacib olan digər amil – ideyadır. İdeya öz sahibinə sıravi həkimin, hüquqşünasın, mühəndisin qazandığından daha çox pul gətirə bilər. Əgər sizin gözəl ideyanız varsa, heç kim sizinlə xırdaçılıq etməyəcək. İdeya hər şeyin bünövrəsidir. Gözəl ideyalar tapmaq üçün isə

8

Gözəl ideyalar tapmaq üçün isə xüsusi biliklərə yiyələnmək tələb olunur. Bilik ideyaya baxanda daha əlçatandır, daha asan tapılır. Ona görə də, əgər siz hələ ki parlaq ideyalar tapa bilmirsinizsə, xüsusi biliklərə yiyələnməkdən başlayın.

məlisiniz. Və heç də vacib deyil ki, həmin biliklər məhz sizin öz beyninizdə olsun. Yaxşı “beyin mərkəzi” yaradıb idarə etməklə də bu boşluğu doldurmaq olar. Tomas Edison məktəbdə 3 aydan çox oxumamışdı. Amma o, savadsız deyildi. Və kifayət qədər də zəngin idi. Henri Ford cəmi altı sinif bitirmişdi, amma onun maliyyə vəziyyətinə hər kəs həsəd aparırdı. Çünki əsas biliyin miqdarı deyil. Əsas olan öz biliyindən necə istifadə etməkdir. Qiymətsiz bilik Özü-özlüyündə bilik heç bir qiymətə malik deyil. Bilik əldə olunandan sonra onu sistemləşdirərək, konkret hədəflərin www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

ödəmişiksə, onun da qiymətini bilirik. Ödənişzsiz məktəblər və kitabxanalar insanlara heç bir effekt vermir. Məhz buna görə ki, onlar ödənişsizdirlər. Yadda saxlayın ki, bilik əldə etmək heç vaxt gec deyil. Və əgər siz seçdiyiniz sahədə xüsusi biliklər əldə etmək istəyirsinizsə, bunu həmişə bacararsınız. Bunun üçün pul ödəməyə də həmişə dəyər. Qiymətli adət Sizin dərk etməli olduğunuz başqa bir məqam isə budur: həm uğur, həm də müvəffəqiyyət müəyyən mənada adətin nəticəsidirlər. Qalib gələn insanlar qələbəyə can atmağı özləri üçün bir növ adətə çevirən insanlardır. Onlar məğlubiyyət kateqoriyaları

xüsusi biliklərə yiyələnmək tələb olunur. Bilik ideyaya baxanda daha əlçatandır, daha asan tapılır. Ona görə də, əgər siz hələ ki parlaq ideyalar tapa bilmirsinizsə, xüsusi biliklərə yiyələnməkdən başlayın. Əgər sizin hələ ki hansısa malı (əmtəəni) satmağa imkanınız yoxdursa, öz xidmətlərinizi satmaqdan başlaya bilərsiniz. Öz xidmətlərinizi yaxşı qiymətə sata bilmək üçün isə siz çalışdığınız sahədə xüsusi biliklərə malik olmalısınız. Bilik sizin zənginliyə gedən yolunuzu açacaq. Amma bir şərtlə ki, siz özünüz hansı yolla getmək istədiyini biləsiniz.

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

53


54

MÜSABİQƏ

Özünü sına

«İnforex» şirkətinin müştərisi olmayan oxucularımızdan testin bütün suallarına hamıdan qabaq düzgün cavab göndərən 10 nəfər real hesabla təltif olunacaq. Tələsin! «İnforex» şirkətinin müştərisi olan oxucularımız isə biliklərini bir daha sınaya bilərlər.

Forex-Test 1. Hazırda Forex bazarında hansı cütlük “brilyant” fiqurunu formalaşdırır? a) eur/usd c) usd/chf

b) gbp/usd d) usd/jpy

2. Elliot Dalğalarının yeni versiyasını yaradan məşhur analitik kimdir? a) Robert Bolton c) Robert Prekter

5. Orta əsrlərdə hansı heyvan birjanın işçisi hesab olunurdu? a) Ayı c) Buğa

b) Pişik d) Göyərçin

6. Şəkildəki “Yapon Şamı” modeli necə adlanır?

b) Qlenn Nili d) Ceyms Folsom a) Buğa təpiyi b) Ayı təpiyi c) Ağ əsgər d) Günəşin doğması

3. Şəkildə hansı model göstərilib?

7. Moving Average ilə bağlı deyilən fikirlərdən hansı yanlışdır? a) Trendin istiqamətini göstərir b) Bazara girmək üçün siqnal verə bilir c) Dəstək/müqavimət kimi çıxış edir d) Dönüş zonalarını qabaqcadan göstərir 8. FES-in iclasları adətən ildə necə dəfə keçirilir? a) Vulf Dalğaları c) Üç hindu balası

b) Üçqat zirvə d) Üç Budda

4. Aşağıdakı ölkələrdən hansının bank sistemi daha etibarlı hesab olunur? a) ABŞ c) Britaniya www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

b) Yaponiya d) İsveçrə

a) 3-4 dəfə c) 6-8 dəfə

b) 5-6 dəfə d) 8-10 dəfə

9. Bill Vilyamsın təklif etdiyi “Awesome Oscillator” əslində hansı klassik osillyatorun modifikasiyasıdır? a) Gathor c) MACD

b) RSI d) Stochastics 8 İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et


MÜSABİQƏ 8 10. Elliotun Dalğa Analizinə görə, şəkildə hansı model göstərilib?

Özünü sına 15. İnfliyasiyanın kəskin artımı fonunda iqtisadi inkişaf tempinin sürətlə azalması, istehsalın və ticarətin aşağı düşməsi necə adlanır? a) Devalvalsiya c) Staqflyasiya

b) Deflyasiya d) Heç biri

16. Bazarın faiz dərəcələrinin dəyişməsinə reaksiyası nədən asılıdır? a) İkiqat ziqzaq c) Üçqat üçlük

b) İkiqat üçlük d) Dayaz korreksiya

11. Hansı məşhur konfrans dünya valyuta sistemində vacib islahatın aparılması ilə nəticələnib? a) Potsdam c) Bazel

b) Bretton-Vud d) Toronto

12. İlk dəfə fyüçers ticarəti hansı ölkədə yaranıb?

a) İşsizliyin dinamikasından b) İqtisadiyyatın hansı fazada olmasından c) Ölkədəki siyasi vəziyyətdən d) İnvestorların nikbinliyindən 17. ABŞ-da “Böyük Depressiya” adlanan böhran neçənci ildə başlamışdı? a) 1925 c) 1929

b) 1927 d) 1933

18. CBI indeksi hansı ölkəyə məxsusdur? a) Britaniya c) Yaponiya

b) ABŞ d) Hollandiya

a) İsveçrə c) Britaniya

b) Avstraliya d) ABŞ

13. Şəkildə hansı Birjanın binası göstərilib? 19. Böhrandan çıxışın hansı forması olmur? a) U-şəkilli c) W-şəkili

b) V-şəkilli d) L-şəkilli

20. Average True Range (ATR) indikatoru bazarın hansı parametrini ölçür? a) Trendin gücünü c) Reynci

b) Volatiliyi d) Həcmi

Sualların düzgün cavabları ilə “İn Forex” jurnalının gələn sayında tanış ola bilərsiniz. a) Amsterdam c) Paris

14. «Vulf dalğaları» modelində neçənci dalğada ticarət aparmaq lazımdır? a) 4-cü c) 6-cı

www.inf o r ex .az (012 ) 43 753 23, 4 367 8 44

Ötən sayımızda (08) dərc olunmuş sualların düzgün cavabları:

b) London d) Roma

b) 5-ci d) 7-ci

1–d 2–b 3–b 4–c 5–c 6–a 7–d

8–b 9–c 10 – d 11 – b 12 – a 13 – c 14 – c

15 – d 16 – c 17 – c 18 – b 19 – a 20 – d

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

55


56

K İ TA B X A N A

Oxu zalı

Rik Bensiqnor

Texniki analizdə yeni təfəkkür (Ustadlardan ticarət modelləri) Bu kitab yeni başlayanlar üçün deyil. Onu başa düşmək üçün texniki analizin ən azı əsaslarını bilmək vacibdir. Əslində kitabı “toplu” adlandırmaq daha düzgün olardı. Belə ki, 12 usta treyder özlərinin bazarla bağlı fikirlərini və metodlarını kitabın 12 bölməsində oxucuya izah edirlər. Həmin fikirlərin çoxu ənənəvi metodlardan uzaq, yeni və cəsarətli yanaşmalardır. Onlarla ümumi tanışlıqdan sonra oxucu daha çox bəyəndiyi müəllifin materialını dərindən öyrənməyə başlaya bilər.

əhvalının öyrənilməsi” Kortni Smit – “Pul menecmenti vasitəsilə risklərin idarə olunması”. Mövzuların siyahısından da göründüyü kimi, kitab Bazarın demək olar, bütün mövzu spektrini

Kitabda təsvir olunan metodları Kennet C.Tauer - “Xaçlar və qiymətləndirmək üçün xeyli real sıfırlar” diaqramında Dəyişən Orta nümunələr də göstərilib. Göstəricilərin tətbiqi” Kitabda yer alan müəlliflər və Stiv Nison – “Yapon Şamlarının onların işlədikləri mövzular bunköməyi ilə dönüşün ilkin siqnallardır: larının aşkarlanması” Robin Mesx – “Bazarın profili və Bazar dilini necə başa düşməli” Tom DeMark – “Osillyatorlardan istifadə və ticarət imkanlarının əvvəlcədən qiymətləndirilməsi” Piter Eliades – “Tsikllərin tətbiqi və qiymət hədəflərinin proqnozlaşdırılması” Stiven V.Pozer – “Elliot Dalğaları əsasında ticarət”

Linda Bredford Raşke – “Svinq-treydinq və onun əsas prinsipləri”

Lourens MakMillan – “Opsion bazarlarında volatillik əsasında ticarət” Berni Şaffer – “Texniki analiz və Bazar iştirakçılarının əhvalı”

Con Merfi - “Bazarlararası Larri Vilyams – “Konkret təhlilin köməyi ilə trendlərin proqqiymətli kağız üçün investorların nozlaşdırılması”)

www.i nf o r ex.az (012 ) 4375323, 4367844

əhatə edir. Onun müəllifi Rik Bensiqnor “Morgan Stanley” bankında texniki analiz bölməsinin baş strateqi kimi çalışdığından, treyderlərin nəyə ehtiyacı olduğunu yaxşı bilir. Və kitab da məhz həmin əsasında formalaşıb. Bundan başqa, Bensinqorun treyderlərin öyrədilməsi sahəsində zəngin müəllimlik təcrübəsi də var. Bütün bunların birləşməsi nəticəsində ortaya doğrudan da, bütün treyderlər üçün çox dəyərli olan bir kitab çıxıb.

İn Forex 09 (09) noyabr, 2010 Jurnalı forumda müzakirə et

"In forex" #9  

"In forex"# 9