Page 1

ti19

PETRI LOMBARDI

520

vel forsitan, dimissllm ~ carc~re ~n quo ante. de- A raliter omnibus scilicet prrelatis et subditis optato tentus fuerat. Cum quo SI celcnus, Id est celerlter, Salutare enim est salutem optare. Salutallt 1108 venerit, videvo vOS. In hoc redtlit attentos et man- omnes (ratres de I/alia. Per hoc nota eum a Roma suetiores. Salutate omnes pi'repositos t'e31f'OS et om- scripsisse. Gra/ia , itl est purgatio peeealorum, et nes subjcctos sanetos, id est sahctificatos in ba- alia Dei munera sint CUlli omnibus t路ovis. Amen. ptismo. Sicut gencraliter omnibus scribit, ita gene-

Fin;, Collee/alleorum Petri LOllgobardi, Pal'isiensis episcopi, et Senlentiarum Jllagislri, ;n amnea D. Pal;路:; Apostoli EpislollU. Sub p"elll AscensiulIo, MDXXXV. Mense Oclovri. . l '

'.

===========================================-

PETRI LOMBARDI NOV ARIENSIS

COG-NOMl'NE MAGISTRI SENTENTIARUl\f, I~PISCOPI

PARISIENSIS,

SENTENTIARUM LIBRI QUA TUOR, Per loanneIn ALEAmlE, Parisiensis theologim profess霉rem, prislino rcstituti.

SIlO

nitol'i l'ere

MONITUM. Senlenliarullt Iibl'os q\latuol' Lypis mandamlls n cessu peregil, ul :lgitatas inanis dialectirre cavilla路 juxta novissimam mnimeque aeeuraLam editio- tiones pene expedieril, subdolasqlle in disput:lJldo nem, nempe Ant,'el'piensem anni ii57, quam ela- :notes minuerit, quibus hucllsque circunlslrepeb~nt boravit clarissiznlls Joannes Alcaumc, Pllrisiensis seholastil'a theologorum comcnticlIla. Hine poste:l Theologire professor, qui snmlllo stndio pr:cstitit, sub insil(oibus dueis eundi ae per vel'ba Mogislri III non liber modo, sed elialll capita cujusque aujurandi consuetudo aplld omncs innIuit. Quiclam ctoris a l\lagislro citati ad oculos proponerentur: lamen defeclus in hoc opere oeeurrunl : celebris qua in re qnantum apu" theoIogire studiosos me- nempe theologus, omissis aliquando magni moruerit vir .. oplimus, judicabit quisquis ineredibilem menti qu:cstionibus, plurimas sua quidem :eta te etconfragosalll loeorum asperitatem attenderit, gl'aves, nostra vero s~pius inuti:es evoh';!., ae, qure omnia senticosa negIectaquc in prrecedentibus dum sensus figuralos argumentandoprosequiLur, editionibus oSlendebat. Nobis insnper adjumento firmis ralionum momentis dogma assertum stabinon mediocri fuit anlitlna quretlam necnon emen- lire negligit. Ha'c vero vitia facile Petro condouatlatissima edilio gollzicis, ul vocant, eharacteribns buntllr, si ad lempus quo ,'ixil respiciatnr, eL atexpressa Parisiis anno i538. - Omncs Petri tendatur eum, si unum forsan et alter~m excipias. Lombardi senlentias florunt, in quibus auctor ille C totam theologiam in unum quasi corpus primutn universre tbeologire summam exsaeris Litteris ct eontraxisse. Ipsi insupcr nonnulJ:c exprobrantnT orlhodoxorum Palrum locis ae decrelis mirabili opinionl$ qure ab omnfblls eommnlliter non tencncompendio artcquc eomplexus est, l'L apparentes in tor; et hre quidem a nobis ad caJcem operis infra iis diserepanLias clara meLhodo ae singuIari sermo- subjicientur. nis lucidi late eonciliavit. lllud autcmlanto sue-


ti19

PETRI LOMBARDI

520

vel forsitan, dimissllm ~ carc~re ~n quo ante. de- A raliter omnibus scilicet prrelatis et subditis optato tentus fuerat. Cum quo SI celcnus, Id est celerlter, Salutare enim est salutem optare. Salutallt 1108 venerit, videvo vOS. In hoc redtlit attentos et man- omnes (ratres de I/alia. Per hoc nota eum a Roma suetiores. Salutate omnes pi'repositos t'e31f'OS et om- scripsisse. Gra/ia , itl est purgatio peeealorum, et nes subjcctos sanetos, id est sahctificatos in ba- alia Dei munera sint CUlli omnibus t路ovis. Amen. ptismo. Sicut gencraliter omnibus scribit, ita gene-

Fin;, Collee/alleorum Petri LOllgobardi, Pal'isiensis episcopi, et Senlentiarum Jllagislri, ;n amnea D. Pal;路:; Apostoli EpislollU. Sub p"elll AscensiulIo, MDXXXV. Mense Oclovri. . l '

'.

===========================================-

PETRI LOMBARDI NOV ARIENSIS

COG-NOMl'NE MAGISTRI SENTENTIARUl\f, I~PISCOPI

PARISIENSIS,

SENTENTIARUM LIBRI QUA TUOR, Per loanneIn ALEAmlE, Parisiensis theologim profess霉rem, prislino rcstituti.

SIlO

nitol'i l'ere

MONITUM. Senlenliarullt Iibl'os q\latuol' Lypis mandamlls n cessu peregil, ul :lgitatas inanis dialectirre cavilla路 juxta novissimam mnimeque aeeuraLam editio- tiones pene expedieril, subdolasqlle in disput:lJldo nem, nempe Ant,'el'piensem anni ii57, quam ela- :notes minuerit, quibus hucllsque circunlslrepeb~nt boravit clarissiznlls Joannes Alcaumc, Pllrisiensis seholastil'a theologorum comcnticlIla. Hine poste:l Theologire professor, qui snmlllo stndio pr:cstitit, sub insil(oibus dueis eundi ae per vel'ba Mogislri III non liber modo, sed elialll capita cujusque aujurandi consuetudo aplld omncs innIuit. Quiclam ctoris a l\lagislro citati ad oculos proponerentur: lamen defeclus in hoc opere oeeurrunl : celebris qua in re qnantum apu" theoIogire studiosos me- nempe theologus, omissis aliquando magni moruerit vir .. oplimus, judicabit quisquis ineredibilem menti qu:cstionibus, plurimas sua quidem :eta te etconfragosalll loeorum asperitatem attenderit, gl'aves, nostra vero s~pius inuti:es evoh';!., ae, qure omnia senticosa negIectaquc in prrecedentibus dum sensus figuralos argumentandoprosequiLur, editionibus oSlendebat. Nobis insnper adjumento firmis ralionum momentis dogma assertum stabinon mediocri fuit anlitlna quretlam necnon emen- lire negligit. Ha'c vero vitia facile Petro condouatlatissima edilio gollzicis, ul vocant, eharacteribns buntllr, si ad lempus quo ,'ixil respiciatnr, eL atexpressa Parisiis anno i538. - Omncs Petri tendatur eum, si unum forsan et alter~m excipias. Lombardi senlentias florunt, in quibus auctor ille C totam theologiam in unum quasi corpus primutn universre tbeologire summam exsaeris Litteris ct eontraxisse. Ipsi insupcr nonnulJ:c exprobrantnT orlhodoxorum Palrum locis ae decrelis mirabili opinionl$ qure ab omnfblls eommnlliter non tencncompendio artcquc eomplexus est, l'L apparentes in tor; et hre quidem a nobis ad caJcem operis infra iis diserepanLias clara meLhodo ae singuIari sermo- subjicientur. nis lucidi late eonciliavit. lllud autcmlanto sue-


SE:"iTE~TIARUM

LIBRI QUATUOR. -LID. I, D1&T. I.

PETRI LOMBARDI IN LIBROS SENTENTIARUllI PROLOGUS. Cupientes allquid de penllrià ac tenuitate nostrà ctam pauperculà in gazn(lhyl~cillm Domini mittere. ardua scandere, opus ultra "Ires lIostr3s ab,ere prmsumpsimus; consummalionis fiduciam, · labIJri~qlie mercedem in Slimaritano Sl,:i.luentes, qui, pl'olal,is in curationem semh'ivi dllobus denariis, supereroganti ('uncl,a reddere profcssus est. Delectat nos ,'eritas poiIicenlis; sed I,erret immensitas laboris. Desiderium horlatur proliciendi, sed lIehortatur infirmitas delicieuùi (ex Allg" 5 libro dc Tl'ill., in proremio), qllam vincit zelus dorm'ls Dei. Quo illardescenles, !idem noHrarn :u!versùs errores (~arllali\lm alque animalium hIJminllm, Davidic.-c tllrris clypeis munire, \'el potiùs munilalll ostendere, ac theologicarulll inquisitionum abdila apel'Ìl'e, necnon l't Sacramenlorum ccclesiaslicorum pro modulo ililelligenli:ll 1I0slr:e nolitiam tradere studnimus (ex.eodem Aug. loco citalo; ex IIilario, iII principio, iO de Trin.). Non valelltes studiosorum fralrum volis jure resiSlere, eorllm in ellristo laudat-ilibllS sl.udiis, Iing\l~ ac stylo nos sCf\'ire OagiI:llìlinm : qU:ls bigas in lIobis agitai Christi cbarita!!. Qllamvis non ambigamlls omlll'm humani eloquii serlIIonem cai'lllnnial at'lue conll'adicliolli a:rnulorum semper fuisse (Ibnoxium; quia disscillientibus ,'olulItallllll molibus, dilscllliens qunque sit :lIIimorum sensus : ul cùm onme dicLUm ,'eri ralione pcrfeclum sir, tamell dilln aliud aliis aut videlul', aul compiacei, verit~ti ,'el nOli illlcllect:e, ,'cl offendenti, et impielatis error ohnil:::ur, ac volunlatis invidia rl'sultel; ql1alll Deus seculi hujus operatur in iIIis diffidentire Hlii" , qui non raliolli voluntalem subjiciunt, nec doctrinal Illudium impelldullt, sed bis qUal somlliflrunl s.'lpiential ,'crba coapt:lre nitunlur, non veri, sed pladti rationl'm scctantes , quos iniqua voluntas non ad intl'lligentiam' ,'el·jlatis, sell ad defcnsionem placentium incil:ll; nOli desiderantes doeeri vcritatem, sed ab e:\ ad fabula8 convcrlelltes :luditum. Quorllm prol'essio est magis plaeita qllàm docenda eouquirere; ncc do-

cenda desiderare, sed desideratis doctrinam coap!are; bahent ralionem sapienti:ll in superficie. Quia !idei defectiollem se'luilur hypocrisis rnelldax, III siI in verbis pielas, quam ami seri t conscienlia, ipsam(Jllc simu}alani piel:llcm, omni vcrborum rnelld~cio impiaJ: . rcddunl; fal5m doctrin:ll inslitulis fidei I\al1CI ilaten. corrumper'c molientes, auriumque prnriginem, !m'l no,'cllo sui desiderii dogmale aliis ingerenles,qui : ('lìtenlioni studellles, contra \'eritatem sine freder!: IwJlallt. IlIte\' veri namque assel'lionem et piaci li dcfensionem prrlill:Jx pugna est, dìtm se el "erilas len c t~ el se vo!unlas erroris tuctur. Horum igitnr cl [)',~o odibilem ecclesiam l'vertere, atque OI'a opilare (n e vil'u, nequili:r. in alios effunderc queanl), et Ii:C,'rn::1lI veritalis in c:mdelahro ela!lare volelllcs, in laboru mullo ac sudore, boc volumen, Deo pr:estantc, 1'0111pcgimlls, ex teitimoni.is veritalis in :elcrnllm rundatis, in qll31uor Iibris dislinClrlm. In quo majorlllll cXI'mpla doclrinamque reperies; in quo, per dominic:r. fÌllpi sincel':llll professionem , "ipere~e doctrinm fraudulcr:liam prodidimus, adilum delllonstr:Jnda~ \'erilaLis COIllpie xi , nec periculo illlpi~e professionis inrcl'ti. lemperato inter utrumque moderamine nlenles (ex Au gust., in prorem., 5 de Trin.). SicuLi verò l'alrum vox lIostra insonuit, non il paternis discessillirnitibllS, NOli igitnr dcbet bic labor cuj(IUam pigro lei multùllI dOClfl videri slIpel'fluus, cùm Illultis illlpigris mlllLisq\lc illdoctis, in/er quos etiam et mihi, sii lIecessarills ; 1m",; volumine COli plicans Patrllm senlenlias, appositi!; eorum teslimoniis , ut non ~il necesse qtla:renli librorum numerosÌla/em e,'ohel'e, cui brevitas quoti ql1~­ rilur ofrerl sine Iabore ( ex eodem loco supra cilalo ). In hoc alltem Iraclatu, nOli solùm piurn lee/orcm, seti eLiam liherurn eorrectorcrn dèsidero, rnaxilllè ubi profunda versatur \'eritatis qu:eslio, qu:e ulillarn IlIl habereL invenlores quot habet contradiclores! Ut :IUtcm quod qu:r.ritur raciliùs occurrat. lilulos Ql1i1ms s:oS'uiorulli librorum capitula distinguuntur pl'allllisilllUS.

LIBER PRIMUS. DE l\lYSTERIO TRINITATIS.

DlSTINcno

t> 1\1 MA.

t. Veteris ae \lOVa! legis eontinentiam, diligenti indaItme, etimo atque ctiam considerantibus nobi~, pr:llvià Oei grati!!, innoluit sacra! pagin:e traclaLu circa res, "el siglla pr:llcipnè versari; ut enim egregius doctor Allg. ait in libro de Doct. chri~t., omnis dortrina vel rerum est vel sigAorum; sed res etiarn per signa distun/ur. Propriè autem hle re. appellalltur, q'IOO 1I0n ad signilieandum aliquid adhibcntur j ,igna verò, quorum usns est in significa lido. Eorum alltem ali'lna ,unt, quorum omnis usus ('~t in significando, non in jUltilicando; lJuibus nOli ulimllr nisi aliquid sil!lliUt'ulioL. CX CII.

ca~digr':!tit." ~tali(iUa sacramenta legalia. Alia qiJ:e non

&~Ium 8tglllb~ant, sed conferullt quod intùs adjm'cI,

SICUt eva~gchca sacrame~ta. Ex flUO apcrlè intelligit~r qUa! hrc ap~lIe!ltur signa, res 11I:1~ videlicet qu:l' ad sl~llIfieand\ll,n ahquld adhibenl!lr. Omne igÌ!ur signlltn etram res ahqua esI. Quod clllm nulla res est IIt in eodem Aug. ai~ (Iib. e1loc. citatis), omninò niilil eSI. No~ alltem è cJ'V~r:so oinnis ~cs ~ign~nl eu, quia nOli aclh.'betur ad slgnrrlcandum. ahqllld. Cùmque his inlend~~lt theogo~orum speeulatlo studiosa atquc mOtlcsla, divina m Scrtpturam, forlllam pr:r.scriplam in dOelrillà tenere advertet. De his ergo nobis aditI/m ad res divinas aliquatcJlùs intellilclIl1as, Deo duce, aperire l'O-

17


PETnI LOMIt\R1H 523 lenllbus disserendllm est: el primùm dc rebils, poslca Crui, cmn tldectatione liti. Cùin cllim adesI quod diligitur, eliam deleclationcm secum geril: ~i lamen per dc sigllis disseremus. ealll Il'allsiel'is, el ad i1lud uui pcrmanendllm e~l eam De rebus communilel' agito 2. Id ergo in rebus considerandum est, ut in eodem reluleris, uleris ea; et abushè, non propriè, diceris Aug. nil (lib. l, c. 5), quòd l'es alire suni quibns frui. Si vcrò inh:cseris alque pcrmallilerlS. finem ili fruelldum est, alia' quibus utendum est, ali:c qu:e ca ponens l:clitire ture, lunc \"erè et propriè frui difrullntu!' et utuutUI'. Illre quilJlls fruendurn est, 1105 cendus es; quod 1I0n est facielldum nisi iII iIIà Triniheatos faciunt. ISlis quibus utendum est, lendenles ad tale, id est, summo et incommulabili bono. Ull'ÌlIlI/lQ/lIillibus siI u/endl/llI, vel (TI/endum. hC31itudinem adjuvamur, et quasi adminiculamur, ut 6. Cùm :lutem homines qui frllunlur et utuntnr :>.d illas l'es, qu:e nos beatos faciunt, pervenÌl'e, eisqne inll:crcrc possimus. Res vcrò qure fl'Uuntur el aliis rebus, l'es alilJu3! sinl, qll:erilur utrùm se frui ulUillur IlOS surnus; quasi inler IItrasque constiLUti el debeant, 311 uli, :m utrumque? Ad quod sic respolldel :mgcli, et sallcli. F"ui antem est amore alicui rei ill- AIIg. in lib. de Docl. cllrist., c. 22: Si propter se homo diligendus est, frllimur eo; si pl'opler aliud, ulih;\~l'ore proptcr seipsam. Uri "erò, id quort in uSllln H'nerit referre ad o\Jtinendum ilIud quo fruendum mur eo (Hier. t7). Videlur aulcm mihl propler aliud esI; aliàs ahuli est, non uti : nam usus illicitus, abusus diligelllius. Quod enim propLer se diligendum est, in eo cOllslituitur beata vita, cnjus etiam spes hoc temvel abusi o 1I0mimiri debet. Res igitur quiLus Cruendum e~I, sunt Paler et Fi- pore IIOS consolalur. In homille autem spes poll61lda lius, el SpiriLus sanctus. Eadem tamen Trinilas qure- non est, quia malediclus est qui hoc facit (cap. unico). dam summa res est, eornmollisque omnibus fruenti- Ergo si liquidè adverlas, nec seipso qllisqllarn h'ui debus, ea si tamen res dici debet, el non rerum omnillm bel, quia dlligere se propler se non debet, sed procausa; si lamcn ct causa. Non enim facilè potesi in- pIer illnd quo fruelldum eSI. Huic autem eOlllrarium . veniri nomen quod tanlre excellenlire comeniat, niii videri nOli debel quod Aposl. ad Philemonem loqueni quod meliùs dieitllr Trinitas h:ec unns Deus. Res au- ait : Ila, (rateI', ego le (Tuar in Domino. Quort ila delem quibus utendum eSl, nlUndus est, et in eo creat:!. lerminat Aug. in lib. :I de Docl. chrisl., c. 53 : Si diUllde Aug. in eodern, lib. i, C. 1): Utcndum est boc xisset tantllm le (TUlIr, et non 3ddidissel iII Domino mundo, nOli fl'uendum, ul illVi$ibilia Dei per ea qua; videretur linem dilectioniS:lC spem constituissein eo ~ facta sunt intellecta cOlIspiciantuT (Rom. 2, 22), id eSI scd quia iIIud addidit in Domillo se finelll poslIisse, IIt de lemporalibus :elerna rapianlur. Hem in eodem, eodemque frui significaviL. Cùm l'nim (tit idem AuC. 4 : In omnibns rebus ill:e lantùm sunt qui bus gusto ail ibidem) bomille in Deo fruer:s, Ileo potil!s fruendum est, qure reternre et ineommulabilcs sunt ; qllàm bomine frueris. H're qureri/ur an Deu& (nsat"r, an lIlalllT nobis. c:l!leris :llllem lltendum eSI, ut ad illarum perfruilio. nem penenialur. Idem Ang. in Iib. iOdeTrill.,c.10: 7. Sed cùm Deus diligat nos, ut freqùellter ScriFruimur cogllitis in quibns ipsis propter se voluntas ptura didl, qure ejus dilectjonem erga lIDS multùm dcleclata conqniescit ; ulimur verò cis qure ad aliud commendat, qureril Aug. ibid., c. 58, quomodò dili~at : an ut ulens, an ut fruens; el procedil ita : Si fruitur, referimus, qno fl'Uendum est. J {em q!litl intersit inter (rul et uli alfCer quàm sUllrà. egeI bono nostro, quod nelllo sanuS dixerit. Ait enim S. Nolandum \"eI'Ò quòd hlem Aug. in libro :IO, Propheta : Bonorum llIeorllm 11011 eges. Onme enim de Trin. c. 11, aliter qnàm supra accipiens IIli et bODum nostrum vel ipse est, l'el ab ipso est; non erg9 l'rlli, sic dici t : Uli esi aSsumere aliquid in facultalcm Cruitur nobis. sed ulitur. Si ellim nec fruitur, nec uli\'O)untnlis. Frtti aulem est, uti cum gaudio, non ad- lur, non invenio quomodò diligal nos. Neque lamen hue spei, sed jain l'ci; ideoqne onmis qui fl'uitur, uli- sic utilur nobis, ul nos aliis rebus. Nos enim l'es quiWl'; assumit cnim :Iliquid iII facnllatem volunlalis cum bus uLimur 3d id rererimus ul Dei bonitate perfruafine dclcclalionis. Nlln autem omnis qui ulilur, et mur : Deus verò ad suam bonitaLem u.llm nostrul1l l'ruiwr, si id <[uod in facultatem voluntalis assumil, referl. ilIe enim miserelur nostri proptel' stlnm boninOli proptel' ipsu:1l sed' propter aliud appetiI. Et at- tatem ; nos aulem nobis ill"icem proplcr iIlius bonitendil quia videtur Aug. dicere iIIos frui l:lntìllu 'lui latem. lIIe nostri miseretur, 111 se perfruamllr; nos in re \laudent, non jam in spe : el ila In Mc \it:i 1I0n vero invicem nosll'i miseremur, ul ilio fruanlllr. Cùm videmnr frui, sed lalltùm \lll, ubi galldemus iII spe; enim nos alicujus miseremur, e& alieui cOlIsulimus eùm supra diclum sit, frui esse amore inh:crerc ali- ad ejns quidem larimns uLililatem,eamque illtuemu; cui rei propler se : qualilcr etiam hìc multi adhal- (Aug. lib. t de Docl. christ., cap. 30). Sed nostra fit consefJuens. cùm miserieordiam qll:tm aliis illlpelldirenlDeo. Determina/io eorum qllre videntur contraria. 1II11S 111111 relinquiL Deus sine mercede. Ha:c autelll mer4. ltcc ergo qu:e sibi conlradicerc videntur, sic de- ces summa est, III ipso fruamllr. Itelll quia bOllllS est sumus; el in quanlulIl SUlllUS, bOlli sumus (ex eoden: tcnninamu~, .licenles, nos et hie, et in futuro frui; sed.ibi propl'iè, el pel'feclè, el plenè, ubi pcr speciem Itb. C. 52). POl'rò eliam quia juslus est, nOli illlpunè videlJimus 'luO fruemur; hìc autem, dùm in spe am- mali SUIIlUS; el iII quanlulII lIlali SUIllUS, iII lanlum bulamus. fruimnr quidem, sed noo adeò pIene, linde etiam minùs sumus. Il .e ergo IISUS, quo nobis utilur in libro tÒ de Trin., CllP. iO : Frllimur cognilis in Dens, non ad ejus, sed ad noslram ulililalem referlur' quihllS yolunt3s est. Idem in Iib,lle Poeto christ. ait, ad ejus verò lantummodò bOllitatcm (ex eodcm lib: lib. 1, cap. 50 : Angeli ilIo fruelltei jam beati sun~, c.52). qllo el. nos frui dcsideramus; et qllantùm in hflc vilà Utrùm 1I1endum, an (ruendunI.it t1rtulibus. jam frllimur, vd per speeulum, vel in :enigma te, lantò 8. me considel'andum esI utrilm virlulibus siI utendum, ali fruendum. Quibusdam videlnr quòd eis Ito~tl'am percgrinaliollcm, el lolcrabiliùs sll~lillemus, Cl ardclIliùs lillire cupimus. . sit ulendum, et non fruendum : et hoc cOlllirmant auclorilale Aug. qui, ut pra'laxalum esI (innnm. 5 hn~ Alia determillatio. 5. Pote,t eliam dici quòd qui l'ruitur eli3m in Mc jus primre disl. Id habelur Iib. t de Ooet. Chl·ist., ("o "ila, 110n lanlùru babet gaudium spei, sed etiam rei, 55), dicil non esse fruendum nisi Trinilate, id e,l. qui" jalll deleclalur in co quod dili"il, eL ita jam rem summo et incommutahili bono. Item dieunL ideò 1I0n llliqualellus lellet. Constat igitur quòd debemus Deo esse fruendum eis, quia propter se amandill noo sunI frui eL non IIli. 1II0 enim, ut ait Aug., lib. t Ile DoCI. sed propter relernam beaLitudillem. llIud auLem christ., frlieris, quo efliceris bcalus, et in quo spem fruendum est, propler se amandum esI. Sed quòd ponis, ttt ad id perveuias. De boc idemail in Iii!. i de virl~LeS .propler se amandre non si~t, imò pro pIer Doct. cbri51., cap. 51 : Dicimus nos ea re frui quam beatlludmem solam, probanL auctorltate Au~. qui, ùiligilllus prùpler se, el ea re fruendum nobis esse in Iib. i5 de Trin., eonlra quosdamail: Forte virtuICS quas propler solam bealiludinem amamllS, sit 110la Il liJ Iai qll~ cflicimur heati; cxteris \"erò ULendum i Atte. lib. r.OtlCIII. c. 35 l. Frequenter lamclI diciLur bis pcr$uadere audcnl. Ul iV5:lID beatiludinem non

q.oo


SENTE~TfARUM

LIBRI QUATUOn. - LIn. T, DlST. H.

8memus; quod si (aciunl, eliam ipsas ulique amare desislimus, quando iIIam propler qllam solam istas amavimus, non 3mamus. Ecce his verbis videtur Aug. cap. 8, ostendere quòd virtutes non propler se, seLl "ropter solam bealiludinem amandre sint. Quod si ila es l, ergo cis frucudum non eSI. Aliis verò contra vidClllr, scilicet quòLl fruendum eis Sii, quia propter se Jicl\'llIlre Cl llIn:lIIL1re suni. El hoc conlirmanl auclori· lale Amb. , qui ait super iIIum locum Epistola- ad Gal. : FnlclU3 au/eHl Spirittù est chantas, gaudium, l/UX, palienlia, elc.; aL hìc non nominat opera, sed l'ruclus, quia propler se petenda suni: si veri) propler sc peLeuda !lunl, ergo et propter se amanda (c. 5). Nos autem harum qme videtur aucLoril:ltllm l'CPU' gnantiam de medio eximere cupienles, dicimus qllòd virtules propL!!r se peleudre CI amand:e sunI, cl lahlen propter solalll beaLiLudinem : propler sc fJuidclll amand:e sunt, quia deleelalll sui posscssores sincl'rà clsallctfl delectalione, et in eis pariunl,gaudiiml ~pil i!uale. Vcrumlamcn 1I0n est llÌc consis!endulll, sed ulIra gradiendum, non /Ile ha-real dilectionis gl'e,sus, neque hlc sit dilecLionis terminns; sed referalllJ' hoc ad iIIud summum bonllm, cui soli omilinò illh;crclIdum est, quia illud proptcl' se lanlùm amandllm cst, ct ultra iUutl nihil qll::crenduJII est; iIlud e"t enim SIIpremus finis. Ideò Aug. dicil (in num. 5, ct lib. dc Uoct. christ., C. 55) quòd eas diligimus propter~olallt bealiludinem; non Iluin eas proptcr se diligalllus, seti quia id ipsllm quod eas diligimus, l'eferimus ad illud lIumIDum bonum, cui soli inh::crendum est et in eo permanendum, finisfJlle lrelili::c pOllendns: quare virlulibus non est l'ruelldum. Sed, diceL aliquis : Frui est amore inh::crere alicui rei propter se ipsalll, ut )Ir:ediclum est. Si ergo virlutes propter se amand:e sunI, et eis fruendum est. Ad Quod dicimus, in iIIà descriplione, uui dicitur propler $eipsam, illlelligelidum est tanLummodò, ut scilicet ameLur propter seips3111 lanLùm, ut non rel'eralur ad iIlud, sed ibi ponatur filIis, ul supra ostendit Aug., cap. t, dicens: Si inh::c· ~~ris alq'ue permansel'is linem ponells l::ctiti::c, tunc "eré et propriè frui diceodus es; quod non est la ciclldUIII, lIisi in iIlà Trinitale, iii est summo eL ineommuLahili bono. IJtendnm est ergo virtutibus, ct per eas fruendnm summo bOllo: il:' ct de volunlale uOllà dicimus, umle Aug. iII lib. IO de Trin. ait : Volunlas esI l'c;' qU:1/1I l'ruimnr; ila el per "iI'luLes fl'uimur, 1I0n l'is, ni,i l'ol'lè aliqua virlus sit Dells, ut cbarit:ls; dc qna pOSllractabitur, disto 71, liu. t. Epiloglls. 9. Olllniuni igitur qu;c dieta sunt, cx quo de rebus speci:llitcl' ll'aclal'imus, h;cc suuuna est: Qllòd ali;c SIIIII Qllibus fl'llendum est, alire qui bus utcndnm ('st , ali:e qua: l'ruulllllr et ntuutur, et inler eas quibUS utendum est, eliam qU:l'dalll sunt per q\las fl'uill,ur, IIt vil'tllles ct pOlelilire allimi, qll::C suul natllralia uona. Dc Quibus olllllibus antequàlll de signis Il'acte IIIUS, agelldum esI : ac primùm de rebus Quibus fruendulO est, scilicet de sallclà alque individuà Triuitate.

DISTINCTIO Il. ilE 1I'iSTERIO TI\1NITATIS ET UNITATIS.

t. Hoc quoq~e ,'erà :lC pià fitle tenendum.est, q\l~d Trillitas unus Sit et solus "erus Deus, ul alt Aug. 11\ lib. t de Trin. ,c. 2\ sciliceL Palcr, el Filius, el Spiritus sancluS; et hrec trinitas unius ejusdemque substantire vel essentire dicitur, cl'edilOr et intelligitur ; qure est summllln bonulll , quod purgatissimis mentibus cernitur. Mentis enim humanre acies invalida, in tam e.cellenti luce nOli ligitur, nisi per justitiam fidei cmundetur. llem in lib. t Retract. C. lO: Non approbo quod in oratione dixi : Deus qui non nisi mUIIdos verllm scire voluisti; responderi enim polest multos eti3m non mundos multa scire vera. De hàc re ergo summà el excellcnlissimà, cum mooeslià .!~ timore agen.dum est, e~ allen~issimis. auriuu.s .atq~e de"otis 3udlt'udum, ubl Qurentur UDltas Tnllltatls, PalrlG scilicel, et Filii, et .SpirilQs saucti ; quia ncc

pel'icnlosills alicnbi erI".t!Ul·, n~, c, 1:loorlosiùs :l!t(luill Qu:eritur, nec fructuosiùs :lliquid invenitur. Proinde mnnis Qlli audil et legit l'a qua) d,~ inclfahili et in:lccessibili luce Divinitatis dicllnLur, sllUle:lt imilari alque servare quod venerabilis docto!" Augll>!. in 2 Iih. de Trin. de seipso ail : Non pigebil me, inquit, sicllbi h:csilo qurerere; nec pudcbit, sicllbi cno, (liscere. Quisquis ergo audil hoc vcl legil, ubi pariter Cerln! est, pergal moculII : ubi pal'ilel' h:l~silat, qua:ral mccum ; ubi errorem SlIIlm cognoscit, l'edeat ad mc; ubi meuIII, revocet me. Ita ingrediamur simili charitatis vi:lIn, lendentes ad enm de qllo diclum esI psal. tO: QUalrile (aciem ejus semper. QUal (uerit intelltio seriben/ium de Trinitate. 2, Omnes autcm catholici tJ'aclatores, ul iII eodero primo lib. de Trin., C. 4, Aug. ail, lini de Trinilale, qure Deus esi, scripserunt, hoc iulenderunt, seClIIldI'1m ScriplllfaS doccre qllòd Paler, et Filius , et SpiriLus sanclus, unius sint sllhsLantire ct inseparahili :cqllalitate IInus silt! Dells: IIt sit IInilas in esselllià, et pluralilas in personis. ideMJ11e non SUIIL tl'es dii, se(1 UIIUS ()eus, licèt Paler Filillm genllcrit, ct ideò l'ilius IIOU sit qui Paler est; Filiusque à l'all'e sit gCIIÌlIIS, et ideò Pater 1I0n sit qui Filins est; ct Sl'il'itus sallCIIIS nec Pater sit nec Filius, sed tantùltl Pall'Ìs et Filii Spiritl1s. uLriqup. co:equalis, et ad Triltitalis perlilIeliS ullitalem. Telleamus ergo Palrelll, et Filium, CI SpirÌlllm sanClllm 11111101 esse naluraliler Deum, utait August. in lib. de Fidead PetruRl, nequc tamen ipsum PaLrem esse, qui Filius est; ncc Filium ipsum esse, qui Paler est; uec Sl'iritum sanelum ipsum esse, qui Paler est aut Filills. Una est enim Patris el Filii et Spirilùs sancIi essentia, qllam Gr:.eci òp..u~i,,-. "ocant; id quà nOli cst aliud l'atei', aliud Filius, aliud Spiritus sanctns : (Iuamvis sit personaliter alius Palcr, alius Filius, alius Spirilus sallttus. Qui, ol'do sit ,ervcmdlls CÙIII de Trinitate agitur. 5. Crelerllm, ul in primo libro dc Trin. Aug. docet, primò secllndùlll aUClorilales sanctarulll Scripturaru III, IItrùm fides ita se ha beaI delllonslrandlJlll est. Deinde adversùs garrllios ratiocinatorcs , elatiores magis quàm capaicores, ratiouiblls catholicis et si mililudinihus congruis ad derensiollelll ct asserlionem fidei utcudulII est; ut corum infJuisilioniblls satisfa· cielltes, mansuelos pleniùs instrllamlls, et ili i si nequiverintinvcllire lJuod q1Ia ~ runl, de suis menlibu8 potiùs quàm de ipsà "eritate, l'el de nostrà asserLione couqllerantur. Testimonia salle/m'um de Trini/ate. 4. Propon:lIuus ergo ID medium veleris ac non Testameuti allcloritales, I}lIibllS divin:c lIuilatis alque TriniLalis verilas delllonslretllr, ac primìllll ip~a legis exordia occurrant, uhi Mo,cs ail, DeuLer. 6 : Audi, laruel : Domilw$LJeu. IUus Deus UIIIlS est. Item Exod. cap. 20 : Ego SUni DOlllillus Dells lIIUs qui eduxi te de terrà A!:gypti; flon erullt tibi alii dii prreta mc. Ecce bìc sigllilicavil unitatem divina: natur;e. ))eus cnim, ut ait Amb. in primo lib. de Trill. (de Fide, Iib. t). Ilomen est naturre. Dominus verò nomen est pOleslalis. ltelU alibi llells loquens ad l'ttoysen ai!.. Exod. 5 ; ";go SUIII 'lUi ~UI1l, et si qUlIJsiCl-inl nomell meUlII, vacle el llic eia: Qui est, misit me ad vos. Dicens enim : Ego SU/II, nOli, No~ SUIIIUS; et qui est, noo qlli Sl/mus, apertissimè declaravll unum solum Delllu essc. In cantico eliam Exodi, legitur, C. 15 : J)oHliIlUS ol1lnipotens tlOmen ejus; nOli ail LJOlllilli : unilalem volens significare. Persona. rum quoque pluralitaLCIII et natura! unilatem simul oSlendit Domillus in Gen., c. i, dicells : Faciamus homillem ad imaginelll et ,illlilitudillem noslram. Dicena ellim, {aciamu8, eL nO,$t~am, .pluralita~em personal'ulll ()slc,nht : dlcells vero lIIu:gmem, umlatem essellti:e. Ul enim dicil Aug. in lib. de Fide ad Petrum si iII il/il natura Patris, el Filii, et S~irilùs sancli 111\; esset tantùlII persolla, non dieeretul': Faeiamus Izominelll ad imagillem ct simi/itlldinClllllodralll. Cilln enilll dil:il ~d i,,~agillem, os~ndil u~am na.'urarn esse, ad cuju. IInaglllelll homo lieret; cum \'ero dicil nOi/l'alli, OlitCIl-


PETRI Lm1BARDl ditellmdcm Deum non unam, scd p!ul'es esse persollas. Aper'è o.,endil quòd nee .olitudo. nee divcrsi/a•• nec .ingularitall ibi eat, Iled simi/iludo. 5. Hilarills quoqlle, in lib. 5 de Trin •• dicit bis verbis significari quòd in TI'initate nec diversitas eSI. uee aingularilas vel SOIiLudo; scd similitudo, CI pluralitas sive distillclio; aiL eilim sic : Qui dixit : Faciamm homineìn ad imagillem el simi/iludinem no.tram, invicein esse sui similes, in eo quòd dicit imaginem et similitudinem nostram. oSlendil. Imago enim sola non est, CI similitndo sibi non eSI; neque diversitatem duobus adJllisceri ad allel'Ìus alterumsimililudo permillit. h"m idt'JI\ in lib. ". circa finem : Abso!utlùs voluil inldligi signifìc:ltionem h:lIlc non ad se esse referendam tanlùlll, dicendo: Facimnul hominelll ad il/cag;ncm et silllili/lldi/lem nos/ram; professio enim consortjj slIslulit intclligenliam singlliaritatis, quia consortium aliqlllld IICC poles1 esse sibi ipsi solitario (circa mediurn) , neque rllrsum soliludo solilarii recipi\ {fII:ia1/IU8; ncque quisquam alienI! à se loquiLur nOi/ram; IIlerlJuc ergo senno scilicct (aciamu. et noa/ram. UI solital'iulll eumdeOlque 1I0n palilur, ila neque diversum à se, alicllumque significa t ; solit:lrio convenit {aciam el meam; non solitario verò conveniI dicere (acia7llus el lIoslram; ulerque sermo ul 1'011 solitarium lanlùOl, ita neque diffel'CIl1elll esse, "cl dil'ersllm es~e signifi· cal. Nobis quolJue nec solilarius nec divcrslls est conlilcndus; ila ergo Deus ad comlllunem sibi CUOI Deo imaginem, camdemqlle simililudinem rcperilur opel'ari, ul ncc significalio eflicienlis admittat inlelligenti:lI11 soliludinis. nec operatio consLiluta ad eamdem imagillem vel simililudillem patialur dÌ\'ersilatem di,'inilatis. In his verbis mlar. pluralilatcm personarulll "oluit illlelligi nomine cons(rrLii. alque significavit nomine consorti i vel plnralitalis non poni aliquid, scd l'eIDl>\'cri. Pluralilas enim vel consorlium personarnm tùm dicitur, solitudo vel singulari,," negatur; cùm dicimus plures esse per.ollas. significamus quòd 1'011 est lilla sola. Ideò Hilarius volens isla subtililel' el sallè intelligi, ail : Prolessio consorti i SI/Slllli1 in1elligenliam 8inglllal'Ìlalis; non dicil : Posuit aliquid, ha eLiam cùm llkill:l\s lres pcrsonas. singularitatcm et soliludinem tollimus; et quòll Pater non est solus, nec Filius est 50lus, IlCC Spirilus s:mctns est sl'IIlS, significamus; el quòd ncc P;,lcr talltùm eS1 et Filius, nec Pater L'lnlì/lll et Spiri tu; sancllls .. nec Filius t:llllùm el Spirillls sanclus. De hoc aulem in sequenti pleniùs agetllr (distinCI. i9). ubi eliam secundùlll quid similes dicantnr tres pcrson:c. el utTÙm aliquo modo siI ibi diversilas vel diffcrentia ostendeLnr. Ad idem quod creperaI redil. vt alia. allctorltate. s!lpponal. lì. Nllne \'el'ò ad propositlllll redeamlls; et ad osteot1clldulII persOlla/'U1TI pluralitalem alque essential divill:I! IInitalem, alias sanclorum aurtoritalcs inducamuso lIIoyses dicil : In principio crcaril Dms calillm el /erram (Gen. i) ; per DeUlo sigllificans Palrem; per pl'illcipinm. Filium. Et pro eu quod apud nos Dea. dicilllr. Hcbraic.'l veritas babet Heloym, quod est plul':Ilc blljlls singularis, quod est hel. \!uod ergo nOn est dictulll hel. quod est \)eus; sell heloym , quod interpretari pOlcsl dii sive jlldices. ad pluralitatem personarlllll J'efel'tur. Ad quam etiam i11l1d auillere videlur, quod diabolus per serpelltem dixit : Eriti, aiCIII dii. Pro quo in HelJraico habelur lcelOfJm; ae si diceret : Eritis ,ieul dil'Ìllre per.ollre. lIIe el1am maximus propbet:lrulII eL regum David, qui suaDl c:I!leris pralfcrt illlelligenliam dicens 11S;\1. 67 : Sttper senll inlellexi. unilatem divillal natural ostendens aiL psal. 80 : 00minu' nomen c.t illi; non dicit Domilli. Alibi cliam ~jusdcm unitatem et rele!nitatem simul oslendens ait el. person. Dei ' l arael ••i me avdieri., non erit i1/ /e Dms recen •• neque adorabi. DeliRI alienvm. Aliud ho1"11111, ul dicit Ambros., in lib. t de Trin. (de F·...le. I. i, c. 5), signilicat altemilatcm; aliud Unilalem suh&talllire indifferelllis, ut ncque postcriorcm Palre, nequc altcrius diviuilaLis t'ilium, vel Spiritum sall('tum

esse credamus; nam si PaLre postcrior est Filius, .el Spiritus saneLus. recens esi; el si unius non esi divi.. nilatis. alienus est: sed nee pllSterior est. Quia recens lIon eSI; Dec alienus. quia el: Patre nalus esi Filills, ex Patre procedit SpiriLus sanelus. Alibi quoque distinctionem personarum insinuansa;t (psal. 66) : Yerl10 Domilli Cll!li firmali ..nl. el Spirilu orl. eju. '/lini. mr1/11 eorum. Alibi etiamail: Benedical no. Dev., DI!II' nosler, benedical nOI Deu., ti me/llanl olllne. !'lIea lerrll!. Trilla enim eonfessio Dei Irinilatem exprimil pl'rSOD3Tum : unilatem yen'l esscntial aperil, cùm singulariler snbjnngit eum. lsaias quoque diciL c. 6 se aullisse Ser:lphilll clamanlia: SanCIti'. saliclul. santlW, Domina. Dm•. Pcr hoe quod dici! tcr .anclu., Trinitatem iiigllifìl'3t; per boc quod subdit DOII/ilil/' Dell., unitalcm essenti;c. Da"id quoque :I!ternam Filii gcneratiunem apertè insinuai ex pel'Sonà Filii dicens (psal. 2) : DomillUl dixil ari me : Filiu. meli' es-IU; EliO hodiè genui/e. De hàc gClleralione inelfabiii Isaia,; ail, cap. 53 : Genera/ionem cjuI qui. enarrab ;t? In lib. qlloque Sap. relernitas Filii CUOI Palre mOllstratur, ubi Sapienlia ila 101luilnr . Dominu. po,acdil me l,h illitio viaru/II suarum; alllequàm qvidquClIlI {lIceret à principio, ab re/erno ordillala .um; tllllequàm len'a fiereI, /lecdÌl/li eralll ubyssi, el ego jatl! COIlCtl,la eram: lIecdùrn {OllleS, necdùm monle3 aut collel, el ego paTlul'iehar; ad/mc lerrllm 1I0n (eceral. et cardine. orbis terrl/', quando prreparabal cre/os, tlderam; quando appende baI (undamellta terrre, cllm eo eram cUllç/a componella, el delec/abar per 8ingllioa dies ludens coram eo. Ecce ;lpInm de ~terllà geniturà lesLimollium; quo ipsa Sapientia perhibcl se :mte mundum cOllceptam esse et parluriri, iII eSI, gcnil3m, el apud P.dlr~m reternaliter existere. Ipsa eliam alibi ail (Ecci. 24) : Ego ex ore Altis3Ìmi prodii. primogenila allle onmenl crea/vram. Micheas quoque prophet.'l :cternam Verbi genel"Jtionem, el teOlpor:llem ex Marià, simul insinuavil dicens. c. 5 : Et lu Bet!tleem Ephrala, pal'vulu. e. iII lIIil1ibUl JlUla : ex te egredietur qui siI dominator iII l srael; et egreasul ejm ab inilio à diebu8 reternilati,. Specialia te"imollia de Spiri/u ,ullclo. 7. De Spirilu aanclo eLialll exprcssa ducumenla in l'eteri TestamenLo f1abelllus. In Gen. enim I~gil\lr (c. i) : Spiri/u. Domill; (erehatllr 'I/per aq!las Et \)a"iJ dicit psal. 158 : QIIO ibo à S,/iri/u IliO? In lib. Sall. dicilllr, cap. t : S piritlls .anclII, diltip/inre effugiel lic/vm; benignvs esI el/im Spirilu, auph'1llire. Isaia:> qUI'" qlle ai' cap. 61 : Spiri/1I11 Domini sI/per IIIC. he 'eatimonii. novi TeJlalllenli. 8. Nune ,'ero pOSI testimonia veleris Testamenli , de fide sanctal Trillilalis et unilalis, ad 1I0,'i 1'estamenti auctoril:ltes accedamus;' uL in medio duorum animalium. id est, leslameUlorum, cognoscalur veritas : el forcipe de altari suma1urcalculus quo tangantur ora lidelium. Dominus itaque Christus unitatem divinre essenlial ac personanlln trinilatem aperlè insinuat. dicens aposlolis : Ile. bapli.:ale on,nu gente. iII nonei"e Patri•• ti Filii, ti Spiri Id. aancli. III non.ine Iltique ait. ut Ambros~ ait in lib. t de Trin. (de Fide, I. i, c. i, !!), non in nominibus, ul ulli1as essenli:e ostendalur. Per nomilla Iria qUal supp05ui1. tres esse pCI'sonas declaravit. Ipse cliamaiL: Ego el Paler lillum ,umll.; ullum dixil. UI ail AmbI'. in eodem, Ile 1ì:!1 discrelio pOlcstatis nalur:ll ; et addidil, sumul, 111 Patrem Filiumque cognoseas; scilicet 111 pel'feclUs Pater Filillm perCeeLum genuisse credalllr ; el qllòd l'atcr ct Filius ullum sini, nOli confllsiullc perSOlla: , sell unilale naturre. Joanncs Iluoqlle in EI'is10là t canonici ait: Tre. slInt qui .estimonium pel'hibcnl iII cre/o, Paler. Verbum el Spiri/IU $(IIIClua; ti !ti Irea unuIII 111n/. Ipsc eliam in initio Evangelii sui ait : In pril/cipio erat Verbllm. et Verbu/ll erat apud Dellm, el Dèu. eral Verhm; \lbi aperlè ostendiL Filium semper et :elernaliter luisse IIpud Patrem ; ut alilllll apud alitllil. Apostolus qUOQlle aperlè Trinitalem distinguil dicCll3. Gal. 4,: Jli,i/ DCIII S,li"i/une Filii 8ui in corda /los/ra • et alibi, nUlli. 8 : Si. Spiri/lls ejna qui SI/scitavil Jewl1l

eli",

_. , _._---~-~----------"


n~9

SENTENTIARUl\l LIBRI QUATUOR. -

ha"ital in nobis, etc. Item alibi Tranitalem alque uni. btem evidenlissimA commendat dicens, Rom. S: Quoniam ex iplO, et per ipaum, et in ipso sunI omnia, ipsi gloria. Ex iplO ail. ut Aug. in lib. t de Trio .• c. 6, ait, propler Patrem ; per Ipsum dicit, propler Filiu,"; in iPIO, propler Spiritum·sanctum. Per boc verò quòd noo ait e1 ipsis, per ipsos, el in ipsis, nec ait ipsis gloria, sed ip.i, insinuavit hane Trillitatem IJnum Deum esse. Sed quia singulre penè syllab:c nm'i 'fest:lmenti hane ineaabilis t1nitatis atque Trinilalis veritalem collcordilerinsinuant, illductioni testimoniorum sllller h:\e re supersedeamlls, et ralionibus congruis!jlle similitudillibus ita esse, proli t infirmÌlas :lostra valet, oslendamus. DlSTINCTIO III. INCIP1T OSTBNDEIlZ

(lUOIIODO

PER CREATURA. COGNOSCI CREA. TOR.

POTIJERIT

-I. ApQSIOIlls n:lmque ait, Rom. l, quiJd invisibili/J Dei à creatur4 mundi, per ea qUIB (acla SUIII in/eltecta conspicuun/ur ; ,elllpiterna quoq/le virlus cjus et dilJilIitlU. Per ereaturam mundi intelligitur homo, propter ùxcellenliam quA elcellit inter alias crealUras; \'cl propter convenientiam qllalll habet cum omni cl'eaturà. Homo ergo invisibilia Dei illtellectu ml'utis conspicere potuit, vel etiam conspexit, per ea fllI:e f.'\Cla sunt, id est, per creaturas visibiles vel invisibiles. A duobus enim juvabatur: seilicet à lIaIUl·à, <i":\! rationalis erat; et ab opl'ribus à Oeo laclis, ul mallifcslarelUr !lomini veritas. Itlr'òljue A(lostolus dixil : Quia Deus revelavit ilIis, scilicet, dùm fecit opera, in (Inibus artilicis aliqnatcnùs relucet illdicium. Prima ra/io vel modu, quomodo pOluil cognosci Deu,. 2. Nam sicllt ait Ambro~ . , IIt Oens qni lIatura illvisibilis est, eLiam à visibilibns posset seiri, 0lluS f~cit qnod opilieem \'isibilitatl! slIi mallife~lavit; uL per cerlum, illcerlum ptlSSCI sciri, el ilie Dells ollllliulil esse credcretur, (lui hoc feci I quod ah homine imiIOSsi bile est fieri. Pntuerllnt ergo coglloscere, sive co!(1I0VUUIII, nltra 011 III C m crcatllr'\1II esse iIIum qui ea l'ccit. (Iure Ilnlla cr~aLllrarnlll faet'f(! vd dl'struere valel. Accedal !(n~t'culllque "is cn':ttUl':J, et f:1ci:lt lale crelllm cl terra lo : et dieam '1n ia llcus c.sl.. Scd quia lIulia creatura talia f:tcere \'ald, constat s:lper ollloem creaturam esse illllll1 qui ca l'c,:it, ac per boc iIlulII esse Deuill hlllllalla 1I1l'IIS coglloscere pOluit. Secunda. ralio quà potuit cogllosci, vd modus qllo novel"1l1lt. 3. Alio etiam mndo Bei vcritatem duelli ralionis roglloscere polllcl"Il!Il, '·d etiam cogllo\'CrUnL : uL Cllilll Aug. ait in lih. de Civ. Dei, videm ;; l SUlluni 'philosophi nllllllm corplls esse Deum. et ideò cnocLa corpora tranSCCllr!eI'tlnl qll:crcnles Denm; viderunt ctialll quitiquid IllUlabile eot, nOli esse SllllIllIum Dcum , ulIlltiulllqlle I,rincipiulll : l'L ideò omllem animalll IIIUtabllesqlle spìritlls transeenderunt. l>einde viderllllt omne quod IIIlItahilc CSL nuo pusse esse! !lisi ab ilio qui incommulabililer et simpliciter est. Illlellexel"Ullt ergo cum l'l olllnia isla fecisse, el à lIullo fieri pOluisse. 7'et/ia ra/io vtl modus. 4. Consideraverlllll etiam quidljuid est in subslantiis, vel corpus esse, vel spiritum: meliùsque aliquid spiritum esse qu:un corpus, sed longè /Il,)liorelll qui spirilllm lecil et corpus. QIJflr11UJ modll3 vell"O/io. 5. lutellexerll!lt etiam corporis speciem esse sellsibilem, et spirilùs speciem illtelligibilelll j et inlelligibilem sp~cicm sensibili pr~Plulerunl. Sensibilia dicimns qu..e visu tacluque corporis sentiri queunt; intelligibili:!, qUal conspecllI mClllis possunt illtelligi. Cùm ergo in eOl'um conspl'ctu el corpus el allimllS magis minl\sque specios,,\ esse nt ; si antem omni specie Clrere possent, omllinò nlllla essenI; viderullt esse aliquid quo illa speciosa fact:l SUllt, ubi est prima et incommulabilis species, ideòqlle illcomparahilis; el ilIud esse rerum Iwincipium IecLissimè credidt~rullt , QUoti Cact 11m 1I0n esset, et ex quo cuncta faCla !!~selil.

LIB. I, DIST. III.

530

Ecee I,ot modis rotllit cognosci verit,lsllei. Cilm ergo Deus 1111:1 ~il et simpll!x esse/Ili:t, qUJ~ ex UlIllà divci', sitate partiulll ve! ~ceidt!lltillll1 cunsislil" pluralikr t:lmcn tlicit Ap"stulus. invisibili a Dei, qllia plllralibus motlis coglloscitnr veritas Bei per ea qll;{~ racta sunI. Ex p?rpelll:tate namlflle ereaturarum intp.lligitur COl;ditor ~I!ternu~ ; ex m:tgnitudille creaturarUlII, omllipotells; ex ordLte et disposilillnc. sapiells; ex gubcrnatiool', honus. lIa~c autem omnia ad unitatcmdeitatis pertill~lit llIonsl.randam. Quomodò in creatltris apparet vesti!Jilllll l'Tiuitatis. 6, Nune reslat oSlenderc 1I11'ùm per ea IIU:ll facla sunt aliquod Trinitatis illdicium vcl exiglll\lll haberi pOlueril. De hoc Aug. in lib. 6. cap, ù, tic Trin., ait: Oporlct ul Crealorem per ea ql/:'e facla SI/III, inlelleclII conspicienles, TriniLatem inLclligallllls. Hlljus ('uim Trinilatis vestigium in cl'ealuris apparcI. Il:cc enilll qu:.e arie divina facta sunt. et unitatclII qllamdam in se ostenllunl, elspecicm el urdillcm, N:ull IIlIolllfue Ir~ rum CrealOl'lIm, Cl unllm alilfllid est, sieu\. sunL natura! corporllm et ingellia 3nimarum; cL :tliquà spl!l"Ìe formatur, sicut sunt ligur:c vel qualila'es corporUlI1 , ae dOClrina! vel artes animarum; et ordillem alifluelll pelrl aut LeneL, sicut SUIIL pondera vel clllloc:tliullt:s corpo rum , el amores vel delcctaliones anim:lrulII • et ita in cl·eaturis pr:clllcet vesligium Trillitatis. In iIlà enim Trinitate summa origo eSL omllillru rerum, et perrectissima pulchrillldo, et be:lLissima t'electalill. SlImrna autem origo, ul Aug, ostendil inlib. tic vera lleligio!\e. illielligilur Deus l'ater, à qno SlIlIt omnia; à quo Filins et Spil'ilus sanctus; perfectissima pnlchritudo intelligÌlur Filius, scilicel vcritas Pall·is , nullA ex parte ei dissimilis j qucm cum ipso, ct in ipso Pa"·e veneramur; qn;e Jorllla esi ollluiuIII 'IU;C ab initio I~~ta sunt , et ad unllm rl'ferlllltur, qua! lalIIen omoia nec tierent à Patr!J per FiliulII, nCII"c suis linibus salva p.s>tent, nisi Dèns SllIIlIllè bOllus e,,Sd; 'lui et. nulli nalllr:c Il"'C :Ib ilio bOlla esseI, ill\'idii; et III in bOllO ipso lIIanerel, alia (1IIanll'nll vellct, alia quanlùm pusset rlp.llil, f/tI:r. bOllil:IS illlelligilui' Spiritus sanetus, qui èst donulII l'atris cl Fil.i; «lIarc ip._ufll dUllulTI Dei cum l'atre et Filio :l~ 'Itiè incolllmntabile, colere et tenere nos cOIHenit. Per cOll5irlerationem itaque ereaturarun) unius substallliJ~, Trillitalem illtelligimus, sciliceL unnm Deulll l'all'CIII, il quo sumus; et FiliulII, per quem sumus; ct Spiritllm sallClum , in quo MlIllUS, scilicet prillcipiulIl al lIuod rccurrimus, el formam qU:1I1l serjllilllllr, Cl gl'a tiam I]lIà recollc.Jialllllr : un!JlII scili\:eL 'I"lI alldur. conditi sumus; et similitudincm ejus, p,'r /in,lIlI :Il~ u"italclI1 reCOl"lllalllUI', Cl pacem. qllà IIl1itati adh;\!· n'lIlus : scilicCI Dellm qui dix il , Gelles. t : Pia/Il/x, ct Verb,ull, per quud f;lctum est Ollllle qllod substanlialilel· eL natul'3liler est, et dorlUlII benignitatis cjus: quA placnil quod ab eo per VcrlJIIIl1 factulI! est, et l'ecollciliatulll est llUctori IIt nOn illlcriret. Ecce ostellslIlIl est qualiter iII crealllris ali'Iualcnus imago Trillitalis indic:ltur; non enim per lTeaturanllll COIIlelllp~aliulleIII suf/iciens notitia TI'illil:llis potesL Il:1beri vcl potnit, sille tloctrÌlia! vel illtpl·illl'is insl'i l'atiultis reVelalitlllù. Ulltle illi 31ltiqlli "hilosophi quasi per lIlIIbl·aUl et de lunginquo viderunt \Cl'ilall'1II , delicienles in conlllitu Trinitatis, ul magi Phar::onis in tertio signo, EXCld. 8. Adjuvamur lamen in fide invisibilium, pcr ca qu:c facta sunt. Quol/lodò in an;llIà ~it imago Tr;nitalis. 7. Nune verò ad eam jalll pervcniamus disputalio nem, ubi in mente humanà qua~ lIovit Dcnm , vcl polest /lOsse, TrinitaLis imaginerr. repcriallllls. UL enilll ait AlIg. in. lib. 14 de Trillil:He, cal" 8, licèt 1111mana fileJlS non siI ejus natlIl':.e, eujlls Dells eSL, imago tamen ilIius, lIuO lIibil IIIdius est, ibi qUa!renda et iJlvenienda est, quo natUl'a uosll'a nil ha bel melius, id est, in mente. In ipsà eliam mentc antL"quàm siI pl'Ìnceps Dei, ejlls imago rcpel'itUl'; t'bi enilll amissà Ilei participatiolttl deformis siI, illl:lgU Dei tamen permanet. Eo Cllilll ipso imago l>ei cst


\.

53!

PETRI LOlIBARDI

meDI, quo capall ejus CS\, ejusque pnrtlceps esse potest. Jam ergo iII d Trinilalem , qllal Dens l'si. in~ qlliramus. Ecce enim meus meminil slli • inlelligit sé, diligit se; hoc si cemimus . .:emimus Trillilalem, nondùm quidem Deum, sed imaginem DeL IIìc rnim quredam apparel trinilaS memoria:, intelligentia: et amoris. Ihc ergo Iria pOlissimùm tractemus, memoriam, inlelligellli:un. volulltalem. Ha:c ergo lria, tlt AIl~. ail in hb. tO de Trin., c. 21, non sunL lres vitre, scd una vila ; nec Ires mentes, sed una mens, una essenlia. Memoria vcrò dicitur ad aliqllid, et inlelligclILia et "ollinias sive dilectio similiter ad aliquid dicitur : vila verò dicitur ad scipsam et mens el essentia. Il:cc ergo lrin eo IInllm sunt, quo IIna viI.' , IIna mens, una esselltia. et 41uidquid aliud ad seipsa singllla dicuntllr eLiam simlll, non pluraliter, sed singularitcr dicunlur. Et) verò tria sunt, quo ad se ill"icelll rcreruntur. QlIomodò tequnlia sillt • qllia capiuntur à .il/gufi. omnia ellola. (Ex August., lib. 10 de Trin., cap. H.) 8. .t:qualia ctialll slllli non solìlIn singula singulis, sed eliar:l singula omnilms; alioquin non ~e invicem capcrent; se autem ill\'icem. capiunt. Capiunlur enim et à sillgulis singllla, Cl à sillgulis olTlnia. Memini enim me habere mel\loriam, et intelligentiam, et voluntatem; el inldligo me intelligere , et veli e , atque meminisse; cl volo me velle, et meminisse, et intclligerc.

Quon/odò lota illa (ria mcmolia capiat. 9. Tut.lIIulue meam memoria m , el inlelligenliam , et volulltatcm simul memini. Quod enim memoria: me:e non memini , iUud non est in memorià meil. : nihi! :lIItelll t3m in memorià est, quàm ipsa memoria; totam ergo ",cOlini. lu:m qllicquid intelligo, intelligere me scio; el scio mc velle qllicquid volo, quicquid 3ulem scio memini. Totam ergo intelligenlillm totamqne voluntalem meam memilli. Quolllodò illa (ria lola ca pia t illtelligelllia. (August. loc. cit.) iO. Simililer còm h:ec tria intelligo, tota simul intelligo, neque enim quicquam intelligibilillm esi qllod lIon illlel!igam, IIlsi quod ignoro. Quod autem ignoro. nec Illcmini, ncc volo. Qllicquid ergo intelIi~ibilium flon ÌI)It'lIigo , cons~q"enter eli:lm nce memini, lIec vola, Qulc41uid ergo illh:lligilJilium memini l'I \"010, cOllscqllcllter inLelligo.

QUIIlIlodò iIIa ta/a capial voltmlas. t \. Voln'òlas eli"m mea totam inlelligentialll totam.· fllle JIIeam memoriam C:lpit, {hìm utor toto co (IUod inteliigo l'l mcmiuI; cìlm itaqlle i!lvic('m à siugulis et oUlllia et IOla capianlllr, ::eqllalia SUI:t tO':l sillgula totis sillglllis, et t"ta singllia simul omnibus tolis : et h,,'c (ria Il Il Il m , UI:a vita, una fiens, Illla e~selltia. Ecce iliius SUUIIII:C IInil:llis :llque Tl'illilatis ubi ulla esI es:;elllia et lrcs l'Cl'SOIl:e, imago esl hUlllana mcns, Iicèt iUlpar. Mens aulcm h\c pro animo ipso accipitllr, ubi est ilIa imago 'frinitatis. l'ropriè verò mells dicilur, III ait 1\U;(IISI., Iil>. 15 de Trill. , c , 7. non ipsa anima, sell quod -i" eà est excelledius, qtoaliler s:cpè acciJlil.ur. lIIud etiam sciendum est, quòd memoria 1I0n solùm eSL ahsenLilllll el pl':NeriIOl'lllll, sed cLiam pr:cseuliulII, IIt ait Allg. ili lib. 14 dc Triu., cap. U, alioquin nOli se e:lperet.

Ex qua aellsu il/II tria dicantllr cale unum el una eSl,en/ia qureritur.

t2. mc 31lendendurn eSI diligenter ex qllo sensu accipielldulIl sii quod supra dixit, ilIa tria, scilicct memoriam, in:elligeuliam, volunLalem esse Ullllm, un3m menlelll, Ullalfl essenliam, quod utiquc non videlur esse lerUIll jUltla proprielatem sermonis. Mens enim, id eSI, spirilllS rationalis, essenlia est spiritualis eL incorporea. lIIa \'erò lria, naturales proprietates seu vires sunt ipsills menlis, Cl à se invicem u. ff,!runt ; quia memoria nOli est illLt'lligentia vel \'olunlas, ncc intelligentia volUlllas sive amor.

Qllòd e/imI! ad se im:icem dicul/tur rela/ivè. :15. Et Itale tria eliam ad seipsa re/'erunlllr, u! aiL

532

Aug. in lib. 9 dc Trin., c. 3. Mena emm amare sripsam vel meminisse non potest, nisi etiam DoveriL se. Nana qllomoùò am:" \'el meminiL quod neseit 7Miro ilaque modo tria iSla inseparabilia sunL à selpsis, et lamen eorum singulum, et simul omoia una esscnLia esL. cùm et relativè dicanLur ad invicem.

mc aperitur quod '''Fa

qumrebalrir, lcilic!!t quonwdò /uec lria dicant., unum. U. Sed jam videodum est quomodò. h::ec tria di-

Clnturuna substantia. Ideò quia scilicet in.ipsà animA l'el mente substaoLialiter eustllnt, non sicul acciden'ia in subjcetis, qu:e possunt adesse vel abesse ; uude Aug. in lib. 9 de Trin., c. 5, ail: Admonemur, si ut. cllm'tue l'id ere possumus, b::ec in animo elisteresllb· slalltmliLer, nOIl. lanquàm in suhjec&o. uL colur in cor pure; quia etsi relaiivè dicuntur ad illvicem, sillgula lamen substantialiter SUDL in SllbslanLiA sllà. Ecce es quo sensu iIla tria dicantur esse unum vel uDa slIbSlanLia. Qu:e tria, uL Aug. ait io lib. 15 de Trin., c . .i. in mente naturaliter divinitùs inSliLUla quisquis vivaciter perspicit, e' quàm ma~uum 61 in el, unde potest eliam sempitema immutabllisque natura reeoli, con· spici, concupisci. reminiscitur enim per memorialll, illtuelur per intdligenliam. ampleclitur per dilccli,,'nem, profectò reperil illius slImm:e Trinilalis imat:inem. Quòd in ilid rimilittulin~ ut diuimilitlCdo. (Ex Ang. , Iil>. 15 de Trin., c. 20. ) 15. Verumlamcn Clveai ne banc imaginem ab cAtlem Triuitale rac(am iLa ei comparet, 111 omninò exisLimet similem. sed poliùs in qualicumque ist1 similit"dine llIagnam qlloque dissimilitudinem cernat. Prima dil$illlilitudo. (Ex eodem Iib., c. 22.) t 6. Quod breviler ostendi potesL. Homo unus per iSla tria meminit, intelligit, diligit; qui nec memoria eSL, uec inlelligcotia, nec dileclio , sed h:cc habet. l 'nus ergo bomo eSI, qui babet b:ec tria, non ipse est h:ec tria; in illius vcrò summa: simplicilaLe natura:. qua: Deus est, quamvis unus sit Deus, lamen Ires perSOIl:C sUIIL, Pater el Filius et Spiritus sanctus; et ha: tres person:t' sunt unus Deus. Aliud est itaque TrinilaS res ipsa, aliud imago Trinitalis io re alià ; propIer quam imaginem etiam ilIud in quo sunt ha!e lria, imago dicitllr, seilicet bomo. Sicut imago dicitllr eL labula el pictllra qua: est in eà; srd labula nomine imaginis aprellatur propter piCluram qua: est ili eà. AlltTa diUÙllilir"do. (El Aug., lib. t5 de Trin., C. 7,) 17. R"rsùs ista imago qua: est homo babf'lIs illa lria, una persona est, illa verò TI'initas non un:t pcrs()n~ est. sed tres persona:, Patcr Filii, ~t l<'ilius Patl'is, 111 Sl'iriLIIS Patl'Ìs el Filii. haqlle in istà imagine Trini(atis ,non h:ec tria unus homo, sed unius homini~ slInt. lo ilIà verò summà Trinitate, cujus h:cc imago l~SL, non unius Dei sunt illa Iria, sed unus Deus; u tres sunt ilhe personal, 1I0n una persona. liIa ellilll tria non homo sunt, sed hominis sunto "el in homine sunto Sed num1luid possmnus dicere Trinilalem sic esse in Doo, ut aliquid Dei Sii, nec ipsa siI Deu;; ? Absil ut boc credamus! Dicamlls ergo in menle nostrl imaginrm Trin'latis. sed exiguam, et quaiemculllque esse; qllòP. summre Trillitatis ila gerit silltililudinem • UI es maximà parte sit dissimilis. Sciendum verò e,L quòd h:cc trinilas menlis, ut ait Augustin ., in lib. H de Trin. , cap. 12, non pl'optrrea talltùm imago Dei est, quia sui meminiL mens, eL illielligil , ae diligil se; sed quia pOlest etiam meminissc, el iOlelligcre, cl amare iIIum à quo facta est;

Alia a,signa/io trillitali, in anima, .ci/icet men., nOlilia, amor. 48. Polesl etiam alio modo aliisque nominibus di!'ttinglli trinitas iII animA, qU:ll est imago illills su III mal et ineiTabilis Trinitalis; ut enim ail Aug. in lib. ii, dc Trin., c.'1p. " , meus. et notilia ejus, et amor. lria qu:cdam sunto Men, ellim novit se. cL amaL se ; -nec :1In:lre se polest, nisi etiam noverit se. Duo qll:cdam SUIlI mens et nolitia ejns, ut habctur Iib. t5 de Trin., c . 7. Itcm duo (1":edalllliun~ m('ns Cl amor ejus. Cùm


533

SENTENTIARUM LIBRI QUATUOR. - LlB. I, DIST. IV.

534

f'rgo se DOvit mcns et :II03t se, manet trinitas, sci- genuiL Denm. Si enim Deus genuit Deum, vìdetur (111M I~t IDens, amor, et nOlilia. Mens autem bic accipilllr allt se Deum, aut alium deum gcnuerit. Si verò. alium Don Ilro animA, &ed pro eo quod in animà excellentius deum genuit, non est tanlùm unus Deus. Si autcm seipsulll Oeus gelluit, aliqua res se ipsam genllit. Ati est. llree autem tria cùm sinI dislillcta à se invicem, quod Cl respolldcntes, dicimus sanè et catholicè condicunLur lamen esse ullum , quia iII animà subslall- cedi quòò unus ll11U01 genuit, quòd Deus Dellm gcnuit; quia Deus Pater Dellm Filiumgellllil. In symtialiwr existunt. Ql.Ila mCIII vice Potl'iI, notitia. Filii, amor, Spiri/Ils bolo quoque scriptulll est : Lumen de tu mine , lJeum ,anctioccipitur. (Ex Aug., lib. 9 de Trin ., c. t'l .) vel'um de Deo vero. Quod verò addilur: Ergo genuit 19. Et est ipsa mens quasi parens, et nntitia ejlls se Deum vel alium deulll ; neulrum concedelldulll esse quasi proles ejus. Mens enim cùm se cngnoscil , nOli- dicimus. Quòd alium dellm non gcnllit, manifcstum tìam sui gignit, et est sola parells SUal nOliti:.e. Ter- eSI, quia unus lantùm I)ens est. Quòd autcm seipsum lill8 est amor, qui de ipsil mente et nOliliil procedit, uon gelluit, ostendit Aug. in Iib. tde Trill., c. t lIidùm mens cogooscit se et diligil se ; nOli enim pos,ct cens ; Quia putanl ejus pote/ltial esse Deum, ul SCiPS1111l sè diligere, nisi cognosceret se. Amat etiam plaeitam . ipse gelluerit, eò plus errant, quòd non solùm Oells prolem , id est, notiliam suam : et ila alOor quidam ita non est, sed nec spiritualis, neque corporalis creatura. Nulla enim l'es est qll:C sdpsàm gigllat IIt sit : I!omplexus esI parelltis et prolis. et id~ò non est credendum vel dicendulll quòd Deus Quèd 1I0n est minor m~llte nOlilio, nec amor utroque. genlJltse. (Ex eodelll. AlIg. Iib.) Alia qures/io de eodem. 20. Nec est minor proles parente, dùm tantam se 2. Sed adhuc componunt garruli ratiocioatores dinovit meos, quanta est; lIec minor est amor parenl.e et prole, id est, mente et notitià, dùm tmllùm ~e di- centes : Si Deus Paler genuit Deum, anI genllit Deum qui eSI Pater, aut Deum Ilui non est Deus Paler. Si Iigit mens, Iluantùm se novit et quanta est. Quòd hrec trio in .eip,is Bunt. (Exeodem lib., cap. 5.) genuit Dell1n qui nOIl est Palcr, ergo Deus est qui nO;1 'li. SlIlIt eli311l halc singula in seipsis, quia et mcus esI Dl'us Pater. Non ergo UllUS lanlùm Dell, est. Si amans in amore est, et amor in amantis notitià, et \'c~ò genuit Deum qui est Deus Pater, ergo gcnuit nOlitia in menle noscente est. Ecce in bis tribus qua- selpsulII. Ad quod resjlondemus determinautes istalll prO)lOSiliollem, qllam sic proponunt ; Si Deus Palcr lecumlllle vestigillln Trinilatis appare!. Quo/lllldò lIIens. per iSla proficil ad inlelligendum Deum. gelluiL Deull1, aul Deum qui est Deus Paler, aut Delllll 22. Mens itaqne ralioualis considerans h:cc tria, et qui 11011 est Oeus Pater. Hoc enilll sanè et pravè il1tel. iIIam uuam essenliam in qua ista sunt, exlelldit se ad ligi pOlest ; et ideò respondendum e,t ita : Deus Paler conlemplalionem Crealoris; et videt unitatem in Tri- genuit Oellm qui est ipse Pater. Hoc dicillllls esse nitale, el Trinilatem in Imilale. Intelligit enilll unII ili Jalsum, eL concedimns alleram, scilicet genuit lleum Deum esse, unalll ess, ~llli~1II , unum princij.lium. In- qui 11011 esI l'~le l' ; nec lamen genuit alterulII Deum, telligit enilll qui3 si duo essclIl, "!ll uter'lue insufli- IIec ille qui gellitus esI, est alius Deus qllàm Pater, seti cicns esset, vel :llter sllperllllel'et; quia si aliquid unus Deus cum Patrc. Si verò additur : Gennit Ueu!ll IlCl'ssCI ulii qllorl hahcl'cl altcl', non esset ibi Sllmm:l qui Ilon est /)ells Palel'; hìe disliuguil1l\1s, Iluia ùupcrfcetio. Si verò nihil lini decssel Illlod h:lherct. :llter pliciler potest rntelligi. Gelluit Deum qui nOli est Hcus cìulI iII lino essenI olllllia, alleI' slllWrflucrel,llIlellex il Paler, scilicct Deum Fililllll, qui Filius nOli est Pater, ergo IInum esse Delllo olllniulil a II('[ore III , ct vidit Iluia qui Deus est; hic sensus verus est. Si vcrò intcllioaabsque sapicntià non sit, quasi rcs fatua; et ideò in- tUI' sic : GenllÌl Deum qui nOli est Deus Pater, id ~S, lellexit eum habere sapiClluam, Il":C alJ ipso genila qui nOli est Oells qui Pater est, bic sensus lillsus est. est: et quia sapiellliam 811:1111 t1il;git, intcllexit etiam Unusellim el idem Deus est Pater, et Filius, CI Spiritus salJClus j Cl, è diverso, l'ater, ct Filiu", cl Spil'itus ihi esse amor'em. sallctus unus est Veus. Hìe de 8ummà Trillilaris lmitatc. 23. Quapropler juxla islalll cunsideralionem, ut ait Upinio quorumdom dicentillnl lres persollos esse UIIU'" Dellln, UI!CIIII subslulllium; sed 11011 è converso sci/icet Aug. in lib. 9 de Trin., cap. t, eredalllllsPatrem,et Fi· UIlUIII peul1I t'rI U/!alll s~bSI.alltiom esse t,rcs p~I'SO·'IOS. lium et Spiritlllll sanctulll ullum esse Deum, ullivers~1! 3. QUldam tamen ,'CI'ILalls adversaril, cOllcedullt creatural comlilorcm el l'eelOrCHI; nec Palrem csse Filium , IIce Spiritllm S:1nelUIll wl Patrem esse, vel Pau'em et FllilllU et Sl'irilUm sanctum, sive tres perso.'i1inrn; scd Trinit:ltcm rclal:1nllll ad invicelll perso· nas, esse 1lllUm Deum, \lnam suhslanliamj seù lamcn ilO IIarUIll. Ut enim ait ip,e iII libro dc Fide, ad Pdrum, IUllt cO'lcedere unum DeulIl sive ullam substallt;am c,;s.c una eSI natura sive esselllia Patl'iS, el Filii, et Spiriliìs Ires perwnas; dicentes divinalO substanliul1l pr;cdicari sanCIi, non una per'lma . Si eli iIII sic esseI un:l per- de tribus personis, 1I0n tres personas de 5ubl!tl\lIlià sona, sicut esI una subslalltia' t'atris, el Filii, et Spi- divillà . Fides autem catholica tellet ae pl·a:dicat . ct ritlls sancti, veracitcr Trinitas lIon dicerelur. Rursùs tl'es persollas esse unum Deulll, et uuam suhstamiam quidclIl Trinitas esset vera, sed unlls Deus Trinitas si ve essellliam si ve IIaturam divillalll; et 1I11UIll l.)cUIll, illsa non essct, si quemadmodùm Pater, et Filius , et sive essenliam divillam. esse tre,; pel'sl)!,as. Ulldc Spiritlls sanctus, personal'lIm sunI ab imicem proprie- Aug., in lib. 1 de Tl'Ìn., c. 6, ila ail: Rectè ipsc llel1s Tl'inilas illtelligitur, be3tus et slilus polens. Ecce t~lIe distincti . sic fuissel,l quoque nalurarUlll diversitale discreti. Fides aulem patriarcbarum, propheta- quàm expressè c.Iixit ip'se DeU8 Trilliw3, ul oSlendcrct, rum a I!)ue aposlolorum unII m I)cum pr:cdieat Trini· et ipsolll I)ellrn esse' frinitalem, et Trinitalem ipsulll tMcm esse. In il là ergo &anclà Trinitate unus est Deus Dcum. hem in eodem : In verlJis, inquit, illis Apostoli PatrI' , qui solus cssentialiter de seipso Filium Ullllm (Juibus de advcntu Christi agens dicit : Quelli oslendit genuil; l'l unus Filills est, qui de uno Patre solus cs- /Jealus et solu,~ Ilorells; rex rfgum et DOlllilius dominansentialitcr natus ; et unus Spirillls sancllls, qui solus tium; qui solus habet immortalilolem, ctc .• ncc P; ~tcr essenLialiter à Patre Filioque procedit. Hoc aulem to- tll'opl'iè n0l11in3tus est. ncc Filius, ncc Spiritus sanetum nOli potestuna persona, id est gignere se, et nasci 1.115; sed hcatlls et solus potens, id est UlllIS ct sollls Dcus ,'crus, qui est ipsa Trinita,. Eece CL hìc lIpe!'l" tle se, et procedere de Se; ut ellim ail Allg. in lib.l, tic Trin., c. l, nulla res est qu:e seipsam gignat III sito dicit IInllm solum verulll De 11m , esse ipsalll 'l'l'bila' tem; el si unll5 .Deus Trinitas esI, ergo unus OeU80"t DlSTINCTIO IV. tres person;c. Ilem in lib. 5 de Trin., C. 8: Non trc; Ric QU..ERlTtiR UTIIUM ' CONCEDENDUtI SIT QUÒD DEUS SE dcos, sed unUIIl Deum dieimus esse ipsam pra!stantòENUERIT. tissimam Trinitatem. Item in libro quidicitur Ellchit "ic est qUalslio salis necess~ria. Conslal rnim, et ridion, ad L3urelllium, cap. 9 : Satis est chrisliallo, irrefra~abiliter "erum est, quòd Ocus Patcr genllit Fi· rcrum creatal'lun causam visibilium sive invisibiliulll lium. Ideò quorrilurulrùm conec\lendum sit qllòd Deua JJOll nisi bOllilatcm credere Grealoris, qui est Deus


PETRI LOMBARDI

~3:i

"erus ellluu:;; 1I1111:lInlJlle csse llalllram qll:C non aut lpse si t, aul ab i pso; cllmqllc esse Trinilalem, Patre~n scilicet el Filillm et Spirilllm sancllllll. lLelll AlIg. III ;;erlllone de Fide, cap. 7 : Credimus IInllrn ))curn ullarn t$se dil'Ìni nomillis Trirrilatcrn. Idem in lib. 6 dc ,'rin. : Dieimus Dellm soillm csse i[lsam Trinil:tlcm_ Ecce et his el aliis plllribus auctoritatilms c~' irlenl e r ostCllditllr dicellduOl essI! el cl'edendllrn qllod IIIIUS Dellset Trillilas, esI unasubslalltia tres persorr:.e; situI è converso Trillitas dicilur esse unus Dells, et tres person:p. dicllntur esse una substanth. , .lledit ad pT~mjssalll qurestior.em, scilicet ari DClIs Pater se Deum, ali alium deum gelluerit. 4. Nunc ad pr;cmissam qu:estiunem revertalllur; \lbi qll;r.rebatur an ))eus Palcr genllerit se Deurn , an a!ium dCllrn. Ad qllod dlcimus, lleulruOl fore conec,.Jendurn. Dicit lamen À.ug. in ellistolà 66 ad Maxi1II11111 nll'dicllm , 11nò(! Deus Paler se alterllm gClluil, llis verbis : P~l e r IIt haberel Filillrn de ipso, lIon mi\luit seipsrrm, sed ita genuil de se alternrn se, III 10luS m:lneret in se, et rs,cl in Filio talllus, qllanLns el solus. Quod ila inlclligi poles t, id est, d.) se alterun\ :. secrenuil; nOlllltique all:'rum rleurn, seu alleram perSOH:~11 : vel gcnllit se aiterum, id est, genllil alterlllll Ilui hoc est quod ipsc. N;'1I1 etsi alills sit P3ter qU:.IIll J<'rlirrs, nOli est lamCI: aliml I!uàm Filius, scd ullurn.

Dl ST.lNCTIO V. 111r.

()U ..ll IaTUR A'i PATEII GENVIT DI\'INAM ESSENTIA~I, YEI. IPS,\ nf.lI!M, A ~ ESSENTIA GE:'<UI T ESSKNl'IA:\I, VEL 11'5.\ NEC Gt;NUIT, NF.C GE ~ITA EST.

1. POSI h:-cc qn:l'l'ill1r IItrùrn conccdemll1l11 sit quòd l'alCI' gClluil divirwlII c,;sClIli:lIll, ve! quòd divina esscntia !!erlllil Filinrll, vd cs,ellLia gennit cssentiam; ~Irr o!l!l;inò nOIl gellllil, lIec genita esI di,ina .esselllia. ..\ d .. IIod catholids trac:~lnrihus conscfllielltes ùici mus fluòd IIce P~lc r g-cllllil divinam essclitialll, lIee divina .~ss('rllia genllit F'ilillm, ncc divllla csselltia ger mil di"ill~lIl e,se nlialll : hì e 3ulcm 1I0lllille essenti:.e intc.lligimus diyin:lIll Ilat urarn, qu:.e clJlIlllIllnis c,;l lrihlls ~·; ersonis" cl lola in singlilis. lueò nOli c:; t dÌ(:elluum ;jlrlÌd Palcr gCllllil divill:llll essel ,tiam, nuia si l'alCI' .LcereLur I.!clluisse divin3m esscnliafll, dil'Ìll:l cssclIlia relalivè diéCl'ctllr ad Palrern, vel pro relalil'O pOIlCl'C tlll'. Si aulern relali\'è dict~ l'elnl', yel pr,) l'eia ti\'o ponel'('tlll', IlOIl illdieal'ct essenli:trn. Ut · e;oim ail Allg. iII Iih. 5 de Trin ., cap. 7, quod relalivè dicltul', 114m indical substaliliam. S ecllnda ra/io. 2. Item, dllll Dells Palrl' sit divina essentia, si ejlls esset w'nilol· . esset uli'lue genilor ejlls rei qUa! ipse .'st; et ila eadem l'es St'ipsam gCllllisset, (Iuod ~lIg., lill. 1 de Tl'inilale, c, :I, wgat, \Il slIpra ostcn.:!ulIus. 1'ertia l'alio el palio/'. 5. Ilem, si l'alCI' es t gCllitor csse:lti::e di"in:B, cùm illse es~e lltia divina ,il, el I)ells sit , cò (1lIòd general, t:l est et [)ellS es l. It:\ ergo lIon iIIrrd quoti geueralur', t'st à Palre' ))ells; sed Pater eò qllòd genera t, el esl et \)CIIS est; el ~i ila esI, nOli gellilo gigllells, sed gi~lIenli gellilus causa est, ut el Sil el IJeus s:\.. Simili rationc' prohat Aug., in lib. 7 dc 'frill., C. 1, qllòd l':'ler 11011 est sapiens sal'icnti:ì quam !!eiluit; quia si eà s:lpicns csr, ~a est; hoc enilll est sibi c,;se, 4uod sapcre. Quòd si hoc est silJi esse, q'lotl sa pere, 11011 per illalll S:l)lienlialll qnam ge'ìllit l'alCI', sapicns e-t. c )"irl cr:irn aliutl di cim us , cÌl m lIicill!uS : Hoc illi est ; ',st! quolI sapere, lIisi : Eo esl qua sapiclIs est (ihidelll)'! Ergo l]u:P. causa ilii est III sapicns sit, eli:òm ipsa illi C:lllsa est ul sito Si Cl'fio sapì"1I1ia !]U:lflI geIIl1il illi causa .!st ul sapiells Sil, cl causa illi est III sito Sl'll eallsam Patri quà sit, à 1':lll'e geuilalll, nullo Hlodo lfllisljll:lUI dix el'i l sapicrrlialll, qllitl t llim esl ills:lfriliS 1 .Ila ergo si l'alCI' ger:uil essclilialll Ijuà e,t, l!ss(:lltia quarll gelluil causa cst illi IIt sito ì'ioa erg" i)lsalll qlla! esl csscntialll gelluil. N:IlII in i Il il sillrplicilalè,lIl illfIUit.\lIg,, qu ia f1011 est alilld s:IJlcre 1]11:\111 csse. (':!lkm eSI ilJi o3picIl lia qll ~1:: cssculia; idcò(ple quoti de

sapielltià, hoc de eSSèlllià ùicimus. Sieut ergo non genult sapicntiam quà sapiens est; ila nee essentiam quà eSI. Ut enim sa piemià sapiens est, et potenlià potells; ila et essenlià ipse est. E:ldemlltle sapielltia eSI el polClltia qu:.e essentia. Patel ilaque ex pra!dietis quia l'ateI' essentiam divinam non genuil. Buic adversari vide/w' Augus/ill7ls. 4. Hilie autem viuelllr cOlllrariulil quod Ang. ait in iiI>. unico de Fide cl Symbolo, cap. 5. Deus cùm Verbum genuil, id quod ipse est genuit; lIee de nihilo , nec de aliqn:ì jam fart:ì condi!àqlle malerià, sed de seipso id quod ipse eSI. llem, IlI!US Pater, qui "erissimè se indicare :lnimis cognituris et voluit et potuil, IlUc ad seipsurn indicanuum genuit, qund eSlipse qui gelIuit. Ecce aperlè dici! his verbis Deum Palrem genuissc lllud quod iJlse est. l\Iud auterr, quod ipse e,;t, 1I0n eSI lIisidivill3 essenlia, viùetur ergo lIi,illam essellliani gelluisse. Ad qllod respondemus illa "C l'ba sic inlclligellda esse, dicentes : l'alCI' de seipso gerlUit illud quod ipse est, iII esI Filiulll , qui est illud Iluod Palcr est. l'iarn qllotl P:lterest, etFilius hoc est; scd non qui Patcr est, et Filius hie est. Alias parles 1Il1restioJlis cxequilUr. 5. lta e!lilll non esI djc'~ lltillm qrròd divina esspntia gelluit Filium; qllia cùm Fiiills sit divirra essentia , esseI Filills res à qua gcncl'3lur Cl ita eadt!1I\ res sci psarn generarel. ha etiarn dicimus qlJÌld csscillia ùil'illa ,non geuuit essenliarn. CÌlIll cilim ulla el SIIfllfll3 qlla!dam l'es sit divina esse n li:. , si ùiYina essenlia es!>entiam gelluit, e:ldem rt!s seil'salll genuil, quoll ofllnillò esse non potest; sed Paler solus gcmriL FiliuO], el à l'all'e et Filio proc.:dit Sllirilus ,anClus. (lI/re videwr/tt/' pra'dìclis esse contraria. 6. PI';ediclis aut!'!Il videllir eOlllrariulIl esse q1lol1 dicit AlIg. irl iill. 7 de Trill., c. f, Uoc, ill1luit, est Deo es,e, (!lIoti sapere; ullde Paler et Filius simul SlIlll ulla sapi ,~ lll:a, quia lilla essenlia; et sigillalilll sapienlia dc saj;iclllià, sicul e~sefltia de essefllià. Ecce his verbis nperlè dicit AlIg. sapielltinm de sapienlià, ' CI eS:ieflLiafll de es,elllià, IIbi vidtlllll' sigui!ìcare qllìH.I \ s:lllientia sapi~rrliarrl, cl esselllia ger;uerit essenliam. Id"m in !iii. de Fide ad Petrulll, cap. 15 , ail : Sie Chlisllllll Dei FilillOl, .id eslun311l ex TI'i :;ita te persoIl:1111, DeUIIl wrulll crede, III di,'i uil:llem ejus de natUI':ì Palri, n:llam esse n'l!I dubites. llìc \'iÙelur dicertl q!lòd nalura Filii sit mIa dr. lIatlll'à Palris. Idem illlih. :15 de Trill., c:tp 20, ait : ))icilllr Filiu, COllsililllll de c(llIsilio, el ,'uluutas dc yolulltate; sicut SaDstaulia de subslalltià, sapielllia de sap:cnli:\. Et hìc\'iùetul' dicere quòd substalllia siI gellita Ile suh>lalllià et s:tpienlia dc sapiclllià. Sell hoc ila delcrrnill:tllllls : S:lpiclIlia dc sapielllià, et sllbslalllia dc sull;;tantià e,;t, i;j est Fili:Jsqui esl S:lpiClIlia, qui est substa ntia, esl dL: Patr·c qui est eadelll slIuslalllia el "apit:uli a; et fili il!; qui eSI dil'Ìlli,as , natu;; est de P:lLre qni eSI Il:lIl1l'a ui\'ill:1. El llt expressiùs dir3rllus, dil'ilHlIS Filil!fIl s:1I'it'rllbm , esse de Palrc sapiclllià; (& dicirnu" Frlilllll subslanliarn , esse gCllilll1ll de Palre el il l'al l'e sllbSlallti:ì. \,)lIòd autCIll ila illlclligi deb"a l, An!;. (I,lcndit iII lib. 7 de TI·ill., c, I circa fiuem, dirells : Patel' ip:ie sapienli:l esl; cl dicilllr .Fiiius sapielilia Palris, quol\lodb dìcitUl' lumell Palris, id esl : Sic UL IUlllen de IUlllille, el Illel''llle UlIllHl IUllIcn, sic int.elligulul' S:lpicfllia dc sapiclllià, eL IItcrlJue lilla ~apìeillia et una ('s;:cntia. ltelll: idcò ChrisllIs dici 1m' .il'lIrs et sapiclllia Dd. q"ia ùe l'all'e "il'lulc et sapiClIli:\ elialfl ip"e dl'lIIs cl s:'picnlia est; siclil ipsc hnncl'> ti .. Pall'e 1IIIIIÌHe est, Cl il'se fOlls \'il~e est apu:1 DCIIIP Falrelr. fOillCl1l vita!. Filills ergo s"pil~nlia de l'all'C SaJliellLi~ l'SI, SiCll1 filills iumell ,, ~ Palre lumine; Cl ))CII'; Filills dc Deo l'all'C, IIt l' L,iilg::Iis silluillell cL singullls lJCII ~, sill!)uIHS s:l!)il:1I1ia; el sillllll UIl!11I! IUlncll , 111111'; ueus, lilla s:lpicnlia. J::ccc manil'cstè hi s \'crhis aperit Allg. ex qlw S~IISLI accipiellda sint pr.euiCla "l'rba et his simil i~1 t serLed cirUI drdlllr' suhs:an:ia dI) suìJSIJUlià, ve! slIbslaulia ~elJlIil sllbslanli31l1,


.1

".j

SENTENTlARml LIBRI QUATUOR. - L1n. I, DlST. V. 538 (Juod vide/III rr~aic're exp0.li/ioni contrarium. Patri s, qll:l! in natlll'à 1']118 cst inclTabillter simp1ici, 7. Huic verò eliam id contrarium \'idclUr, 'luod nihil est alilld fluitili ipsa natura atQue sllbstantla ut lIilarius ait in. lib. 4 de Trin., non longè à princis~~~~è dixim,lls',CI s~pè ilerare 1,IOn pigct; ~c per hoc, pio. Nihil, inqllil, nisi nalmn habet Fiiius;'ct genili Flhus ch:mtallS e.lus nullus ahus est, quam qui de honoris adilliratio in honore l'el)CranLis est. Cìlm ergo sllhstanlià ejus est genitus. Ecce hìe 30erlè dieit Aug. Filius essenliam h~heal (tilla emm l1l eo est divina Filillm esse genitum de subslantià Patl'is, et Filillm essentia), videlur qllòd ipsa d"'ina es,cntia naLa sito substanti::c Patl'is. Idem quoque AIIg, in lib. ;) COliti" a ltem in Iib. 5, circa fillem, ail : Nativitas Dci nOli ha!reticnill Maximum, c. 14, substauliam Dei gcnuissc potest eam ex qll:\ pro\'ecLa esI non tenere nalllram , Filium, et Filium geniturn de subslantià Patris asseri t nec enim aliud quàm DCIIs subsistit, quod non ali un de dicens : Carnalibus cogitalionibus pieni, substantiam quàm de Deo suhsistit. E~ce ~ie dicit nat.ivilale'!l Dei Dei de seipsà gignere Fllium non putatis, nisi hoc pa· proveclam ex natnra; et Ila vldelur ex lus verbls at- tiatur quod substantia c3l'nis patilur quando gignit. Il"e pr::Cllictis Iwtllra Uei et genita , ct g~nllissc. Quoti El'I'atis 11011 ,dentes ScriplUras "eque t'Ìl'tU/em nei, apertiìls dicit in lib. 9 de Trin. Nos, inquil, unige- Matth. 22. Nullo enim modo verum Oei Filium cnginilum Deum in formà Dei manenlclII, in naturà ho- tatis, si eum -natiun esse de sub~l.antià P~tris neg:lti~. minis.mansisse profitemllf; nec IInitatclll forlll::C ser- Non elllrn ]alll erat hommis Filius, et Deo donanle vilis in naluram divina! unitatis rcfllndillllls, nec factus est Dei .'ilills : cx Deo nalas, gratià, non na. rllrsùm corporali insinuatione Patrem in Filio pr:e- tllra. An fOI'lè et si non hominis Filills crat, tamefl tlican'lus, sed ex eo ejnsùern generis genilalll nallll'mn, jam aliqua erat Ilualiscllmqlle CI'ealura, N in Dci naturaliter in se gigne,nlerrl habllisse n:lturam, qual Filium Deo mutallte conversa est? Sed nihil horuUl in formà nallme se gigilenlis lIIanens, fOl'luam ua- e~t : ergo aut de nihilo, allt de aliqua sllbstantià Il:ltur::c et illlirmitntis eorporalis accepit., Non enim tllS est. Sed ne credercllllls vos pntal'e de nihilo eS~(: Dei Filium, :lfHrmalis non vos tliccre de nihilo esse defecerat Dei natura nc csset, sed in se humilitatem terrena! nativitalis llIanCIIS sibi Dci nalllràlll Dei Filium. De aliqllà ergo substantià est; et si UOll susceper:lt, genel'is sui potc,talem in habilll aSslllllpt::c de sllbstanlià Pall'ÌS, tle qua sil tlicite : Sed non iII vehumanitalis exerccns. Ecce hic aperlé dicil, et lIalll- nietis. Jam ergo lllligenitum Dei Filium Jesllm Chril'llIn gClluisse, el natllralll gtlllilalll, et naturam assum- stUIll. tic Patris e~se slIbstantià, non vos nobisclIlll psisse nalllralll, qllod à plcrisque negalur. lLem iII pigeat eOllfiteri. Idem in eorlem : Utique legilllus, III eodem : Nlllllquid ulligeilito Deo contumelia est, Pa- .illlIlS in t'ero Filio ejus JeslI Chrislo. Dicile ergo tl'cm sibi in1l3scibilem Oellm esse, cùm ex illnascibili 1I0his uLrtlm isle \'erus Dei Filius, ab cis qui gl':1lià Deo nali\'il:lS ulligenita in natllrarn unigenitam sub- . lilii SUllt, qllàdam propl'iClate discl'clllS, dl~ nllllà subSlantià sit, an de aliql1a? Non dico, inquis, tle iistal. Ecce rl Ilic tlitit unigellilam I1àtllralll. nullà ; ncc tlicam de nihilo, ergo de aliqllà subst:!lItiil Qltolllodò silll illte/ligenda prremissa vel'bll Bi/arii. 8. Sed qllia h:ec \'erua s:mè vlllt intelligi, ipse id cm est. Qlla!ro, de qu:ì? si non de Patris subSlautià est, dicit in lib. 4, circa mcdillllJ : IntelligclItia diclorllm ali:ll11 (Iua!re j si aliam non invcni" Patris agnosce ex causis eSI assumentla dicendi; quia 1I0n sermoni subslal,liam, el Filium CUlli Patre 1I01ll0usioli conii· res, scd rei sermo sllhjecllls est. H::cc ergo verba ila tcre, Idem iII cotlem : Confiteor l)elllU Palrcm omllinò intelligi pOSSUllt : Nihil habC:l Filills nisi nalum, id eSI, incorrllptibililer geuuisse; seti quod eSI ipse genuisse. lIihil Il3bet secundùm quod Dells est, lIisi qllod na- Ill'lII : Dico qllod s:rpè dieenùum cst : AIlL dc alilJllà scendo acce~it; et ipse nascelldo Patris in se SII usi- . sllbslanlià est lIatus Dci Filills, aut de nullà; si dll stentcm naturam habllit, linde !lilal'ills addiI in iib. 5, /llIlhì, ergo de nihilo, quoti \'os jam non dicitis; si circa finelll : Eamdem nalllralll habel gcuitus, qllam "CI'Ò tic aliquà, nt'c tamcn dc Patris substautiil, non ilIc qui genuir; ita tamen ut natlls non sit ilIe qlli ge- est \'crus Filius; si vel'ò de P<lLJ'is slIhSlantià, uuills lIuit. Namt]uomodò eril l'ateI' ipse, dlln gellitllS sit ? ejusdemque substanti::c SlIlIl PatcI' el Filills, "os allSed in hi> ipsis suusistit ille qui gellitus eSI, iII quibus tem ncc FiHnlll Dei de sulJstanliù l'atris gf"uitulII mltotus est ipse qui genllil; qllia non esl aliunde qui ge- tis, et tamen ellm nec ex lIihilù, nec ex alilJllà Hlalel'Ìù. nitlls eSI, et ideò 1I0n rclcl'tur ad alilld quod in uno sed ex Patre esse conceditis; nec videtis 1!llàm necesso subsislit, et ex uno. Ac sie iII gencralione Filii ct lIa- sit ut qui non ex nihilo, Ilec ex aliqllà :olià re, seti ex luralll suam, ut ila dic:1m, scquitur illliemutabilis Deus Deo, lIisi ex Dei sub3talllià esse n"II possit, et hoc es,c indemutabilem Deum gignens, nec naturam suam dese- qllod Dells est, tle qno elit, id est, Dells tle Dco Il:1lllS, ril ex indemntahili Oeo indemutabilis Dei perfecla na· qui:! non a!ius priùs fuil, sed nalura cOa!lema de Dco est. livilas. Suusislente mergo in co Dei naturam intelliga- Culligells SlIIlIInalll p/'tediclo/'um, aperil ex l/ilO SCIISU accipiellda sill/. IOUS, cùm in Deo Deus insit, nec pl'::cter eum qui Dcus iO. His verbispr::Clllissis illuui videtl!r quòù divilla est, quisquam Dens alius sit : quia ipse Deus, el in eo Deus. Natlll':E ergo Dd Palris verilas in Deo Filio esse substantia .'1 li Il m gl'nucl'it, ct quòd Filius siI geuillls docelur, Cillll in eo Deus intelligitlll' esse qui Deus eSI. tle substantià Palris, el. quòtl de Dco est Il:JlIIr:l co.e. Est enim IlllUS in uuo, et UIlUS ab 11110. tema, el qllòd Paler id quod ipse cst gClluit. Id 311tC(ll Quòd legilltl' Pal.,,. de s1lli subslantià gcnuisse Pililllll, Guod ipse esI, divi Ila csselllia est j ct ila )lnl:ll'i potest. elPi/ium slIlls/anlire Paltis. divina m essentialll genuisse. Vehemelllcr movclll 1I0S 9. Dicitur quoque, et frequellter in Sel'ipturà legi- h;l!c \'erba, qu::c quomotlò ililelligcnd;l Sil,t, lllallClII tur, Patrelll de Sila suustanlià genuisse FililllIl, unde Hb aliis andire, quàm ijlsl~ trad\)re. Ullamen sille pra~. Aug. ili lib. dc Fide ad Pelrl;\m, cap. 2, ail : l'a lei' LJeus judicio atque temeril:lte IOf!uar, ex htic sensil tliela de nullo gellillls' Deo, semel de suà nalul'fI sine initio ptlssunt aC<:Ìlli : Natma coa:tCi'lIa de DCII est, iù eSI, genuil FiliuUì' Deum sibi reqllalem ,et càdclII qua ipse Filills COa!lernllS l'atri de l'all'(: csL, ità'1ue est cadcllI lIaluralitcr ;dcrulls eSI, dlvinitale coa:ternUlll. Ecce cum eo natllra ,ve! cjllsdelll nalura). \,illcm scnSUIll Ilie dicit AlIg. Filium geilitllm de nalurfl Palris., Est COli fi I"Illa l Aug. ihidclII slIhjiciem, et f!llOti diwl'al quasi explanans. Dicto ellilll : [lì a/um coa~/enHl est de ;wtem IIna natura Patris, el Filii, et Spirilùs sancIi. Si ergo de nalurà Palris [renillls eSI Filius, geriilus e:'t neo, addiI : Non est aliud filius qllàlll iiluli ùe 'ilIO de naturà Filii et Spil'Ìlùs sancii j imò de n:ltul'à Il'iUlIl est, id est, Imius l'jusdelllque SllhSl:llltia! es!. Ol!illde perSOnal'lIllI. Idem qlloqu~ Allg., in lib, 15 de Tl'in" apertiìls lalelll intclleewIII ex pra:dictis vI'rbis ftlre ha. cal). t9 circa (inern, dicit Christlllll esse Filiulll sub- benduHl aperil in COt!CIII lilH'o conlra MaximillllIIIllislanli:l! Pail'is, et dc sllh,tantià Palris genilllm,ll':!ct:\ns cells : Trinilas h:cc unius ejusdemquc Sl\b~laillhc est; illuti ,'crbulll AposlOli loqlleillis de Deo Patrl~ sic : Qui qllianon de aliquà materi:ì ve! de nihilo est Filius , el'lCit IIOS de pOles/l/le tmebrul'ullI, ellranstlllit il! reguUlIi scd de qllo est gCllitus; ilelll Spil'ilus sanctus non de /t'ilii dwrilalis sure. Quod dietum e3t, inqllit, Filii eh a- aliquà materiiì vel dc llihilo est, sed ilille est lIUIII) ,.itatis SUI!', nilli! alilld illLClligitul' qU:1I1l Filii slIi diprocedi!. His uliqlle vcrbis aperlè oSlendil eh ralione leeti , quàlll Filii slIbSlantia! su<e, Charilas quippe dici Fililllll esse de sllbSlantiù P:ttris, quia est i.ltl l'a-


559

PETRI LOAfBARDI

tre BeDitus, ila quòd est ejusdem sulls.anlim cum eo; etspiritum sanctum esse de subSlantià Patris el Filii, quia ab utroque procedi t , ita quòd est ejusdem substanti:e. Quòd nee Fili"" nee Spiritm .anctu. e.t de nihilo, .ed de aliqlto, Ilon lamen de materid. U. Ostenditur quoque ex illis verbis Filium ct Spiritum sanctum non esse de nihi!o, sed de aliquo ; nec tamen de aliquà materià. Unde etiam Hilarius illlib. ti de Trin., lIonlongè à medio, ail: Unigenitus, Deus cum natus sit, Patrem testalurauctorem; cùm ex manente natus est, non est natus ex nihilo; et cùm ante tempus lIatus est, omnem scnsum pr:evenit nascendo. lIlc apertè dicitur quòd Filius non cst natus ex ,Iihilo. Similiter et Spiritus sanctus non est direndus esse vel procedere ex nihilo, qllia Filius de subsL1nlià Patris natus- est, id est à Palre est, cum- quo ejusdem sllbstanli:e est, et eadem substantia. Ex quo sensu eti:un accipiendum est mud: Pater genui! id g,:\Od ipse est, id est Filium, qui est hoc quod Paler. Et hoc ila debere intelligi Aug.aperit dieells in lib. t COli tra MaxilIlinum, circa medium: lIoe gcnuiL Patcr Iluod esi ;. alioqnin non est verus FilillS, si qllod est Pater, non est Filius. Item substanlia Dei genuit Fililllll, id est Pater subst3ntia gennit Fililllll, qui est eadem subslantia et ejllsdem suhstanli:e. Quod sic esse inlelligendum Aug. ostell(lil, dicens ad Maximinum : Sieut dicis: Spir"itlls Spirilllm gennit, ila dic : Spirilus ejusdem natur:e )"el substanli:e SpirillJm gelmit. ltem sicut dicis : Deus Dellm genuit, ila dic : Deus ejusdem naturre vel subst3nti:e Delllll genllit. Hoc si credideris et dixeris, nihi! de hàc re ulteriùs accusaberis. His enim verbis aperit quomodò llr:edicta debeallt inlelligi. Similiter Filius nalus est de subslantià Patris, vel Pater gelluit Filium de sua naturà sive esscntià, id e~t de Sllà naturà et essentià gelluil'f'ihum ejusdem substanti:e ae natur:e, et qui est eadem essenLia ae natura. Simililer exponc j\lud : Filius substanli:e Patris, et Filius Palris subslanti:e, id est qui est substantia, cum (IUO et Filius eadem subSlantia eSI, quia eonslJbstant.ialis est Patri Filius. El hic seusus adjuvatur ex his verbis Aug., qui in lib. 5 de Trin., c. t2, ait : Tres persollas ejusdcm essenli:c, vel lres persollas \lnam esselltiam dicimus. Tres alllem personas ex càdem csscillia non dicimus, quasi aliud ihi sit quod essentia est, aliud quod persona. His vcrbis ostenditur non esse dicendum pers()uam esse ex csscntià, uisi ex sensu pr:cdicto. Qui sellsus confirmatur etiam ex co qllod in lill. 15 de Trill. idem ait: Siclltnoslra scielllia scienlia! Dei, sic el nostrum "erbum quod lIasciLllr dc nostra scielllià, dissimile esI illi Vel'bo Dri, ()uod nalum est de Patris esscnlià. Tale est autcm ae si dicerem : De Patris scienlià, de Patris sapienlifl; vel, quod est expressius, de Palre essenlià, de Patre scielllia, de Palre sapicnlia. Ex hoc itaque intcllectu, Vcrbum Dei PalÌ"is unigenitus Filius, Iler omllia Patri sillli!is et :equalis, rcctè dicilur Dcus de Deo, lumcn de lumine, sapicntia de sapicnlià, essentia de esseutià ; quia hoc est olllninò quod Pater, Ilon tamen Pater; quia iSLe Filius, ilIc PaLer. Qual"e Verbum Patris dicatur Filius Ila/ura! ? t2. Inde est quòd solùm IInigellitus Dei dicilur nalIIra Filius, quia ejusdem naLur:c est, et eadem natllr-il est cum l'aIre; unde mlar .• in lib." de Trin., dc Chl"isto loquens, ait : Natura Filius e:;l, quia eamdclll lIaturam qua m ilIe qui genuiL habet. DlSTlNCTIO VI. IJTIlUM PATER VOLUNTATE GENUIT FILIU)!, AN NECESSITATE; ET AN VOLENS VEL NOLENS SIT DEVS.

i. Pr:eterea qu:eri solet utrùm Pater genuerit FiIium voluntale, annccessitate. De hoc Orosius ad Aug. ila ail: Voluntate genuit Pater Filium vel necessitate ? Sed nce volllntale ncc necessitate; quia necessilas in Deo non est, pr:cire voluntas sapientiam nOli potuit ; Ijuocirca, ut Aug. ait in lib. t5 de Trin., c. 20, riJcll"' ~a est dialcctica Eunomii, 11 quo eUllomiani h:crctid

orti sunt; qui cùm non potuissel inlelligere, nee credere voluisset unigenitum Dei Filium Verbum Dei esse naturà, id est, substantià Patris genitllm, 1I0n naturre vcl substanti:e disit esse Filium, sed Filiuni voluntatis Dei; volens asserere accedenlem Deo voluntatem quà gigneret Filium, sicut nos aliquando aliquid volumus quod antea non volebamus, propter quod mutabilis intelligitur nostra nalura ; quod ahsit u' in Deo esse credamus. Dicamus er-go Verbum Dei esse Filium Dei naturà, non voluntate, ut docet Aug. in lib. 15 de Trin., cap.20, IIbi qnemdam catholicllm b:eretico respondelltcm commendat dicen!!: Acutè sanè quidam respondiL h:ereLico versutissimè interroganti, utrùm Deus Filillm volens vel noleos gcnuerit, si dicere, nolens, absurdissima Dei miseria se'lueretur; si autem volenl, continuò quod inLendebaL concluderet, scilice' non natur:e esse Filium, sed voluntati•. A' ilIe vigilaHtissimè vicissim qll:esiviL ab eo utrùm Deus Pater volens aut nolens sii Deus, ut si respondcret nolens, se'lueretur grandis absnrdiLas el miseria, quam de Deo credere magna est insania; si autcm diceret volells , respondcrelllr ci : Ergo et ipse volllntate sua Dells est, 11011 lIaturà. Quid ergo restabat, lIisi ut obmutcsceret, sna interroga Lione obli~atum indissolubili vinculo se vitlclIs? Ex pr:edictis docetur non esse concedendum qllòd Deus voluntate vel necessitate, vel volens vel Ilolens. sit Deus. Item, quòd yoluntate vcl necessitate, vel volens vel nolens, genuerit Filium. OPI,ositio contra prredlcta._ 2. Sed conlra hoc opponilur sic : Volunlas Dei est natura si ve essefltia Dei, quia non est aliud Deo esse, aliud velle ; el ideò sicut una est esselltia trium personarum, ita et una voluntas. Si el'go Deus., naturà Deus est, et voluntate Deus est, et si Vcrblllll Dei, natllrà Filius Dci est, et voluntale Filius Dei est. Hoc aulelll facile est refcllere, nam Cl pr:escienlia Dei, sive scienlia quà scii vel pra!scit bona et mala, divina natura si\-e esseutia est; et pr:cdeslinatio sive volulltas ejus, cadcm divina cssentia est, nec est aliud Deo scire et "elle, quàm esse, et cùm sit unllm et idem scienlia Dei vel vohmtas, non tamen dicitur de \'0luntate quicquid dicitur de scicntià, et è converso, noo o!llnia illa suà volulltate Dells nIlt , (lua: sua scienLià scit, cùm suà scientià Iloverit (am bona qnàm mala, voluntate aulem non vclit nisi bona. Scicntia quippe Dei et pr:escienlia de bonis est et malis; voluntas verò et pr:cdestinatio de bonis est lanlùm , eL Lamen unum'et idem in Deo est scientia et volunlas, et pr;escicntia et pr:cdestillatio; ita cùm unom sit natura Dei et voluntas, dicitllr tamen PalergenllisseFilium natur;ì, Ilon volunlate; et esse Deus nalurà, non volunL1le. Qualiter intelligenda sint iIla verba : Pater nee nolens nee volens Deus est, nee volells nec nolens gelluit Filium. 5. Pr:cdicla lamen vcrba quibus prlldentcr dictllm est quòd Deus Pater nec volens nec nolens est Deus, ncc nolens nec yolens genuit F:lium , si\'e voluntate, sive necessitate, ex tali sensu mihi videnltu accipienda , ut voluntatem pra~cedentem vel acccdenlem inle~ligamus, qualiter Ennomius intelligeb3t. Non enim ipse Deus est voluntate pr;ecedenti vel erticienti, \-el volens prillsquàm Dells; nee vohmlale pr:ecedenti vel accedentigenllil Filium; nec priù3 volens qllam generans, gelluilFilium; nec priùs generans quàm volells, genuit t'ilium, volens tamen genuit, sicut 'Potell5 gcllliit, clbonus genuit Flium, etsapiells genuit et hujllslIlodi. Si enim PaLer sapiens et bonus dicitur genuisse Filillm, cur non et volens, cùm ila sit Deo idem esse voLcntem, quod est esse Deum; sicut idem est cssc sapielltiam, quod est esse Deum? Dicamus ergo quia Pater sicut sapiens, ila volens gf'nuit Flium ; sed non vohmtale pr:ecedenti vel accedenli. Quem sensum aperit Aug., et conlirmat ila dicens super Epislolam ad Ephes. : De Filio Dei, id est, Domino nostro Jesa t:hrislo scriptum est, quia cum Palre scmper fuit, et nun'luàm eum ut esse t , paterna voluntaspra'cessit, et illc !lllidCIIl naturà Filius est.

Il'


·

.. .

-_ ....• __._- --.......,-------, .\

SENTENTIARUM LIBRI QUATUOR. - LIB; I, DlST. ,'III. DlSTINCTIO VII. Ble QlJ..EIlITUll A.lI

PATER POTUERIT GIGNERE FILW••

VEL VOLUERIT

t. Hìc solet qureri à qllibusdam ulrum Patcr poturrit vel voluerit~cnerare FiIi!'!Il' Si enim, iIl9uÌl!Dt,. polUit vel VOIOlt gellera~e Flhum, ~rg~ potun ahqOl.d. et ' ·Olllil, ql10d nec volUtt nee polUlt· Flhus ; nam Flhus nee poluit nec voluit generare Filium. Cui versuli:e facile respolldemusdicentes : Posse vel velle generare Filillm, non est aliquid posse vel velle suhjectum p0tenti:)! vel voluntali. Est lamen ali9ua polenlia vcl volunlas, seilieet posso vel velle g.gnere Filinm, el ideò distingllenda est intelligenlia propositi vel'hi posse '·el velle gignere Filium , et posse vel velle aliquid; neque cnim gen~ratio Filii aliquid eorum est qll:e sl1hjecta suni divill:Jl potenti:)! et volunlali : nec est aliquid inter 1ll1lnia vel de omnibus, sed su per omnia ct anle omnia. Non enim anle voluit vel potui!, qllàm genuil : sieUI ncc anle fuil quàm genuil ; quia ab :Eterno ruil, el ab reterno· genuil. Ex simili ql10que hoc ,'idere possnlflus. Pater enimpotesl esse Pater, et vult esse Paler; Filius aulem non poteiòt nec vull esse Paler; ergo Pater pOlest vel vulL esse aliqlJid , qllod non pOlesl vel vull esse Fitius ,non sequilur, (Ini:l esse Patrcm non esi esse aliquid, sed polesl esse ad aliquid, UI in sequemi oSlendelur. Ponit quredam verba Aug. ullde VOlelt lIIoveri auditor. 2. Sed ,'ehementer IIOS movet quod Aug. ait in lib. conlra Maximinl1m. qui assereba! Patrem pOlenlLiorem esse Filio, eò quòd Filium genuit Deum Creatorem ,Filius aulem 1I0n ; dicebatque Patrem potuisse gignere, non Filium : et ideò potiorem esse Filio. Ad quod respondens AlIg. dieere videtllr qllòd Fitius etiam po!uit gignere, vlllens ostendere Patrem esse 1I0n pOliorem Filio, his verbis : Absh ul ideò potenlior sit Pater Filio, sieut pUlas , quia Creatorem genuit Pater, Filius autem Don genuil Crcatorem; lIeque enim non potuit , sed non oportnit. Vide et diligenter attende hrec vcrba: Non enim non potuil; sed non oportui!. Videtur ellim dicere quòd Filius potuit gignere , sed Don oportuil : et ila potuit quod non oportuil. Quare autelll Don oportuit, subdit dicens : Immoderata cnim essel divina generalio, si genitus Filius nepotem giglleret Patri, quia et ipse nepos nisi avo suo pronepotcm gigneret, secundùm veSlram mirabilem sapientiam. impotens dicerctur. Simililer eliam iIIe si lIepolem 1I0n gigneret avo suo, et pronepolem proavo suo, non à vollis appellaretur omnipolens, nec impleretur generalioDis series, si semper altcr ex altero nasceretur : nec eam perficerei ullus, si non sufiìceret unus omnipotens. lLaqlle omnipolenlem genuit Filium Patris natura, non fecit.

Opponilur p"·redictis verbi, Augu,'ini, 5. Hoe autem videtllr quibusdam non posse sIa re, seilicel quòd Filius polueri! gignere. Si enim pOluil Filius gignere, pOLuit esse Paler; et si potllit es~e Pater, potuil ergo esse Pater vel sul, vel l'atris, vel Spiriltls sancti, ,·el alieujus aHi, sed aHi nlln; quia nulIns alius semper fuit, Ncc Patris, quia Pater est ingenitus el innaseillilis. Nee sul, quia nulla res seipsam gigncre polest. Nec Spiriltls sancti, quia nasci non poluil. Si enim nasri potuit, potuit esse Filius, et ita mutaùilis esse pOluit.

Hìc qUCf!fitl~r quomodò inlelligenda .illt.

". Quomodò ergo accipialur quod supra diclum t'SI:

Non enim non poillil gignere••ed lIon oporlui/, qUI/si poluit, .·ed 1I0n oporluit? Non est nobis perspiclium :lpcrire quomodò sit hoe "erum, et ideò sub ~ilenlio pntiùs esse t prrelereundum, nisi me su per boc aliquid loqui cogeret instanlia qnrerentiul1l.

Hìc aperillir ex qua .ensu recipienda ,int. S. POlest ergo sic illtelligi : N 011 enim non VOlllil, ~ non oportui', id est, nOli ex impotelltià sui fuiL qlloo Fitius non genllÌl, sed ei non cOllvelliebal; sieul I)CIIS Filius non est Dculi Patcr, nee tamen hoc ex illll'o·

tentià sul est. Nam et Pater similiter non est Filius. nec boe ex impotentià Patris. Sed qurerit lIIaximinlls Ariaoornm episeopus, unde ergo est quòd Pater non potest esse Filius, vel Filius Pater? non ulique ex impotentià, sed Pater proprietate generationis Paler est, quà oportet eum non esse Filium : et Filius proprietale nativitatis Filius est, quà oportet eum nOli esse Patremo De quibus proprietatibus poSlea pleDiùs traelabitur, distinct. j6 bujus primi.

UI..xm Pater natura .il polen. yignere Filium : et an lIoe aliqua potentia qUIB ai, in l'ilio? 6. Ilem qllreritur à quibusdam : Si Pater potens siI

.i'

Daturà ~ignere Filium, et ano boe sit aliqua pOlclltia qure sit IO Filio?Ad quod dicimus quia Pater nOli eSL potens nisi naturà; ejus enim potentia natnra est vel essentia. AI, inquiunl illi, si potens est gigllere, haùct ergo potentiam ~igDendi. Fihus autem non babet potentiam gignendl, si non potest gignere; habet ergo aliqllam polelltiam Patllr quam non habet Filills. Nnn sequitur; eamdem enim potentiam babet penitùs Filius, quam et Pater, quà Pater potuit gigllerll, et Filins gigni l)(lluit. Eadem enim potentia est in Filio, quà potuit gigni, qure est in Patre, quà pOlUit gignere. Sed contra hoe opponitur: Aliud est posse gignere, alìlltl est posse gigOl, quia aliud esI gigllere, et aliud gigni. Hìc distinguendum est: Si enim cùm dicitur: Aliud est posse gignere, alind posse gigni, aliam significas potentiam, quà Pater potens est gignere, e~ aliam, qua Filius poteDs est gigni,falsus est inlellectus. Si autem dicas Patrem posse .habere a\iam proprielalem si ve notionem, quà genitor eSI; et Filium aliam, quà genilUs est, verus est intellectlls. Aliam enim haLet Paler propriel:ltem, quà Pater eSI, aliam FilillS, qua Filius est.

Quomodò intelligelldum ,il, Fili", fiabe' vel non lIabet VOleliliam gent!randi. 7. lta eliam cùm dicitur : Filius 110n babel potenliam generandi quam Pater habel, dupliciler inte!ligi potest. Si enim dicalur: Filius non habet pOlelltwm generandi quam et Pater, scilicet qllà potens siI ad gelleraDdum, id eSI, ut genuerit vel uL Ilenerl'l siClI1 Palcr, verum eSI; si verò inlelligaLur sic, non habet potentiam quà pOSSil gigni vel genitus esse, quà eildem Paler potens est ul genllerit, vel ul genere t, falsum est. Sieut dieilur : l'ater habet potenliam quà polesI esse Paler, Filius verò non habet potelltiam quà Fossil esse Paler; el è converso, Filius habcl pOlentiam quà potest esse Filills; habet ergo aliqllalll Pale.', qnam 1I0n habet Filius, etè com'erso. Absit, qui:t eadem est polentia Fatris, quà pOlest esse Pale.'; cl Filii, ql:à potesl esse Filius. Ila eLiam cadem esi vo· lllntas, quà Pater vllil esse Patcr, non Filius; eL Filius ,·ultesse Filius, non Pater; el eadem esI ,·oluillas Filii, quà vull esse genilus et Patrem genuisse; et l'aLris, (IUa vull esse genitor el Filium geniluul e~se. DlSTINCTIO VIlI. DE VERITATE, ET PROPRIETATE,ET INCOlUlUTABlLlT,\TE, ET SIMPLICITATE ESSENTI..E DE'.

t. Nllncde veritate, sive pr(!p.'ielate, sive incommlltahilitale atque simplicitale divill:E lIallll';"\), sive suhslanLia!, sive essenti:E agendum. E~t iLafl"e (leus, III aiL Ang. in Iib. 5 de Trin.,c, j, sine dllLit;ltionc sullslantia, vel, si meliùs hoe appellalllr, esscntia, fluam G":Eei o?ai",. vocanl. Sicut ellim ab eo quod e,;t sapere dieta esi sapientia, et ab eo quod est scire diela csl sc!enlia, ~La ab eo quod. est ess.e tI~c~ esl eSS(~ lIl!a . Et qu.s mag's est quam .lle qUi du:.t famulo suo, Exud. :'5: Ego lum qui sum; et: Dicea fl/iis l smel : Qui esi misil me ad vas? Ipse verè ae propriè dicilllr essclItia, clljus essentia non novit p.'relerilum vel fnturullI; llllde llicron. ad Damasum seriben3 ait : Deus SilIus, qui cxordium non hallet, ycr;c essenti:)! nomen lenel; quia in cjus comp:ualiolle qai vCl"è esi, fluia incommUlaùilis· eSl; qllasi non sillt qua~ mulallilia SlIlIl. De q110 cnim dicilu.· fuil, nOli est; et de flUO ,1icitur eril, 1l01ltlÙlll ejl. J)cus :mlcllI (alllùm eSI, 'lui 11011 iltJ\·il .


!iH PETHI LOMBARDI alTl'Cllone mulari polesl; qui pcr prophetam alt, Ma· fl1isile vel (ut.•1rllm essc. Solu5 ergo DClIs verè est, culachire 3 : Ego Deus, el non mUlor; qui est immula. jus essential eomparalulII lIoslrUlII esse, non est. bilis solus, unde reclè solus diciLur habere immona· Qllaliler i/lletligenda Iiinl verbn llieronymi, qutn'ell- Htalem. In omni enim mutabili uatura, ut ait Aug. dUIII est. contra Malimillum, nonnulla mors est ipsa mutatio. 2. llìc diligenter advertcndllm est quomodò intel- quia Cecit aliquid in eà nOli p.sse quod er:tl, unde el ligi debeallt illa vcrlJa Hieronymi, scilicet: Deu, I~ll­ ipsa anima IlUmana, qure ideò dicitur immortalis, quia ,.'" e.t. et nOli fUlvit (uisse t'el (tltur.UnI esse; t~nqllam secundùm modum suum nunquàm desinit vivere, ha1I0n possil dici de Dco, fuil vel enl, s~d tantu':" .est, bel umen quamd:tm morlem suam, quia sijustè vivebat ci/m de co scrilJtmll fl't~fl"cnler relJenamus.: 1<.,1 ~b et pecca t, moritur justitial ; si pcccalrix erat etiusti/iea. «/emo ; (ui/ semper et eril iII ~ecula~ et hUJIISRlod/; tur, moritur peccato; ul alias ejus mULaliones taceam , linde ,'idetui' quia non ~st t~ntuf!1 dlcendum ~e De?_ de quibus modò lougum est disputartl. El creaturarulII (/Iii, vel esI, vel er~t. ,l:)I eDlm .dl~eretllr. ta~tu!" (ud, natura coolestium mori potoit, quia peccare potllil • plltaretur IllIÒd desle ... t esse; SI dlcer~tur untum e~/, nam eL angeli peecaverllnt, et d:emones facti SUllt, plltarctur I/UÒÙ non scmpcr fuerit, sed esse cooperi t,; quorum esi diabolus princeps; et qui non peccavesi tantùm dicerelur eril, putaretur no~ esse .mod~. DIrunl, peccare potuerunt : eL cuicumqlle rationali creacalur 'el'go Iluia semper fuit, est et erll, ut mtelhgatur turre pr:estatur ut peccare non pus!>it, nOli est h/)e cluia llec coopit, nec desiit, nec desinet esse~ De hoc naturre proprial, sed Dei gratim. Et ideò 10111. deus, Aug. super Joanllem ila ait: Cùm de, se,"!pltern~ re III ail Apostolus, habel immortali/alem, qlli ' non CIIpropriè tlicatllf est, secundùm nos bene dl~tur CUI t, et jusqua!D gratià, sed Dalurà suà nec potuil, nec potest erit; fuH, quia nun1lu:lm desiit; erit, ~,lIla nu~quam aliquà conversione mutari; nec potuit, II1lC poterit alidecrit; est, Iluia semlJer est,; lIon pr:clerllt, qu~sl (Illod quà mutatione peccare. Proindè, ut ait Aug. in primo 11011 mancaI; 11011 eril, quasl'quod 1I0n erat. Cum, ergQ lib. de Trin., subst.1ntiam Dei sine ullà sui commutaIloslra locutio per lcmpora Val'ielUr, dc co vel'è tllcun- ·tione mUlahilia facienlem, et si Ile ullo suo temporali tur verua cujusliuel temporis,. qu~ lIullo temp~re de: motu lemporalia crealltem, intueriet nòsse, lieèt sii fuil, vel deesl, ve! deerit: cl Ideo n?~ esI IIl1rum SI difficile, oponel. Verè ergo ae propriè incommutabide Spirilu v!!ritati~ Verilas loquells dlxlt per.rulu~l~m, Hs est sola divinitalis esselltia ; qUal sine sulmulatione Joan. :16: QlllPcumque audiel, loquelur; aU~le' SC1~lfe' cunclas condidit lIaturas, ab eo àquo procedi/o Audire iIIills est scire, Id~m ~I!~!II Hìc dl)l implicilo/e. esse. A quo ergo est iIli essentia, au ilio .audle,nl/a, Id est, scielltia, qll:e nOli est ali~d quàm ,eS~elltla. Au.I. Eademqne sola prol'riè ac verè simplex esl, lIbi diet ergo ùixil de eo quod audlVl! : et audi!, Id eSI, quod nce partiuDl, lIec aceitlenlillm , nec quarumlilJct forsemper scivit, scit et sciet. Eece hìe diti I Aug. verl!~ lIIarum ulla est dhersilas sil'e l'arialio l'cl JIlullittH1o. cujuslibel temporis dici dc Deo; sed tamen propl'lc UI autem scias (I"Omodò simplex sit iIIa slILslanlia, est. lIIudergo quod Hieronymus dicil ita intcllige,ntc doccl Ang. inlib. 6 dc Tri n., cap. 6: Aninladl'crl6 dum est: Non nwi/ {uisse ve[ {uIUr/l1ll e~,se, sed ~II/lIUlII , l'rimò, qual'e umllis crcatura s!l Illuiliplex , et lIulio esse' id est cum d·i citnr de DI'O I\uòd :flllt vel CI'II, lIon 1Il0do vel'è sillllJlex; et primum de \:orporali , pOHea est intellig~lIdUln IIUÒII pr:eterii~ vcl fllturus si t, scù !le spiriluali crealara. Corporalis lItiqllC creatura ex qllòd exislat simpliciler sine a\lIluo lelllpO\~lh molli. pal,tibus constaI, ita III sit ibi ::Iliqua pars millor, alia Licèt enilll ycrha snhslanliva diVCl'sOrUlI1 LCllIllflrullI major , ellllajus siI totum quàm fllliClibcl pan ; et in de .Deo dicalllUr (ul (uit, erit, est, emI), nOli tamen ullof)uoque corpare aliuù esI magnilUdo, aliud color, temporales molus esse dislillWlU1I1" selllcet pra:lcraliud est figura. l'otc,t ellim illllllillulà maglliLudine itUIll, ,cl futnrum, vel rr"~1!!1'I1U!n ImJlerfect~IIII, vel rnancre idem color et eadelll fig ura; tt colore 1I1l111l':cienlllm pcrrcctum, vel pr.ctel'l :lI111 plus fjU~"! ile\'talo man ~ rc eadem figura et eadelll rnagniluuo, ac per feclulII; vel csselllialll si V!! c:xiskntiam su:r. d"·.'~lIta­ hoc nmlliplex esse con\'incìlur natura eorporis; sillllis sÌlllplicitel' insinuant.· Dells f:l'gO ~lJlu,s proprie ~I­ plex aUlem , lIulio modo. citlll' essemia vel esse. Ullde Hi'ar. III llu. 7 de Trlll. Hìc de spirituali crea/urù ostendil quomudò siI lIIul/iail: Es~e nOli est accidens Deo, sed subsislcns ,'crit:\5, ct malleliS (' ausa, etuatul'alis gene!'is propriel:ls. plex, e/ lIon ,illlplex. (Ex eodem, lib 6, cap. 6,) llic de incomnlulabi/itate. 3. Dei eliam solius essenlia incommlltabilis dicitnr

propriè; quia nce mulalur, lIee mutari p~test. Un~e Aug. in lib. 5 de Trin., c. 2 : Alia!, inqUlt, cssenll.'C vel substanti;c capiunt accidentia, 'luibus in eis tiat , vel m:lgna vel quantacumquc mutallO. 1!eQ ,autem ali(jllid hujusmodi accidere non potebt; e~ Ideo sola s~~­ stantia vel esscntia, qUal cst Deus, IIIcoOlmntablhs est: cui profeclò maximè ae verissimè competil esse. Quod ell1111 lI1utatur, non serva l ipsum verum esse; et quod mutari potest, etiamsi non mutctur, potest quod fuerat non esse. Ideò!lue iII~d solum quod ~OJ.' tantùm non mutatur, vcrum etlam mlltarI 0111111110 ntlll potest, verissimè dicilur esse, iù est, substantia Patris, et Filii, et Spiritùs sancti. Ideòque A postfllus ItH\UeIiS dc Ileo ait, :I Tim. 1) : Qui 801118 "abel immortuli/aicni. Ut enill! ait"Aug. in IilJ.:I de Trin., cùm anima Iluoùalllllloùò illllllorialis esse dicarur eL sit, 1I0n di('l'rct ApOStllllls: SO/IIS Deua babel immortalitatem, lIisi qllia vcra illllllol'Lalitas incommulabililas est, quam nulla pOlcst haOcre creatUl'U, quoniam slllillS t:l'eatoris eSI, untle Jacouus ail, C<lp. i : Apud quem Non eal lransIIlIltatio, "ec tJicissiuidillis ooumbralio; et Iì:lvid, psal. 101 : Jlulabis ea, e/II/Ulllbulllur: Iu a/flem idem ipfe c.a. ItIcò AUfl. ~lI\1er Geli. ditit quòd I)eus lIec pcr loca, lIec per lelllpllra mo\'etUl'; CI'catura ,"crò , per 111 ca ettempora. EL per lempol';1 lIIo'·el'i, et l'Cl' an·ectioncs commutilri ; DClIS auterTI lIec loeo, lIt:c

5. Crealura quoque spiritualis, ut est anima, in comparatione quidern corporis est sirnplex; si Ile comp;lI'alione verò corporis, esI multiplex et 1I0n simplex, Ilum ideò simplex dicilllr respectu corporis, quia mo16 lIon dilfullditur per spatium loci, seti in ulloquoque corpore et in toto tola cst, et iII quàlilJet ej 115 parte tota esI. Et ideò c.Ìlm fit aliquid iII quàvis exiguà parliculà corporis quod sentiat anima, quamvis non fial in loto eorpore, illa lamen tota sentit, quia tO' ,m lIon lalCI. Sed J;l1uen nec in ipsà tola animà vera simplicitas est. CUOI enim aliud sit artiliciosum esse, aliuù illertem, aliud acutum , aliud memorem , aliut.l CUllidiLas, aliud limor, aliud Imti.tia, aliud tristitia, POSSilque ba~c et alia Imjusmodi innumerabilia in anim:e iuvelliri naturà , ct alia sin e aliis , et alia lIIagis. ali a lIIinus, manifestum eSI anillliE nUII SilllplicclIl, sell multiplicem esse naturam; nihil enim simplel.lIIutauile est; omnis autem creatura mutabilis est; n::lla ergo crcatura verè simplcx eSt. l)eus \'crò dsi 1lI111liplex dic;ltur, verè tamen el sUllllllè simplcx eSI, t.licilur enim magnus, oonus, sapiclIs, bealus, verus, etquidquid 'aliud non illdignè dici videtur; sed eadem magllitudo ejus est qUa! sapienlia. NOli euim mole lIIagnus est, sed virtute, el eadcm hOllitas ejus esI, qUal sapicntia, et magnitudo , et veritas; ct 1100 est ibi :Iliud ipsum beatum esse, ct aliutl Il!aglllllll, aut sapiclllt!1I\ . aul vcrum, aUI bonulII cs~, au\ ollminò esse.


SENTENTIARUM LIBRI QUATUOR. - LlD. l, DlST. IX. 545 alla/iler Deq, eÌIIII iiI aimple:e, fIIultlpla: IGnlm stantia; quasi aliud sit ibi subslantia. aliud qlloli aedica:u,. cidh substaoti:e. Sed quiequid iUlelligi Ilotest slIb6. mc diligenter notandum est, cùm dica& Aug•• Slantiaest. Verùm hooc dici. possunt faeilè et credi; lolum Deum vere simplicem esse, cur dica! eumdem videri autem nisi puro corde omninò non possunt. llem Aug. in lib. iS de Trin., c. 9 : Sie habetur in multiplicitcr dici YSed boc non propler divcrsitalem llccidentillm vel partiuoi dicil, scd propler diversitanaturA uniuscujllsque trium, q'lòd qui babe:lt, boe sit Icm ac multiludinem nominum qll:e de Deo dieuntur, qllod babel. sicut immutabilis simplexque substalltia ; qure Iicè! mulliplicia sini, unum tamen significanti unde Isidor. ai! : J)eus simplex dicitur, sive non al!sdlicel di\'inam na&uram. Hree enim non ila aceimittendo quod haùet, scu quod aliud non est ipse, piunlur cùm de iIlà illcommutabili retcrnàque sub-- et aliud quod in ipso est. Et cùm l.:Inlal simplicit:lli!! Slautil incomparabilitcr simpliciore qllàm esi humaalllue sincerilatis siI nalura divina, est tamen in cli nus :mimus. dicunlur. quemadrnodùl\I cùm de creaTrmitas Ilersonarum. Unde Aug. in lib. I t de Civit. Iliris dicunlur. Vnde Aug. iulib. 6 de Trin., cap. I: [)ei : Non proptcr hoc naluram summi bOlli simpliccm Deo, inquit, esi hoc esse, quod est forLem esse, vcl _d icimus, quia est Pater in eta solus, aut Filills iII eà sapienlcm e5se, vel juslum esse. Cl si quid de iIIà solus. aut Spiritus s:mctlls in eà sollis ; !Iut quia est simplici mulLiplicilate, ,'cl mullipliei simplicilale sola ila Dominum Trillilas, sive subsislenl.ia pllrsodileris, quo substanlia ejus significelur. Humallo au- Ilarum, sicut Sabelliani plltaverunt. Sed ideò simplcx Icm animo non est boc esse, quod est forlem esse, dicitur, quia est hoc quod habet ; excepto qnòd relaaut prudentem , aut juslllm ; pOlesl enim esse ani01lls, livè quooquc persona ad alleram dicilur, nec cst ipsa. Nam utique Pater babet Filium, ad quem relati\-è diet nullam islarum ba bere virtlllum. Talila esI Dei ,implicitas, qllòd III.II/i prmdicanlenlorum citur, nec \.amen ipse est Filills; eL Filius babetl'alrem, wbjirilur. nec tamen ipse est Pater.ln qllo verò ad semelipsulll 7. Quòd alltem in lIal ... rà divinà nulla sit aeciden- dicitur, non ad alteru01, hoc est quoti habet; sicul :Id tilllo diversitas, -nullaque peuilùs O1Ulabilitas, seti per- semetipsum dicitur vivus babendo vitam, et eadcm lecla sÌlI) plieit.'\s, ost.cndit Aug. in lib. 5 de T,·iu., vita est ipse. Propter hoc uliquc nalura b;cc dicilnr C!lp. 1, dicens : Inlelligamus l)eum, quantùm possusimplex. quòd non sit alilld babens. el aliud id 1111011 IIII1S. sille qualita!e bonum, sine quanLitale magnum, babet. sicut in c:eteris rebus esi. Non enim habcns sinc illdigenlià creatnrem, siue situ proosidentem, sine liquorem liquor eSI, lIec corpu:> color, IICC anima bohilu omllia conlineutem, sine 10co ubique IOtUIII , est sapielllia. Ecce quanla est ideutilas, Iluanla est sine lemporc sempilernum, sine ullà sul mutatiolle uoilas, immutabilitas, simplicitas, purilas divill:c mulabilia lacienlem, nihilCJlle patienLem; quisquis subSlantioo I jUXLa infirlllÌlalis nostroo valetudincm nsDeum ila cogitat, elsi nondilm palest omninò Ìllve- sisnavimus. nirc quitl sit ipse, piè tamen caveat quanlùm pOlest DlSTINCTIO IX. aliquid de ilio sentire, qllod non sito Ecce si subtililcr ilE mSTllICTIONE TRfl1!o1 PERSONARUII. illlendas, ex bis alque proodietis aperilur, iIIa pr;cdit. Nunc ad dislinelionem ll'Ìum personal'um accc. camenla artiii dialecticre Dei naturre minimè convednmus. Teneamus ergo, 111 docel Aug. in li!.!. de Fide nire, quoo uullis est subjecla accidelllibus. auòd Deu. non propriè, 3ed abruivè dicitur .ub.tantia. ad Petrum, l'alrem eL }<'iliulll et SpiritI/ili S:lIl/:11I1lI 8. Undc nec propriè dicilur SlIbstafllia, IIL Aug. unum esse Denlll nalul'aliler; /lec lamen ipsulII l'a · oSlendil in Iib. ti de Trin., cap. , et 5 : Sieut ab eo Ircm esse qui Filius t'SL, lIec Fililllll esse ipsum qui quod est esse appellatur essentia ,ita ab _eo quod est Paler est, I.ec SpÌ!'ilmn sanclulII esse ipsull/ qni l'asubsistere substanliam dicimus, si tamen dignum es' ler est aut Filin~. Una enim est ciscnlia l'alris d Filii et Spirilm sancIi: in quà non est aliud l'alt'!'. ut Deus dicatur subsistel'C. Hoc enim de bis rebus rectè inlelligitur, in quibus, ut subjeetis, sunt ea qu:e alilld Filius, aliud Spirilus sanctus, qllamvis II~rs :! lIa­ in aliCJllo subjecto esse dicuutur; sicut in corpore liler alius siI Paler. alius Filills. alius Spil'ilus sauetus. Hu: de comlerllitate J'i/ii CUli' Pat/'e. color aul forma. Corpus eoilll subr.isl.it; et ideò subi. Genitus esi enim à Palre Filius, et ideò aline: ; stanlia est. Res ergo mlliabiles neque simplices pro· IIriè dicunlur substanlire, [)eus autem si Bubsistit, ul nec tamen allle lui' P:tlerquàDl Filius, co;clcl'ua! CUlli liubstanlia propriè dici possit, inest in eo aliqllid taD- suot sibi tres personoo. Argullientatio ArialloTum. qllàm in subjecto; et non est simplel. Neras est au3. Scdcontra Irocinquil booreticus, rerert Amhr., lem dicere ut subsistat Deus et subsit bonilati sure : atque ilIa bonitas non substantia sit, vel potiùs essen- in Iib. i de Fide, ad Gratianum, cap. i5, cÌ!'ca melia, neque ipse Deus sit bonitas sua, sed in ilio sit, t:1II- dium : Omne quod nalum esi Pl'incillilllll habel; et quàm iII subjecto. Unde manilcstum est Deum abush-è ideò quia Filius naLus est prineipium babet et esse subslantiam vocari. ut Domine usilatiore illtelli~atur t:Olpi'. quod b:creticorum ore sic diclum esI. Nam essentia, quod verè ae propriè dicitur, ita ut Cor- ipse Arius, U1 meminil Aug. in Iib. 6 de Trin .• cap. t, tassè solW1l Deum dici oporteal essentiam. Est enim dilisse fertur : Si Filius est, n:IIUS est; si DalUS eSl, erallempuS quando non era' Filius. ' -eré solus, quia inèOmmutabilis est. Re'pon.io Augullini ca_lIolica. Quòd non c.t atiquid in Deo quod non iiI Dea•• l. Qui boc dicit, Don illlelligit eliam natum Filium 9. Hujus aulem essenti:e simplicitas ae siilceritas tanta C&t, quòd 1I0n est in cl aliquid quod non si' Deo 8ClllpiternuOl esse, ut sit co;cll!rnus Palri Filius; ipsa, &ed idem est habens et quod habetur ; unde m· sieul splcndor qui gisnillJr ab igne allluC dilfundilllr, lar. in lib. 6 de Trin. ait: Non ex composilis Ileua CO:eVU8 est iIIi, et esset coreternus si ignis esseL a'lm'qui vita est, sllbsistil; Deque qui virtus est. es inlir- DUS. (Aug. ibid.) UppolitioAugullini con/m lucreticulII. /lIis conl.inetur : nellue qui lUI est, ex obsellriscoap5. Ilem, si Del Filius, inquil Ang. Iib. 6, c. t, vir latur : ncque qui spirilus est, el disparibus formalis lus elupientia Dei est, nee unquà01 fuil Deus sillc viro est; tolum quod iD eo est, unII m esi. Idem in Iib. 8 de Trhl.: Non bllmallO modo ex composilis Deua Iute CI sapienLil, cOa!!ernus est ergo Deo Patri Filius, est, UI in eo aliud sii quod ab eo babelUr, et aliud sii dici! aulem Apostolus Cbrislum ('sse Dei virlu lem et i pse qui habeat:- sed lOtum una esi natura, &cilice' Dci sal,lentilim. Aut ergo non fuiL quando non fuh perfècla et inlinila, et 1I0n el disparibuol consLiLuta , Filius. aliquandC) Deus Don habuit virtu!eIU el sa· pientiam. quod dcmenlill esI dicere; CODslat t'nilll sed vlvcns per totum ipsa. De boc eodem Boetius-in quia iJemper babuit sapientiam; selllpcr ergo lr:llJlii~ Ilrimo Iib. de Trin. ait: Quocirca hoc "ere unum.cst. in quo nullus numerus, lIullum in eo aliud pr.Eter id Filium.· 6upet1rio Ambr6.ii ad idem, tIIlctorilale fll/lll. quod in eo est; neque enim subjectum lieri polest. 6. t;idem quoque Arianicre qll:estioni Amb. in hur:r AUI. quoque in Iib_ de Fide et Symbolo, c. 3, dici' : lUodulII respolldel, iII Iibn) dc Fide ad Gralianum, In llei subslantià Don es' alilluid qUlld noo iii &IW-

Il'

a.'

.1


547

PETRI LOMBARDI

cirell mcdium cap. 5 : Ego, inquam, Filillm esse natllm confiteor ; quod reliquum est impieLalis, .horresco. ScripLum est enim in ve Ieri Testamento, IsaIOO,.44, ,ut vel unum è pluribus d!cam :,Ante me non, (UII allua Deu., et post me non erlt. QUIS ~rgo .hoc dlclt! Pa~er an Filills? Si Filim\ : Ante me, mqmt, non (UII a/lIIs Deus. Si Pater : Post me, inquiL, non el'it, hic priorem, ct ilIe posteriorem non hahct. Invicem enil,n in se et Pater in Filio, eL Filius iII Patre cognoscltur. (;~m enirn Patrcm dixcris, ejus eliam Filium desisnàsti, (Iuia uemo ipse Patere~L si bi ; c~m Fi,lil!m ,~o­ minas, etiam Patrem fateris, qUia nemo Ipse slbl Flhus est. ltaquc nec Filius sine Patre, nec Pater p~t~st esse sine Filio; semper ergo Pater, seruper et Fillus est. lnvectio Ambrosii contra h/Bre/icum ( lib. et cap. cit.). 7: hem dic, inquam, mihi, h:erelice, Cuitne quaudo omnipotens Deus Pater nOli erat, et Deus eraL? Nam si Pater esse crepi t, J.)eus ergo prirnò eraL~ et postea l'ateI' factus est. QUllrnodò ergo immutabilis Deus eSI? Si enim anle J)cus , (lostea Pal'.:r fuit, utique generationis accessione mutatus est; sed avertaL Deui hanc amenliam. lneffabile est quomodò Filius sit, et tlon habeat Patl'ell1 priol'ell1; sicut modus genera/ionis ininlelligibilis e/ in-

'!ffabilis est. 8. Sed qureris à me, inquit Ambr., quomodò si Filius ~it, non priorem habeat Palrem ? Qu;cro item abs te, quando vcl quomodò Filium putes esse generatum? Mìhi enim impossibile est generationis sei re sccretum; meus dericit, vox silet, non mea tantùm, sed et angelorum; supra potesl ,[es, et supra ange)os, ct supra cheruhin, eL M'lIra seraphin, et Sllpl'a omnem sensum est; quia scriptum est philipp, 4: Pax C/nisli SlIpr.a omnem SellSUIll esI. El si pax Christi supr:! omnem sensum est, quomodò non ~st sllpra omllem sellSIlOl lanta generallo? Tu ergo 01'1 manum admove; scrulari non Iicpt sllperna mysteria. Lice! sci re quùd natus si t, non Iicèt discutere quomodò natHS sito llIutl mihi negare nnll licei, hoc qu;erere metus eSI. InelTabihs enim esi illa generalio, unde Isaias: Generationem ej/l,~ q/lis ellarn,bil ?

Quidalll pl'lEs/lll'lunl discli/ere generationis seriem. 9. Quidam lamen de ingenio suo pr;esumenles diCUllt iIlam generationem posse inlelligi, et alia hujusmodi; iuh;crentes illi :flletoritali Bieron. super Ecdesiaslem : In sacris Scripturis, quid srepissimè nOli pro impossibili, sed pro dil'ficili ponitur. u! ibi :-Generati'mem ejus quis ellarrabit? Sed hoc non dicil Hieroll" i,leo qllò generalio Filii ;eterlla plenè intelligi vel exI,licari possit à quoquam morlalium, sed quia de eà aliquid intelligi vel dici potest; quidam tamen hoc accipinnt dictum de temporali Christi generatione.

Il lrùm debeat dici, selli per gignilur, vel sempel' geni/ua e,t Filius?

"O. lIìc qureri

pOlest, cùm generatio Filii à Patre prillcipium haheat nec finem, quia retcrna est, IItn'lm debeat dici: Filius semper gigllitur, vel semper genilus est, vel semper gignetur? De hoc Greg. super .aoh ait, lib. 29 Moral., c. t : Dominlls Deus Jesus in eo quòd virtus et sapienlia Dei est, de Patre ante tempnra natus est; vel potiùs quia nec crepit nasci, Ilec desiit, dicamu$ vel'iùs semper natus; uon aulem possumlls dicere : Semper nascitnr, ne imperfectus esse videatur. Atverò ut reterllus designari valeat et perfectus, et semper tlicamus, et natus, qualenùs et n:1I11S ad perfectionem pertineat, et semper ad ::eternitatem; quamvis per hoc ipsum quod pCl'fectnm diciIIH!S, rnultùm ab illius veriLatis expressiolle de\'iamus, q'lÌa quod facillm ilon est, non potest dici propriè perfectllm, sed halbutiendo ut possimus, excelsa Dei l'CSOllemus. Et Dominus nostrre infirmitatis verbis cOlldescendens : E./ote, inqnit Maltll. 5, per(ec/i, ,icut et Palel' ves/er c/Bles/i, perfectul est. Super ilIum loculll eti:-m ps.'ll. 2 : EfPJ Itodiè genui te, de hilc generatione Fiiti ila Illqnitur Aug. : Quanquàm per boe quod dieìt hot1iè, llOs!'it illtelligi dies iIIe qno t:hrislus secuudùlII IICC

5i8

homincm natus l'st, lamen quia hodiè pr:esentlam significat, attlue in reternilate neque prooteritum quicqnam est, quasi esse desieril; neque fULurum, quasi nondilm sit; sed pr.csens ,t3,llt,Ù?" quia quicquid :rternum ,est, semper ~st; dlV,lIl1t~s 13'."en accipitur de sempllernà gener~tlOne saplentloo DCI. Ecce hi~ verhis os!endit Ang. quòd geuer;,lio Filii semper est nec prmteriil, /Ice futura est, quia reLerna est. Ideò 'dix il gellu;, ne novum putaretur, scilicet ne viderelur inempisse; hodiè dixit, ne pr:rlerita generatio vide returo Ex his ergo verhis Ilrophet::e, ul aitJoannes Chrys" nibil aliud manifeslatur, nisi quia ex ipsà essentià Patris semper genilus est Filius.

Origelles videtur dicere conll'arillJll; ait eninl quòd .emper generatur Filius à Patre. i f, Origenes verò super Jeremiam dicit quòd Filius semper generalur à Patre, his ve l'bis : Salvator noster est sapienlia Dei; s:.pienlia verò est splendor ret\!rn:c lucis; Salvator ergo nosler splendor est clarilatis. Splendor autem non semel lIascitur et desini! sed quoties DI'tum fuerit lumen ex quo splendor oritu~ 10ties ori!ur etiam splendor Clal'ilalis; sic ergo Salv~t()r semper nascilur. llnde ait in lib, Sapienti;e : Ali/e Ollmes colles generaI me Domi/lus; non ut quidam malè leguIIl, generavi/o His vel'his apertè oSlelldit Ori"enes sallè dici po'se el debere : Filius semper nascitur; q'~o,d videlur conlrarium !!li verbo Gregoriiprremisso, sCllIcet : N 011 pOSSUlIIUS dlcere : Semper nascitur.

Expollit pl'lElllissa vcrba GI'ego!'ii ~ ne pu/elur in/er doc/ores esse cOIi/rarie/as.

i2. Sed ne tanti auctores sibi cOlltradicere ili re talllà \'ideantllr, illa verba Greg. bellignè interpretemur : Dominns, inquit, Jesus ante lempora natus est dI) Patre; ve! potiùs, quia lIec crepi t ilasci nec desiit dicamus veriÌls, semper lIatus, Sed quando veriùs di~ citur hoc, scilicet quòd Filius semper nalus est quàm illud, scilicet quòd 'de l'aire anle lempora nat~s eSI t iIIud enim sincera ct catholica fides lenel sc pr:edi. cat, ut istud. Quare ergo ait dicimua veriÙ8, cÌlm Illrurnque pariter sit verum? nisi quia vo)ebat illtelligi hoc ad majorem evidentiam el eXJlressionem veritatis dici, quàm iIlud. His elenim vl)rbis omnis calumlliandi versutis brereticis ob"trùitur aditus, quibus Christi secundùm deitatem generatio, sine initio et sine fille esse ac perfecta mOllstratur. Non aulem adeò apertè semper manifestatur verilas cùm dicitur : Fi. liu8 an/e /empora geni/us ~l de Palre, vel Filiu ••emper nascit"-T de Pa/re. Et ide~ dicit Gre~. qllòd non possomus dlcere, semper nascllur. Non, mquam, ila cOlwenienter, 11011 ila congruè ad explanalionem \'eritatis· potesl tamen dici, si sallè intelligatur : Semper enini nascitur Filius de Patre, III sit Origenes, non quòd quolidiè iteretur ilIa gelleraLio, sed quia semper est. Sempcr ergo nascilur, id est. uativilas ejus sempiterna est.

Quòd Filius semper generatur, confirmatur ex dicti. Bilarii. 13, Hilarius quoque dicit Filium nasci ex Patre, in lib. 7 de Trin" bis verbis : Vivens, Deus, et .latur:e reternre viventis polestas est; et quod cum sacramento scienLi:e su:e ex eo nascilur, non pOluit aliud esse quàm vivens. Nam cùmai!: Sicut misit me vivell' Pa/er, et· ego vivo propter Patrem, docili t vitam in se per viventem Patrem inesse. Ecce hìc habes quia Filius nasci luI' ex Patre. lIem in eodem, cùm diciL Cbristus, Joan. 6 : Sicut Pater Iiabet vi/alli in ,e, sic er 1<'i/io dedit vitam habere in seme/ipio; omnia viva sua ex vivente testatus est. Quod autem ex vivo vivum natum est, habet naLivitaLis profectum sine novi1ate naturre. Non enim novum est quod ex vivo geueratuf in vivum, quia nec ex nibito est; et vi1a qure lIali-vi1atem sllmil ex \'it!, necesse est per naturre unilatcm et perlecl,e nalivitaLis sacramelllum, ut et ih vivente vivat, et in se ba beat vilam viventem. Ecce et hìe ba bes quia generatur ex vivo vivens Filius. ltem ir codem : In Deo LOLum quod est vivit : Deus eoim vita est, el ex \'ità 11011 l,olest quicquam esse nisi vlvum,


SENTENTURUM LIBRI QUATUOR. lIeqll~ ilI

derivationc , sed ex virtllte nativilatis est. Ac sic dtJ.m tolUm qllod est vivi t, et dùm tOlull1 qllod ex. co Il:tscilllr virtus est, habet nativitatem l<'ilius, non demutationem. Et hic dicit qllia nascitllr. Ilem in lib. 9 de Trin. : Donat Pater Filio tantùm esse qU311tùm est ipse; cui innasdhilitatis esse irnaginem sacralIIento nalivilatis impartit, quem ex se in suà forlllà generllt. Hìc dici! qnia generat Paler Filium. Breviler docel quid de hoc COTlcedendum 3it. U " Dicamus ergo Filium natum de Patre anle lempora, et semper nasci de Patre, sed congruentiùs selllper natulfI , et eU!11dem fatean!ur ah :ete~no esse et I)atri co:eternum, IÙ est, auctOI'I. Pater eDlm generatillllc auclor Fili i est, ul in sequrnti oSlendelllr. Ut 4:l'gO Pater est :l!ternuil! ila eL Filius :rl~rnlls eSl.; sed Paler sine aueLOre. FlllUs verò uon, qll\a Patcr mnascihili~, Filius natus. Et, ut ait mlar. in lill. "6 de 'fri~., aliud esl sine auelore semper esse reternum, alllld Palri, id est, auclori, esse eoreternum. Ulli alltem Pater allelor est, ibi et nativitas est, quia sicut nuli"ilas ab ~uelore est, ita et "ab :eterno auelore a.'tema est n:ltivitas. Omne alltem qllod semper est, eliam rcternllm est; scd tamen Ilon oume qnod :rternulll est eli:lln innatuill est; quia quod ab rcterllo nascitur, babet rcterllUIll esse quod nalum est. Qund autem non n~tllm est, id cum rcternitate non natum est; quod '"erò ex rcterllo lIalum est, id si 11011 relcrllum natum est, jam nOli erit et Paler auctor :eterulIs. ~i quid ergo ei qui ab :l:!terno Patre natus est ex :rternltale dcfueril, id ipSlI1ll nOli est 311ctori ambiguu/D defuiss~; quia si gignenli est illlìnitllm gignere, et nascenll euam inlìllilnm nasci est. lIledium enim quid illler Ilalivitatem Dei Filii et generationem Dei Patris, ncc sensus admittit; quia et generatione nativitatis est, et in nativitale generatio eSI; quia sine ulroque neutrum est; utrumque ergo sine inlervallo sui est.

i5.

~ed

Argumenlalio hre/'elici.

inquiel h:ereticus : Omne quod nalum eSI non semper fuit. quia in id natum est ut essei. Nemo ambigit quin ea qu:e in rebus humanis n:\Ia sunt, aliquandò non ·fuerint. Sed aliud est ex co nasci quoti semper non fui t , aliud esi ex eo natum esse quod semper est. Ibi nee semper fuil qui pater eSI, nec sempcr paler est; el qui non semper pater est, nOli semper gennit; uhi aulem selllper Pater esi, semper Filius est, Quòd si semper Deo Palri proprium est 'IuM semper esi Pater, necesse est Filio semper proprillm esse qllÒll semper esi Filius. Quomodò ergo cadei in intelligelltiam nOlllram ut non lucrit semper, cui proprium est semper esse quod natum eSI? Natum ergo unigenitum Deum eonlitemur, sed natum ante telllpora, nec anle esse quàm natum, lIec alite natum quàm esse, quia nasci quoo era l jam, non nasci esi, sed seipsum demutare nascendo. Hoc autemhumaIIl1m sensum et inlelligentiam excedil mundi, non boc capit ralio human:e intelligenti:e, sed prudellti:e ìiticlis proCessio est. DISTI~CTIO X.

nlc

DE SI'IRITU SA:"lCTO AGITUn, ET PRIUS QUÒD SIT 4110R PURIS ET FILII DICITUR.

t. Nunc post Filii relernil:ltem, de Spiri tu sancto, quaIltum Deo donante vidcre eonceditur, disseramus. Spiritus sallctus amor est, si ve charitas, sive dilectio Palris et t'ilii. Unde Aug., in lib. i5 de Trin., c. n, ail: Spiritus sallctus lIec Patris est solius, nee Filii est solills. sed ambo rum ; Cl idcò communem qllà invicem se dili~lmt Valer cL Filius, nobis insinuat charitalcm. Quòd ~pirit'" aanelu. propriè di/ec/io diealur, el lamen Trinitaa siI di/tetio. 2. Jo:mnes autem in Epistolà t canonicà, c. 4, ait: Deus cllarila. e.'; non dixit : Spirilus sanetus charjtas est, quod si dixisset, absolulior esset sermo, et nOli parva pars qu:estionis decisa; sed quia dhil : Deu. r.harittu ell, incertum est, el ideò qua:relldum est, ntt'ùm Deus Pater sii charitas, an Filius, an SpiriLus I3nClUli, an De\'S ipsa Trinilas, Quia el ipsa non Uei

LIB. l, DIST. X.

dii, sed unu~ est Dens. Ad. 1I0C Aug .. in eodcm iihro it.'. dicit: Neseio cur sieul sapiclltià'Cl Paler dici lUI', cl FiliIlS, cl Spiritus sancllIs, et simili OIllIlCS non lI'es, sed una sapienlia, non ila el charilas dicatllr Palcr et Filius, et Spiritus sanclus, similI omlles una ellaritas. Non ideò lamen qllisquam nos inconvr:nicntcr rcstimet charilatem apf,ell:lre Spirilum sanctulfI, (Iuia et Deus Paler, et Deus FilillS, potest charitas 1l1l1;"Upari; sicut propl'iè Verb1Jm Dei etiam sapiclltia IJci dicitur, cùm et Paler et Spirilus sanelus sint sapiclllia.

Sicul VerbulII Dei propriè diciluT8apienlia, Cl tamm lo/rl Trinitas dicitllr .apienlia; ila l'I S piritlls sancllls ~roprìt dieilur chm'ita., et lamen Pater, et Filiu., et Spiritus SaTlCllla dicitur eharitas. (Eli: eodem lib. et cap., seù paulò inferiùs.) 5. Si ergo propriè aliquis horum trium charilas Iluncupari debet, quis apliùs quàm Spirilus sanclus? ut seilicet in iIIà slImlllà simplicique lIalurà non sit aliud suhstanlia, et aliud eharitas; sed sulJstantia ipsu sit charitas, et cbaritas ipsa sit substantia, si ve iII Palre, sive in Filio, sive in Spiriln sanelO; et lamen Spiritus sanctus propriè charitas nuncupalur. Ecce his verbis aperlè dieil Aug. qllòd in Trinitate cbarilas aliquando refertur ad suuslantiam, qu:e communis est lrium personarum et tola in singuHs; aliqllalHlo speci:lliler ad persollam Spirilùs sancti, sieut sapieuti:l Dei aliquando pro substanlià divinà, aliquando pro Filio propriè aceipiatur, et hoc in multis fieri reperitur.

Exelllplis firma t eadelll nomina propriè et universalilel' accipi. 4. Pluriblls enim exemplis doeeri potest multa rcrum vocabola el universaliter poni, et propriè quil.Jusdam rehus adhibel'Ì : sicut legis nomi Ile aliqualilio simul omnia veteris Testamenti signilìcanlur eloqllia, aliqualldo alltem proprièvocatllr lex quro data est pcr Moysen. Multa alia suppetullt exempla, sed in r~ aperlà vilanda est longitudo sermonis. Sicut er~o IIl1icum Dei Verbum propriè vocamus nomine saplellli:e, cùm sit universali leI' el Spiritus sanclus cl Pater ipsa sapientia; ita Spirillls s:lIIetus proprio vocabulo eharitas nuncupatur, cùm sint Pater et l<'i1ius uni versaliter charilas.

Auctorilalem ponit, quòd Fili". p"opriè dicitllr Inpielilia. 5. Sed Dei VerllUm, id est, unigenitns Dei FilillS, apertè dictus est Dei sapienlia, ore Aposloli dicelltis: Chri3tum Dei virtlltem et Dei ~apientialli. Slliritus aulem sanctus ubi sit dictus cbaritas invenimus, si diligcnler Joannis apostoli eloquium serulemur ; qui cum dixisset : Diligamus illvicetn, quia ex Deo esI dilectio. adjunxit : Et omni. qui diligit, ex Deo natu8 esi; quia ditee/io /)eus est. Hìc manifestavit se dixisse eam dileclionem esse Deum, quam dixit ex Deo. Deus erg'o ex Deo est dileclio : seti quia el Filius ex Oeo Palrc nalus esi, et Spiritus sanClus ex Dco Patre proeedit, quem potiùs eurum hic deheamus accipere dielulll esse dilectionem, merilò qu:rritur. Pater enim solus ita Dcus est, ut 11011 sit ex Deo; et .ideò dileclio, qure ila Deus eSI ut ex Deo sit, 1I0n ipse Pater est, seti aut Filius aut Spiritus sanCIus. Sed in cOIlsequenlibus cùm Dei dileclionem commemoràssel Joannes, qllà dilexit ÌIOS. el hine hortalus esset ul nos illvicem diligamus, atque ita Deus in nobis maneat; quia utiqllc dileclionem Deull1 dixcrat, statim volens de h:ic re apertiùs aliquiù eloqui, inquit: 111 hoc eogno.cimu8, quia in ipso mallelllUS et ipse in /lobi8, quia de 81t0 8piril/l dedit nobis. Spiritus itaque sanctus, de quo dedit nolJis, f;ocit nos in Deo ma nere , et ipsum in nobis; hoc aulclII raeil dileclio. Illse ergo Dells, est dilectio. Deus ergo SpiriLus ' sanctus, qui procedit ex Deo, signilìcatur ulJi legitur, Dells dilectio. et dilecliu ex Deo esi. Ecce his verhis aperlè dicit Aug. Spiritulll sanctum esse charitalem Patris et Filii; et in L'lntlllil quoqlle sermonem produxit, ut videatur dixisse Spiritum sanctum 1I0n solùm esse dileclionern Patris et FiIii, quà se invicem e~ nos diligllnl. sed e~iam tIuà diligimus Deum. Seti ulrùm ipse sii charitas quà nOi diligamus DCUlll, iII sequenti eXl'licatur, disl. t7.


PETRI LOMBARDI 551 IIedit oatmtlere quoti profXJ.lkru., .cilicet qubd Spiritll' Spirit.,Palri",atri qui loqKi•• Et in :Ilio 1000: QIIem nullet Paler ili nomine meo. Et alibi' ipse Filiusde Spirito lII11etUi ·,it amor, quo Pater à Filio et Filiu. à "a/r' sanelo ai' : De Patre procedit. His et aliis auctoritati. diligit"r. 6. Nunc verò quod increpimus ostendere, curenl1l~, bus pluribus ostendilur quòd Spirilus sauctus il Patre el Filio procedit. seilieet Spiritum ~ancturn d!I~Clionem ess?~ivc. ~mo Quòd Grreci non coneed"n' S pinl"m 1IIIIe'.m procedere rem Patris et FIIII: quo sClhcel Pater dlhglt Flllu!'!. ti Filio. et Filius ))alrem. De hoe Hieron. su per. psal. 17, alt: 2. Gralci lamen dicuntSpirilum sanctum procedere Spiritus sanctus IIce Paler est nec Filius, sed dileclio quam baùe! Paler in Filium, eL Filius in Palrem, Aug. lantùm à Patre, et nfln à Filio. Qood ideò dicunt, quia quoqlle in lih, li de Trin" in Une, c • .I, ah: In omlli- veritàs,in Evangelio Mem illlllllram continente, de pro. bus reqnalis est Patri Fi1i~s, et e~L. unins ejusd~mq~le cessi()ne Spiritlls loquens solùm Patrem commemorat &lIbstantial. QuapropLer ettam Splfltus sanctus lO ca- dicens : Spiritu, qui à Patre "rocetlil. Et eliam ideò qnia iII principalibus conciliis, qUal apud eos celedem unitale subslantial et requalilate consistilo brata sunt, itasymbola P.OMlm subjnllctis analbema. . Q"id dt S pin/Ul .alletw IlÌc aptritur• . 7. Si ve ellim sit unilas amborum, sive sanctitas, libus s:lncita SUll', III nulli de Trinitatis Ode aliud do· 5he eharitas, manifeslum l'.st qllòd non aliqllis duo- cere vel aliter pl'"~djcare quàm ibi contine'ur, lieeat. rUlli. est quo IIlerqlle conjungitur: quo genitus à gi- In quibus quidem symbolis cùm Spiritlls sanctns comsnente diligatur. gl:nitoremque SUUln diligat, silltqlle memoretur procedere à Palre, et 1I0n àFilio, <quinon participatione, sed essenlià sua; neque do!,o su- cumque, inquinnt à Filio eum procedere addllnL, :maperioris ?licl~jus, sed p~oprio suo st!rvantes Ull!l~tem tbema incurrunl; unde et nos arguun' anathemalis spirillls III vmculo pacls. Ecce bic babes Spmtum re05. Addunt etiam ad :lssertionem SUal opinionis CL S3tlctum esse quo Filius diligitur à Patre, et Pater à in leslimonium nOSlral damnationis, de Symholo liFilio, et qllo illi duo servaril unil31em pacis. Spirittis dei, quod. secundùm lr.lditionem praldiclornm COilergo sandns, ut ait Ang, in eodem lib, 6 de Trin., eiliorum, Leo III Rom:e Iranscriplum in tabul:ì argencal'. 5 : Commune esi aliquitl Patris et Filii, quidqnid tcà post altare beali Pauli posità posteri,; reliqlliL pro illud est. At ipsa communio, con&ubslamialis et co- amore (ut ipse ai L) et eauLela Mei orlhodoxal. In '(ilO alterna est; qu:e si amicilia cOllvenienter dici pOle,t, quidem symholo, in proct!ssione Spirilùssoius COIIIdicatur, sed apliùs dicitur charitas, el ha:c quoque memoraLlir Paler, his ,'erbis : El in Spiritlllll 'Ill/e/um 5ubstanlia, quia [)eus substanlia esi, et Deus charilas, Dominum, et l'iviliculorem, ex, Patre procedenlem, CIIIII est, Tria ergo sunt, et non ampliùs : unus diligens Patre el Filio COadUrllIldulII et ylorificalHlum, etc. lUmi cum qui de ilio esI, el unus diligens eum de qllo est, est symbolum quoti in missa c3ntalur, cditum in ì'iiet ips:l dileclio, qUal si nihil eSI, quomodò Deus suu . camo concilio, in line cujus sllbjunctum esL: Q'li aliud docuerit, vcl aliter procdicaveril, analhema siI. stalltia est? QuòdSpiritus .anclus, .icul communis e.t Palrl et Ideòquc Grocci nos anal1.ll~matizalos dicunl, Iluia diFilio, ct illÌ commlllle 7Iomcn habet proprium. cimus Spiritllm sanclum à Fili.) procedere, quoti ihi 8, mc nnl:lIldum eSI qllòd sicut Spirillls sanclus in non cOlltinelur. Quod enim sccllndùm nos ibi dicilllr : Trin. specialitcr didlur c1lal'ilas, I(Dal est Palris et Qui à Putre Filioque procedil, alLerum à Lalinis eSL Filii UIIIO, ila et nomell lellet propriè, quod })atri el additum, scilicet FiliolJue. Filio communitcl' qllodammodò congruil ; unde Aug. Re'IJonsio, ubi detcrlllinantllr "rredicla. 5, Nos autem illa "erba delerminamus : Qui aliud in, lib. t,5 de Trin., circa finem cap. 19: Si chari. las, inquil, quà Paler di iigil Filium, et Patrem diii- dOCUlwit, vel ali!er pr.ediC:lVeril, id eSI, cOlitrarillln gil .'i1ius, inefi'auilcDI cOlllmunionem demonsLrat docueril, vel contral'io modo pra:dicaveril, analhema :Hllborum, quitl cOllvenienLius qu!im ut ille propriè lIil. Aliud ergo POSUil pl'O opposito, qllaliler et ApoSlodicatnr charitas, qui spiritus eSL communis ambo- lus in Epistola ad Galat., c, t : Si qui. aliud evangelibus? Hoc enim saniùs credilur et intclligilur, UI ~verit, id e.t conlrarium, anatbema sit; 1I0n dicit : non solùlII SpiriLus salÌctlls charilas sit in ilIà Tri· Si qllis addiderit. N:lm ~i iIIud tlicerel, sibi ipsi, ul ait Ilitale, scd 1I0n fruslra J1ropriè charit3s nuneupe- Aug., Thes. c. 3, pr:ejudicaret, qui cupiebat venire ali tur propler illa qua: dicla sunL; sicut non solus in Iluusdam quibllS scribcbat, sicUI ad Thessalon" Ul in illà Trin. ,'el Spiritus est ve! sanetus, quia el Pa- slippieret qll:J: iIl!)rum fidei deeratlt. Sed qui supplet, ter Spiritus, et Filius Spil'iIUS, et PaLer saucLus, et quod minus crat additò non quod ineral tollil. Qui .'i1ius sancLus; et t~men ipse non l'rus.m dicitur Spi- aulem prallergreditur fidei regulam, nOli incedil in ritus sanctus. Qui enim est ('ommunis ambobus, id vià, .seti recedi! à viA. Ad iIIud aulcm quoll dc E"anvocalllr ipse propriè, quod ambo communiter. Alio- gelio opponunl, respondemu~ iLa : Quia cùm dical in quin si in illà Trin. solus Spiritus sanctlls est charitas, eo verilas SpiriLum sanelum à PaLre procederc, non proCeetò eL Filius nOli solius Palris, sed etiam SpiriLils addiI ""O, et ideò eliam à se procedere 11011 uegal; saneti Filius invenitur, Ail enim Apostolus de Deo seti ideò PaLrem lantùm nomina t, quia ad eum sole l P:urc, Coloss. t : Tran,tulit no. in reynum Fi/ii chari- referre etiam quod ipsius est, quia ab ilio habel. lati, sure. ,Si ergo non est in i~\à Trin. charitas Dei Quòd GrlUi atIUII nobilCum eonveniunt, eIA :Jerbi, dilferant. uisi Silirilus S.1I1Ctllll, Filius es; eliam SpiriUis sancti. Sed quia hoc a\)surdiss.imum est, restaL ut nOli solus ~. Sciendum est tamen quòd Gr:cci confitenlur ibi sit charilas Spiritus sanClUS, sed propter illa do Spirilum sanctum esse Filii, sicut et Palris; quia ApoSlolus dicil, Galat."" Spiritum Filii, Et veritas qui bus salia disserui, l!ropriè sic vocatur. DlSflNCTIO XI. in Evangelio, Joan. c. t6, Spiritum IIeritalil. Seil CÙIll QUOD SI'IRITUS SANCTUS PROCEDIT A PATRE ET F1L1o. non sit aliud Spiritum sanetum esse Patris vel Filii, t. llìe dicendum est SpiriLum sanclum à Patre et quàm esse à Patre et Filio, etiam in boc in eamdclll Filio, et procedere à Palre et Filio, quòd multi hal- lIo\)iscum fidei sententiam COli venire videntur, licèt in . l'etici ncga\"erunl. Quòd alltem de ulroqlle pl'ocedaL, l'erbis di ..senliant. AuctoritalibUi GrmcorUlJl ,,'Iendit Spiriluni ,unetum mullis divinorum eloquiorum testimoniis cumproba· procedere etiana lÌ n/io, tllr. Dicit enim Apo,tolus', Horn. 8 : Mi,il Deu. SpiritUni Filii .ui in corda noslra, Ecce hìc dicitur Spirillis 5. Unde eLiaftl quidam eornm catholici doctorcs lt'i\ii. El alihi. ad Rom. 8 : Qui ati/cm Spiritunl Chrid intelligenles unam eamdernqne fore ~elltenliam pr:c1/01/ lIabct, llic nOli e,t ejus, Ipse etiam Filius de Spidictorlllll verbllrum, quibns dicitur Spirilus sanclu' rilll sanelO dicit in E"angeli .. , Mallh, tO : Qllenl rgo procedere à Filio, et esse .'ilii, proCessi sunt SpiritulII ti/iI/alli vobi. à Pulre. Palris alllcm Spiritus dictus eoit, sanclum eliam procedere à Filio. Unde Athanasiui IIbi legilur. Joan. t4 : Si spiritlll ejlls q:li sllsci/avil iII 8'\'mbolo lidei : SpiritI" MlIclle, à "atrll et Fillo t:hristulII lÌ Inorlui, "abitat iII \)obi,. Et ipse Chrisllls 1/011 iu'tu" 7Iec creatus, IICC genit"., .ed "rocedem. &ce dicit, ibiù., 1:>: JVOII el/illl vo~ t'slis qui loqllilllilli, sed Spinlurn sanclum aperlè disiI procedere à Palre cC


,

5ENTENTlAf\UM LlBlU QUATl'OR , -

:-.----

LlD. I, DlST. XII.

Filio. Didylllus eliam corum muimlls doctor. in lib. aperit dicens : Ideò addidi prillcipali/CI, quia el de Fi-' Il de Spirilu sallCto, pOSL metliurn , Spirilum s:mclum lioSpirilus s:mctus procedere reperiLur; sed hoc (Iu'.à .'iIio prucooere dlcit. Salvator inquiL. Joafl. t6: 4ue i11i Pater dedit nOli jam exislenti. eL nOli/limi hl'· CJui C" veri/a,. Non ellim loque/llr à .e",e/ipso, hoc est, bP.Oli; scd quid'luid ulligenito Verbo dedito gignelldiJ Ilon sine me et sine meo et Palris arbitriu. quia inse- d ':dii. Sic ergI! Mm genuil, ut etiam de ilio dOHum flal'abililer est à me eL à Patris voluntate; quia ex se t .Immune procedercl, eL Spirilus sanclus Spil'iLUS essei est. scd ex Palre et me esl.lIoc cnim ipsum quotI amborum. Ecce cxpowit ipsemet quomodò Spiri· lubsislit et loq\liLUr, à Patre et à me illi est. lIem Di- tus princip!lliler procedat à Palre, non quia pl'iùl dymus, co~em Iib. : SpiriLus sanetlls qui est SpiriLus vcl lII11gis procedaL il Palre quàrn il Filio, sed quia cùoa ,'eritatis, Spiritllsquc sapiention non pOlcst amlire à proceda t il Filio, hoc ip:mm babet Filius il Pall'e. Filio loqllente qu:r. neseiL, cùm hoc ipsum sit quotI Ex eodem ,eli'" etialll dicitur Spirilus .aucllU prop~l ,prof'e(LUr ~ Filio, id est. procedens Deus de Dco, Spi. procedere à Patre. ri&us vt'ritalis procedeDs à Verilale, consolator ma.l, Ex eodem sensu cLiam dicilur procedere propriè Ilans ex 'consolalione; nam Cyrillus episeopus in epi- de Patre, unde llieron " iD Exposilione calholica: lidl'i stol~ Neslol'io dkectà ah : Spiritus inlelligitur per se Nicreniqllc Syniboli ail : Crewmus in Spil'itum sallseeundùlII quod Spiritus est, eL non Filius ; sed lamCIl ctum, qui de PaLre procedi t propriè. hem : SpiriLuna non eSI alic!lus ab eo. Spirilus enim vel'italis 1I0mi- sanctum yerum Deum invenilllus in Scripturà, eL cl" oatur, el proBuiL ab eo sicut ex Deo Patre. Jo:.nnes PaLre esse propriè, Et Ìlem: De Palre Filius et Spiri· quoque Chrl s, in bomilià quàdam de Ex positioll<l s)'111- , lUS s~n~t~s p~o'priè ct ,'el'è de Pall:~ procedit. Ecce boli sic aiL : ISle est Spirllus procedclIs de Patl'e eL - aperle UIClt SplflLum sanClUm propl'lC esse de Pall'e, Filio, qui uividiL dOlla JlTo~r!a prout vult , Idem ,in alià ct propriè procedere ,~ Patre. Qu~~ Il,011 est ila illlelli· homrl, : Credendllm est Spmtllm sanctum P:llrlS esse gcudum, laflquàm pnlls vel plcmui a Patr.e procedat, cL l<'i1ii. tSlum,Spiritllnt s:lRcttlm dicimus Palri eL Fi- quàm à Filio. sed (Iuia hochabet PaLer il se 11011 al. tio coa:qnalem, eL p~ocedentelll de Patre cl Filio. Iloc alio, t1l de ipsosil cl procedat Spiritns sancLns: Fili~s .:redite, Ile colloqllla mala corrump:IIIL bonos rnores. autem non 11 s~ •.sed a Patl'c hochabet. ut de IpSO SII Ecce à docloribus Groncorurn llpe/'ta habl'rnlls lestl- et pr()cedat Splrltus sanctus. IRonia, quiblls Spirilus sanctus à PaLre et Filio proce- Ex eodclII aell~u dicilUr Spirilm sanctua use, et milli à . dere ostcndilur. Ornnis erCYo lingua conlìlcalur SpiriPatre per Filium. lUm s:mCluOI procedere il Y'atreet Filio. 5, I<'orlè eliam juxta halle intelligentiarn diciLllr DISTINCTIO XII. ~i,rilus s.:lIIctus. mitti per Fililllll, et à Falre. ~sse pcr .llIum, unde lhlar. ad Deum Pall'em de Splrltu l'al.(l.T RCIl SPIRITUS SAliCTUS rRms VEL PLENICS PROCED.\ T l. cIo el Filio loquens, in lib. i 2 de Tlinil., aiL : In SpiPURE QIlAU AFILlO. ritu sanclo tuo cx te profeclo, eL per eum lIIisso, Item : t, hem qll:l'rill.:rcìlm SpiriLIIS sanclll; 11 Patre pro- Anle lempora Unigenitus luuS ex te naLus maneL, iL:. -cedaleL à Fi:io, IIll'Ùm priìls 'Vel magis processcl'it à quod ex te )leI' eum Spiritus sanetus luuS eSI; quoII Patrequam à Filio, qU6d nilitur-h:l'reLicus ostNJdl~t'e, (:tsi sensunon percipiam, tamen tenro cOftsciell.&ià, Ila i&a dicells : Si processil Spii'iltHi sanClus 11 l'all'C. pl'~' spirilualibus ellirn rebus tuis hebcs slIm. hem in eo... CCisit lltique aut nato jam "ilio, all'L noli Il ali! Filin, dcm : Conscna hanc, oro, fidei meon religionem, u& Si verò jam nato Filio processit,anLe natus est Filius qlll'd in regeneralionis mea: symho.lo professus 6UIII, (Juàm pl'Ilc6scriL SpirilllS sanctus; pronccssit ergo lIa- semllel' ~Ul.ine:1I11 : Te Patrelll scitiCCI et Filium (uum tivitas Filiiprocessioncm Silirilùs sallcti, Si lllltem ullà Ll'cum adorem : Spirilum S3Rl:WIU loum, qui ex le processi t il P:llre, non gellito Filioj aute pl'Occssi~ per Unigeflilum luum eSL promerear, Eccc "pel,tè dici t SpirilulII saucLum à Palre pCI' FiliulII eL llIiUi, et esse; quàm Filiu sgenilus fueril. RupolI,io Augn,'ini ad id ~uod l'rimò ~lUl!rebalur. ui- quod nOli eSI inleHigendum IllIasi à Palre per Fililllll liceI, an priiu à Patre quàmà l'iliu pToc~eril, millorem lIIiuatur \'el Sii, sed quia ex Patre et "'ilio 2, Ilis et hnjusmodi qu;cstioniblls magis laboriclsis est et miUiLur ab ulroque, sed hoc ipSlI1II habeL r'ilius quàm frucluosis respondet AlIg, iII lib, 15 de 'Cl'in" il l)alre, uL ab ipso siL cL miLtalUr SpiriluS sanctuli, ~p. 26. diccns : In illà surnmà TriniLalC, qu:c Deus Hoc ergo volui' significare Hilar" distincLiollem facièns esI, illten'alla temporulll nulla sunI per qu.c posseL in IOculiolle, IIt oSLenderet iII Patre esse aucloritatelll. Qstendi aut saltcm l'equiri 1111'ìlm priùs de Palrc lIalus lude esJ. elialll quòd \'~ritas ostcndens PaLI'em esse ausiL Filius. cL postea de ambobus pl'ocesserit Spiritus etOl'cm processiollis. quà procediL Spiritus'à Filio, diltit sanctus. NUlllquid ergn posselllus Ilu:~rcrc utrùrn jam in EV:lJlgclio : De Patre procedi', cùm et de P:atre et proeesseraL de PaLre S(li,l'ilUS sanctus, !Juando n3Lns l'ilio pl'occdil Spiritlls S3nctus. lInde Aug" iu lib. 15 est Filius. ali lIondùlII processerai, el ilio nato, de de 'frin., (Jua-riL : Si de l'aIre t'lFilio procl!uil Spil'itus ulroll"e processil? Non possunt prorsi.s iLi ista qure- sanctus. eur Filius dixìL : De Patre procedil? CUI' (lUri, ubi nillil cx lernpore inchoatur. uL cx cOll6cquenti t.'1S, nisi (lui~ solet ad eum referre eliam Iluod ipsius pcrlicialur in Icmpore. Idcòqlli polest inlelligcre sillc eSl, SicuL ct de quo ipse est; SiCUL ait : Meli doclrillu Lemporc generaliollt>R1 Filii dc l'a Ira, inlelligaL sine llOn CII /IIea, ,ed eju, qui m;silllll. Si ergo hlc inlelligitempol'e processiollelll ~pirilùs 6aurli dc utroilllc. lur ejus doctrina, Iln:"7 tamen non dix iL suam sed l'aEcce his verùis absolula esL qua:slio iHa !Jllà Ijll:creba· lris. qualltò rnagis illìc inlclIigendus esL Spirilus salllUI' utrùm priùs processeriL Spiritus sauctus à Palre CluS de illoprocl:dcre, ubi sic ail: De PatTe procedil; III Ilon dicerel : De me non procedit. A quo aulenl hallet 'Juàm à Filio. Bic agilnr de eo quod .ecundò qua:reblllllr, scilicet an "i1ius ut SiL Dcu:> (esL enim Deus de Dco), ab illo IIlil'lelfiiu vel magi. prou&8eri, à Parre quàlll à Filio. que haùeL ul eLiam de iUo proceda l Spirilus s;ioCIUS. 3. NUllc lraclalldum est quod seculldò qu:r.rebaLur, Et ideò Spiritus sanclus ' ul etiam de Filio procedal, &ciliceL an pleuiùs auL magis procedat Spirilus sanctus !lieUL procedi Ldc Palre, ab ipso habet Palre. QuaT,ro• P'tre quàm à Filio. Ad quotI dicimus qui:! sicuL non pier qui poteSL inlelligere in eo quod ah FiIius : Sic,,' Inle procedit à PaLre quàm il Filio, ita non J.'lelliùs habe' Puler vi/am in aemelipso, .ic dedil " Filio tlilarn ycl magis procedit à PaLre quàm à Filio. Aug. talllell, Itabere in Itllletipsoj non sin e vilà cxist.enLi jam l''iliu in lill. j5 de Trin., c. i7, dici Lquòd Spirilus sauClus vitam Palrem dedisse, sed ila eum sine tempore gÒO' principaliler procedit de Patre. Non frusu'a, inquiL, Duissc. uL viu quam Paler Filio gignendo \Iedil, comID Uc TriniLaIC non dicilur Verbum Dei nisi Filillll; lerna l'il vilal Patris qui dedil ; inlelligal eLialll sicuL DCC dOllum Dei, nisi Spirilus s.,nclus; nec de quo gc- halleL PaLer in seipso uL de ilio proceda l SpiriltlS San.. nilum eSI Vcrllum. eL de quo procediL Sp;rilus sanClus eluso sic dedisse Filio ut etiam de isto procedal ideI" principaliler, nisi Ireus PalU, Ecce audisLis quia Spi- Spirilus sancLus, et utrumque sine telllpol'c. Ila ~I'gu riLus sanclus principaliler procedi Là Palre•. Sed ne le dictum eSL SJ,irilum sanctum dc l'aire procederil, U1 boe lurbllrct, ipse conLinuò ex quo scnsu hoc dilCri& iulclliKalur quod etiam procedit de Filio, de 1';IU'tj Ui~1'

,I0Il

PATROL,

CXCII.

18

i i i

ì

,,

i


PETRI

LO~fnARnI

1)1 Filio. Si enim qilid' juid habcl, de l'aIre h~br.1 Filin!, de Patre habèlllliqllc ut de ilio proccdal SpiriLlls !\:mclus, lIed nlllla ibi tempora cogilentur, CIUJl ha~allt prius et poslcrius, qnia ibi ornninò nulla sunto D1STINCTIO XIII. Qu.\nE IIPIRITDS SANCTUS CUli SIT DE SUBSTANTIA PATRIS, JliON DICA Tun GENITUS VEL FILIVS, SED T ANTUH PIlOCEt\F.NS.

•. Post b:r.c considerandnm est, quantùm à lalibus flllaies nos surnlls illielligi potest, eùm Spiritus 5311CI n~ l'roce.lat de Palre, et sit de suhstantià Palris, cnr Il'>1. dicalnr esse natns, sed potiùs procedere; el cnr nOli dicalur Filius. Quare aulem SpiriLus sallclos nlln dkalllr ,'cl sit nalu~, et id.~ò non siI Filins, Aug. ostenditin lib. i5 de Trin., dicens : Si Spirilus 53I1CIus Filills diceretur, ambornm uLique Filills diceretllr : qllod absurdissimum est. Filius quippe nullus est dllorum, nisi patris eL malris. Absil autem ut inler DCIIIll Palrem et Denm Filillm tale aliqnid sllspiccmur. Ab8urdissimè ergo Filills dicerelllr ambornm, id est. Pa'ds et Filii. Amborum enim Filius dicerelur, si ellm ambo genuissenl, quod abl\orret om/lium S.'lnorum liensus. Non ergo ab utroqn~ estgenitus, sed . procedit ab IIlroql/e amborum SpÌl·itll~. llis verhis ostendilllr cur Spirillls sanclus cùm sii de Palre. non &amen di" calllr gCllitus ,'el liIius. Cùm :SpiritH' sanelu. nOli dicatur gCl/iru$ I CUI' Filiu,

d,iealur procedere. 2. Cùm :mlem Spiritus sanctus non òicalur gl'nillls.

omne proceda l quod n:lscltur. Sicut non omne '1uod bipes est hom.o est, quamvis bipes sit omnis qui homo Csl. floe scio; distinguere aulem illter iIIam 8ellt"ratiònem et h:lJlc processionem nescio, non valeo, 1I0n sufficio. Ac per hoc quia et iii:! et ista esi illl!lrabilis . ~icut pruphela Isaias, de Filio loquens, ait, c. 53 ; Generationem l'jus quis enarrabit? ha de Spiritu Sant'Io verissimè dicitur: Procea.ioneln eju. qui. enarrabit 1 Salis sil ergo 1I0bis, quia non est à seipso Filius, se. I ab ilio de quo natus est; non est à seipso Spirillis sanelns, sed ab ilio de quo procedit: elquia de ull'Oque proccdit, siclIt jam ostelldimus. De Sl'iritu santlll HllolI~udò ipse de Deo sit, nec lamen ipse Filius sit. quoQlam procedendo non nascendo legitllr esse dc Deo, jam snpcriùs, quantùm visum est, dispula\'imus.

An Spi,.i/ul aanclu.debeat dici ingenitul.

5. NUllc considerandum est, cùm Spiritus sanclll! non sii genillls, utrùmdelleal dici ingellitus. '.411 quod dicimus Spiritum sanctum IICC genitum, nee ingcnitùm debere dici. Ullde Aug. ad Orosium ait : SpirilulII san",lum nec genilllm, nec ingenitum fìdes certa d~'c1:l~at, qui~ .si dixe~iJnus inger!iturn, duos "atres ,'uleblJllUr afbrmarc; SI autem gcrutl:m. duos crcdere Filios culjlamur. Sicut cnim solus Filius dicilUr "enilus, ita eL solus Pater diciLuf illgenillls, eò qllòd"ah alio non sil; unde Aug.,in Iib. fade 'fl'in., cap. 25; Pater, inquil, solus non eSI de alio. Ideò sollls 9"p,'Ilatllr ingeuitlls, non quidcm inScripturis, sed ill'consueludillc dispulalllilllll, el de re tanlà sermonem qllJlcm valucrinl profcrellLillm. Filins aulem de l'all'c Ilatus eSI; eL Spiritus sancLus de Pat.·e prillcipalitcr c~ commllniler de u~roque proc~dil. Ideòque dilli Spinlum sallctum gelllturn lIon d.camus. dicl·l·c lamca ingcllilllm rWII andemJls , ne in hoc \"Ocabulu vel duoi pall'cs in illà Tlbilale, vel duos qui 1I0n Suni dc alio ql,.ispiam s\lspicetnr .Ecce bis verbis aperlè ostt"udiL SpirilulII s:lnclullluecgellilum nec ingcuilum debere dici.

sed, tantùm procedens, qll:eri solel CIII' Fllius non dicilur tantùm genillls, sed eL pl'ocedcns, Sicutipse iII Evan~elio Joannis ait, c. i 6 : Ego l'X Deo (processi "cl) e,.;vl, el t'elli iII munduIII. Non ergo lallll'lIn Spil'irilus sanclus pro.cedil à. Palre, ~ed eliam Filius. Ad qnod dicimus quòd cùm IIterque proceda l à l'alfe, .Iissimililer lamen. Nam SpirilUS S3I1CWS, nl ait AlIg. in !ib. 5 de Trin., procedit à Palre non Ifllornodò Il:1IUS, sed quomodò dalu3, vel dODnm. Filius anlem Quòd Hierol/ymll' , dicil Spirit!,,,! .al/tfum ingeni/unI, pl'Ocedit nascendo, cxiil ut genitus. Ac per hoc illlld quod v/dclur prll!drclll adl/crauri. c1uce&dL IIt patel, scilicel cur Spiritn!> sanchrs eliam 6. Hicrollyrnlls lamen ili Hegulils definiLiollum con/ton siI Filius, cìnll el ipse à Patre exeal . .Ideò Spiritra h;I~relicos diciL Spiritum sallcLullr illgenitum esse lus non dicitur Filius, qllia neque natas esl sicuL 1I11iIr~s vel'his : ~piritus sanCLus p.. ler non est, sed illge: tlcnitUS; lIequc ractus, ul per J.)ci graliam ili adOJlliu- m:us atqne IIIreclus. Pater 11011 est, quia Pall'is est el in PaLre esL : processionelll ballet cx Pa're et 1101: nem nasceretur siclIl nos. Quòd non potelt dis/ingui à nohis il//" gel/era/iollent R3Ii\'itatem., FillUs. au~e!n nOR. ~st, quia genieni non Filii et p/"Ocessionem Spirilù& .allcti. esl. I!..;ce IIIS verbrs dlcltur SplrllllS SaDctus esse ill5. Inler generalionem verò Filii et processionem gClliluS, quod videtur adversari pr:illliissis vel'vis Au. Spiril6s sancli,dùm lIic vivimns, dislillguere nOli sur- gllslini. ficimus; nnde Aug. Maximino prl'emissam qll:r.slioV~lern&inalio, 6ecuruliun direrl/ll GCccptiolle, dicit eo. locu/o •• Ilem re/'ricanLi, scilicci qll:J:renli cnr Spirilus sanctllS 7. Sed ut i·slam qnJl videtur repugnanliam de melIon dicerelur Filius, cùm de Patris esset subslalllià , rcspondens, sic ait : Qureris à me si de subslantià dio abi~amu~ '. dicimu~ quòd lJieroll • .alitcr aceepit }lalris eslFilius, de slIb.tanlià Patris est etiamSpirilus IlClIllCn IIlgelllll, el allter Aug. Acecp'l enirn A u". sanclus : cur unus Filius sit, et alius nlln ·sit FiIi~s? illgenillllll, Ilui vel qllod de alio ItHII est, cl seculldù~1I Ecce respolldco, sive capias sive non capias. Dc Pall'C h~ de solo ~)alre dicitur; Il}eroll. \'erò, ingenilulI) esL Filius, de Palre csl Spil"ilus sanclUs; sed ille ge- dicI L, non gCllltum : et seculldUIll hoc de :S .. i.·iIU. S311J1itus est, isle procedens. Ideò ilIe Filius est Patris, c~o P()t~sl di,ci, cùm SpiriLl:!s SallclllS 1I0n sii gcuillls. de quo est genilus: iste aulern Spiritlls sanclllS est E,. l'erb.. Hlero~yml oSlendll~r e,. .quo lellIU d/zit SpiIItriusque, quoniam deulroque procedit, sed ideò, eùm nlUIII IImCtllllllllgelltltun. de ilio loquerelur ait, J03n. t5: De Patreprocedit,. 8. Quòd 3Ulem Hieronymus ita accepcrit, oslemli-cllloniam Paler proeessionis ejus aUCCor eSI, qui talt'm Lur ex \'erbis ejus, qllibus in eodcm lmetatu ulitur fal'ilium gcnuit, et gignendo ei dedi! uL eliam de ipso ciells lalcm divis.iollcm : Omne quncl est, aul illgeniprocederet Spirilns sanclus. Nam Risi procederet tum Cia. aul genllllln, aut facturn. Est ergo quod ncc etbm de ipso, non diceret discipulis, Joan. 20 : Acci_ naLum est, nec faClum; eL est quod nalum esi, et fapite Spil'ituni ,anc/uIII, eumque insuffiando daret, ut . clurn non eSI; cL esi quod ncc nalwn est, Bec ractlllll à se quoque procedere significans, aperlè oSlenderet esi; et esL quod faclum est, ct natum non est; et es!' ilando quod spirando dabal occultè. QuiJ ergo si nas- quod raclum est, et natllm est, et renatum est· el'est (erelur. non tanlùm de Patre, nec tantùm de Filio, (Iuod faCLum est t el naLu.n ·est, el renatum n~n C&l. sed de .ambobus utique nascerelur, si.De dubio FlIius Nune pr:cposilorum singulis rebus subsistenLÌ31ll dcdiceretur amborum. Ae per hoc, quia FiHus :lmborum . &linemus. Quod ergo Dee natwn Dee faClum est Il a_ 110110 modo esset, non oportuit nascieum dc amboter est; non enim ab alio aliquo est. Quod allle':l Ila:' bus. Amborum esi ergo Spiritus sanclus,pr9cedendo tum est el l'aclum nOli est, }o'ilius est. qlù à PaLte ~e ambobus. ' 8eniLus est, non (aetus. Quoti iaerìllll ooc faclmn néc llìc dicit quòd non valet inler illa duo dùtinguere. natllDl est, Spiritus sanetns est, qvi à Palre procedit. 4. Quid allll'm inle·r nasci et prorcdere intersit, de Qnod etiam facturn eSI el natom non eSI, crolurn ef dlà excelleniissilllà naturà loquells explicarc quis po- Lerra. c~ler'aqlle insensibilia SunI. Quod autehl ractulll te:;l? Non omlle Illlod proccuit I nascilur, qualuvis et IlatUIIl el rcnaLum est, homo eSI. Quoti 't'erò faclum


SENTENTIARUM LIBRI QUATUOR. - LIB. I, DIST. XIV. est, et nalum est, el renalllm non est, animalia sunto Ecce bis verbis ostendil Hieron. se ingenilum accipere, non genitum. Aliler enim non esset prremissa divisio vera, scilicet, omnequod est, aut ingenitulII est, aul genitum, aul ractum. Alque in divisionis l1ujlls proseculione, in aSiignalione ingeniti, ubiqlle ponit Don nalum. DlSTINCTIO XIV. QUOD GEMIIIA EST PROCESSI o SPIRITUS s.\:<ICTI.

t. Prreterea diligenter adnotandum est quòd gemina proccssio Spiritl\s sancli : :t'terna videlicct , qure ine8àbilis cst, quil à Palre et Fìlio reternaliler cl sine tempore processi l ; et temporalis, quà à Patre et Filio ad sanetincandam ere~tllram procedit. Et sient ab :eterno communiter ae simul procedil à Patre el Filio, ila et in tempore commllniter el simul ab ull'Oque Pf()cedit ad crcaturam, non divisim à Palre in Filium, et à Filio ad crcaluram. Unde Aug., in lib. t5 dc Trin. ai! : Spirilus sanctos non de Patre procedi l in Filium, et dc Filio proeeditad s~nctificand~m ereal~~am; sed similI de utr~ue proce~lt, quamvls, hoc Fllw Paler dl'derit, ul sleut de se, Ita etlam de 1110 procedat. De /emporali .procnsione Spiri/iii sallcli speciali/er agi/ur. !!. De tempor~li autem processione, Ceda in homiliti Dominica! primre post Ascensionem ila loquilur : Cùm gr!lti~,~pirill\s saneli d.at!lr ho~inib~ls, profeclò mittiLur SJllrIllIS à Parre, IIl1ttllllr eL a Flho; procedi t à Patre, procedit et à Filio ; quia et ejus missio esI ips:! processio. Ilis verbis aperLè ostendil, donationcm grali:e Spiritl\. sanc~i dici pr,occssion~m vel m,issi?: ncm ejusdem. Sed cuf!l donallo vel datl~ D?n SII. mSI temporali s, constat qUi:! et hxc processlO sive ml8SIO temporalis est. Hanc quoque temporalem Spirilùs sancii proccssionemAug., in lib. 15 de Trin., cap. 26, insinua t, dicens : Spirilus sanetus processi l à Christo, quando ~ost resurreclion~~l insu\Uavi~ in disc!pulos, his verl,lIs, Joan. 20 : Cum resuTrexlsset ChrlS/U& à mor/uis, el apparuiuel discipulis, inlulflavi/, e/ ai/ : Accipi/e Spiri/ulll 3anc/um; ut etiam .eum de se procedere oSlenderel; et ipse est virtus qure de ilio exilm,t (lit legitur in E"angelio, Luc. 6), e/ sallaba/ oml/es. Et ul ostenderet bane processionem Spiriltis s:meti 1I0n esse aliud quàm dOllalionem \'el daliollem ipsius SVirÌlùs sane li , addidit, Jo:m. 20 : PO~I rcsurrcc/iollem Domi"u, JeStls bis dedil Spiri/ulli sa:lc/um : semel in terrà propter dileetionem proximi, ct iterùm de ccelo propler dilectionem Dei, quia per ipsum donum diI''' (IIndi/ur chari/as in cordibus noslris, Act. 2, qua diligimus Deum ct proximllm. Qllòd aliqui dicunl ipsum Spiri/uni sanelum r.on dari, sed dona ejus. 3. Sunt autem 1I1iqui qui dicunt Spirilum sanclum ipsum Oeum 110n dari, sed dona ejus, qu:e 1I0n SlIul ipse Spirilus; et, ul aiunl, Spirilus sanclus dicitur dari cum gratià ejus, qu:e tamen non est ipse qui datur hominibus, el hoc dicunt Bedam sensisse in superioribus verbis, quibus dicit Spirilum sanClUIll procedere, cùm ipsills gratia datur hominibus; t:mquàm nOli ipse delur, sed gratia eju8. Seti quòtl ipse Spiritus sanclus, qui D~lIs est, el lertia in Trinil3te persona, uetur, apertè dicit Aug. in lib. t5 de Trin" cap. !G, ita dicens : Ellmdem Spirilum S3nctnm dalum cùm insuffiàsset Jesus, de quo mox ait, Matth. 28 : l/e, bap/izalf! onmea genles in nomine Patl"is, et 1<'ilii, et Spio ri/w sancIi, :lInlligere 1I0n debemlls. Ipse est ergo qui eliam de crelo datus esi die Pentecostes. Quo1l10dò ergo Deus non est qui dal Spiritum sanctum, imò quautus est Deus qui dat Demn? Ecce his verbis apertè dicil Spiri tu m sanclum • ipsllm scilieet Deum dari liominibus à Patre, et à Filio. El quòd ipse Spifitus sanclus; qui Deus est ae tertia in 'frinitate per51)113, nobis delur, noslrisque infundatur alque iIIabatur mentibus, aperLè ostendit Amllr. in lib. i de SpitilU saneto, diccns : Licèt multi dicantur spirilus, quia Icsitur, psal. i03 : Qui {aci/ angelo. 1140S .piri/U&; uuus eSI

5!iS

est lamen Dei Spirttlls. Ipsum ergo unum Spiritum et aposloli, et prophet:c smll eonsecuti ; sient etiam vas electionis dici I, Aclorum 9 : Quia ll11UIll SpiritulII pota mmu,; quasi eum qui non queal scindi, sed inf'undatllr allimis, et sensi bus illabalur, ut seclliaris sitis restingllat ardorem; qui Spiritus s:mclIIs nOli est de substantià rerum corporalium, nec tle suhSlantià invisibilium creatura rum. His \'crbis ap,'rtè dicil Spiritum S311ctum ipsum, qui creatura 1I0n est, illfundi mentibus n{)stris.llem in eodcm li li. Ilc Spirilu S., c. 5 : Omnis creatura mutabilis est, sed non mutabiHs Spirilus sanclUs. Quid :lUtem dicerc dubitem quia datus est et SpiriLus sanctus, cÌlm sel'Ìplum Sil a(1 Bom. 5 : Chari/as Dei diffU&a esI iII cordibus noslris per Spiri/11m SatléiUIIl, qui da/us eSl nobj~ ? Qui cinn sit inaecessibilis natura, reeeplibilis lamen .nropter 1I0nitalem sualO nobis est, complens virlule omnia; seti qui solis participrtur jusLis. Simplcx subslantia, Op:llens virlutibus • unicuiqlle pr:rsells, div'idells de 5110 singulis, el ubique totus. Incircllmscl'iptlls ergll et illfinitus est Spirilus sanclus, qui disciplllorum sensus .separatornm inflldit, quem nilli! pOlest fallere. Angeli ad p:mcos miuebanlur, Spirilus sanctus alllem PQJlIIlis infllndebatur, Quis ergo dllbilet quin divillllm siL quod infunditur simul plul'ibus, lIec videtul'! Unus est ergo Spiritus s:metus, qui <\;Itus est omnibus lieèt separatisapoSlolis. El hìc aperlè dicit Ambr., serm. 43, in tomo iO, qllòd Spiritus s:mctus, qui es~ sllbstantia simplcx, cùm sit unus, d3tur pluribus. Alià quoque anctoritate (ad Rom. 5) hoc idem astrllilur, ,scilicet quòd SpirilUs sanctlls, qui est :equalis Filio, hominihus detur. Aitenim Aug.,;le Verbis Apnstoli, sic : Charilas Dci diffusa est in cwéibus nostris pe/' Spi,.ilum ,anclum, qui dalUs est t:obis. A quo dalUl' t Ali ilio fllli dcdit dalla 1101IIinibus. Qure dona,? Spil'itulll sanclulll. qui tale donum dal, qualis esl ipse, }lagna est misericordia ejus; donum dal sibi :equa le, 'lllia don 11m ejus Spil'ilus sanctus est. Prremissis bis et atiis plurillus auelOritatihus, aperLè monsLratllr quòd SpirilliS sallctus :equalis Palri el Filio lIobis dalu,'; IICC ideò t:lmen minor e~t Palrc el Filio. Un de Aug., in lib, de Trill., cap. 1111., circa finem, ait: Non ideò, inqlliL. minorem Spiritum salletulII, quia el eum l'atei· misit et Filius arlJitrandum es:. An viri sal/c/i el Eedesite prrelali dCIII, wl dare P085ill' Spirilum sane/uni. Quòd non danl hie osteudil. 4. Hie quxritur utrum el viri sancii .dcll1. YeLp.~ sinl dare aliis Spiritum sanctum. Quelli si :lIiis daut, cùm ejus donalio slIpra sit dicla processio, videtur all cis prucedcre Spiritus sanctus vel miLLi, sed crealor à creaturà 11011 millitur vel procedi l. Bestal ergo ul SpirituID ~anctum ipsi non dent nee possint dàre. Unde Aug, in Iih. t5 de Trin. : NOli aliquis discipulOl'lIm Chl'isti dedil Spiritum sanctllm. Oravant quippc ul velIire! in eos quibus m3nllm imponebanl, 1Ion ipsi eum dabant. Quem more m in suis pr;:epositis eliam nune servat Ecclesia. Deniql1e et Simon magus, offerens :'poslolis pecuni3m, cap. 26 Actorum, c. 8, non ait: lJate milli et hanc pOlestalelll , ut dem Spil·itum s:ln-' cLum : scd : CuicHmque, inqllil, imposuero manu8, accipial Spiri/um sanelum; quia n.ec Scriptllra superiù5 ·dixeraL : Videns autem Simon quia aposloli darent Sptritum sanctum ; sed dixerat: Yidens auIem Sill1011 quia per impoai/ione", manuulII apo8/010rum dare/ur Spiritl/' sanClus. Ecee his verbis oslelldit Aug. lIec apostolos, nec alios Ecclesi:e prrelatos dedisse vel dare SpiriluID S:llIctum. (111M non pOlSunl dare Spiri/Hm sane/um hic docet. 5. Et qllod plus est, nOli (IOsse etiam dare dicit in eodem lib. subdens: De Chrislo scriplum est quòJ aceeperil à Palre promissionem Spiritl\s sancti, et elfuderit: in quo utraqutl natura monstrata est, IlIImana scilicet e.t divina. Accepit quippe ut homo, effudit IIt Deui. Nos aulem aceipere qlJidem boc donum pnssumus pro modulo nostro; effllndere verò super ~Ii()s non ulilJue possumus, sed ut hoc fi :l t, Dculll SlIper eos à quo id efiicitur invoc.amus. lli8 yerbill, clprcl>Sè


PF.TIU I.mIBAl\DI dicit DOS Spiritum sanctum non posse super alios clfundere, id est aliia dare. Quod videtur cOfltrarium. .6. Sed huic videtur conlrarium quod Apostolus ad Gal. , c. 3, de se loquens ait : Qlli tribuit vobi. SpiritWIl, .et Qperalur cirlttlc. in vobis. Ecce evidenter dici' 6e lribllisseSpiritllm. Scd inlclligendum est hoc dixisse .Aposlolum, nonquia habcret poteslatcm cl :lUctoritatcm dandi Spii'illlln sanctum, sctl qllia min;"terium Jlabuerit in quo dabatur à Dco Svirilus sanctus, ut enim ait Aug., super eumdem locum, t. 4, exponens iIIud Apostoli vei'bum. Ab Apostolo pr~dicata est cis lides; IO quàprreiJicatione ad\'enlum et prresentiam SpiriUls sancti senseraÌlt, sicut ilio tempore in ·novilate invitationis ail'lìdem , ctiam sensibili bus miraculis prresentia Spirilùs sancti apparehal, ut in AClibus aposlolorum legil III', Apertè hic ostendit quomotlÒ'iHis Spirilnm sanctllm ApOSllilus tribllerit; non utique ipsum miltellllo iiI eos, sed prredicando eis fidem Chrisli ; quam iIIis recipientiblls, qllòrl"Spirillls sanctlls in eis esset, aliquibus signis visibiliblls monstrabatur. NOli er~o homines, qllanlòmcumque saneti, dare possunt Splritum sanctllm, DlSTINCTIO XV. ·(]TRUH Sl'IRITUS &ANeTUS A SEIPSO DETUII. 1. mc considerandum est, c"lm Spiritns sanetlls detur hominibus il Palre et Filio, qnod est ipsum temporaliter procerlt-re ab nlroque Vl'l mini, IItr"lm eliam a $cipso detnr. Si d:rlur·à se, et procedi I "cl miuitur 11 se. Ad quoII dicimus quia Spiriln~ sanctus el Deus ~st, et dOllum sive datulO, et ideò dat el dalur. Dat CJuidem, in quanlum Deus ; et dalur in quantulII donum t;ive damm. Cùm autem dooalio si ve datio Spiritils sancti sii opera:I io 'Dei, et commnnis ·sit et indivisa flperalio trillm personarllm , donaturilaque Spiritus 11011 tantùm à P:ltre cL Filio , seli cliam àseipso; unde Au~., in Iib. 15 de Trin., c. 9, dicit quÒll seipsum dato Slcut, inquit, rorpus carnis nihìl e,t alil1d quàm (aro, sic donum Spiril\ls sancIi nihil est quàm SpiritllS sanclus. In t:mtllm ergo dOOllm Dci est, in quan111m dalur eis qllibu~ datur. Apud se autem Deus eSI, etsi nelnini dalllr, quia Deus erat Palri et Filio ~oreter· IlUS anlcquàm rniquam daretllr; nl'c quia iHi dant et ipsc datur, el ideò minor est ilHs. Ha enim dalnr, sicui Dei dommI; tlt eliatn seipsum dal sicut Dells. Non enlm dicipOll'st non esse sure pOlestalis, de quo -di-ctum e~t : S piri/1l3 lIbi Imll .piral. Ecce apertè dicit .quòd Spiritus sallctus seipsum dato Si enim Spirillls ·Eallclus seipsum dare nOli polcst. et eum Paler dare pOlest, et Filius potest, uliqne Paler dare aliqnid el Filius (IUod non potest Spirilus sanelus. lIem, si Pater et Filills dallt Spiritum saoclum, nec ipse dal, aliflUid erK~ Paler Opcl'alur el Filius , qllod non operalur Spiritu& sanctus; dat ergo Spiritus sanclus seipSIIIII. Si aulem seipsum dal, lune et à seipso procedi t et mito titur, quod ulique verum est. Nam processio temporalis Svirirùs s:lncti vet missio, ipsius est donalio, et ipsa Dei operalio. Procedi t ergo Spirilus sanClus tem. poraliler à se, mÌltilur à se, quia dalur à se. ~Von esI mirum.i Spiri/IIS IllnC/tI. dica/tlT mitli ilei pro· cedere à .e, cùm e/ium Fili". dic(lIur mill; à le. ~. Ne autem mircris qnòd Spiritlls sallctus dicilur P1itti vel procedere à se. Nam et de Filio dicit Aug., in Iib. 2 de Trin. , cap. 5, quòd non tanlòm à Patre missus est, sed etiam à seifso et à Spiritu sanclo : qu:erens quomotlò Filius ve SpirilUs sanclus sit misBUS, còm ntcrque sit ubique t..\nquàm DClls. Nam uterqne, inqllit Ang., legilur missus. De Spiritu sanClo enim kgilur, Joan. U : Quemmitlet Paler in nomille meo. El i1erùm, ibid., 16 : Si abiero , rlullam eum ad "os. Et Filills de se dicit, ibid., 9:' Exivi à Patre, et "ni in mundul/I. El Apostolus dicit, GalAl. 4: 'lisi, neu. Fi/illnl .uum. In prophetà aulem Jeremià, c. 23, scriptum est ex personfl Dei : Cal/um et 'erTam eflo impleo. llaque ubiquc Dens est, ubiqne ergo est Fitins, ~que etiam esi Spiritus sanctu~. 1I1ùc erso missU$

~60

est Filins el Spirilq~ sanellls , u". eral. Qtlo/llodò intelligenda ,il miSlio ulrillflJlle. 5. Qllocirca qU:llreooum est qllomodò inlellig:rlnr missio Filii vcl Spirit6s sancti. Pater emrn sul\l<t • inquit Aug., in eodem libro, cap. 5, nusqllàm lt"Kitllr missus , scd Filins, et Sliri'lus sanctus. Et de Filia primo videamus quomorlò missum eum AJlOSloius dicat , Galal. ,,: llilil Dea. Filium lUI.,,,, (acl·llm e:Z mllliere; uhi salis oSlendit co ipso missnm Filium. 'luO factum ex muliere. Proinde milli à Patre sinilSpil'itll s:mcto non pOlllit, quia Pall'r inlelligilur.misisse eum c"lIn fecit ex feminà ; quod uliqlle 1I0n recit sine Sl'iritu sanclo. Ecce bic dicit FilÌlnr. missum à Palre et Spiritu sanclo. Quòd Q Spiritu IllnClo Filin. ail nlÌ..u. , auclorilalib.. con fimlalllr . 4. EtoquM à Spirilu sancto Filius sit misslls, ut aie Aug. in eudem, aucloritalibus cOlllirmalur, ipse C'Ill'istus dicit per Isaia1O,c. 48: NUllc miail me Domimu El Spirilu, ejuI. De hoc Ambros., in lib: 3 de Spirilll sancto, Clip. 1 , ila ail : Quis est lJui dicit : Ile mbit Domillul el Spiri/useju., nisi qUI venit à Patre, UI salvos faceret ~ccatorcs, id est, Chrislus t ergo el Pater Filium misi I, et Spiri1us sanctus.ldem in eo.;!r.m, c. 2 : Dalus eSI à Patre , ut lsaias d:ciL C. 9: P;'er na/U3 elt nobi3, el Filiu. clallil e.t nobù. Datus cst, aud1lO dioere, et li Spirilu , quia et à Spiri tu sancto misslIs est. Di{;Ìt enim Filius nei, Isai:e 61 : Spiri/liS Domini luper me, pTopler quod IIn:rit me, eIIangeli:r;ar~ pauperibulll1isit me, prll!dicare capliui. remil$ionem, etc. Quod cùm de libro Isaire legeret, ait in Evallgeli", Luc:c -' : Hodiè completa '" IIll!c Scrip/ura auribus ve~tris, \lt de se diclUlll esse signaret, nene au\em diIit, .uper me, quia qll~si filius homillls et IInctus eSI, et missus ad pr.edic:lOdum. Nalll secundòm divinilatem nOli sl:per Chrislum esi Spiritus, sed ill Chri510. Ecce his vCI'bis oslendil Ambl'osiu8 Filiulll esse missulll el datum nobis, uon laOlùm à Patre, sed etiam à Spir-itu sanClo. Uuòd Filiul .it dalll' eliam «aei",•. 5. Deillde ostendil esse datum eliam à scipso, Ìla dicens ineodp.mlib., e. 2 : Cùm ellim nOli dclinÌlum fllerit per proplteliam, à quo dalUS est Filius, o'\tcndilnr datllS graLià Trinitalis, nteliam ipse Filins se dedel'it. Eccc hic tlicit.qnòd «'i1ins se dedit, quia TrilIilas eum dedit. Si autem Filius à se datus est, à se ergo missus est, el à se proccssit. EL hoc u;iqlle \'erum est, et concedi OpOrlCI, CÙID ejns mi:;sio sit divina operatio. , Quòd Filiu. ,il mi..u. à .e. 6. Quùd aUlem li se miualur; Aug. aSlruil in Iib. i de Trin., diccns, cap, 5 : Furlè aliquis cogatnt dicamus etiam li seipso missnm esse Filinm , quia et ~[a­ rim conceplus, et parLus, opcratio Trillit;1tis est. Sed, inqllit aliqllis , qllomodò Paler eUlll misit, si ipse &e misiL? Cui respondeo qu:erClls ul dical : Quolllodò eUlll Pater s:mclificavit, si et ipse se sallclitieavil? llirumqlle t'nilO Dumillus ait, Joan. iO: Quelli Pater, inqllil, 'a~ctificalJil el mi,il in hunc rlmndum. Et alibi, Joan. 17: Ego 'Pro eil .anc/ifico meip.um.llem qu:ero: Quomodò P:tter eum tradidil, si ipse se lradidil? Utrumque enim legitur, credo respondebit, si probè sapit, quia una voluut3s est Patris, et Filii, el ioseparal.Jilis 0lleralio. Sic igitur intelligat, illam illcarnatiunem et ex Virgille nativilatem, in quà Filius Intelligilllr 11.1issns, uII1 eàtlemquc operatione Patris et Filii inseparalJilhcresstl [;tClam, nOli inde separato Spiritu sanCIO. Erg~ à Patre et l"i1io missus esL idem ..Filills, quia à Palre Cl \'CI'UO ejus faclum est ut mitterctur, id esI, inc.,rn:tlus hominibus appareret. NOli eoill. missus est mlll:lllrlo locum , CJ,uia in mUllllo crat. Quapropter Paler invisibilis una cum Filio secum invisibili. eumdem ~'ilillili visibilcm Caciendo, misissc eum diclus est, qui sr ila visiblli& fierct, IIt cllm Patre illv.isilJilis esse desisterei, id est, si in substantlà Ìll\'isibilis vcrbi incrcalllraUl visibilem mutata eur;\lIsiens vcrtel'clur , il:! Illissus à Patre inte.lligffetur Filius, ut lantùlU I11bllllS t 110D


.·t 1161

SENTENTIAUl'M LIDRI QlJATUOR. -

"ero

etiam miUenl eum Pall'e .iMeniflltur. Cùm sie p-sl aceepca forma seni. ul maDeret incommutabilis forma Dei, manitestum est quòd Il- Patre et Filio non allpareDtibus faetulil sit, quod lIJlpareret in Fitio, id est Rb iMisibili Palre cum invisibili Filioidemipse Filius visibilis mitteretur. SlJIIMI4Iun co'ligil qrue 1$ prtBdicli. Qstruun/llr. '1. Ex pra:dielis apertè mOlistr:ltur fjllòrl Filins missus est à P~tre et Spirilu .sancto, et à seipso; et QU3l sit ipsa missio, scilicet inCllrnatio. id est 118M factus est bomo, per quod yi.,ibilis apparoit; quoti esi. opas .eommune Patris ,et Filii, et Spiritlls saneli DamMt", cur dicil : A meipao non /leni. 8. Sed ad boc opponitllr : Si Filius à seipso misslls est, cnr ergo ait Joan. 8: A mcip.o nOli veni? :\d hoc Aug. respondet, in lib. de Tlin., cap. priùs cit., dicnns boc diclum esse secundùm fonnam servi, sccllndùm quam non fecit ut miuerelul', id' est, non (lperatus cst incarnalionem-, sed non secundùm formam Dei.

Utrulll ,enlel tanlÙmtllUSus siI Fili!ls, an S(IJp~. 9. IJìc qU3lritur ulrùm semei tantùlII missus sit F ,lius, an s:r.pè mittatur. Si enim missio Filii ipsius '1l1tùm illcarnatio est, cùm semel tantùm incarnalns sit, seme I lanlù~ videtur misslls. At si s:-epè miuilnr, est et alia ejns ffilssio qllàm incarnalio. Sed q'lal e~t iIIa? Numquid itterna genitura, miSsioejlls dicenda est, an ctiam alia missio qllrcrend3' esl? Quòd duobus modi, dicilur H/iu, mitti.

lO. Ad quod didlllus quòd dnobus modis dieitur Filins miUi pr:r.ter ilIam reternam genÌlnram, qUal inelrabilis est; secundùm qllam eti:lm missus posset dici. IIt videtl1r quibusdam , scd meliùs ac veriùs secnnJÌlm eam dicitur gC'nitl1s. Pr::étcr eam ergo, duobus mndis 'dicitur milli, scilicct, vel Cillll visihiliter I1IUndll a[lparuit carne indutus, ,'el cùm se in animas pi:l~ sic Iransfert, ut ab eis percipialllr ac cognoscatnr. HlIs duos missionis modo, aperlè August. dislin~uit iII )ib. " de Trill. , C. iO, diccns : Non eo ipso quM de Patre natlls est, missus dicitur Filius ; sed eò quòd apparuit bllic mllndo: Verbum caro (aclulII. Unde dicit, Joan. t 6 : A "alre exivi, et velli in nllllldum: vel tlÒ (Iuòd ex tempore clljllsq\lam menle percipitnr; s:cut dictllm est de sapielltià , Sapient. 9 : Emiue iIlom d~ crelis sancIi. tuis, et ù .ede magnitudilli5 ture, IIt meCUlli siI et mecum !aborel, id eSI, doceat me lahoral'e. Et tunc unicuique mitlitur, cùm à quoquam cogunscitnr atque percipilur, quanlùm cognosei et percilli po1est , pro captu vel proficientis in Deum, vel pcrfccI;e in neo anim:c rationalis. Quòd ucundiam allenam .emel, ICqlndùm a/leTUlII 8a!pa ail mi,.IUI; et ,ecundùm altel'llln 'UI sit 110/110, et secundùm allerlllli ul .it cum 1/OlIIille. t t. Ecce dislincti sunt duo modi missionis Filii: et lecundùm alterulll semel tantùm missus est Dei Filius, 5ecunilillll alterum s:cpè missus est, et miltilur quotidiè. Nam secundùm alterum missus est III sit homo, q'lod semel t.anlùm factum est; seculldillU aJtcrum ver{) loiuÌllIr ut sit cum bomine. quando q\lolidiè mitlÌ1ur ad sauctos, et missus est etiam aule illcilrnationem, eL ad omnes sanclos qui anle fuerullt, et eli3m IId ange!os. Ullde Aug. de }<'ilio, id est de Sapicntià Patris loqllens, lib. 4 ile Trin., eodcm cap., ait: Alilcr miuùnr Sapientia ul sit cum homille, aliter ",issa e~t Ili sit homo .. In animas sallctas se transfert, et amicos Dei ctl'rOpbelas constituil, sicut implet etiam sanClos angelos. Sed cìull venit pleniludo ~cmporis missa est 11011 IIt implerel angelos, nec ul essct angelus, nec III esse t cum hOlllinibus vel in hominibus, ut antea in p:llribus eral el in prophelis, sed ul ipsum Vel'bum lierel caro, id est bomo. Quòd .ecundùm alterum modllm dicitl,r miSlU. in mUli.

dum, &eculldùlll alterut1l nOli.

t2. Prrclerea notandum est qllòd cùm his dnobus

modis miUalUr Filius. secllndùm altel'lIm dicitul' mis~u; in Illuudum, sccundùm allerllm ,·CI'Ò non . t:o ('nim

un. I, DlST. XVI.

toodo mlssu8 dicitlH' In mnndum, quo\'isiliili'i mllndo Apparuil. Unde Aug., ill'eisdèm lib .. et C.1p.; ai' : Cùm ex tempore cujusquam 'mellte pereillitul', milti qui dicitur, sed non in hune mundum , 11011 enim sen~ihili­ ter apparel, id est, corporeis sensi bus pralstò est. Nam et 110S, secllndilRl quod mente aJiquid alternllm capimus, non 'in hoc mundo sumus; et omnillm justorum spil'itlls etiam iII canlC viventium, in quantnm divina sapinnt, non sunt 'in hoc mundo. Ex 'pr3ldiclis lillue~ qllòd pr:l't!'r inctT.'1bilem· geniluram, duoollsmodis miUitur Filius, scilicet CÙIII "isibililer' appapui', vel invisillililer percii,illlr mente.

Cur Paler

nOli

dicitur mis,,,•• ci/m-ab aliquo cognolcilur, 1ft Filill,1 '

t5. mc ql):m'itur CUI' Parer non dicitur misslls, cum ex lempore à Il"oqn:lUl' cognllscilllr, sicllt Filins. Ad qllòd dicimlls quia in eo est principii auctorilas, qu:e' non haltel de quosil, à qno Filills et Spil'itus sanctns • . l'ater enim est, IIt ait Aug. iII eisdem lib. et cap., principiùm totins flivinilalis, vel, si meliìls dicilur, deila-· tis, quia pl'incipium est Filii et Spirillis sancti. Nam • . III ait Ang. in codem, in /tnee. 2t :,gi voillisset etialll nens Pater, per suhjectam creatura m visibililer appa- . reret; absnrdissimè tamen aut à Filio quem genuit. ant à Spiri In sancto qui de ilio procedil', missus dice- . rctl1r. Congrllenter atllem iIIe missus dieill1r, qai in, carnc apparili t ; misisse aulem ille, qui in eli 1I01l:lpparuil. PUlaverulIt quidam Filium et Spiritum aanctum m;noru(uisse Patre, qllia mi"j dicuntur. U.ldeòqlle pulaverunlquidam b:rretiei, cùm Paler sit missus, scd Filius et Spiritus sanctus. Palrem essc majorcl/l, ac Filillm minorem esse et Spiritum 5:lUctl1m; alque Pall'cm , quasi majorcm. misiss6 ulrllmque quasi lIlinorem. Quod Aug. improba t in Iib. 4 de Trin., illis cnlltra dicenso Non ideò, inquit. arbitrandum esl minorcm esse Filium quòd missul est à Patre, nec ideò minnrem Spiritnm sanctum quM el Pater enm misit et Filius. Sive enim propter visibilem creaturam, sh'e pOliùs propler llrincipii anctorilatem vel commendationem, non propter in:rqualitatem vcl illlp;lritatem, vel dissimilitudinem substant:,e in Scripturis h:ce posi t:! intelliguntur. Non ergo ideò dicitur Pal~r misisse Filium vel Spiritum sanclulII. qnòd iIIc es,ct major, ct illi minores; sed maxim4Ì propter anctoritatem .principii commendandam, d quia in visibili crealllrà non sicul ille apparuil. Ecc .• ostensum est qu::e sit missio Filii. et qui bus modi. mittatur. 11011

DISTlNeTtO XVI. DE MISSIONE SPIR1TVS SANCTI, QV.« F1T IIVODUS VlSIBILITER ET INVlSlBlLITER.

MODI8,

t. Nunc de Spiritu sanelO videndum est, pr.-eler iIIam inf'.lTabilem et 3ltcrnam processionem quA procedit à Palre et Filio, et non ti scipso: qu:c fit ejml tcmpIJralis proccssio , qUal dicitur missio sive datio. Ad Illloddicimu~, quia sicut Filius duobus modis dicitur miLli, UIIO quo visibililer apparuit, alt.ero quo invisibilit.er à caslis menlibus percipitur, ita et Spil'itns sanctus à Patre et Filio ac à seipso duobus modis procede l'e sive mini sive dari dichur : uno visibiIiter, 1I1tero invisibiliter. Datus est euim visibilil creatura: demonSlratione, sicunn die Penlecostes. aliisque vici bus : et datur quotidiè in'\'isibilit.er, illabendo menti bus Ildelium. Priù. de itlo modo mi"ioni. qui fill1Ùibililtr, tlgi/. 2. Et primò agamus de ilio missionis modo qui fit "isibili specie. De hoc Aug., in. lib. ~ de Trin., cap. 5~ ait : In promptll est intelligere de Spiritu saneto cur IllisSIlS et ipse dicatur. Facla est enim qUòlldam creatur3l species ex lempore, in quà visibiliter ostendc· relllr Spiritus sauctus : sive cùm in ipsum Domi",,,n corporali specic columb:c descendit, si"e cùm iII dio Penlecosles factus est subilÒ de CO!lù sonllS, Quasi fen'etur flatlls vebemens, et visal suut illis Iingu:c di"js:-e sicut isnis, qui et insedit super IInumqnemqUt


PETRJ

CB3

LO~IBARl)1

\!Orum. [J:ec operalio "isibiliter ex pressa , et oculis Ilblala morlalibus missio Spil'it~s S31lCti dicl:l est: nOli III ap~3l'crcl cis ip~~ sllbslall~i3, qua ct ips~ !nvisibi. lis Cl lIIcommutablhs est, SlcuL Paler el FlilUs; ~ III mtlerioribus visis corda hominum commOla à temo llorali manifeslalione vcnicntis, ad occullam fClcrllilalem semper pr:csenlis con"Crlerclllr, Ecce his \'CI'bis apcriL Aug, iIIum modum missionis, qui visibililer exhiuclur, cùm lamcn ip,e Spil'ilus in sui na!ul'à noa ,'ideatur : qui IlCeill illis creatul'is magis era l quàrn in aliis • sed ad aliud. In illis cnim eraL, Ul per "as ad llOm!ncs velliclIs, ostcnoorctur cssc in ili is ad quos ill:e :realur:c veniebant. Non cnim Spiritus sallclus temporali motu IlInc venit, ,"cl iII homillcs dcscendit, sed per lemporalcm mOlum creatur:c sigllifical:l est t;piriLlialis cl il1\'isihilis Spirilo.s sancli illfusio. Et ut !lpeniùs ùicalll, per illum 1lI0dllIU missiollis Spil'ilùs 6:lIICli corporali ICI' cxhihilum. rnonsll'ala cst SVirillla. lis cl .anlcrior missio sanCii SpiriLils sÌ\'edonatio, ùe lillà agendum esI. CitI/! Filius ~jl minor Patte seclI/ldlìlll {orma m crelltam, i" qUI; apparllil, cU/'lloa et Spil'itus sanclus similil er? 5. Sed priùs qll:rrclllium eSI, cùm Fili"sùitatllr minor Patre sccundùm llIissionclil qllà iII l'arma crcalà apparuit, ,CUI' Cl Spil'illiS sallctus II/)II dicatlli' similitel' I"inor l'aire, CÙIII iII forma Cl'calà appamit ? :\alll dc }o'ilio quòd mil~or Sil P:ltre, sccunliulD f.orm:ulI li"à lIIisSIlS apparUit. aperle nst('nd :t Au;;" III , lib. 4 de 'l'l'in" dicells, cap. Hl. 11isit Deus FiiÌlllII'UWll, (/Ù:lum ex /lIuliere , (ac/tllli sub lege, Gal. 4 ; lIs'lue adeò p:!I',"um, ut factum; co itaquc missum, f1l1o t:ICIUIIL FalC3nlllr crgo factulll, millorcm; ct iII tanllllll lIlinol'cm, in qU:lIItulll ':''\ctum : cl iII ,tal~tu,m ~;Ie tll l ll, iII 'tualltull1 missum., Ecce halJcs, qllla F,II:US l:I 11 1I:wtlJ lU t'51 missus, id CSI, factns, minor CS,l l'all'e, CiiI' erbo Spiritus sanctus nOli dicall!l' Palre minor, cùm cl ip'c (Tealuram assumpserit iII quà apparuit? qlli:\ ali! ~ l' Spio ritus:lssumpsit Cl'eatlll'alll ,n quil upparuil, aHl \~ 1' FiLu:i. Nam Filius accepit per uuiolleul jJcrsona~. ~; piritus '\'erò nOll, Filius cnim acccpit hominclll~· ita III t:CI't!l h01ll0. Spil'ilus verò suncllls non ila accepit CUlulll h,,;n, ut ficret colUUlua. De hoc , AlI~ , .jn li!!. 2, dn Trin " :Iit, cap. 6 : Ideò 1l1lStlu:m) scriplllill cst qllòLl Dcus l'atei' m~jor sii Spiritu S:lllctO, vel Spiritus sancl!ts minor Patrc, quia Ilon sic esi assu/lIp!:1 Cl'cf,IIII':) iII quil apparC!e,1 ~pÌl'it~s S:ll!ctus, siclI~ ::SSUI,lll,tIlS C,I ]o' dius homlllls JI) qua for;lI:1 IJlS II IS DCI 'Vcrhl Jl e f~ o ll3 pr<l;sentarelur, 11011 ut h"berclV erbnm Dci t it Ul aUi bancli s!lpienles, se~ qUlld il 'HIIII Vcr}JU!tI er:: l. Al i :~ : 1 est cllilll "cl'bulll !Il C:,l'Ile, alllld \el'bulli (':11'0, Id esi aliud cst VCl'llulll iII homine , a!iud \'e:'h:llll esI 11O~o. Caro enim pro l:omÌ.lc posita cst in co (plOd ail J031l. i : Vel'bwlI caro (acIlInI est, NOli \:l'go tiic ass~mpta cst Cl'ealura iII qu à apparuit Spiritlls ' ~allc­ lU9 sicul assumpta est cllro ' iIIa et llU/lI!lIl:) funna ex. Vir~ine Mal'ià. Non enim coluinllam , vel illum Ila\11II~ ,"cl illum igllcm bea l,incavit sibiqllCill unitatCln 'pCI'SOJKe cOlljunxiJ iII i\!temum. J<;x pl':l:dil.lis ;Ipcl'lè ostensum eSI SC~I,lIIdÌl~1I quid. Filills dicalur minor Patrc. etqllare FIIIlIS dicalllr IIllnOr Patre , Cl 1I0n Spiritus sanctus. Quòd Jt'iliu~ secundù/II quòd 110/110 (aCllI,~ esI, Ilon lIIodo PalTe, SciU. ~pirjlu $allclo, el cliam $cipso mil/ol' esI . 4. Notand1lfil autem qllòd FilillS ~l'ClllldìHn qllòJ homo factus est, 11011 Lalllùm Patre, seù Spirilu sancIO eLeliam seipso minor dicitlll'. Elquòù eliam seipso llli:lor tfcatur sC,ClllIJùm funn:\111 seni, AIIl;. ostendit in lib , 1 de Trin" dicens, cap. 7 : Erra\'erunt bomines, ca qu:c de Christo sccundùm homillelll ,liela sunI, ad ejus sullslaillialfl 'lll:e selllpitcl'na c~ l lrallsferelltes ; sicut iIlud qllOù ipsc Domil:us aìt, Joan , t4; Paler major me est, quod propler l'o r1II:J1fl servi ,'el'itas dicit : sccuudùm (jueIU I\l n(]lIlll, CLiam scipso millor est Filius. Quomorlò ellim II~\II etiam seiplìo minor factus est, seipsulII e:riIlUlllviI, IOl"llalll Iffl'i flccipiells. Philip, _ 'I ~ou enim sic ~,: C(' ­ pit forl\l:tlll sen'i • ut alOilLerd fOI'Dlam Del, ili 'tua

gui

'

erat :cqualis Patri. In rorn.à crgo Dci, ulligellitu~ Pii' tris :cqualis est Palri; in formà sen'i, elialO seipsQ minor esi. Non ergo immerilò ScriplUl'a dicil ulrumque scilicet cl requalem Palri FiliulII, et Patrem 11IajorcIII l'i1io. Iliud cnim propler Dci forma m • hoc aUlem proptcr fOl'mam servi inlelligitur. Dc hoc eodem in Iib. 2. de Trin. Aug. ail, cap. t : Dei Filiu! est requalis Palri secundùlII Dei l'orlllalll, ili (Iuà tSI; ct minor Falre secullùùm forma m servi, qua m accepil; in qllà non modò Palre, sed eliam Spirilu sallClo; nec hoc lalllùm • sed eliam seipso minor iD\'elltus eSI. l'mpler quod, ul idem in Iib. conlra Maximillum ail. non luntùm Pa~re, sed eliam seipso cl Spirilu sanclo minor faclus est, et eliam milloratus paulò minùs ab ange!is. Est ergo Dei Filius, ul ipse ail, iII !ib. t de Trin" cap, 7 : Deo Palri lIatllrà :cqullis, ballilu '!Iinor, iLi eSI, iII 'Ìlrmà scni quam :Icccpit. lIis lll\ctoritatibus ostcllùiltlr apertè Filius seculu.lùlll fOflllalll servi millor Pall'c. el seipso, el Spiritn S:lIlClO, Uilariu$ aliler dicil, sci/icel quòd Plllu ~itllwjùr, /Ice Filius lamen minor, !'i, Ililarius :1utem dicerc viùetui' f1uM Palcr majnr siI Filio, nec lalllen Filills minor Patrc. Paler cllim clicitnf 1ll3jnr proptcr :1ucloritatem, qllia iII e li esl ailclol'itas gcneraliollis; secunùùlIl (11Ialll dicil, Joall. 1.1: l'alcI' majol' m e esI. Et APOSlulu; , Philil'P. 2. : DOI/IIt'ÌI ci IlOnlett quod est $uper Ollll/~ IIOII/CII, lùm crgn ail : l'II/a mC/j ul' me c~1 , hoc est ae si diccrèt. donal'il mihi HOIIICII. Si ergo, influit lIilal'ill5 in, Ilu, 9 du Trill" Ilonaillis auClol'itate Pater lIIajol' c;;t, nUOlquid per Iloni cOf)fessioncm Filius minor est? Majllr ilaquc dilIl:liOS cst, seti minor jam non c;;t cui IIllllm esse dolIatlll', ait CI!!Ill, J0311. 1 : Ego et Paler l'/wm IiIWIlf~. ~, i 11011 hoc dOll::tllr Jesu ut contilcnllus siI in glorià ilei Pat!'Ìs , minor Palre est; si alltcm in eà l;lol'ià ci donal.lIl'esscq!là Patcr CSl, halle, et in donàllli, :1lILLol'it.:ltl! quia majol' est .. CI in liollaticollr~ssiolle qllia um:m suni. Majol' ita(llIC l'a,tel' Filio est, et pl,",è llIaj or ; cui lantùm donat esse , qU311lus e~ l ip, e. cai iUIl:lscilJi!ilatis csse imaginclIl sacramento IlJl i"it:;lis in:pal'lil , quem cx se iII formà sllfl generai. Au,lisli , b :tol', '1l1iJ st:pcr hoc dicat lIilar., cllju:, "'l! rha lIhiCU!ll ijUU UCCUI'I't:J'illt Jiligclllel' Ilola, pièquc illlcl!ig.-!. DE

)/ISSIOXE

DISTINCTIO X\' II. QUA.

SrU\lTUS f),~:'I C T/, r.ITTlTl:n.

IX"ISIBI!.ITfiR

f. Ja:n IlIlIlC nccclIalllus ad assl ~!la ;: dam mis-io::cm Spi ritù; sancii qllà ill\'isiuililcr lI1iltitUl' in conia fideIiUIU , f{am ip.ic Slliritus sail clUs, Ijui Deus est, ae lertia :IITrillit:ltc pel'sonl (ut supra oslensUIll est), à l'all'c c t Filio ae scipso tcmporaliter procedi t , id est, mjttilur ac donatul' fiùelillus, Sed qU:11 sit ista missio sivc donatio , ,'cl quoIllodò fiat, considerandllm esI. Pro:mitliluÌ' quiddam ad IIallc oslenSlonem lIecessarilllll, SClliCfl quòd S Iliril/l8 51111Cluscsl cllari/as q!là dillgiIIW$ DeuIII el proxilllwn. 2. Iloc aulcm ut intclligibiliùs L1ocel'i, ac plelliùs perspici l'alea t , pl'a.~lI1ittcndllm esI qlliddam ad hoc \':11Jè ncccssarilllll, Dictllmquidmn est supra, ct sacris auctoritatibus ostclIsum , qllòd Spirilll s sallClllS :lInor c; t Palris cl Filii quo se invicclll amanl et uos . Ilis autem addendum est qcòJ il'sc idem S pirillls S3nctus est amor sm~ ch;\rita,. q"~ Il liS diligillllls llcurn ct pl'oximulll ; qu:c chal'itas cùm ita est in 110lli" III 1I0S faciar diligel'c lJeulII l't proximll:ll, IUlle Spiritus S3nctus clicilur milti "ci dari !l obi,; et qni dil igit ipS311l dilectiollelll fJuà diligit proximum, iII eo ips\l DculII Jiligit, qaia ipsa dilcelio Dell" e, t, id c.!, Spiritus S:llICtuS. ..1uclorilalibus ita esse CO/1 firmaI, 5. l\è alltem in l'e lantà al iquid de nOSlro in fiuere \'idè311lIlr. sacris aucloritalihlls quO(! dictlllll est cor1,,~ ,; rC IllUS. De hoc Aug" iii lib, 8 de Trin" cap. 7, ait ; Qui proximulll diligit, cOllsequens est ut ipl:am j'I'<l;cil'uè Jilccti<lnem dìlig~t . J)eil5 au'~em dilectio e-sl :


,---- - ,-

SENTENTI:\RU~l LIBRI QUATUOR _ -

565

conseqllcns ergo est ut pr:ccipuè Deum diligat. lleln III eoucm : Deru dileclio est, ut ait Joannes APOSlOlus t Episl. , C. ut quid ergo imus et currimus in suhlimia crelorum et ima terrarum qu:erenles eum qui est apud nos, si nos apud eum esse velimus? Nemo dical : Non novi qnid diligam; diligat Cl'alrem , et diIi,al eamdem dileclionem. Magis enim lIovit dileclior.em quà diligit, quàm fratrem quem diligil. Eccc jam potes Illltiorem Deum habere quàm fratrem. Plauè nOliorem, qllia pr~sellliorem. quia interiorem, qllia l'erliorem. Ampleclere dilectionern DeUIB, el dilectioIle :unplecll:re Deum. Ipsa est dilectio qUal omnes bonus angclos, et omnes Dei servos consociat \'inculo li:lul'titatis. Quanlò ergo saniores sumus à tumore S11pt'rhion, tamò sumllS dilectione pleniores : et quo nisi Il.. 0, plellus est. qui plenus esI dilectione? His vel'bis salis ostrudit Aug. quòd dileclio ipsa qua diligimns Ilellm vcl proximum, Dells est. Sed adhuc apertiìls io codem lihro subdit dicens : Dilecliorfem quanlÌlln cOlllmelldal Joanlles Apostolus altelldamus. Qui diligit, iuquit, ibid. , C. 2, (l'atrem, iII lllllline manel , el scandalum in co 11011 CS/. Manifestum est quòd juslili.c pcrfectioncm in fratris dilectione po, uerit.Nam in qn'l sc~ndalum non cst, utique pcrfcctus est. Et tamen ,'ideturdilecliollelll Dei tacuisse; quod nUlIlJllàlll faceret, nifi quia in ipsii fraterna dileclione vlIll illtelligi D~um. Apertissimè enim in ea llem Epistola paulò post , cap. 4, ait Ìla : Dileeli"imi, di/igalllu, illvicem, (iuia dileelio ex Deo esI, et olllllis qui diligil, ex Deo llUI1I8 esI, cl cogllovit Deum. Qui 1I0n diligit nOli c09'/Ofiil lJeum, quia Deul dUcelio esi. Ista cOlitextio salis llpertè dcclarat eamdem ipsam frat.lrnam dileclionem (Ilam fraterna dilectio est quà diligimus inviccm) non snlùm cx Deo, scd eliam Deum esse, tanta :lllctoritale pl':rdicari, sciliceL Joannis. Cùm ergo de dilectione dili;;imlls fratrem, de Deo diligimus fralrem; nflc fieri POICSt ut eamdem dilcctiollem non pr:ccipuè diligaDllls qua fralrelll diligimus, q;wniam Deus diIectio est. Item, qui non diligit fratrem nOli est indi'l'Ctiolle: et (lui non est in dill'elione, non est in ,Deo, IllIia Deus dilectio est. Ecce apcrtè uieit fl'ateruam tliil'clionem Deum esse. fJuiJd (l'a/erna di/eelio cùm IÌt Deul, nOli est Paler, vel Filius, sed /antùm Spirilus SUllelus. -'. Cìlm autem fraterna dileClifJ sit Deus, nec Pater esl, uec Filius, sed l~nlÙJll Sllinlus SantluS, qui proprie in Trinitalc dileclio ,cl dl:ll'Ìlas dicitur. lìnde AlIg " iII lih. 15 de Trill., cap. 19 : Si in donis Dei uihil c ~ t majns charilale, et /lullulIl est majus donum Ilei qllàm S~lirilus S3I1CtUS, quid conscqucnlius est, qllàlll IIt ipse sit charitas, qu:c dicitur et Deus eL ex Dcn? Ila euim !IiI t Joall. " : Ditee/io ex Dea e$t. Et ll!lulil (lOSL : Deul di/ee/io e.l. Ubi mallifestal eam se dileclioncm dixissc Deum. qua m dixit ex Deo; Deus ergo ex Deo est dilectio. hem iII eodem cap., Joalllles volens de hàere aperliùs luqui : ln hoc, inqnit, cogllo.cimu." quia in ipao lIIonemus, el ipu in lIobi, , quia de Spirilu suo dedil nobi,. Spirilus itaque sanctns, dc quo deuil nobis, racit nos iII Deo manere, el ipsum in /lobis; hoc autero racit tlilectio. 'pse esL ergo Dells dileclio. Il)Se igil ur signilic3111r uhi lelliIUl': Dev.$ dilee/io est. Ex his ergo apparci quòd Spiritus ~:lHCLUS tharÌlas est. Quòd non est dictum per eausalll illud: Dells cltal'ilflS esi; sicill i/lud : 7'u es pa/ienlia mea, el s1les lIlea 5. Seu Ile fortè aliqllis diCo1t iIIud esse diclulll per eXl'ressiont!m causre : Deu. cltari/a. eSI, eo scilicCL quòd cbaritas sit ex Deo , et nOli siI ipse Dens; sicut dirittlr: lJelll oollra pa/ienlia est, el 'pe, , 1I0n quòd il,se sit ista, sed quia ista ex Deo sunI; occurl'Ìt AlIg., Ilslendens hoc nOli esse dictllm percausam, sicut illa, iu lib. f5 de 'frin., cap. t7, dicells: Non dicturi &lImus ch:iritalem nan propterea esse dietam Deum, quòd ipsa charitas siL ulla substantia qUal Dei digna lit nomine , sed quòd donum sii Dei; sicut dictum e,s t de Deo: TII es palimlia mea. Non utique ideò dicturo ' eil ' Tu es valimlia IIIffl, quòd Dei subStallLia est nostra

"i

Llil.

--------........,---

r, DlST, XYIf.

palicntia, srd quia ah ipso nobis est.UlItle psal. 6i. Ab ipso est palientia mea. HUlle eniOi se/lsum (.. cii'; refellit Scripturarum ipsa locntio. Tale est ellim : 7'u es palielllia mea, quale est: Dominespeslllc,1, cl Deu. meua 'tliscrie.Jrtlia mea; etmulta simili:!. NOli estautem dic'ulII: Domine ~hari13s mea • aut: Tu es charitas mea. aut: Deus rharitas mea, seti ila dictum est t Joan. ~ : Deu. e"arilaS esi, sicut dictllm est in Joan., c." : Dell, .piriIus esI. Hoc qui non discernit intellectum à Domino, 1I0n expnsitionelll qU:l~rat à lIohis. Non enim apertiÙs,. qnidqu:\Jn possumus direre j Deus ergo .charitas est. Ex prredictis clareseit quòd SpirilUs sanclUs charitas est, quà diligimus Dculll et proximurn j ullde faciliui e~t nobis ostend~re quomodò Spil'itus sanctus mittatur sive detur nffhis. Quomodò Spirillls sal/clus millillur, vel delur nobis. 6. TUBC cllim mini ,'cl' dal'i dicitur, cùm ita in nobis eSI, ut fariat 1I0S diligel'e Deum et proximum, qllòd ma,lemus in Deo, et Oens ili nobis. Unde Ang" hunc missionis modulO insinaans, in Iib. t5 de l'l'in., C. 70, ait : lleus Spiritlls s3nctus, qui procedi' ex Deo, cùm daino /'11 el'i t homini, acecOlIiL eum ad diligclldum Deum et proximum. eL ipse dilcC1ÌlI est. Non enim habet homo unde ditigat Dellln, nisi ex Deo. Ecce qUllmodò datilI' velmittitur nobis Spiritus sanctus seculldùrn ((uod diciturdatum, sivc donum. Qllod donum commendaI Aug., explanans apertiùs qllomodò detur, in eodem libro. Di/eelio, inquit, Dei, diffusa est in cordibus 1I0slri~, ul ait Apostolus, Rom. 5., pC/' Spirilum salic/ulllqui daluseslllobis. Nullum est isto d'lllo Dei excellcnLius. Solilm est 11uod dividit inler lilios rcgni ct filios perditionis. Dantur et alia per Sjlil'itulll mnllcra, sctl sine charitate nihil prosunt. Nisi ergo tanlùm impartialur cui1luam S}lirilus sanctus, ot cum Dci ct proximi faciat amatorern, à sinistra non tra-nsfertur ad dexteram. Neque Spiritus sanctlls Jlropl'iè dicitlll' uOlJum, nisi pl'OplCl' dilcctionem; quam qld 1I0n habuerit, el si loqualul' olnllibus li"guis, el //abueril propheliam, et ol/mem scielJliam, et Olllllè/li {idem, el distribue,.il ol/mem sltbs/ulItiam Sltanl, el /1'11dii/erit corpus suum ila ut ardeal, 1I0n ei prodest (3 COI'., i5). QuanllllH ergo bOllum est sine quo ad :ctcrnam "itam ucminem lanta bona perduculIl! Ipsa ,'erò dileclio rei charitas (nam unius rei nomen est utrulIlqUl') perducil ad regnum. Dilectio ergo, qu:c DClJs est, ct I)ropriè ex Deo est. Spiritns S:tIlCtUS est. pOI' quem dilfunditur in cordibus nOSl!'is Deus cbarilas, per quam nos tota inhabilaL Trinitas. Quocirca reétissimè Spiritus sallClus, cùm sit Deus, vocalur clialll donulfI Dei. Quod donum propriè quìd nisi charitas, inlelligendum est; qu:c perdudt ad Deum, et sine qu:' (IUodlibeL aliud Dei donum non perducit ad Deum. Ecce hìc aperitur quod supra dielum eral, scilicd IIUÒII, charitas siI Spirilus sanctus, ct donum exccllentius;, et quomodò hoc donum, id est SpÌl'itus sanctus dclllr, lIobls, 'scilicet cùm ita impartitur alieui, id esL, ila habet cssc in aliqllo, ut eum l'adat Dei et proximi ama , torem, Quod cùrn facit, tuncdari dicitursive mitti alieui-; eL lime ilIe dicitllr propri è babcre Spiritlllll sallcllllll. U Irù/II cOllcedendul1I sit quòd Spirilus sanclus altr1eatut, ili "omille, vcllllagis ve/lllinil8 IIabealur tlcl de'III/'. ' 7. Hìc qll:r.rilur, si charilas Spirilus sallClus est, (:ùm ipsa auge:lllll' et millualur iII homine. el ma;li; ct milll'ts per di\'crsa tempora babeatur; ,ulrùm ('011ceuenullm sit quòd Spi1'Ìlus sanctus augeatllr vcl minuattll' in homine, vel roagis et millùs liabealllr. Si enim in homine augetur, el magis vel minùs datur et hab<llur. mutabilis esse videlur, Deus aULem ollluino immlltabilis est. VidetUl' ergo quòd velSpiriws sanclu,; non sit charitas, ,'el charitas non augeattlr ,'e I minua lur in homine. ltem cbal'itas et non habellti datur ut babeat, el babcnti ut pleniùs habeat. Sic ergo Spiritus sanctus charitas est, eL non habcnti datur UI haheal. et habenli ut pleniùs habeat. Sed qllomodò dalur non babenli, cùm ip~e ut Deus !it ubique et in olDnibus creaturis tolus j et quomodò plcniùs dalul' vel hab;)luI' slne Sllì IIlUla\:ùlleY


PETRI LOMBARDI RelpolllÌo ad primmn tpJ/Rslionem. . 8. His ilaque l'cspont.lclI1us, dlccntes quòd SpirÌLns sancllls sivc charitas peui'l'as immutabilis est, nec in le augctur vel minuilur, nec in se rccipit magis vel minìls: sod in homille vel potiùs homini augelur ct minuitur et magis vel Olinùs datur "el habctur , sicul Dcus dicilur magnificari el exallari in nobis, qui lamcn in se ncc llIagnilicalur nec exnltalllr. Undc Propheta psal. 65 : Accedat homo ael COl' allu»!, et cxallabitur J)eus. Sllpcr quem 10clIm ait auetorilas (i): Dcus non in se, s~d in corde hominis grandescit. Sic ergo Spiritus sanclus bomiui datllr, et datus ampliùs Ilalur, id est, augelur, et m:lgis et minùs habetur; et lamen immulahilis exislit. Respollsio ad &eculldl/m. 9. Cùmque llbifJue sit et in omni crea!urà lotus, sunt lamen multi qui eum non habcnt. NOli enilll 001IlCS Spiri!ulll sanclllm habent, in (Illibus es!; al inqllin et irration:lhiles crea!urrc habel'cnl Sjliritlllll ~allctulII, 'lliod !idei pi~t~s nOli adJllillil. Alfetorilate cOl/firmat Iltramque ,·eS1Jonsionem. 10. Ut autcm cerli!IS liat qllod dixinllls, auctorilate conlirmClllllS : Quod Spìrillls S:llIctllS m3gis :lC minùs pel'cÌpiatllr et homini allgcatllr, c! nOli hàbclIli detur, el habcnti ut plll~ habealllr, Aug. oSlendiL slIper JO:lllnem dicens : Sine Spiri!u sanClO conslat nos Chrislulll non diligcre, ct !'jus mandat:l sen!1rc 11011 posse ; et id nos posse, :llque age re lanlÒ minil', qll:mlò il!um pel'cipimlls minùs; tantò verò ampliùs, <JlIan~ò illulII percipirnlls amplìùs. Ideòquc non solùm 11011 habrllli, \'erilm etianl habenti nOli incassùm prolIIi:titur. Non habcllri IllIitlcm, ut h:1beatur; habenti :Lllem, ul ampliìts halJca!lIr. Nam si ab alio minùs, d ab :Ilio ampliìts non haberctnr. sanelu; Elisells S:'lleto Eli:c non dìceret, 4 Reg. 2: Spil'itus qui esi iII le, dUlIlo sii in me. Ch/'Ìsto autrm qui eSI Dci Filius, 11011 (/(i mellSUJ'fIIII dalus est Spiritlts; Joan, 5. Neque rnim sinc gl':Jtià Spiritùs sancti es! mcdiator Dei et h'lIuillUlll homo C!tristus, quòtl cnim est ulligenitus Dei Filills :cqualis Palri, non esI grali;I~, seti n:ltur:n. !"iIlÒtl aulcm ili IInitaLem persOIl:\' unigeniti assllmptlls est h01110 , grali:c t'st, non natllriC. t:a~tcl'is alltcm ad IIICIISllralll datllr, et datlls additur, donce ullicllique pro lllodosu:cpcl'fectionis propria mcnsllra eompleatur. l~c:cc eX[lrcssè habcs (IUÒ.tI Spit'ilns SJllctus magi:; ct minùs datur l'el accipillll', ct homini datlls angelut', ct h3bcnli et non habcllti datur, qllia Spirit:ts sanclllS est chari:as qll~1! lIollluhcnli ualllr,et in habente :IllgelUI' ct pro[icit. lmò, Hl. vel'i ùs CI magis prrpl'iè 10qual', hOlllo in ei! prD!lci t et deficil aliqu:llldo; et lulIC ipsa dicitur lll'ofiecrc vel deficere, qll:.ù tamen IICC prolicit nec delicil iII se, quia Dells eSl; unde AlIg., in Illlmil. !) soper EpislOI:llll Joan., ait: l'robat Stl quisfjlle qll:llllitm iII ilio pr"f"ceri! charilas, ,"cl potiils tlUantÌtlll ipsc in (;h:lrit~tl(, pl'oftccrit. Nam si charilas ])CIIS est, !ice deficit nec prolicit. Sie ergo in Ic pro!icere dicitul' chal'itas, qllia tu in ea pt'olìcis. Ecce (Ino~ modò intelligcndllm siL cùm dicilur Spil'itus sallctus allgcri iII uobis, qllia BOS in co scilicet proficimlls, sic et alia IllIjnsmolii. . Quòd aliq fli diclllit Spidlltll! SUllclulIl 11011 elSe cfta/'itllte/Il qUlì dili!Jimlls Deull! et proxilllum.

il. SlIpra diClulII esI quòd Spiritus S:lUC!IlS chari· tas est Patris et Filii , qu:\ se illvicem diligun! et flOS; d ipsc idem est cI,a/'ims qUIE diffullditllr iII cordibus lIost/'is, HOlll. 5, ad diligelldum Deum et proxiullIlll. !i"rlllll allerllm omncs Calholici conccdunt, scilicet tjllòd Spil'itlls sanClllS sit eharitas Patris et Filii. Quòd :,lIlel!l ipse idem sit charitas qua diligimus Deum et proxil\1llifl. il plerisqne negatur. Oicllnt enim : Si Spil'ìlUS sallclns charitas e~t l'alris et Filii ct nostra, eadetll ergo cklfilas est qna Dells diligil no~. et qua nos diligillltl5 elllll. 1I0c alllem salletOl'um aucloritates ueGare ddclllllr. I)ieit cnim Allg. iII lib. de Spiritu ct l .il lcr:i : Unde cst dilcClio, lIisi nnde et ipsa lides, Id (' !!abe;!.r in antiquo, CIU.iodor-i.

est, à Spiritu sancto' Non essei cn/m in nohi~, nisi .nrrunderetur in cordibus noslris per Spirilum. Charil,,! aulem Dei dicL'l cst dilTtlndi in cordibus nos:ris, onn 'luà nos ipsc diligit, sed qllà 1105 raeil dilcClorcs SIIO:>. Sieut justilia Dci dicilllr, 'luà nosju:;li ejns lTlunere .·rlicimur; Cl Domini saltls, 'luà nos salvat; cl Iitlcs Chri· sIi, qllà nos Ildeles facit. lIis vcrbis vidctor mnnslral'i distillctio inter chariLatem, quEl nos DClls dilig:t, et quà 1I0S diligimus. Et sicllt justitia nostra dicitllF Dei, non qllild ipse sit eà justus. sed quia eà nos jllslos CaCii, simililer et fidcs et sallls. sic videtur .ticla ()ei eharit!ls, qll:n est in !lobi" nOli qllòd ipse eà diligal, 'sed 'luia ea nos diligcl'e flcit. Dc hoc etiam idem Aug., in /ili. :l5 de Trin. ail, c. i 7 : Cùm Joannc3 commemoràsset Dci dilectionem, nOIt quà nos cum, seti quà ipsf! dilcxit nos. et misit Filium stlum liheratllrem pro peccatis nosll'ÌS. E('cc ct hìc vidctllr lIlanife,;tè dividere dilcctioncm qllà nos diligimus DCllm. ab' e;\ qua ipsc di!igit 1I0S. Si ergo, inquiullt , Spirilus sallctus dilcctio cs! qllà Oeus diligit, Cl quà Ili'S dilgilllus, duplex dilcClio cSI, illlò duo dh'ersa est, qll0d ab.urdllm et à veri late longè est. Non crgn dileclio quà ùiligilllus, sed ({lIà DClIs lantilm dili3it 110S. Respollsio ael pra:elicla delermiTUllls lIuctorilale&. 12. Uis rcspondemus pl';edictarum :llIcttlrilalllm vcrlJa deterllIinantes boc modo: Charitas Dd dicla est diffundi in cordilms noslris, non qua ipsc nos diligit; scd quà nos diligere C:lcit, etc. IIìs "crbis non divitlilur IICC diversa ostclldilur charitas quà Dcu!! nos diligit, ab eil quil nos diligimus; sell pOliìls eìm, sit una eadem charilas, cl dicatur ipsa Dci clrarilas, ct divcrsis de causis et ratiOIli/llIs Dei ch~rilas appellari in Scriplurfloslenditur. Dicitur cnim Dei charitas, "el qllia DClls ea diligiL nos, vel quia nos eà suos, dilcclores facil. Dete/'/IIilltllio prillllE auclorilatis. i5. Cilmergo :lÌ! ApoSlolo tlicitur, Rom. 5,: CIIl:ntas /}ei diffullelilur iii cordillllsllos/ria, nOli est dicla charitas Dei IjUÙ di!igit nos, sed q1l1l facit nos tliligere, id est, nOli ibi nppellatur ehal'ilas Dei, cò quùtl Dells nos ea diligil, sccl cò fJuòd 1I0S eà sul dilectol'es f.leil. Et (Illild e:\ l'al ione possit dici ch:nilas Dei .'illia 1I0S l'A dilig,!re faeit, ex simili j;cnérc locutiolli5 oSlellrlitur, siCIII dici!ltr jllslitia Ilei Iluà nos justitical, el Dllmilli salt:s quà ilO. sal\'a!, et lides Christi qllà no; tlrleles f'lcit. J)clcfllIinalio seCIW(/Ct' . U. Simili!!'r CI :di:11ll c\pollimlls :lnclori!atem ubi nit dileCliolll!1ll Dc; commellloral'Ì, 11011 qllà n05 CII III , srd q::i\ ipse dile\il n05; :le si J :cerct: CommemoraI diicctiollCIlI Ori, Ilon :;ccUrlrlìlll1 quòd C3 nos diligimus DCUIB, seti seCllilllùll1 fllltÌrl ip.e cii diligit no •. 11/iud olljiciUll1.

i3. Seti aliull C,I, iml'liunt, quo,} mngis urget: dixil t!:.im 511pt'a Aug" lih. tic Spiriltl et Liucra, c. 52,

(l'.ù:1 dilectio csl il ::'tl'it'itll S:lllcto, il quo fitlc~ Sieut ergo Ci (ks n:m c,;t Spil'ilus sanctns à quo eSI, ila nPoc c:harit:ls. QlIolllodò crgo SjlirilnS s:lnclus eSI, si ab ipso cst 'I l'<UlI ~i ab ipso ('sI, et ipsl1 est, ergo Spiritus S:lnClIlS il scipso esi. Ad quod dicimlls : S. :rilus sanclus qltidem il seipso non est. scd lamen il scìpso datur nobi" ul SUpl':l dictum est; dal enim seip ,ulII Il:>his SpirilllS s:wctus. Et ex hoc senslI dic!1l1ll est qnò,1 charil:1S ah i[lso est in 1I0his, et lamen ip3a Spil'itlls S:lnCluS cst. Fides 3lttem e,t 11 Spiri Ili saltclo, l'l nOli est Spil'ilUS sallclus, quia donlllH \'el daLlllll ~()­ lummodò est, non Dells dans. Quòel alin~ illdl/culIl ratiolles el auctoritalcs ad idem proballdulII. 16. Alias quoque indllcunt rationcs ad idem oste 11dendllll1, scilicel qllòd charitas non sit Spiritus san('llIS, rlui:l rharitas all'cctio mentis est et motus animi, Spiritus sanctlls "erò non est all'cctio animi ,-cl moLus menlis, quia Spiritlls sallctus immutabilis est eL ilicre.~!lIS; non est ergo charitas. Quod cltaritas est 1II0lUS vel affectio alliml. 17. Qllòd autem charilas sit alfcctio animi, eL DlOtus mcntis, aU('loritaliblis conlirmant. Dici Lenim Aag.


569

SENTENTIARUM LIBRI QUATUOIL -- Llll. I, DISl'. XVlII.

in Iib. S de Doct. cbrist. : Charltatcm voco motum Iniml atl rrllendum Deo pro [Iter ipsllm, et se ae proxirno propler Dcnm. Idem iII Iib. de Moribus Ecclesi:e C:llholic:e, e. t, tomo t, tractans illud vf.'rbum APOSIOIi, Rom. 8, t t : Nec mOTi nee vita poleril nos .cparare à c/lari/a/e Dei. Charitas Dei. inquit, hìc dirla est \"irlus qu:e animi uoslri rectis~ima alTeclio est, qu:e conjllngil nos Deo. qua eum diligimus. Ecce his \erbis exprimilur quòd tb~ritas eSI afrectio et molus animi; ac per hoc 1100 vidctur esse Spiritus sancl USo l1espoll.lio de/cnninall3 auc/ori/ates. t8. AtI quod diciOll1S hoc ita dicillm esse sicut dicitur : Deus es/ spes nostra et pa/ientia nostra, quia faciI oos spcrare Cl pati; ila cbaritas dicitur esse motlls ,h'e alTectio :llIimi. qui:! prr eam movetur et aflìci('.itllr 3ninws ad diligendllOl Deull1. Non aulem mireris si charitas. cìlOl sit Spil'illlS sanCtlls, dicatnr motns menlis; cùnt etialll in lih. Sap ., C. 8, d;c;: lur de Spiriln ~apienli:'P, : Qui a/lingil à fille IIsquc ad fillcm. qui est oe/1I8 "lObi/is, c ~rI1lS, ilfeoi/lq/!illOruS, Qllod non ideò t1i"illJr. qllòd s3)liclltia SillllolJilc aliqllid vel actus aliql:is, seJ qll ia slli illlmolJilil.ale onlllia :ltlingil, nOli 10(ali molu, seli ut ulJiquc semper sit, et nus'lu:-m indllsa tencatllr. Sic ergo charitas dicilur nlOlus animi, 110n Ijuòd ips:l sit llIotllS, vcl:t Il'er tio, vel virtns animi, scii qllia per eam, quasi cssct virtu,; , aHicilnr mens et lllf,,'Clur. Sed !'ti c1f:H'il::S S[lir:tlls sanctus cst, qui opel'atlll'in sinf! ulis proul \'ult; cÌ1m per eum lllcns 110millis artìci:l tur et nlOVC:lt:J1' ari cl'edendu:u ,"el ,pcra"dlllll el IwjuslIlodi, sicul :Id dili~elldunI, <llIal'e non sie dici , Ui' ('lIarilasmolus vcl atTcCl.io mcnlis ad credi~ll­ dum vel "1)('/':lIIdlllll, sicut ad diligendlllll? Ad qu od s:H1è dici pntest qui:' alios :lclus atque llIolu, virtutlllll operalui' charitas, iJ cst, !"piritus sallctus, mcdianliblls ,'il'tulibus quarlllll :Ictus sunt, IIlpute actum lidei, id est, credere fide mcdi~, Ut:lctUIll spei, :d est, sper:ll'e mcdià spe. Pcr fidem eniOl et spem pl',I:uictos operalu/' actus. DiligeOlIi verò aclum per se l:lntìnll, sine aliclljus virtutis lIIedio operaiul', id cst, diligere, Alitcrergo hunc aclum opcralllr qllillTl ~,li05 Yirllltllll1 .'Ictus. ldeòque diffcrenter de hoc et de ~liis loquitur Scriplllra, qu:e istum ~peci:llilà ch~ril;l ti tribilit. Est ergo charil:lS verè Sp:I·iI.1I5 s:\nclns; linde AlIg., pr;\'rni~snlll nrbum ApOSIOli Ira<:lal15 in eodelll lib., charitalem dicit esse ],onum, qu:! ni! melills est; l't per hoc ipsam esse l)clIm significat, dicens, t0111, 9, lrae!. i4 : Si nulla l'e S ab <,jlls dlaril:tle nns separat, <]uid csse nOI\ solÌlm lIlclius, se!! eliam cehil1s huc bono pntest? Ecce dicil quia ·charitale Iiihil lucli!IS est. (b:nitas ergo SpirilllS hanctus est, qni Dells l'SI, et dOìlum Dei, ~i\'e dalnlll ; cllli olilidit singillis fiùt:!ilms dona, ncc ipse dÌl'idillll', sed illdil'islIS singulis Jatur. UlIde Atlg., tlbi Joanncs ,lidt non ad IIlellSnl'alll Chl'ÌslO dari SpirilulII, ail : C:l!leris "Uò diliditul', ,10n (lu:delll ijJse Spiritus, setI dona cjlls. Ali ,'oneedendum sii quòd per dOllum dClllur dOlla. Hl. Jlìc fJu:el'itur, cùm ~pirilus sallclus perquem tlividuntur dona, ipse sit donllm, utrùOl cOllcedendum ~il quòd pcr donlJm dil'idantur :lC denlnr dona. Ad quoti tliciulus'quia per dOllum quoti est Spil'itns salletus, singulis 'propria dividunlllr, et ipsum cOllllllunilu omncs bOlli habent. t: 1111 c .~ lIg., inlib. 15 de TI·in., C. t\l, ait : Pcr donnm qnnd est Silirilus sanctlls, in COImll Il ne omnibus l!Ielllhris Christi milita dona, <]U:'C sunt quihusquc propria, dividlllltur. Non cnilll singllii lJuique habcl1t olllnia, sed hi iII:!, :dii ~Ii;\, qt1~lIIvis ipsum donnm à lJuo euique propria divillulItUl', omnes Ilabeant, id est, Spiriluln sanctum. Ecce apcl'tè dici l Jlcr dO/lulll dona donari. DiST1NCTlO XVIII, tTRl:J( UDEll Rl.T10:'iE SPIUITUS SA~C.TUS DICATl:R DOM:M ET D.\Tl:M SIYE DO:.l,\TI1:11.

f. Pr:l'terca dili:;en:cr (,o!l s ijCl'~ndllm est; cùm Spirillls sanctlls dicalur don 11m et d3tum, ulrùm ct eadem l'alÌone ulrllmljne nOll'ICn ci eonycniat, 1jU!.'d lIliqne yideri polest.

!ii.)

Quare ila elSe .ide/lir. 'i. Cùm coim idem sit Spiritum sanclum dari, Spirilum sanClum dOl!.ari, ex càdem raliont~ videtur Spirilus s~nctus dici dat'IOl et donum. Iloc eli:un "idc(lIr Aug. signilicare in lib. i5 de Trin., C. 19, cillll alt: Spi1'Ìtlls sancl1l3 in tanlum donum Dei eSI, in lju:l1l lum tlalnr cis Ijnihus dalllr; apud se autefll l)eus esr, etsi nemilli datur. Ecce aperlè dicit Spiriturn sallclUIiI donllln appcllari, <Juia datllr. Si autcm ex co lantìllll appellatul' donum, 'lui!] datur, non :lb :elerno fliil dol1um, quia non dallli' nisi ex tempore. Respolllie/ur quare da/um sive dOlla/um dica/ur Spiri/u s sane/uso 3. Ad quod dicimus ql.lia Spiritlls sanclus cl donnm dicilur Cl dalum sive dnnatum; sed llalum sÌ\'e donatum ex eo lanlùm dicitnr, qui:J datur vel donatur, quod h;\l!ellanlìlm ex Icmpore. lIic quore dOllunr. .t" Donum'Verò tlicilUr non ex co tantìlm quòd do .. netur, sed ex prnpriel:ile q!l~m hahuit:tu :\~lef(IO, undc ct:,b :eterno fuit donum. S :~ mpilcrnè enim donum fuit, non qui a daretur, sed qllia processit à Patre et Filio. Ullfic AlIg. in lib. 4 dc 'frin., ait : Sicut nalu:!l esse est }<'ilio à Pall'e es,e, ila Spirillli sancto donlllll Dei esse est à Palrc et à Filio procedere. Ilìc :Ip('rll~ ostcnditur qllòd Spirillls S:lnctus co donum eSI. <]IIÒJ. procedit ilPatre et il Filio ; sicu! Filius el) esI il Patrc qllòd llalllS CS[ ab eo. Non cnim idem est Filio esse il Palre, el Spiritui sancto, id est, non eil propl'iNale FiIins dicitllr esse à Patl'e qua Spiritus Sal1ctllS. Nam Filius dicilllr esse :ì Patre, qnia genitus est ah eo; SpÌl'illls sanctus verò dicilllr essc à l'aIre l't à Filio, quia Sl'iriws SaUClUS est dommI Patris et Filii, id est, qllia procedit :ih nll'oqne. Eo l'lIim dicitur Spi'rilus, qllo donllm; el eo dnlllllfl (/110 procedcl1s. Uudc Aug. in Iih. 5 dc Trin., C. 11, ail. : Spirillls s~\nctns'qui nOli est Trinitas, sed in Triuilalc intclligilur, in el) <]lIòd propriè diciLUr Spirilus s:' nclIlS, l'c~"ti l'è dicillll', cilm et ad Patrcm et Filiul11 rcfertllr, quia Spil'ilm sanctlls et Patris et Filii Spiritas est; scd ipsa relalio non apparct in hoc nomi !le, Apparct alllem cillll dicimr douurn Dci, dommI c"t CUill1 Patris et Filii, quia et à Patre procedi!, Cl à .Filio. Ecce his "crbis apertè ustlònditur e~tlcm rclatiolhJ dici Spiritt:m sanclum, et doimm. Donum aulcm, 'lllia !lroccdil·à Palre et Fi/io. Proprielas crf;o 'q1l1l dicitllr Spil'illlS sauttns "el tlollUIll processio. ipS3 esi de Iluà post pleniìls agemlls cU1Ualiis. Cùm eri(o ab :elerno processerit ab utroque. el. ab :elerno donum fuit; non ergo Spil'itus sanctus eo lantitlll dicittll' donum, quia donalttr ; nam ct ante fuil dOllum qlli,m dOllarcl.ur. Unde Ang. in lib. 5 de TI'in. : S<:mJlcr Sl'il'itlls sanctus procedil, elllOIl ex teOlpvre, sèd ab :ctcl'nitale pI·ocedit. Sed quia sic procedebat, Ul cssc~ donahile, jarn donum cl'at 311tequàm essel cui donarl.'tur. Ali121' en:m intelligitur cùm dicitur dOllum. :t1itel' cÌlIl1 dicitnr donatttll1; nam donum ' pote,t e,s.se eli:IIU :wtcquilm dctur, dOllalnnl autem, lIisi datllnì fllerit nullo 1II0do dici pnlest. Selllpilel'llè ergo Spil'illiS sandns est donul11, tcm)loralilcr 311tem dOlla(um. lIis vCl'uis allerlè osiendilllr quòd sicut Spiritus sanClus ab ,:l!lCl'110 procedit, ita ah :l!ternO donum est; non quia donaretur il Palre Filio, vel à Filìo Patri, sed quia ah :eterno processi t dOllabilis. Qumri/ur CIIi dOlWbi/i3. 5. Sed qn:eritur cni donahilis; lIlrùm Patri ct Filin. an tanlùm Ilobis 'lui nondinll eramus . Si ~lItem nOli eral donaLilis Patri et ]èilio, scd lantÌlIll lIobis. et ex co. donum erat, qllia sic dOll:lhilis procedehal, vitlctur 'luÌtd Filins sèmper c3dcm ratione dOllum fucrit, quia ab :e(erno processi t à Patte donauilis nohis in ICIlIpore; nam et de Filio legilnr, Isai. 9, quòd dallls c~t lIobis. Ad quod dicimus quia Spirillls sanctnS nohi~ lantilm, non l'atri vel Filio, dOn:llJilis processit, SiCI:L et nobis lantùm datus est. t:t Filius vcn\ dalus eSl 110 bjs, et ab :elerno processi t il Pall'c non Ul don:lhili~ t:intÌlm, srtl nl I)(,f\ilu~ f}ui Cl d'.'I,ari "losset . l'rllcessll


b71

PETRI LOMBAR[)l

ergo III genitus et donabilis:. sed Spirìtus s:mclus nOli procedit ut gcnitus, sctl t:'lItum ut donum. Donum 3nlemselllper rllit, non solùm quia donabilis, sed quia ab utl'oque proce.sit, et donabilis rub. Un dc Aug., in lib. 1> de Trin., c. 14, circa finem, ait: Eo ipso qllM daturus erat eum Deus, jam donllm erat, elÌ3m ante(11111111 daretllr, el ideò donabi:is eSl; sed aliter donabilis quàm Filius; nam eL aliter datllr, et aliter processit qllàm Filills. Filii cnim processio gcpilura est, vellla!ivitas; Spiritùs sanc'li verò proces:;io, 'lalivitas Jlf\n CSI; tltraqne verò incff"bilis est. Quòd sicul Filius nascendo accepit non tan/hin 1.1 esseI FilillS, sed ctiam essen/iII; ila el Spiril/ls Sa/lcills procedendo accepil nOli lalllùm Ht esset dOl/um, sed elimn IIt esseI essen/ia. 6. Et nol:mdllm qnòtl sicut Filius nascendo :Iccepit lIon Lanlùm ut Filius sit, sed omllinò ul SiI, et ut ipsa 8uhstantia sit, ila cl Spiritlls sanClus à Patre el Filio prucedendo, accepit non t311lùm ut Spiritus sanctlls sit vcl donum, sed etiam IIt oIllninò sit, et ut slIhstantia sit, quod ulic!lIe non :Iccepit ex eo qllòd dalur; lIam cùrn non delllr nisi ex. lcmpore, si hoc haberet ex. eo qllòd dalllr, accepissel ergo ex tempo re IItesset: Ullde Aug. iul. 5deTrin., c.i5: F,liusnon hoc tantùm habet nascendo, ut sil FilillS, sed oUIninò IIt sito QII:eritHr ergo ulrùm Spirilus sallctlls co quòd datur, habeal non tantùm Ul donum sit., sed oIllninò ut sito QIIÒtl si non nisi qllia datur, id esI, sì non hahet esse uisi eò qùòd datur, sicut Filius nascendo hauet 11011 tantùm u! sit Filills, qno(\ rèlativè dicitur, sed ornninò ut sit ipsil subslantia : quomodò jam Spiritus sancllls erat ipsa substanlia, cùm 1I0n priùs darelur II1Iàm esset cui daretllr? Non ergo co qllòd datur, sed procedelldo, ha bel III sil donum, cL ut sit essclltia; siclI! Filills 11011 CO quòd datlls est, scd nascendo accepil non lalllìlln IIt sit Filius, sed nt' essenlia. llnde Allt;'. iII lib. 15 de Trin " cap. 20, ait : Siellt Filio pr~e­ stat esselltiam siue initio tcmporis, sine IIIl1tabilita:e lIaLur:-e, ùe Patre gcneralÌo, ita SpirilUi sanelo pra'Slat c5selltiam sille ullo initio temporis, sine ullà lUutabiIilale natura" de lItroque processio. QlIòd ex prredictis vide/ar quòd Filius non lanlùlII siI Filius nativilate, sed eliam de simili essenlià, el Spirilus sanclus processione. 7. Hìc oritUl' qu:eslio iii Filius nascendo haùel non 1311tùm u! sit Filius, sed uL sit essentia, et Spiri!lIs sanClllS procedendo non talltùm ul sil donum, sed ut sit essentia; crgo et Filil1s nativitate essentia esI., etSpirilus sanctlls processione est essenti a ; eùm cap. 2 dicalUI' quòd lIec Pater co Pater est quo Deus, nec Filins eo FIIÌ!ls quo Deus, nec Spiritlls sanctus eo donum quo llells; quia, ut ait Ang., in lib. 7 de Trino, his lIorniniulIs .relatim eorUIll ostendl1ntur, non essen!ia; und,) post l'lclliìl8agemus. Adquod breviterresponden'es, dieimlls 'Iilia IICC Fllius nativitale essen!ia est,sed tantùm F!lius, IICC Sp:ritus sanctus processione essentia esl, sl'd donum tanlùm; et tamen uterque, el iIle nascendo, ct iSle Pl'ocedendo accepit ut esse t essentia. Non enim, \Il ait Hilarius in lib. 1> dc Trin., penè in calcc, per derectionem aut prolensiollcm allL deriyatiollem ex Dco Dells est, sed ex virlutc natul':e in natll1'3m eamòem nativi!ale subslstil Filius; CI ex virtule nalur:e in Il:lturam eamdem processione subsislit Spiritus sanctus. Expol1it verba Hilarii. 8. Quod ila intelligi pOlesl : Ex l'all'e qui est virlus Ingenila, naturam quam habet eamdem Filiu, lIativitate, id eSI, nasccndo, et Spirilus sanclus processione id est, procedendo habel. Unde ipse idem, apertiùs cloquens, quod dixcrat apcrit dicens, ibidem, palllò iliIcriùs : Nalidlas Dei non pOlest 1I0n eam de qnà profc"La est, lenere naturam. Non enim aliud quàm l.len5 8.lusis!it, quod nonaliunde quàm de Deo sllbsislit. Ecce his \'erbis aperi!ur quomodò illielligelldum sit iIIud : De PalTe genera/io ,,l'restat essenliam Filio, et ete U/TOqUe. proee&sio prreslal essen/iam Spiritlli i.alle/o. Nun quia iIle esscntià sit }<'ilins, et iste csscntia sit Spiritui sanc'us, illlò proprietalc personali; sed qll iii

el iIle n~scenlh, et iste procedendo essentiam hahet eamdem, ct tOlam qUal in Patre est Quòd Spirilus .anetu, dici/ur dommi l't donatum .,.. eUlldùm dllos prredietos modo, proce,sionis. 9. Ex pra:ùictis patel quòd Spirillls sanClus sempiternè donum est, et temporaliter datmn vel dODlltlllll. Ex qno apparet iIla distinclio gemina! processionis, de quà supra egimus. Nam secllndùm alteralO proccssionem dicitur,donalllm vel datum, sccundùm alteram verò dicilur donulll. Seeulldùm /zoe qllòd donum est, refrrlHr' ad Patrem tt FiliHm; secllndùm quòd datHm, ad eUln qui dedit, et ad eos quiblls dalHm e3t. iO. E! sccnndùm hoc quòd scml'iternè donllm est, rcfcr!Ìlr ad Patrcm et Filium; sccundùrn hoc verò quòd dicitur Mtum vel donalnm, cl ad eum qui dedit rcrer!ur, et ad eos quibus datur; c! ej'ls dicitur ~ss.~ qni dal, et iIlàrum quibus datili'. nude Allg .. iII Iib,5 de Trin., c. H, ai! : Qllod datum c;;t, ct al! enlll qui dedit rerertur, et ad cos quibus detlit. I!af)tl'~ Sjliritlls sallclus non tantiml Patris et Filii qui dederunt, scll etiam noster dicilur qui acccpimlls. Spiritns C1'go et Dei est qui dedit, et noster qui accepimus : non iIIe spiritus noster qno sumns, (Iuia ipse cst spiri!us hominis qui iII ipso est, quamvis et illum spirilum qlli hominis dicitur ntiqac aecepimus; sed aliter iste, aliter ille noster dicilUl·. Alilld est enilll quod~aceepillllls u! essemllS, alilld qllod accepimlls ut sancti essemus. Quòd 3utem Spiritus sanctus 1I0stcr °dicatur, Scriptura ostendi!. Seriptum est enim de J03nnc- qllòd in Spirilu Heli:e YCairel. Ecce dictlls est ElLe Spirilus q'lClI1 accepit Elias, scilicet Spiritlls sallclUs. Et Moysi ait Domilllls, Numer. 11 : ToLLam de Spiri/II sanc/o q/lCIII jam dedi /ibi. Ecce et hìc diClnS e,t Spirillls Moysi. Palel igitur qUi3 Spiritus sanctus nosler dicitllr S; iritlls; sed qu;a nobi, dalus, el datns ulif!lIe ad hoc IIt sancIi essemus. Spiritus vcrò creatus ad hoc estda!lIs, ul essemns. Ail Filius CÙIII sit nohis dalI/s, IlOsset elici nosler ut S piritllS sal/cllls. 1t ° Hìc qu:rrilUr ulrùm cl Filius, cùm sil nollis datus, dicatur vcl possil dici nnsler: Ad qllod dicimus quia Filius dicitur noster pani" nosler redernptor, l't hujusmodi; sed non dicitur nostcr Filius, qllia filins dicitur tantìlm rela!i~ ad eum qui genuit. Et ideò noster filius non pOlest dici, sed Patris LanlùlII. In co aulcllI quòll dicitur datus, el ad eum qni dedil, Cl ad eos qnibus datus esl rcfertnr; ut e! Spirilus S:1I1Clus, qui elialll cùm in Scriplllrà (ut supra diclnm esl) dicatur spiritus lIostcr, vel spiritlls IIlUS, "cl illius (ut de Moyse et Uelia dictum est), nustJlIàm lame Il in SCl'iptUl'à occurrit ila dici: Spiri!us sanctus noster, vel t\lns, vel illins, sed : Spiritus nostcr, velluus, vel i1iins, quia Spirilus sanclus co dicilur quo donnm ; CL lI!rumque relatiyè dicitur ad Patrcm et ad Filium, et hoc sempiternà relaLione. Si lamen aliqnando dicilur donnm no~trum, accipi!ur donum pro donato vel dalO. Cùm verò donllm accipitur co modo quo Spiri":. S:lnctus donum Pa ll'is el Filii dicitur, non hominis; ita el Filius sufl hàc appellaliolle non potest dici nosler, u! dicalur 1iIius nos!er, sicu! nec dieitur spirillls sanCtllS uoster; ct tamen de Filio dicitur, pani. nosler; et de Spirilu, spirilus noSlcr. Ille noster pallis,quia nos rencit nobis dalu.; iste noster spiritus, quia 110bis inspiratur à Patre et Filio, ct in nolJis'spirat SiCIJL ,ult. U!lde Aug. in lib. 5 tic Trin. ait : Quod de l'atre nalum cst, ad Palrem solum rerertur cùm dici lUI' FiliU:i. Et iùeò Filius PatriS est, ct non noster. Ilicirnus lalllen : El pal1em '\Oh/rum da nobis, l\lauh. 6 eL LUCa) 1 i, sicu! dicimus Spiritum noslrum. lllrùm Spirilus .allclus a4 seipswlIl·e{eral!IT. 12. POSI. h:ec qu;crilur ulrùm Spirillls sànClns ad seipsulll referalnr : hoc enim videlur ex l'r:edictis posse probari. Si en:m quod dalnr relcrtur ad eum qui dal, ct ad eum cui datur, el Spirilus sanctlls dalur il seipso, ul pr:edictum es!, ergo rcfertur ad .dr U:II. lllljus qll:e6lionis delcrminatioueIll III postcrulII tliITu-


5i3

SE~TE~TrARml

LIBRI QU1TI)OR. -

rimlls, donee trartcmus de his qUal relaLhè dicuntur de Deo ex temporc, in quilJus daLum ct dOllatulll COIIlincnlllr. DISTINeTIO XIX. BIC DE A!:QUALlTATE TRIUIi PERSONARUII.

t. Nune poslquàm coa~lernilatem Lrillm

persoll~rllm

pro modulo faculLaLis nosll'a'~ insinllavimlls, jam de carumdelll requaliLaLc aliqllid eloqui superesl. Fitlcs enim eaLholica sicllt coa~Lernas, ila et co:-cqmlles tres personas asserilo JEqnalis esL enim in omnilJlIs Patri Filius, cL Patri et Filio SpiriLus sancLus. Quia (ut AUI{. in lih. de Fide ad Petrum, brcvitcr aperiens quomodò inlclIigaLur requalilas, doceL) nullus horum alium aut pr:eccdiL 3!lernilale, aut excediL magllitudine, auL super:!t pOles,taLe; qui a nel.' Filio, nee Spil'iLlI sancLO (quantùlJl ad nalura! divin&! uniLatem perlinel) aul alll.erior, aul major esI Paler, nec Filius Spiritll sanclO .•4~leJ'llIlJJJ quippe cl sillc inilio cst, quòd Spirilus sanctlls dc na· lurà Palris FiliitlUe proccdil. 01., hoc el'go Ires unum :-ectè crrdimlls, Cl dicirnus lleum , fluia una PI'(\J'SÌlS :rternilas, una immcn ·itas, una nalnralilcr e~l trium person:II'UIll divinitas. Ecce hl'cvitcI' assi g n~rit Auti. ilJ quo Il'iuITJ pcr ', 011~I'IJ1l1 consis:al ~equ;Jli:as, scilicct quia alin alialll Ilo n exccllil, auL :ctcrnilate, auL maIInitllllinc, allI pOiesLlte. Quòd relen:ilfls el 1/({J!Jlliwdo et pofesrns in Dea SUlit 1II1Il111, licèl TlowlIIlur qlt<lsi dit'cl'sl!.

2. CillllflUC eilUnlCI'I'ntnr ista f]1I3si divcrs:I , in Deo lamen UilUIll sunt, s,'ilieet cs,;cutia divina siltlplex cl inCOllllllulalJilis. l illd e Alig. in lill. 7 tic 'l'l'in., C,l p. t : !'ion alio magllus, nlio IIcus est; scd co rnagnus, quo Deus, quia lIon est illi aliud magnllm esse, aliud Deuln esse. Eadem qllippe ejlls magnillldo eSI, qu:c l'irtlls; cl eatlem essenlia, qu:e magllitudo. l'alCI' ergo et f.ilius ~imlll ulla csscntia, el una magnitudo. ILa etiam et polelllia Dei, cssentia divina est. UnLle Aug. in IiI>. 7 Confess, : \'olunt:l s et potentia Dei Deus est. ~lernitas qlloque Dei essenlia dil'ina est. Quod Aug. "stendit slJjJer ilIuIII locum Psal. : 1/1 gelleraliol/e et !/etieraliOllelll filmi lui. Esi gCllel'atio gelieraliop.lI!Jl Ifllre non transit, col/ecta de ulllniblls gcncralionilJlls, id est, sanclis. Iii illà el'unl anni Dci qui nnn IrallStU !l I, id esi, a~lt'rJlit;ls \lei. Non cllilll sunt aliud anlli Dci, aliud ipsc; s~d anni Dei a'Lernitas Dci CSI. A::tel'lIilas l'el'ò ipsa Dei suhslanlia es!, nihil habeus muta· l,ile. Incollcuòsè ergo lencamus quòLl unum et idem ('st, scilicet esscnl.ia diviua, Dei :Clel'llilas, pOLenli:!, magnilUdo ; el tamen consuevit SCl'iplUra hxc et his silllilia quasi dislinclè poncl'c. In his ergo verbis trillln )lcrsonal'UIlJ ~qualitalelJJ hreviler coml'l<)xus esI Aug., tillia alills alium ncc a'tcrnitate, nec magniludine, 'nee )Iotcnlià superaI. Quòd autem reternitale :lliqua triulll l'crsonarUl1I aliam non execdal, supra oslensum eSI, IIhi coreterniLas Il'iuru personarum insinuata est. Jlìc de lIIagllilUdille, quòd eà a/iqua personarulIt aLiam non excedil.

5. NUlle igilur superest oSlcndere quM magniwdinc "cl pOlenlià alius alium non excedal; et priùs de m:lglliludille l'ideallllls. f.!/(òd nOI/ esi lIIajor Ima persOlla alià, Ilec majus aliquid dUil! quàlll UI/n, Ilec tl'es vcl dure quàm ul!a. -l-, Seieudum eSI ergo (Iuia Pater non est major l'ilio, nec Paler vel Filius major Spiritll sanclo, ncc llIajus :,liquid du:e pel'sun:l! simili sunt quàm una, lIee tres siJllul majus aliqllill qU:lm dua'; nee m~j()r eSI "ssènlia in IrilJus quàm in dualms, ncc in dU:lblls quàm iu lInà : quia lola cst in sillgul is. Unde Joan. Damasc., tic Fiol. orthod .• c. 6, ait : Contilt'UHIJ' tleitalis n~tu­ falli OlllllC/lI perfcclè esse in sillglllà Sllarlllll hyposta. seon, id esI, pel',OUaI'UIIl; ol1lncm iII Patre, omncm in Filio, Olllllem iII Spirilu sallclo. Ideòque perfectus Ileus Paler, perfecllIs Dcus Fllius , perfcctus Deus :;pirilus S;l!lC!us. (JUDlllOdò dici/uI' esse Deus Paler iII Filio, ct Filius iII ~ Pa/I'è, et Sl'irilus sallC/IIS in lCl~Qquc, et si/luulu$ i:1 smgttli., .

5. El inùc est quòd P31er dicitur esse. in l'ilio, cl

LIB. I, DIST . :\11 .

Filius .in ~atre! el Spiritlls sanellls in UlrO!]Il!!, et sÌl!gulus III slIIgullS. Ulldc Aug., in li\). de Fulc a.l l'etrulll, cap. t : Propter ulJilaLem nalur.llem toluS l'aler iII Fili" ~t Spiritu sanr:to eSI, t..tus quoqllc Spiri!lls sanclus III Palre et Filio esI. NuJ!us horum eXlra quellllibet ipsorum est, proptcr divin::c natura! UUil:ltemo Ecce hìc apel'il aliqualenùs : non cnilll p!cllè pOle~,L tal!~u~ ab hOI~ine rcserari arcanum; ex qll:l IJllcldgelll13 dlcatllr smgula per:;OllarUIll tota esse in aHis;. Un,'e ctianl lIilal'" iSla illteriùs pcrquirells, iII Ilb. ;) de TrIO., ail: Affert pleris<jlle oh~ clIJ'ilateJll sl-rmo. iJolfI;lIi cùm dicit, Joan . U: Ego in Pall'e, et l'lIlel' 1/1 If.e eSI; nee immel'itil : nalllra eli i III intdligellti:e huma.na! /'alionem dicti hlljus /HlJI capit; lIee cxemph!1l1 ahquod rebus dil'inis cOlllparalio hUllwna Jlr;cstahll. Sed quod 1I0n ifilelli.rjlJile est !lomilli J)cn pos,iLJile es.t, C(l~lIoseend.um . il~Jlle attlue inleUigelldUIIl ~Sl qUld Sit IlIuJ : l!..go 1/1 l'all'e, et Palè/' iii I!/e es/; SI talllclI comprehclldere hoc ila ut est valcbi:IIJls. Il~ 9uoJ nalura. l'CI'lIm pati non posse :\!stilllalul', itl ~11'!n;l! \,(:J'Jta~ls r!ilio consequatur. l'all'CIII ergo il, F!II.o, FtllUm III PaU'e esse, pleniludo ili IlLI'0'lUt: divI.n.ltaus perf~cla esI, quia plenitudo dil'illilalis est in ~JlIO! '1uod III PaLre est hoc cl iII Filiu est; IJlI1Id ili IJJgclIJlO est, hoc iII gcnito, alter alJ allcl'll, CL uterquc unlllll., Is scilicf-'t qui esI lIilJil habens !)uorJ IlOII siI eLlalll III eo a quo est, flon duo lIil1B, sed alills in alio , .quia non 3liud in ulroque, ul Ilnum sint in fido nostra : Illerq~lC Ilon !Inus, nec eumdelJl utl'lunque; ncc nlllld cOIIÌllemur, qui:! Deum ex I)ell natulII , IIce ellmdcm n:l!ivitas, nec aliud esse permiltil. E:ltlldem crgo. Hl ulroqllc el l'irtutis similitudinem, et t1eit:tlis r!ell ltudlllem confitemllr; quia verilas dicil, JO:lII . t4: l~ go 1/1 Pa/I'e, et Pale/' iII mc es!. Omnia cnim Filius accep!t à Pall'e : lIam si parlelll ejllsdclII qui gelluit accepll, ncuter ergo pcrfeclus eSI; deesset euim ei ~Jldc cleccssil;. flCC. pleniludo in eo eri!, qui ex porllOl~e constJlerl!. Neutel' ergo pel'ftlCIUS est, si pleui. tudmem. sllam et qui gelluit amittil, nec qui nalllS est con".eqllJtllr. Fateanlllr crgo quòd Paler est in Filio, et Flliu< ili Patl'e, et DClIs ili ùco. ut idem llilar. ait in lib. 7 de l'l'iII., nOli per duplicem conl'enÌentiuJll generum conjunctionem, nec per insilam callacioris s,:,bslanli.c naturnm, se!! per nalllrre unÌLam silllililudJJlcm, per lIatil'italem viventis ex vivenle nalurà : dìJJl1 res non di/fert, dùm natllram Dci non dt!gcuerat Ilativitas, dìlm non aliud aliquid ex DClI qllà:n I)CIlS nascilllr; dÌlm nihil in his IJUI' lJlIl eSI, lIihil alicnlllll; nillil separabile. Ecce his \'crbis, proli t IlUlIlana per· miltit inlirmil:\s, aperitur ex 'IuO sensu Cbristlls dixeril se csse in Patre, cl PaLrern in sc. Ex eotlcrn eliarn s.::nslI iiltclligitur Spirillls sanclus esse in ulrOI)ue , ct singula rersonarum in singulis, quia scilicet in sin· gulis est eadem pleniLuùo dil'inilatis , el unila sillliliLude natura!; quia non esI majùl' divina lJalul'a in aIiqul harum personarum, sed unius et indifl'el'entls nalur:-e suut h:c Lres personre. Idcòque aheJ'a ili altel':1 esse dicitur, lJl pI'redlctum cst. Undc AJlJhros., l'rredictorulIl vcrborum senten\.iam nobis apcl'iclis SII per Epistolam 2 ali COI'. 5, aiL : Per hoc inlelligilul' PJler esse ili Filio , eL Filius in l'all'c, quia una esI eorulII substanlia. Ibi enim cst uuilas, uhi nulla diversilas. Ecce tribllS illuslrium virorum testimolliis, scilicct AlIg., Bilal'. alque AmlJrosii iII eot!cm ·concurreutil;lIs )'cvclaLione SpiritiIs sancIi in eis loquenlis , Jliè CI'Cdere volelllibus ostcnditlli' ( lame:1 quasi per sl'ewlwll el in oJ/ligmate , l Cor, 12) qualitel' nc';!piClIll!ll1l sii Cìllll ùicitur Paler in Filio eS, l) , "cl l'ilius in l'alfe. "cl Spiritus sanClus iII ull'oqlle. Ad id quod til!peml Tedil, scilicet III oslendat quÒt/ maglliludille alius llliu/ll nOli supeml. 6. Sed jam nune ad propositum retleaUHlS coeploquo insis!.;.lmus, ostendentes quòd maglJituùille nulla Il'iuIII pel'sonarulJ1 aliam superaI, quia uulla 1113jOI' aliis, lIee majus aliqu!d sunt du::c quàJJl una, nee tres quilln du.c, nec lllajor I)eus quàm singuli horum, quia singuluo horulIl pcrfcctus est, ncc est flUO crescal illa l)t\rfl'c~i() ,


575

!S7a

PETRI LOMBARDI Qrtòd Il.ila per.onarum par. eal ili Trinitate.

7. l'\cc est aliqlla trium persona rum pars Dei vel di"in:-c essenli:c, quia singula barum verus elplenus Deus elil, eHola et pIena di\'ina e!\senlia est; el ideò IIlIlIa istarum iII TriniLalc pars est. Uude Aug. in lib. 5 cORlra Maximinnm ha:relicum sic ait, cap. iO: Pulas Ileum l'atrem cum Filio et Spiritu sancto uoumDeum esse non posse, .tim~s ellim J.le Pa!er sii pars lIui.lIs Ilei, tlui eo~slet ~x \.rlbu~; nob ~~.umere, nulla eOlm lit partium In dellatls limiate dIVISIO; unus est Deus l'aler, cL Filius, el Spil"Ìlus sanctus,id est, ipsa Trinilas unlls est Dcus. Ergo, inquis, Deus Patcr est pars nei' absit. Tres enim person:-c sunt Paler, et Fllms, et s'piriLus S:lIIClUS, et hi tres, quia unius subSl:lOlioE r.nill. unum SUDl, el summè unum suni: ubi nnlla nalUrarum, nulla est di"ersitas voluntatum. Si enim na· lUra unum essonl, cl consensione IInum non essent, non summè unum essent. Si verò naturà disp:ues essent non sllmmè unum cs~nt. m ergo Ires, qui:! mllll:1 sunt propter incffabilem conjunctiohem deitatis (ll1à inc(t1bililel' copulantur, unus Deus esi. Pal"S ergo Trinilatis esse non polest, qpicumque unus esi in lri~ bus. In Tl'illitale ergo qu:c Dcus est, et Pater Deus' est et Filius Deus eSI, et Spi.rilus sanctus Deus est: lii";ul hi lres, nnns Deus. Nec hnjns Trinilatis lertia pars est IIllUS, Ilec majus aliquid duo quàm unus esL illi, neè majns aliquid suni omncs q'!àm siugu}i, quia lipiriLalis, non corporalis est magmlUdo. QUI pOI est capere capial, l\Iauh, 1.9; qui autem non potesl, eretlat, et orclllt quod credi! iltlclligat. Vcrllm e~t ellim qllod per prophelam Isaiam dicitu~, c. 7 : Nisi cl'èdi· dC!'i/is, non illie/li!lelis. IIis verbis apertè oSlendil in· t1ilferenlem magniLudineni trium personarum. Item in t'od cm : Tu nempe dixisti ullum Deum non ex partibns esse composilum, el hoc de Patre lantùm vis in· lelligi. lIIe, inquis, virtlls eSI ingenita. simplex; et lamen in hàc simillici virlUlc multa videris commemorare, cùm dicis..: DCIIs Deum genuit, honus bonum gcuuil, sapiens sapienlem, clemcns c1emenlelIl, potells potentem. Numquid ergo bonitas, el sapientia, et clemeolia. · el potcnlia tres partes suni unius virtulis, IllIall1 simplieem eòse dixisti? Si dixeris, parles sunt, limplex ergo virtus ex parli bus constato Et s!trIplcx ista virtus, te definiente, unus est Deus; ergo Deum ex parlibus compositum .esse dicis. Non dico, inqllis, non sunt parles. Si ergo in una persona PaLris, eL iIIa illvenis qUoE plura videntur, et partes non inveneris, quia una virlus simplex est, quanlò magis Pater, et t'ilius, et Spirilus sanelus, el propter individuam deil:llem unus Deus est, et propter uniuseujusque proprielalem Lres personre sunt, el propler singulorum l'('rfeClioncm parlcs unius Dei non sunI? Virlus est Paler, virllls est Filius, virllls est Spiritus 5allctUS. Hoc verum dicis; scd qnòd virtulem de virlute genitam, eL virtuIem de virtULe procedentem nOli vis eamucm habere nalu!':lm, hoe falsum dieis, boc conlra litlem reelam et calholicam dicis. IIis "erbis aperlè docelur quild tres personoE i1\:c 1I0n suni partes Dci vel divinm essentim. Nullaque iIIarum Trillilalis pars dicenda est, nec lilla aliàs ulla majOJ' aliis.

Cùm dicimus tres personas e~se unam essen/iam, nec ut genus de spcciebus, lIee ul .peciem de individui. prwdicamus; quia tron esI eBsenlia genus, et persona specie., vel euen/;a specie., et persona indit',duum.

8. Hìc adjiciendulU esi qnòd tanta esi :equalitas trium pel'SOll3rUIII atI/ne indifferens n.agllilUdo, quòd dlOl dicJmus Ll'cS )lcrsonas unam essenliam vel subIlanliam, lIeque ul gcnus de specieblls, Ileque ul speciern de individuis prxdicalllus. Non cnim essentia di\'ina genus est, et Il'es personoE species; vel esseno tia di"illa specics, ct tres person:c individua. Quod Aug. ralionibus probabili bus alque irrefragabilibus :tpérlè demonstrat iII Iib. 7 de Trin., e. 6, dicens : Si essentia genus eSI, species autem persona (ut nonlIulli sentiunl), oportet appell:ui tres substantias, ut appellanlur tres persona!. Sicut dlln sii animai genus, eL eilllU! species, allpellalllllr trc~ eqni, iitlcmque tfia

animalia. Non enim ibi speeies plur.tlil~r d,cilur, et genus sinlulariler; ut si dieerelur : Tres equi sunt URum ~nimal; sed siCUI lres elJui speci:t1i nomine, ila tria animalia nomine generali diculltur. Cùm ergo lres personasunam Calcarunr esscessentiam, non tres esse e$senlias, eùm tres equi allimalia dieantur, non llnum ; patet nomine eiSenli.-e non signilicari gcnus, Dee nomine person:ll speciem. Ilìc prab'" tpùJd ilOR dititur ui .peeiu de ÌIludui •. 9. Si verò dieunt nomine personoE non SpecietD sirnifieari, sed aHquid singulare atque individuum. el nomine essenlire speeiem inte\ligi, ul persona non dicatur sicut hom!), sed quomodò dieitur : llic homo, vel ul Abraham, lsa:ae. Jacob, "el quis alius qui eliam digilo pr.esens demonstrari pOSSil; sic quoqu8 iIlilS eadem ralio confulabil. SieuL enim dicunlllr Abr:\bam, Isaae, Jacob lria individua, ila tres homines, ~t Iria ani malia. Cur ergo Paler el .."lius et Spiritus sanClUS, si seculldùm genus cl speciem cl individuum iSIa disserimus, non ila dicunlul' tres essclllioE, ul trel persouoE ? Alio llIodo probo t idem. lO. Alio quoqlle mollo idem prol);;l Aug. J libro et cap. eisdem, scilicel quòd essentia divina non esi geIlIlS, nec pcrsoni"C specirs; ,'cl essentia non esi species, nee ' person ~ individua. Una, illquit, essenlia non hallet species, sicut nnum animai non Ila be! species; Pater el'gt' el Filills eL Spiritlls S:lnCluS /lon suni lres species unillS esscnli:c; divina erg(} esselllia genus 1I0n est. ScII lIec species est esselllia dIvina, ct persoure individua, sicut homo species est, individua autem Abraham, Isaae ct Jaeob. Si enim csselltia spilcies eSI, ul homo, sicut non dicitur IInllS homo esse Abraham, Isaac, el Jaeob, ila non dicilUr una essenti:! esse lres pcrson:c. NOli itaque sccundùm genus ct specres ita dicimus.

1m

N ec secundùlII lIIateriaiem causam dicunlllr Ire. per.on:. ulla essentia. t I. Nol:mdum eliam quòd essenlia divina non esi matp.ria lrium personamm, ut Aug. iII eisd. Iib, el (:ap. docet, tallquàm secundùm commUllelll eamdemque m:lteriam tres person::c dicantur esse ulla es~en­ tia; SiCUl ex e"dcm auro si licrent Ires sLatu:c, dicel'emu,; lres slatllas uuum :mrum. Non aulem sic Trinitatem in Il'es personas dicimus Ull3m essentiam, et Dmlln unum, tanquàm ex unà materià ll'ia qu:cdam sllbsistanl, In slaluis ellim :cqualibus, pllls allri est ll'es simnl quàm singuloE. el minùs auri est una qllàm dna!.11I illà \'crò essentifl Trinilalis nullo modo est ita. NHn ergo secundùm materialem creaturam lres perSOllas unam dieimus esse subslanliam vel essentiam siculll'es slatn:c dicuntllr unum aurum. ' N ee ila dicunlur tres personcc una essentia, ut Ires

lIIines una nal/.lra, vel unilU na'UTW.

',0-

i2. llis q!loqne addendum est quòd tres persona!; nOli ita d,icimus esse .unam essentiam, ul AUg'f in lib. et cap. elsdem, ait, vel unius essenlioE, sicut dicimus alilluOS tres homilles ejusdem sextls,et ejusdt .•1 tcmIlel'alionis corporis, ejllsdem animi, ullam esse natul'alli "el unius naluroE. Nam il\ his rebus non l:mlìllll est UIlUS JlOmo, quantùm Ires homines simul, et 1,lus :lliquid 6Ullt homines duo quàm unus homo, sicul iII SlaLnis esse diximus; at in Dco non est ita. Non ellim lIIajor essentià est PaLer et Filius simul quàm solus l'a LeI' l'cl solus Filius, sed Ires simnl illre persona! a!<Juales SUllt singulis. Ex pr:emissis palet quòd U't!lì pcrsonoE dicuntur divina essentia; nec seCUndÙ!ll mawrialem causam, ul lres statllre unum aurum: nec seculldùm comple~iollis simililudincm, ul lres lIomi· Il~S ullius naLur:c; nec ut genus pr:r.oir.31ur tlc speclebns, "e! III species de individuis, id eSI, cOlllincns de cOlllelllis, majus de minoribus,

(lucc videnlur adt'eT"ari pl'wdiclis. l3. Ili, autem "idcnlnr advers:wi qna! quitl:lm sacr;e Scrlplur:c u'aclalorcs calholici in suis scriptis Ir"ljid?ruul . .In quiblls significari "ideatur lIuòd essenti:\ tlmna 611 quiddanl commlllle et ullivcrs~I';, \'elu l, SJ1e-


578 SENTE!\TIARml LIBRI QUATll0R, - Wl, J, DiST, XIX. 177 tles' tres verO pcrson:c sinttrm V3fllcllbria, Iria ill- discernnntur, Ul eùm <1e aliqniblls rebus loqnentP-s dividua IIlImero dil1erenlia ; unde Joan, Damasc., in- dicimus una, du:c, Ires; et secundùm hUllc /Iludum ter doclores Gr:ccorum maximu8, in libro quem de fortè dixit Joannes hypostases, id eSI, persollas, ditTerTrin. scripsit, quem cl papa Eugenius Iransfcrri fecit, re numero. Possumus enim dieerc: Pater est unus, et: ait: Commllnia et nni"Crs.1Iia pra!dicalllllr de subjcclis Pater et Filills Sllnt duo, et: Pater, el Fitius, et Spirillls ,ibi illSis pal'ticularibus. Commune ergo subsla' ,tia sanctus, suntlres. EL item : H:cc persona est una, et: est, parliculare verò hYllostasis, id est, persona. Par- Ihec ct iIIa sunI du:c, et : UaJc, et iIIa, et alia, suni tres. Convcnienliùs tamen Ires iII:c personre proprietalibus liClIlare :lUter.; Jicilllr, 1I0n quodpartem natllra: haiJel, &ed parliculare nUlllel'O, IIl ' alomus, id est, indivi- tanlùm distingui dicuntur, disto 26; de qllarum distin dUllm' numero enim nOli lIalurà diITerre ,'illenlllr hy- ctione secllndùrn proprietales in sequenti traelabilur. POSl:lS~". ltem lib. a, ~. " : Subs~anlia sigui.fic.'1t co~ Nunc vcrò ad increptum redeamus, qu:P. dicta sunt reIllUncm et circumplectl"am spcClcm homOideoll, Id pelentes, IIt soepiùs versando familiariùs illnolescant. eSI, similinm specie; hyposLaseo'}, id est, p~rs~n~rllm, (Juòd una peJ',o/la'non est major alid, nec Ires ,;/11"" quàm una; et hoc ra/Ìolle ostcndil cathoLica. 111 puta Deus, hOIIlO; hypost~sls autem !~dlVlduum 17. Sciendum est ergo tailiam alqualilalelll csse in demonslrat, id est, Patrem, Frhum, et Spll'llum sanclUro, Pelrum , l'aulum, et hujusmodi. Ecc~ apertè Trinitale, utait Aug., in iiI!. 8 de Trill., c. i, lItnon dicil subSlantiam esse ulIÌ\'ersale, hyposl:lslm verò solùm Pater non sit major '1uàm Filius, sed nec P:lter particulare; et quod Deus est species IIt ~0l!l?, eL et Filius simul majus aliquid sunt '1"1110 Sr,irillls quod Paler el Filius et Spiril~ls sallctus SU.llt mdlvldua, ~netus.' .qua!libe,l per50n~ m!nu~ ,aliqllid sit qUàRI sicut Pelrns et Pallllls, eo qlloli nUmero dllTeruot; qu:c Ipsa Trmllas. Quod autem Ita SII, ahquo modo, si fieri pralmiss:c sententi:c Aug,' pcnitùs contr.adicere vi- potest, demonstrandulll est. Quanlùm ergo t,;reator dentllr. Quid ergo dicimus ad h:cc? lIoc utique dicere ipse adjuv3t, allendamus, illquil Aug., in CI lIem lib" possumus alqnc debemus, quòd ea qu:c Aug. tradidit c. 2, quomodò in hàc Trinilate du:c vel trl.s persona! non sunt majns aliqnitl quàm una earlllll. ~lIperiùs, sine umni, h:rsi~tione lenellda su.n~. QlÙld JUnè pouunt lntel/igl qure J oallne. d,,''', et quo- Ila/ione UtitfJT subti/issimq ad oslendelldlLl/I quòd ita .it. i8, Quod ibi magnum dicilllr, alillnde magllllm non tllOdò, oBtel/di/. U. Il:cc nuleOl qll:ll hìc I!icnlltnr, licèl in ~ermonis eSI, quàm eo quo verè est; quia ibi magnitudo il's:\ superficie ali'juid il fide alicllum rcsonare ,:,dcan.lu~, veritas eSI, eL vel'Ìtas essenlia; non ergo ibi majus est quod verius non est. Non :lulem vcrius est Pater ~nè lamen inlelligi Ilueunt, quòd subslanlla Del Slt species vel IIni\'(~rsale, el pCl'~on:c individua, pium- et Filiu!l simul quàm Paler solus vel Flliu;;; lIon ergo que lectorem atl\ue inlellectorem plllrimùlII el1lagi- majns esi. lliqllid ulerque simulqllàm singulus eUI'IIIII. t:lnl. In 'Illorum expl3nation,c mallem sil~ns ali?s au- Et quia :CQi~è "crè est eliam Spiritus S:lllclus, idcò dire quàm loquclldo malcvol!s ,d,etrahendl oc~a~lOn~1Il Pater cl Filius si III III non sunt aliqll:d majns qU:\l1I ipse, prreslare. "idelur lamen nubi Ita J10sse 3eclpl, cu~n qui .. nec verius SUllt. It':lm in cssenlià \erit3Iis, hoc ait: Substantia cst commune, et hypost:lslS est partl- est verum CS5C, qllod est esse; et h'lc est esse, Quoll cnlare. Non ila h:r,c actipit cùm de l'co dicanlur, u! ac- eSI magnulll csse. Hoc eSI ergo IIllognum esse, CIIIO:! cipiuntur iII Ilhilos,oph~('à disc!plillà, sed per similitu- verum esse. Quod igitur ibi reqllè verum est, el ~\'què dillem corum llu:c a pllllosopllls (hCUll~l~r, locutus eSI; magnum est. Quod ergo i)'i plus veritatis Il:)11 habct IIt sicut ihi cOOlmune vcl unh'ersalc dlcllur quod pr:c- non plus habet magllitudinis. Plus autem verilatis nOli dicalur de plurilms, particulare verò ,'el indi"iduulII habet quod verius 1I0n est, Non cst autem verius una qund de UIlO solo, ila .l~:cc esscn~ia ~ivina dicla ~st persona qnàm alia, vel dUa! quÌlnl un:l, vel Ires s:mul IIniversale, qnia dc omml)US persolil!> simili, et de SIO- qllàm singllla; non ergo pltlS \critatis habl'luna qnàm gnlis scp:natim dicitu,r. brlicuh1!.-l' vcrò siug~lla qu;e- aLa, vel dll:C qllàm Ulla, vel tres simul qllàm Sillgllil. libel personarum, 9\11a ,"e.c d.~ :JllIs. comllllllilter, n~c Sic el'go et ip,sa TrinÌlas non est majus :diquÌlI qaàm de aliquà ali:1rllm slllglllan~el' yl':r.dIC:llU~. Prop~er . s~­ una qu:cque Ibi persona, seti lam magnum quàlll sinmililudinem er"o pr:cdlcallOllIs subslalltwm DCI dlxlt gula; nOli enim ibi majoresl qua: ,'erior 111111 est, ulli universale, et" persom.s partkularia wl illdh'idua, ipsa verit.'1s est magniludo. Ecce modo convenicnti ct propter hoc idem Cliam . t'amdem divi.nam esscn.tiam ratione calholicà ostensum est quolllodò illdiilcrllls dilit es~e &p~cicm cummunrm,. et ,clf(~umplectlv~m sit magnitudo trium persona rum, quia lIec una majllr similium specie rersonarum; qUI:! SICUt b:cc specles est alià, lIec du:c majl\s aliquid quàm una, nee t'CII homo dc suis pr:X',lie:t1Uf individuis, ,'elul de Petro et simul majus aliquid qllàlll sllIgula. QlJòd Deu. non est dicendll' triplex, sed tJ'Ìm/ •. J>aulo CI alii, ncC ist.; ~pccit dill'erunt, st)d cOllveniullt i9. Prreterea cùm Deu.s dicalur IriulIs, non laml'lI per omllia; {La Dcu.. ò.(~ trilJlls pr:cdicalur personis, qu:c indi"ini\ale II~I! .rliffe~UI,t, ~ed per omllla ~11111'e­ debet dici triplex; ibi ellim non eit triplicilas, ""i niunt. lIane el'go slmlhludlllem I\lLcr rcs sempllernai SlImm:l est unilas et indifferens :-eqllalilas, unde AU3 , et res lemporales perpem!ells Joannes, univer,ali~aLis in Iib. 6 de Trin., cap. 7, ail: NOli qlJolliam DClIS trinus esi, ideò Iriplel pulandus est; alioqllin miuur el particulàriL.'lIis nomina, qll.l) reblls telllpnrahbos propriè conveniunL, ad rcs a'lern:lS transluht, Aug. e~set PaLer solus, vcll<'ilius solus, quàm simili Patcl' "ero majorem videns dissimilitudinem 'luàm silllililu- et Filius. Cùm iLaque talltus est Paler solus, "cl solus dinem inLcr rcs prlrdiclaS, lIb cxcclleutià TrillitaLis Filius, vel solus Spirilus sanclus, quanlus est ·simlll l'aler, el Filius, et Spiritus sallclus, nullo modo tripr:cdicla nomina rem(l\'it, plel dicendus esL Dens, Non enim Paler cum "'i1b CL Ex quo unall diurit persona. difftrre numero, 15. Quòd autem Joanucs dicit hyposlases dilferre Spir:lu sanctn, major Deus est quàm singuli corUllI, Dumero, nOli nalurà; in co quòd non dilferre n:'lllrà q1lia nOli est quo crescat iIIa perfectio. Pafccllls ait, vedssimè et sine scrupulo 10~j1Jitl\r. Qllò,1 Vllròdicit aulem est PaLer, et Filiils, et Spiritus sanctus, et pel" diCferl'e numero, cavcndulll est quomodò in'elligawr. feClus dicitllr Deus singulus eorurn. Et ideò Trini!as phersis enilll modis dicunlur ;lliqlla differre numero. poliùs quàm triplex dici debet. Quòd non est ita in rebu. corporei" ui in Trillitate. (Jllibll.modis dicauturdifferrc uumero, el suulldùm quem 20 III rebus corporeia non Lantùm esL una, quan. modum POUil conve!lire pcrsòlli,. 16. Dicuntur enilll 31iqu:l diR'l'm: numero, quando tilln tres simul , el plus sunt dme quàm un:1 reso In ila dilf,'ruiil, IIt hoc nun sii iIlud, ncc ali'luid quod TrinÌlale vcrò summà;tantùm est una per.ona, quali' ilIud est, vcl in ipso est; qllaliler dil1crllnl Soera~es et tùm tres simul ; eL tantùm sunt du:c, qualltùlll lilla; et in se iflfinÌlre sunt, et non est lil!is lIl:lgllillltlillis l'I~LO, CL hujnsmodi qu:!! apud philosophos dieulltur Individua "el parliclllaria, Ju'\:ta quem modum non carum. Ac per ho.~ apcrilur quod superiùs diclum est, poSSUlit dici lres persOllal dilfe~re numero .. DiculI~lIr quolllodò singula sunt in singlllis, eL omllia in singu quoquc diIferre lIumero, llll:\! III enllmerallone 51 ve lis, et singllia in omnibus, et omnia in omnibus, CL CUlllpUlaliont lIon silJi adjuIIsulllur, scd à se iuviurn unum io OD\IIibu~ est, et UDum omnia, Ecce jam o~tCII.


PETRI LO.\IBAlml

dimm; sIIfflcientcr, qualiter ~tl Trinitate aliqua per80na aliam 11011 superet ma~nitlldille. DlSTlNCTIO XX. OSTr.~SO QUOD ALlOUA PERSONAIIUI!

UIUl NON, SUPERA T IIAGNITUDlNE, NU~C OSTENDIT QUOD ALIA NOli ERELL1T ALlUI POTENTIA.

". NUllc ostendere restai quomodò aIiqu:! buum l'el'SOilal um aliam nOli escellu. pote~lià : ul Si~ul.un3 et indilferens est magnitudo lrmm, Ila una el IOdltrerens monstrelur pOlentia trium. Sciendllm eSI ergo quia nOli eSI potentior Paler Filio, ne~ Filiu,> ve! l'atcr Spiritu sancto, nec majorem polenl:am babeli t .:IliO vel lres simul ~uàm singllllls eorum , quia ncc plus polesl .Pater el l< ilius simul quàm solus Spirilus sanctus. Nec hi tres simul plus possunl quàm sillguIns eorIlJn" quia omnipotentiam quam habel Paler, et Filius accepitnascendo; elSpirilus .S3/1.C1US prncede.n.do, qlJod Allg. rationibus et a.uc~orllatlbu~ prol!alJlhlel· ;Islruit in lib. :5 contra Maxlmmum, qlll dlcebal l'atrem mo!iorem ac potenliol'em Filio. Quòd 1I0n pOlest millùs Fi/ius qllàm PalI!". 2. Nihil, illqllit, eod. lib.; c. 12, P!ltre mmll. haI,ei ille qui rliCII J03n. iG: Omnia qllre hnbet PII1:.'r, lJIea SII/Il: naO! si millllS habet iII potestate ~Iifllliu fl'làm Paler, non sunt ejus omnia qu:-e habel Paler. Se,I èjns SUIII orlmia fJlI:e h!lbct PaLel"; lantalll ('r~o h"lJcl poleSl3lelll Filius, qllanl!lm Paler; :cquahs Cl''' " cst palri. Non l'Il i111 pOlest qui accepit, in.l'(l':;'Jis l's,e ci qui dedil.. Tu nalem hoc de polelllià sapis, f!"òtl \lalells sit FilillS, sed Ilotenlioi' l'!lter ; III secumlùm doc!rinam yestram pOlefls potentem polucrit "e:;Cl'are vcl gigllere, l't nOli Ilmnipolells oIJInirOleliL~m. !labe! ergo P"ler onlllipoleliliam qm\l~\ 11011 habcl Filills; et si hoc est, falsum est quoti alt Filius: Olllllia qua: habet Pale,., rnca SUllt. Iloc valml {atebnlur /ucretiCIIs, e;s; quo l'Togrcditbutur ad t'alsa. l). Sed, inqllis, l'all'l";' lIemine pOlcnli!lm :l~ceJli!, Filius :l\llcm il Pall'e. F:llclIllIr elnOs Flhlllll :J('cel ' bSI! Jlotcnlial11 ab ilio, rlrqllo n~lns cst l'0llm5: 1':1tr,i ,'crò pOlenLiam 1I1111us dedit, (]llIa Illlllu~ c'lln gl~lIl1ll. GlIIlIcndo enim dcrlif'1>a:er pOlcllliam I~i\io, !<if:Ul omllia (Iu::c halwt in su!;slalllià 5uà,. \:jignenù{) òeùil l'i qllcm gCfluiL de subst;lIIli;Ì'. QIIIl?stio Auglls/il/i", qlllì are/al IlIvrc/icum. 4. Scù qua'rllm' IIlI'ìllll ei lanlam (Iu:lllia ipsi est, POlelltialul'ater Filio deLlcl'Ìl, ~Illllillorcm. ~i lalllalll , lIon solùm poleiltem, s('d elialll Olllllip"tcnlem gelIuisse Olllnipolens inleiligÌlnr; si \"erò lIIiuorcllI, quoHlOÙò olllllia qu:.c haiJd l'akr, Filii slInt? Si l'alris olllllil'0IClllia, Filii 1I0n cSL , IInll omaia prol:1I1 t1uhio C\iI::C I!:lb,ct l'ateI', F~:ji sunI.. AI ollllli". fllI:c hauct l',aleI', .. ilil sunl; OllllllpolClll1a ergo Palrls ell:ull eSL hIii; 11011 est ergo l'all'T pOlealior l'ilio. Alitcr prubal l'i/iulll (Fqllldem Patri. 5. IICO) alio modo prub:ll Fi!illlll :!'(I"alclII Patri cnlllr;) MaxilllilllllTl, lib, 3, c. 7, ita dir:ens : Tu d:l'is quòd l'alCI" genuit FiliulIl lIIinorcm sl!Ìl'so, iII quu d l'all'i ùcrogas; qui si Filium uuicum minorelll genllit, :\IIt 11011 potuit, aut non \'olnit gigllcl'c :rqllalcm. ~i dicis qui:! non voluit, C\1II1 iu\'illulIl csse dixisLi; si :lIIlem lIon pOluil. ubi e~t CI/lIllipotenlia Dei Patl'is? l'rorsìls ad bUlle articulllm l'es colligilur, ullkns PaleI' :l!qllalem si bi gignel'e Filium, aut 11011 potucl'it a\:t llOluel'it. Si nOli potuil, infirmus; si I\(lluil, ill\"idlls in\'ellilur. Seù ulrumque hoc falsum est; Patri ergo filills ,'CI'US :ccI'lalis esI. Genuil ergo Palcr sil>i a'qualelll Filium, eL ah nlroqlle procedi I ulriqne ;-cqualis !Spiritus sanctus. &i enilll fOl'mam suam (III ait Alig. lib. S, c. H" conlra eumùcm) Pater iII unico Filio plenam gignere potuit ncc I:;men p:enam genuil, scd Il!iuorem, cogiOlini Patrem illviduffi dieere. Plenum .'rgo ()cum, et a'qualem sibi gentlit Filium. J'fT simileusrellditqllòd /lon millorelll PaterFi/iumgelluit. 6. Hoc :llllem per simililudillcm bum!lnam ila e;.,se demOIlSll'al inquiens, lib. 5, c. 15. Homo p:ller si po-

MO

tnisset. reqll:llem liIillm g~nuisset. QIII~ ergo andt'at dicere qllòd hoc Omnipotens non potuit. Addo eliam, si posset homo. majorem melioremque seipso gigncret lìIinm. Sed majus vel melins ()eo quidquam esse nOli potest. Deus ergo cur nOli reqllalem, IIt,ais. Fi. linm genuit ; cui lIec anni necessarii fuernnl, per '1"05 adimpleretur :cqllalilas. nec omnipotentia defuil. An fortè Doluit? ergo (quod absil) invidit. Sed non invidlL; requalem ergo genuil Filium. Credamus ergo Filillm ei esse requalem. Opinionem hreTelici ponit, Ht deatruat. (Ex'eodero, 1.3, c. 18.) 7. Sed Cortè d'cis: El) ipso Pater est major Filio • qllia de nullo genilus. genuit tamen :ClJu:alem. Ari qllod citò responùebo: Imò ideò nOli est Patermajllr Filio, quia :rqualem si bi genuit. Originis ellim quresliG iSla est, quis de qua SiI, requalilatis au!em, qualis allt quantlls sit, quod esi direre : Ad originem perline! qmestio q'là qu:'Crilur quis de qllo siI; ad requalitaìero verò ilIa qnà ql1rerilur qllis anI quanlus Ifnis sito Nec ciI/n dicilU/' Filius à Palre gmitus, oSlenditllr in:cqllalil!lS substallli:c. se,l ordii natura!, nOli quo alter prior esset altero, sed quo alter est ex altcro. Non ergo 's eculldùmhoc quòd Paler genuit, et Filiusgenilus est, "el Spirilus sanclus ab 1I1roque procedit, ::equalitas vel in::equalilas ibi exislit, quia nOli secnndùm hoc alia per,;ona alii a:qualis vel in:Eqnalis dicitur. Eeee requalil:ls l'rinit:ltis ct una c!ld~mque substantia, qu:mlùm breyiter potniOluS, demonsr1'!lt!l est in superioriblls; qualiter scilirel aliljua Il'ium rersonarulIl qU:lmlibel aliam nec :Clernitale, I1ec magnilUdiIlr, DCC poleutià cxcellat. DISTiNCTlO XXI. QU.-EI\ITUR QUO:UODO POSSIT DlCI SOLUS P.\ TEn, VEL SOLe! . SPIlIITUS SANCTUS, cml :SINT Il'iSEI'AHABlI.ES.

t. llìc ori LuI' qu:cstio trahens origillem ex prreòictis. Diclllm l'SI cnim supra qllòd lantus esI 501115 1):l1er, vcl solus Filius, ,'el solus Spirilus sallcln" qU:llllùm simul i\l:e lres; et qllòd dure yel tres 1';'1'SO!l;C simili nOli sunt n:ajus :lliquill, Il"ilm ulla persona sola. lùeò qurerit Aug., iII. lih. 6 de'frin. , cap. i.IjU 'Imudli h:rc sanè dici !lOSsillt, cùm nec Palel' sit ~01U5, I1CC Filius, l\ee ~piritus sallclus; sed selilpl'r eL illscparahililer et Filius cum Palre, Cl l'alcr cum Filill, cL Spiritlls S:\IICluS cum utl'oflue, IlIseparahiles cnil11 SUllt h:c tres per~on:c. Ad quod iifl l'espondel Aug. in eodem : Solum Deum Palrem dicimus, non quia sf'paralllr à Filio, "el à Spil'illl sanclo; ·sed ho<: tlirent6 significamus CJuia ìIli ~imul cum eo 111111 SUlIt Paler; solus enim Paler, Paler est. Quod non dicilur qllia ip!<c sii 5011ls, id e,I, si Ile Filio vcl Spirilu sanclo, scd l'Cl' hoc Filius "el SI,iritus s3nclus il palernilalis l'Oli' s'irtio excllldlllilUr. Ila et CÙIII dici luI' : Solus Filius Fllills est, "el solus Spiritus sanelll, ('51 Spiritus S:lllClllS, non dividiwr Filius à Palrè, ,'cl SpirilUS saliClUS ah UlrO!]IW , sed il consortio filialis pl'llpril'lalis eli:chl. dunlllr Palcr et Spirilus S!lllctUS, el il cflllsurl;" )11'0cessibilis propriClalis Paler Cl Filius. Cùm ergo dieitur: Tanlus esI Silius Pater qU:Jnlùm simul illi II'C~, P"I' h"c qllòd dicitur solus. non separallir Paler ah ali:s; sccl .hie est scnsus : SOlU5 Palcr, id ('st, P;;lel qui ila Pal('r cst, quòd IIce Filills ncc Sl'il'iluS S:lIIc:US, tantlls eSI, etc. Silllilitcr inlclligc cìun dirilur: Snlus est Filius, wl solus est Spirilus sanClus. Solus crgo Pater dicilur, IIt ait Aug, iII eodem I. 7, G. 9, qllia /lonnisi ipse ibi Paler est: et s61us Filius, fllli:i nllll/lisi ipse ibi Filius est : et solus Spiritus SJnCIUS, qllia nOllnisi ipse ibi &piritns sanctus esl. IJtrùm possit dici: Solus PaleT esI Deus, $o/lJ$ Filills esI Dm$, vel solus Spirilm sanelus est Deus, vel l'ateT e3t solus Deus, vel S pirilus sanctus esI solua DIiIU. 2. Post h:cc qu:crilur nlrùlO SiClIl dicilur: Solua Pater est Pater, vel solus Filius est Filius, ila possit dici: Solus Paler est ()eus, \'1'1 sollls Filius e~t [leu9, ila et de Spir'illl sancto ; :lui, Pater est 50lu5 Dells, Fllius eEt solus ()ells, ALI quud dicilllus quia Pater, et


58!

SE:\TENTIARUM LIBRI QUA TUOI\. -

LIB, l, DlST. XXII.

Filius, el Spiriluss:lnctus, d'dtur CI Cr.I unus Dens, ct l/u:'CI!:l1n ,'erò ùllil3lcm essenli:'C sigr:inrMllia SUllt, h:rc Triuil3s simul propriè dicilllr esse solus Deu~, qll:n eL dc singulis sigllialim, ct de omnibus eommu· 61CIII solus sapiens, solus {lotens. Sed non ..,idclUr dc- uilcr dicnntur. Alia verò sunt lfll:C translalÌ\'è ac pCI bere dici à 1I0bis"ycrbis noslris IIlenlibu", uisi uhi similitudillem dc Dco dicuntur. Ullùe Ambr., in !iII. serllIO 3uCloriLalis occurrÌl.: Sulus Palcr CsL Deus, vcl i de Trin" ail : Quò puriùs niteat fides, trip.lrtita PatCr est sollls Deus; ila de Filio Cl Spiritu sallcLo videlur derivanda distinclio. Sunt enim nomina qu:ctEcimus; unde Aug. in Iib. 7 de TI'in., cap. 9, aiL: dam qu:n evidcnter proprietatem personam'llle deÌlalis Quoniam OSlelldimus quomotlò possel dici Solus Paler oSlend"ill, el sunl .qu:Edam qu:n perspicuam dhill:tl vel solus Filius, consideranda esl illa sentenLi" qua rnajesLatis exprimunt verilalem: alia verò sunL qll:C didLur non esse soll1m Patrem Deum verulII 80111111, IranslaLivè el per simililudillem de Deo diellnlur. Pro,ed Palrem el Filium cL Spirilum sanclum. Ecce habes pl'ieLalis ila'lue indicia suni :generatio, Filius, VI'rquia non solus Paler dicendlls esL csse verus [)ells. bum, et hujusmodi; unilalis verò relern:e : sapienti:l, Item in eoùem : Si quis interrogai ulrùm Paler solus virtlls j et verilas, et hlljusmodi; similitudinis \'erò, sit Dells, qUllfllOOÒ respondebimlls non csse, nisi fortè splelldor, character, speculum, et hujusmodi. dicamus ita esse quidem Patrem Deum, sed nun eum Pra!missi, addiI. qUa!dam elle nomina qllle tenllJorali/er Deo convelliunl, l't relalivè dicunlur. . esse solum Deum YEsse aulem SOIIlO1 Deum dicamus i. Bis adjiciendnm est, qu:ndam esse nomin:r. ut P:llrem, el Filium, Cl Spirilum sanclum. Ecce et hìc babcs quia Pater nOli debet dici solus Deus, alque Aug, ait in lib. 5 de Trin., qu:'C ex Icmpore Deo 1:011hìc solùm in parte subjecLi tantùm accipere qllidam veniunl, et relalivè ad creatul'am dieuntllr; quorum volOl.1 ; in parLe vero prredicali si sit, ,concedulil. quòd qu:cdum de olOnihus diculllllr personis, ul J)olllinl\~, Pater eSI solus Dens. Sed ex verbls Aug. vldetur Cre:lIor, refllgilllll; 'lll:cdam aulem non de omniùus. oSlemli quòd propri è solus Deus dici debenl 101.'\ TI'i- ut donalus, daLus, misslIs. De hoc nomine T.... inilas addito uilas. Et h:rc Trinil3s, ul ait Aug. conlra Maximinum, a. Pr:-eterea cst UIIUIll nomen quod dc nullà perinlclligilllr dun Apostolulò dicit, i Tim. 6: Betllus et ,ollls po/ells; et ibi, ad I\om. f6 : Solo sapienli Deo, sonà sigillati m dicilur, sed de omniblls simili, id est, el ibi, i Tim, i : lllvisibili soli Deo. Non enim de solo TrillÌlas, ql\od non dicilur secllndìlm suhstallLialll, Palre h:'Cc accipieluJa sunto ul conlendebat MaIiminus sed quasi collecLivam pluralitatern desigll:1L personarllm. et alii h:rretiei. scd de Trinilale. Siculet illud. i Tim. G: Solll' IlI1bct imlllortali/Iltelll; qllia secuudùm De aliis 1I0millibus qUa! tempol'lllite;' Deu congl'uullt , el nOli reu//it'è diculllllr. l'cclam lidem, ipsa Trinitas esI UlIllS sollls Deus, .I. Sunt etiamqu:edam nomina qUa! ex lCllIporu be:llus, pOlens, s3piens, invisibilis; unde AlIg. in eodem : Uùm IInus Deus sii Tl'iuilas, ha!c Sil nohis su- Deo cOllveniunl, nec relath'è diculILur, UI blllllan:lIlH, IUlio qua,sliollis, III inlellig:ullus solulII Dellln sapien- ine~rllallls, eL hujusmodi. Ecce sex I.omilllllll dilTetem, solum potentem, Pall'cm, el Filium, Cl Spiritlllll renlias assignavilllus, quilms uLimul' 10'luenles dc D~o; de qnibus singlliis agclIllum esi. . sallclum, qui est ImllS et sulus Dells. Quomodò dic;/ur Trillitall .ollls Delt' , cùm ipaa sit CUlli Qllòd nomina qUa! ad ,ingulas I/erlinent person:/s, propriè rellltivè diculltur; ea verò quw uni/atem esseri/ile 'pirUibru el anil1labus SlIl/ctis. .ignificant, ad .e dicuntur, et de ~ingll/is , et de 01/13. Sed ilerum qu:erilur quolllodò ipsam Trinilalcm lIibus cOlmllllniteT diculi/ur persol/is, et singlelariter dicimus solulD Deum, cùm sil cllm spi.'ilihus et allinon pluraliteT iII su"'"l1d acci/Jiunl!Ll'. mablls sancLis. Ad quod respolHJcl '\ug., in lib. 6 tle IS. Sciendum eSI ergo quòd illa (Iu:~ propriè ad sinTrin .• dicens, c. 7 : TrinitaLem dicimus DeulD solum, qu:unvis sempcr si' cum spirilibus el animabus san- Isllias persouas perlinent, rcJalivè ad illvicem dicuDelis; sed solum dieimus, quia nOli :tlilld quàm ipsa tur: sicllt Paler el Filius, eL utriusque dOllllm Spiritus Trinitas Dells est. Nun enilll illi ellm iIIà Deus SUllI, sanctus. Ea verò qu:r unitalem essellti:n significant, vcl alillua alia; sed ipsa Tl'initas Lanlùlll, Ilon ilIi "et ad se dicunLur; et ea qu:c ad se dieulltur, subst:llltia· Iilel' ulique diculllur, et de omnibus communilcr, ct alia Deus est. Et.i de PIl/re 1010 pra!dicta diceren/ur, non tamen e.t;- de singulis sigillalilll dicunlur personis, et singulariter 11011 plurali leI' accipiulllur iII summà, Ul Deus bOllUS, eluderen/ur Filiu' et Spiri/u8 .allc/u•• .I. Verùmlamen, ul aiL AIIg., etsi de solo Patre pn(,.'lIS. JUagnus , et hujusmodi. Qu:n aulem relali\'(} dicullLur, suùstalltialiter nOli dicUlIlUI', linde Aug. iII pr,,~ diCla dicercntur, non lamen excluderetur Filin. vel Spil'ilus sanetus, quia hi Irel Ulil/m sint, i Joan. 5 ; lib. 5 de Trin., C. 6 et 8, aiL : Quitl'luid ad se didlur, Siellt iII Apocalypsi, c. 19, de Filio legilur quòd hab"t pr:r&lanlissima ilIa et divina sublimit.1s substanlialiler "amen scriptum quod nemo SciI nisi ipse. NI!II ellim ù,citur.Quod autem ad aliquid dieilur, non substanliaindc separatur Pal6r ,'el Spirltus sallclllS. El CÙIIJ di- liler dicitur, sed relalivè. Talllaque esi vis ejusdem cilur, M.. tlh. ti : Nemo novil Patrem nisi Filius, non substanli:n in PaLre ell<'ilio et Spirilu sanclo, quid. inde scparlliur Pater vel SpiriLus sallcIU~, quia illF,e- quid dcsingulis ad selpos diciLur, 1I0n pluraliter in parahilcs sunt. Aliquando etiam nominalltur Palcr ct &ummà, sed ,;ingulariter accipialur. Dicimus euilll : Pa. FiliIlS, ell:Jcetur Spil"itus sancLus, Luc. iO, uL \'Cl'il;1S leI' est Deus. eL : Filius est Dcus, et : Spiritus sallctlls ad Palrem loguells ail, Joan. i 7: Vt cognolCanlle, et e~t Deus; qnod secundùm subslallliam dici nemo duqllelll mi~isli Jesum Chl'i.tUIII, esse unum veruOl Deum. bitalo .Noli lamen dicimus hane Trinitatem esse Ires Cur ergo, inquiL Aug., lib. 6 de Trinil., e. 9, beuiL deos, sed ullum Deum. Ila dicilur Pater magnus, fide Spirilu sanclo, quia consequcns esL ut ubicumqllc lius magnuset Spirilus sanetus magllus; non lamlln Ires IHlUlinalur UIIUS, sicut Pnler el Filius, lantl pace ulli magli i , sed unus magllus. Ila eliam omnipotens Paadh:rrens intelligalur etiam ipsa p.'lI, quamvis non ter, omnipotens Filius , omnipolens Spirilus sanf:tus; cOlllmemorelur; UIIO ergo istorum nOlllinalO, eLiam non lamen Ires omnipoLenlcs, sèd unllS omnipotcns. . teliqui inLelliBuntur, quod in pluribus Scriptul're locis Quidquid ergo ad seipsum dicitur Deus, cl de singuli:; pel'sonis simililer dicitur, et simul de ips~ TrinitaHJ occul'rit. OlSTlNCTlO XXII. non pluraliLer, sed singul:lriler dicilur. 'Et quolliam »E NOJlliSlJlI DlFFERENTIA QUIBVS VTIIiUR LOQlJt:~1ES DE non esL aliud Deo esse, eL aliud magnum esse, seti »20. idem est· illi esse quod est ffiagnum esse; prupterea cl. Post pr.cdicta nobis diS&erendum "iùetur de no- sicut non dicimus Ires essentias, sic non dicinll!.1 minnm diversilate, qllibus 101lnelltes de unilate ae tres maglliludines, sed unam essentiam, el unam maTriniLate inelfabili ulimur. Dcinde demollstrandnm es' g'liludinem. quilms lIlodis de cà aliquid dicalur. lIlud ergo pr:cci- Quòd Deu, magnu, esI ed ìllaglliludine qud Deus e3t; puè Lelleamus, qu:edam esse nomina disLinelè ad sinsic de bOllitatc, et de onlllibùs qUa! seculldàm substallglilas personas pcrlillenlia, UI ait Aug. in Iib. 9 de tiam dicuntw·. Trin., gure de singulis LanLùm diculllur personis; G. Deus enim non est m~snus et. m3~niludille, qUJ:

Il'


PETRI LOlIn.UlDl !S8'5 non esI lJuod ipse, ut quasi I,arliceps eju~ sit; ali 0- Aug. in lib. 5 de Trin., c. 9, nl:lgna prorsùs illop:~ Quin major esse t ilIa maguiludo quàm Deus. Deo au- humallum laborat elnquium : diclum est lame Il tres tem non eSl nliqllid majlls; ca ergo magnitudine ma- perSOIl:'p" non ut iIInd dicerelur, scd ne l3cereluromninò. Non enim rei inell'abilis eminclltia boe vocabulo ~lIns esI, qnà ipse est. Ideòque nee tres magniludines dicimlls, scd una m ma~niludinem ; ncc i.res magnos, explicari valet. Ecce oSlenòit qua IlceC!'sil:ue dic:ltur fed ullum magnum, quia non p~lrticip~tione magnitu- pluraliler person:l~, viddicel ul 1.00 UllO nomine qu:cdillis Dcus magllus est, sed seipso magno magnus est, relllibus dc Iriblls respnndcamus. (Juia ipse est sua magniludo. ha et de boniLate, ct QUIÌ necessitate dictum siI t/'eS personre à Latini., tt à Grrecis Irea hypos/ases ilei ,,,bs/an/ire. ' :Clernilate, et omnipOlentià Dei dieendum e!>t, et de .4. Quà nccessÌlale non solùm Lalillussermo, sed omlliblls IImninò (JU~ de Deo possunt pronunliari substanLialiler; qllibus ad seipsum dicitur non trans- etiam Gr:ecus eadem penè snper hàc re Jaborans n()· lalivè ac per similitudinem, sed propriè, si tamen de minum penurià coarctalnr. Unde Ang. quid à Gr.ecis mo propriè aliquid ore hominis dici potest. Eeee vel LaLinis necessiLate de ineffabili TrillÌ!ate diclum siL :lperlè docnit quòd nomina unitatem divin:c majesLalis apericns, in lib. 7 de Trin. ait, c. 4: Loquelldi causA sil-lnificanlia, et ad se dieuntur de Dco, id est, sine di) i:.clrabiIibus, ut fari aliquo modo posscmus, diC1um rdalione, et de omnibus pcrsonis eommuniter, et de est a Gr:ccis, ulla essenll:!, lres suhslanli:c, id esi, singulis divisim dicunlur; ncc pluraliler, sed singu- IIna usia, lres hyposlases. Aliter cnilll Gra'ci aeeipiullt lal'Ìler in sllmmà accipiunlur. lIIa \'crò nomina qu:e subsl::mtiam quàm L~Lini. A Latinis :lUlem dicLnm'est, propl'iè ad singulas pertinent personas, relalivè, lIon ulla essenlia vel substantia, lres person:l~, quia nOli suhstantialitcr dicunlllr. Quòd enim propriè singula aliter in sermone nostro; id est, Latino, essentia quàm in Trinitate persona dieitur, ut ail August. in eodem, substalltia. solel intclligi. EL IIL intelligalur saltem iII nullo modo ad seipsum, sed. ad aliam invicem, ,"cl :cnigmate, placuit ita dici, ul cùm qu:creretur quid Lria ad erC:lturam diciLur. Et ideò relath'è, nOll substallLia· sunt, aliquhl dicer.etllr; qu.-e lria, tria esse Ihlcs vera pronllnlia!, eùm et PaLrem 11011 diei! esse Filium, eL liler dici, m:mifestum est. Spiritum sallclufTI, seiliceL donum Dei, nec Patrem DlSTlNCTIO XXIII. dicit esse nec Filium. Cùm ergo qu:criLllr quid Lria l'cl DE lIoe Nmll~E QUOD EST PERSONA, QUOD CUM SECllNquid tres, eonferimus nos aù illvcllicndum aliquod nunUlli SUBSTANTIUI DlCATUR, TUIEN PLURALITER, NON men, quo eompleelaffiur h:ec tria. Ne'lue occurl"Ìl SINGULARITER, IN SUlU/A ACCIPITUR, animo, quia supereminentia divinitatis, IIsilaLi eklqllii i.. Pr:cdiclis adjieielldum est quòd eùm omnia no- facllitatem excedit. Veriùs enim cogitatllr Deus qlJàm mina lIu:c secllndùm substantiam de Deo dieull(ur, dicllur; et verius est qllàm cogitaLur. l'inglllariter et nOIl pluraliler de omnibus in sumlllà Quid hoc nomine Lres .ignificetur. dleanll!1' pCl'sonis, I/t supra oslensum esl: est lamen 5. Paler ergo, et FilillS, el SpirilHs sanetus, qUI}nllum nomen. seilieet persona, quod secundùm sub- niam tres sunt, quid tres sint qll:cramus, quid comstanliam diciLllf de singulis personis, eL pluraliler, non mune habeant. Non enim posslJÌlL dici tres paLre:., ~inglllariter, in sllmmà accipitur, Oicimus enim : Paler . quia.talllùm Pater ibi Pater est; nce trcs filii, cÙllIlIce est persona, Filius est pel'sonJ, Spiritus sanctus est Paler ibi SiL FilillS, nee Spirilus sallclus; ncc tres Spipersona, CL hoc secundilm subst:mliam dicilur. Nec ritus sanCLi, qub Spirilus sanetus propriàsigniliealioIH', lamen dicitur: Pater, et 'Filius, cl Spirilus sanetu3 qllà dOllllI1l Uei dicitur, nec Paler est, I:ec Filius. Qaid 1'1//11 IIna persona, sed (res person~. Hoe crgo nomell ergo tres? Si tres Ilerson:'C esse dièunlur, (;ommUlie cxcipilllr à pr:cdiclà rl'gula nominum, qll:C secundiml est eis id quod persona eSI. Ccrlè ellim quia Palcr esL substantiam de Dr.o dictl.IILllr; quia cùm hoc ad se 11i- persona, et Filins est persona, cL Spiritus sanclns est catllr, et seeundùm subslanliam, plurahter tamen, persona, ideò tres persona! dicunlur. Propl~rea el'go IIon singlliariter, in sUll1màaccipilllr. dicimus tres pcrsonas, quia eommune est eis id qUt>U AUCIOl'i/as quòd persona ad se dicatur cl secundùm sub- persoml est. Ex pr:cdiclis apcrlè inlelligi potcst Iluà stantiam. necessil3Le dictum sit à LaLinis Ires persona~, CIJIIl !. Quòd alllem persona secundìllll suhstantiam di- persona secunùùlll subsL3nli:un diratur. Ullde ct LriCalur. Aug. ostendil in lib. 7 de Trill.dicens, e. 6: Non bns comlllune eSL id quod persona est, id eSI, hoc 110est :Iliud Deo essc, alilili pcrsonam esse, sed omninò men persona. idem. Ilem in hàc 'frini tale, cùm dicimlls persona m QUaI'e 110/1 dicimus tre. Deos esse, l ' a/I'em, el Filium, et Palris, non aliull dicimlls fluàm sllb<l:mtiam Patris. Spiri/IIIII sanc/um, ul dicilllus Ires perSOllas, cùm id Qllocirca III 511bSl.antia PJlris ipse P:ller est, non fino qllod DClIs es/ sit eis COlllllllme, quia l'aler esI Deua , Pater est, sctl quo eSI, ila l't persona Palris, non :Iliud el Filills es/ Deu~, el S,Jiri/tls sUl/ClUs est Deus. lJuàm ipse Paler est. Ad se qllippc tlicilUl" person:l, 6. Sed Ilu:criLUl' hic, eÙIll dic:lmus Patrem el Filium non ad Filium vel Spiriwm sanclum; sicllLad se Deus et Spiritum sallctum esse Il'es pcrsonas, quia elllllmll\Hl dicitur eL magllus, et bonus, et juslns, et hujllslllodi. est eis qllllrl persona eSI, id est, quia Paler ed perF.'t.qoomadmòdùm hoc illi cst esse, Ijund Ocum essI', sona, eL Filius est persona, et Spiritus sallcliiS esi pcr:!lIna, CIII' 11011 dicamus simililer lres deo~. cùm et qllod magllli.m esse, quoti bonum esse, iLa hoc est illi esse, quod persoRam esse. Ecee expressèhau"s qnòd Pater sit Dells, eL Filius sii Deus, cl Spiritlls salletu~ persona secundùm substanliam dicil!!\'; nl cùm diei- sit Deus. Quia scilicet illud Scrij>lura contradicit; hoc Wl': Pater est persona, hie sit sensus : Pater cst divina anlem, elsi lIon dicil, non lallicn cOlltradicit, unde es1!entia. Similiter eùm dicitur : Filius est person:I, Spi- Aug., hanc movens qua;slionem alque delilliells, in ritus s:lIlclus est persona, id es!, essentia di,·ina. lih.7 de Trin., eap. 4, ait : Si ideò dicimus Patrellll'l t'uT Patef" d Filius et S pil'ilUS sanc/lIs lIon dicalliur ulla Filium Cl Spirilulll sanClIIm csse Ires persouas, quia per.ona, Ilt Ulla slIbS/all/ia, et UnllS Dells. commune eSI eis id quod persona e,t, CUI' non eliaru 3. deò oriLur hic ql\a~stio dirflcilis quitlem, sed tI"es deos dicimus? Certè, ut pra~diclum est, quia l'a tlU\l illUtilis, quà qu:critllr cllr non dicantur hi tres lcr est persona, et Filius est persona, et SpiriLus san. ilDa persona, sieut IIna esscntia, et UlIIIS Deus. clus esi persona, ideò .tres pers()n:l~ dicunlur. Quia Guam (!u:estionem Aug. diligelltl'r traCl3t, atI/ile ergo Pater est Deus, et Filius est Dcus, eL Spirilus enngruè explicat in \ih.7 de Trin. ila dicens, cap. 6: sancLus Deus, cur non dicnlllur tre5 dii? Ecee propoCnr non h:cc ll'Ìa simuL ullam personam dicimus, si. suit hanc {IU~CSliollem; alLenùe quid l'cspolllleat, snueuL Imalll essentiam, et llllum Deum, sed dieimus tres dens : An ideò non dieunlur lres dii, quia Scriptura personal!, cùm tamcn lres deos aut tres essclltias nl)lI non dicit Ires deos? Seti nee lres pcrSOIl:lS alicubi iHcamus? Quia volumus vel nnUffi aLiquod voeabulum Scriptur:e textlls commemUl";; I. An ideò licuil IOfJuendi ierV31'e huic signilie3Lioni Ijuà intt'lLigilUr Trinitas, Ile et dispulandi neces,it:ll~ tl';)S pcrsoll!ls dicerc, 1I0n omninò laceamlls inlerrogati quid tres essent, cùm Lrcs q'lia Scriplura dici! , Si~" qui a ::ìcl'iptllra IIOU conlraautc!U d;ccrclllu~ Il'es ÙC\lS, coatradicerct eliSe f\te:.lr.tur. Cilill ergo qu~r;tur quid lres, ul ait dici~!

s:


SENTE:XTIARUM LlBlll QUA TUOR. - LlB. I, DlST. XXl\ . Serilllnra, diccns, Deul. 6 : Audi, I,,'ael, Den, IUUI De., unn. e.l, Ecce absolulio '1\1XSlionis, '1uare pOliùs dlcamlls Ire, personas quàm lres deos j quia scilicel iIIud non cOlllradicil Scriplura. . Ali4 f/1I~.tio, nr 11011 d,cinl., tres essentias , ul Iret; ptrlOlla., cKm Seriptllra .on contradical. 1. Verù m el hìc alia emergil q u:tlslio, quam Augusto consequeliler anneclit dicens, Iib. ct cap. eis:lem : Cllr et trl'I cuentias non licei dicere, IJllod silllililer Scriplllr3' sicUI non dicit, ila non contradicil? Al Ili dicis quòd propter ulliLalem Trinitalis non dicunlllr Irel e.senri~, sed una essenlia, qu:rro cur non proptcr eamdem uDitalem Trinitatis dicantur una persona, et non tres person:e. Ut enim est ilIis commune nomell essenti:r, iLa III singllius quislJue dicatur esSenlia, sic iIIis commune est personm vocabulum. Qllid igilUI' res&.1t, nisi ui f:llcamur loqlleRdi necessitale à Gr;.eds el Latinis parta h:rc vocabula adversùs insidias vel errores h:rreticorllm? Cùmquc conarelur humana inopia loquendo proferre ad hominnm senslIs qllod in secreLario mentiI! dc Deo lenel, sive per piam (idem, si\'c per qualemcumf(lIe intelligentiam, timuit dicere tres essentias, ne intelligerelur in iIIà sUlllmà :rqualilale ulla diversitas. Rllrsùm non poteraI dicero 1I0n esse tria qu:cdam, lJuod quia dixil SalJellius, in .h;erosim lapsus est. Qu:csivit ergo quid lria dicerel, el dix i I tres perso:las, sive lres sllbslanlias secundùm Gr:cco,. Sin/ilO' dicimIU tre.~ pel'SOllaS, ila Gr/Eci lres substantias, qlUU dicunt bypostases, aliter accipiellte. aubIlallliam qllàm nOI. 8. Quod enim de personis sccundùm noslram, hoc de substantiis seeundùm consuetudinem Gr;.ecorulII oporlet inlelligi. Sic enim illi dicullt tres subslanlias ullam essentiam, id est, tres hYJ>Oslases una m u~iam, quemadmodùm nos dieimlls tres personas ullam essenliam vel substaliliam. Quanqllàm et iIIi, si vellelll, sicut dicunt lres sulJslanlias tl'es byposlascs, posselll dicere lres persona s, Iria "'plla..",«.. llIud aulem malllcrunt dicere, '1l1ia forlassè sccundùm Iingu;c consuCludillem lI,ptiùs dicilllr. Qùòd in Trinilate non est diver.ita., nec singul0l1/as , "el solitlulo; ,ed unila" et Trinita, , et d~$tinctio, et identila•. U. J:lm sufficienter, ut puto, ostellsum eSI qllil lIecessilate dicamus lrcs personas, et quare non simililer tres deos vel cssenlias; quia scilicet in altero obviat Seriplura, in altero diversitalis inteUigenlia, quia ilJi nuUa penilùs est diversilas, sieut lIee singularilas \'el s,,1 iIII do , sed Ullitas et 'friuilas. Unde Aug., in Iib. 7 de Trin., cap. "', ail : lillmana inol,ia qu:rrens quid diceret tria, dhit tres pcrsonas \'el SUbslaulias. Qllibus nominibus non diversitalem voluit inleWgi, sed sillgularitalem noluit; ul non solùm ibi unilas illlclligatllr Cl eo quòd dicitur una essemia, sed Trinitas, cx co quM diculltur Ires person:c. Hilarius quoque, in lib. 7 de 'frin., nonlongè à finc, ait : Dominus dicit, Joan. 4: Qui me "idet, llidel et Palrem. Cùm hoe dicilur, elcludilur singularitas, atque unici, id est, solilarii inIclligcntia. N:11O nec solitarium sermo &igllilicat, ct indilTerentcm lamen naluram professio docel. Visus esi enilll in Filio Paler per lIalur;e unilam similitudilIem. ljllum IIUlIl ellim nalus et gellerans; UIIUIII SUllt, lIeque U!IUS. Non ilarple solitarius Filius CSI, nec sillglilaris, ncc dispar.ltcOl iII ,codem : Sicllt in Pall'e CL .'ilio credere duos deos impiulII CSI, ila l'atrclII Cl Filium singul,lrI:ml.lculll pr;cdicare, sacl'i1egliffi est. l'Iibi! iII his no\'um, Il.hit diverslI/II, lIihil alicnum, uiitil separal.Jile est. De hoc etiam Aug., in libro QII:rSlioImu: veleris ac no\":r legis, tomo 4.,qU:cSl.l~, libro 5, c. 2, circa finem, ait : Unus eSI Deus, sed nOli singulal'is. llem AmlJros., in lib. de t'idc, ait : Quoù ullius e,,1 suustallli;e, scpar.1ri 1I0n polest ; el si non sii SIIIguLlritalis, sed IIl1ilatis Deus, \lDUS CÙIII dicitur, lIequaquam dcilalis 'frillitatem excluùil: eL ideò IIUII quod sillglliaritatis, sed quoù unitalis CSL prredicatur. Ecce ex pr~uiclis ostendilur quia IICC ~ingularis, ncc divcr8us /Ice uniclls )lei solilarius conlilelllius eSl Deus, PUROL.

CXCII.

!ìRG

qnia ,illg\llarilas vel 8olilmlo rerson:lrum pluralilalt!1I1 excludil, el divcrsilas unilalem essenli;n to/lit. Divel' , Si~1S . illdu?it .separa~!o!,~m. divilli,1atis, siDsularila~ 3ulmll distmctlOnem I rlmlaus. Ideo Ambros. in Iih.:! do! Fi~e, cap. 2: ail : Non ~Sl diversa nec singlilaris :uquahtas, nec. Jllxla Sabellianos, Palrem Filillmqw, conrundcns; lIec, jUlta Al"Ìanos, Patrcm Filiumqlle sccerncns. Pater ellim el Filius distinctioncm h2bcnl seraraliollem vcrò non habent. lIem in elldem : Pale; el Filius divinilale sunt unum , ncc est ibi sul.tst3nli:l! differenlia, ncc 1I11adiversitas: alioquin quomodò IInUIll Deum dicimus? diversitas enim plures facil. ConslaL ergo ex pr:ediClis quia in Trinitale nulla est diversilas: si tamen aliqllando in Scripturà in\'enilur dictum l~es. divers~ persona), el hujusmodi ,dhersas dici, dlstlflclas. Qllbd non debet dici DI!IU nzu/tip/e.r.. IO. El sicul in Trinitalc non est divcrsitas, ila ncc muhiplicitas ,: el ideò non est dicendns Deus mlllliplex, sed Trinus el s:mplex. Unde Ambros., in \ih. I de Fide, ai t, cap. 2 : Esi in Patre el Filio non disl'fcpans, sed una divinilas; nec confllsum quod UIIUIII est, nec multiplex esse pOlest quod iudiJfercus cSl. Alultiplex itaque Deus 11011 CS!. DlSTI:'iCTIO XXIV. QGID SIGNIFICETun HIS NOllll'llBUS UNUS VF.L U:'iA, DUO VEL DU.E, TRES \'EL TRiA. TRINUS VEL 1'11I:'<11',IS, PLUBES VEL PLVR,\L1TAS, DI,T INeTtO VEL DlSTlI'lCTJE, CUli BIS UTun;n DE DEO LOQUENTES.

io Hìc diligenter illf(uiri oportet, cùm in Trinilate lIon sit ùiversiLas "cl singularilas, Dec mulliplicil:\S vel solitudo, quiù signilicetur bis nominihus, scilicct UIIU& vel una, dno vel dUIll, tre& vel Il'Ìa, /rinlls l'e! /Tinila., p/ura vel pluralital, distinctlll "el distinctio; cùm dicitur, unnl DellB, dUIll personre, ,'cl tres perso11m, pllll'es person(J!, di81inct/E .UIII pcrsonre, vel Cìllll dieilur, di'linetio personarum, pluralitas persollarulII, trinitaB perSOnal'UlII, el hujusmodi. "idemur enimhflc dicelllcs, numerorum qllanlilales, et rerum /IIullilli dinem vel mllltiplieitalclII iu l.)eo ponerc. Quitl crgo iSLa ibi sigllificclIl, ipso de IluO loquilllur aperieutc, insinuare curelllus. Magis ilIa dicuntllr ad excllldelldum ea qllm non 8unl iII Deo, quàm ad ponelldum aliqlla. i. Si diligeDlcr pr:rlliissis auctoriLalUIII vcrbis in · lClldilllUS, UI diclorum intelligclltiam capiamus, 111:\gis vidclur horum verbo rUlli usus illtroduclu. r:llionc l'clIIQVcndi alque excludendi à silllplicilate deitalis qua: ibi 1I0n sunI, '1uàm poncndi aliqua. Quid per unulII .ignificetur cùm dicitur, unus Deus. 5. Cùm enim dici luI', unU3 Deus, mililitudo deorum excllldiillr, nee numeri quanlilas in divi,nitate poni· lur : lallquàlll diceretur: Deus est, Ilec multi SlI\ll \'el vlures dii. Unde Ambros., iII lib. de Fide, ait,lio. t, cap. 2: Cùm unum dicimus Deum, unitas excludil nUfllerUIII deorum : nec quanlilatem in Dco po"il, quia nee numerus nee quanlitas ibi est. Quo sensu dicilur: Unus est Pater, vel unU3 esi Filius. 4. Similiter cùm dici'lur : Unus est Paler, vcl UlIlIS eSI Filius, el lmjllsmodi, ralio dicti ha:c est, (1llòd /lon SUlit multi palrcs, vel militi /ilii, ila et de silllililJus. bem eùm dicimlls plures essc persouas, singlllarilalem all'file snliludÌlll'1II cxcludimus, ncc di\ersilalerrl ncc mulliplicitalclII ibi pOI,iIllUS, 'I"asi dicel'ellil' : ~iue solitudinc ac singlliarilale ~lcrsullas conlilemur. U/lde lIilarius iII lilJ. 4 d\! Trill. sic :lit : OixiL Dcus : Faciamus hOlllinelll ad illlagillem, et iimilitndinem 110,'ram. Qu;.ero UlIllC :111 solllll! Delllll sihi 10CUllIIII ':x:stime~, ali IUlllc sermoncm ejus inleHigas ad allCl'lll1l eX1iLiss.e. Si solum fuisse dieis, ipsills voce a.rllucris, diceruis: FacianllIl. el nOilram. Suslulil cIIi II! singillaritatis ac soliludillis iUlelligemialll prol'essio COlliorIii, quia aliquud consorlium esse 11011 pOlesl ipsi soIilario, neque soliludo solitarii recipit faeiallllls; ilt:tl alieno à se diccrcl, nOi/ram. Allcndc, Icelor, his '\"~i'" lJis. CI vide 'Iuia Dominc ClIlIsorlii rluralil:\\tlll oi,;u!ii·

iU


pETm !.O.\/UARfll pTOrl!"si" ergo con,;nrlii, est prnr,·,.:sin plurnlipersolla (Ul pr.l~diclllm esl) 5cclllldi:m sub.lallliamdi tatis; 'luam (lrofessus eSl dieeus; Facillllllls et nostrI/m, caIUl', (Iure sit intelligentia dicli cillll plul'aliLer prl)l'llll':llitcr fmim ulrllmque dicilur. Sed hàc professione lerlur, tres pcrsonll! vel dUIl! persontr; el CÙIll didlllr plllr3litatis non diversitalem vel lIIullillldinem posuil.. IIlia esI persona Palris. alìa esi perso Ila Fi/ii aliet esi ~ed soliturlincm et singlll:ll'italem negavit. Sicergocìflu persona Spiritus sal/cti. Si CUill1 iII hi~ loc~lioniùu. .Iicimus plures persoflas vel plllralilatem personarllUl, personrevoeaùHltlm essellli~c it!tclligentiam facit pluf'('~ sillgularilalis et solitudinis inlelligentiam exeludirnus. essenlja~collfileri videllllls, eL ila plures Deos. 'Si ,'eril Quid pe/' /ernarillm signi{ice/IlI' cùm dici/ur tres esSe~ll!~ si$llil!cati~lI.e:n iLi 111111 lcnel, :dia est hlljlls person:c. 1l0mlOlS rallo cum dlcllur ; l'aler est per sOl/a vel "'i/illi 5. Ila eliam cilm dieilllllS /res personas. nomine est l'ersolw ; cl alia cùm dicilur: Pater ei Filills el tel'11arii non qllantitalem numeri in Oeo ponimus, vel SpirilUS sal/clus SUIII tTes peTSOIIIl!; et cùm rlicitur . aliqllam diversilatem, sed intclligenlialllnon ad alium Alla est persona Patris, alia Filii, el hujusmodi. nisi ad Palrem el Filium ct Spiritum sanclum diri· Quòd videlllr seclllldum ess!'IIliam dici: Alia esI per~ellllam significan::'Js. llL Sil hlljus dieti inlelligcnlia : sona Palris, alia Filii, sil'c Ires person : I~, ut ç~1lI Tres person~ sI/n I, le. tres SI/Ilt, Palei', et Filius, et dicilur: Paler est perSOIl:l, Filius eSI persona , Spiritus sanclus; hl est, nce tanlùm Pater, nec lan· ~. Persolla cllilll, ut sllpra ait Allg., ad se dinlm, ,ìlm Filius; nec tantùm Pater et Filills in deilale sunt, et 1I1elll est Deo esse pcrsonnlll qllod esse. skut iJt'l1i sl~d etiam Spiritl/s S311clus, cl non alills ab his. Simiesl ci esse, Cfuod Delllll esse. Ulldc lIIanifeslè colli .. ilur liter, non tantùm est ibi h::cc persona, "cl illa, vel '1 t1òd esselllialll di,'inam pr;cdicalllllS dicelllcs ; PateT h~e Cl ilIa, sed ha~e et iIla, et Jlla, et non alia. El (,311le,,~olla, Filills esi perS?".a, S pirilliS sanelu. esi 1,er. hoe fortò lta inh'lIigendum August. satis ostendil, SOl/a, Id eSI, essentla divina: Cl omllillò IInUIlI el IIbi didt Cfltòd ilio nomine nan di"el'silatem intelIigi idem signilìcatllr nomine perSOll:è, id est essenti:) \'olnil, scd singllbritatcm noluit. divina, cùm dicittlr : Paler esI persona, et 'Filius tal Q·tid per duo, cÌlm dicitw', dl1:C pcrson~, vel Paler et persona, quod sigllilicalur nomillc Dd, cùm dicilur ; Filills !luo slInt. l'atei' est Dells, Filills est D~lls. Ila elbm idem si"lIi. G. Similiter cùm didtlll' : Duo SUllt Pulcr et FilillS, li,ca tur cùm.dicilur.: Dcus estpells! cL pells est pen~'IQ. 1I0n ùllalilatis (ju:llltilalclll ioi ponimus, sed hoe si- Ull'oqlle elllm nOlllllle cssclilia dmna IIllelligilUI', quia gllilicamus '111M nfln est lanlùm Paler nee 'anlùm Illrulllilue sccundillil SubSlauliam dicitilr. CÙIll vcr ,' Filills, sed PaLcr et Filius, el hie non esI ille; ila Cl !liC:lUr : Pata et Filius el Spirillis .~anclllS 511111 /TI S tic aliis hujmmoùi. Ila etiam dillI dicimus : Paler el p.'I'SOlltr, quid lIomine perSOll1l! siguificamus? nll e,,Filius SlInl du:c person:c, hoc siguifieamlls, quòd non scnli:lln? hoccilim \'idelur, si sllpra [losita "erba All" tantùm Palcr est persona, nee t:lllllllO Filills est per- diligclllcr ~c~ulemur .. S~pra enim dixil quòd idcò lr~! 4\ona, sed Pale!' e~t perwna, cl Filius esI persona, et personas dlCllIIUS, 'lUla Id qu u!l p :.~rsona est COllllllIIllC It~e non est illa. bt lribus; Cl ilcm. quia Paler esI persona, et Filiu~ J~x quo sellsu dicilur ili pCl'sonis dislinctio, vel pert'st persona, et Spili~\lS S:lllclllS est persona, ideò Ire~ SOIl:C distillcl~C. pUI'Siln;c (llcuntllr. 'lùclIIr ergo e:lllldem tcnere si"ni7. Cùm auLem ùicimus, distincl:E pcrson:-e vel disficalionem. hoc nOillcn. pers~IZ~I, eùm !licilur ; Tres per. tinelio CS! in pcrsollis, cOilfusÌ\.nelll atque pernlix· S~lItr, qllalll h:llic~ ~1l!1I d":llllr : l'ata esi perso/III, lioncm cxcludimlls, et hanc non esse iHam signifieaf d,us ~Sl perSOlla, Spll'llllS SlIllClus e.'l persulla,lllIia, u! IIIIIS. Cùmql/e nddill\l!s DislillCltr S//lit persolltr proosten.dlt ;\lIg., hoe dicltur, IreS perSOI/Il!, propler illlld, 111'ietatibus sive difTcrentes 1Jroprietatiilus, aliam esse <juia Id quod persona est. ('OIIlIllUIIC esi eis. Id el"'O L:wc person~Ill, N aliam illalll suis proprietatibus si- 'I"od cOI1lI1~lInc est ~is! ~d c~t, Palri, Cl Filio, el Spirilui ~nilieamlls. Et eùm diciml/s, aliltl1l et flliam, non di· s:mcto, \'Idelur slgOlhc:ln nOlllllle persou~ cùw ' \" 'r,Ìlalem l'el alienationcm ioi ponimus, sed confu· !lieitur, lres perSOl!tr. Ailer e/iam videtllr posse oS/<'tldi quòd leculldùm es >;Ollelll Saoelliallalll excludim1l5. Quolllodò ibi accipiatur discrelio. :cnrilllll dica/.lIr eti~1II Cillli plllrali:el' pro{erluT. 8. Ila et cùm diculltur discretI!' pcrsol/re, l'cl eùrll i). AIIler cll~1ll vldelur pos ,e o"lcndi <juòd ioi no.lidtur discrelio iII pcrsollis esse, e:uudem intdligen- Illine per$Ollll! foignilìecUiI' csscnlia eùm dicitul' trea liam la ci 111 Il ;;. Eodem eniul mollo ihi aeeipilllr discre· perSOIlIZ. Vt cnim supr~ dixil Aug., ef! nece$~ilatt! 110, qllo distinclio. Et tOllgr<;t? dicill/r ihi esse disCl'cliicilllUS Ires perSOllllS, u! re ~ pollderClI\ns qu::crenlious l,IOvel diSlinClio, nOli .llversilas, vel divisio si ve sera- quid ll:es "~l qllid ,tria.. CÙIII ergo qu:eritur qllid tres l'lItio; ullde Amor., iII lih. l de 'l'l'in, : 1\011 est ip;;e \'l'1 q/tld 11'10, ConveOlenler re,pondelUr dllll tlicillir l'ateI' (lui Fllius, sell illler l'all'cm et Filiulll eX!}l'cssa t(eS pCI'SOlltr, At cùm Cfn:crilur qllid tres vel q/lid lria' !,,:l' quid de essentià (1'1 ;nilur. Ì'ÌO!l enilll illyenitu; dislinclio est. lp:id Il1i tres sint /lisi c>sentia. Si ergo qlla)SliOlii reclè I!ltomodò Trillitlls iili accipilllw·. rt)spondcIllUs, o~ortcllll rcsponllendo e,scntiam signi. 9. Cùm vel'ò dicilur Trilli/as, itl sigllilicari vidèwr 'IIIOÙ signifiçatur cilll) tlieitlll', ll'es 1JC/'sOlltr; ut SiCIII, ficelllas; allOqulll UOII oslelldcmlls q'lid tres sin!. Si n~rù 1'\:spond':/lleS, es;ellli~1ll ,i(;lliHcJl1lllS, ipsam es. 1I0n pOlcst !lici Paler esI tres persol!;\) , l'cl Filills esI ~\'!llìam T,ersolltr nomine in lel ligiul!ls cùm tlidlUl', lres pcrsona~, ila nOli dehel dici; Pater e"l Trinita;; , tres persolla:. ,'cl Filius est Trillitas. JJ Ol l'ideI W coll/l'ariwl: esse prtrdicris. UpillJo quurllllldam, qui fi~lall/ csselllilllll sig:lÌficari 110IIIlIIe pcrsolllll, CUlli dl.'IIIlUS lres persona,. iO. Hìe 11011 est pra:tenlliue!ldulll I]uùd cùm sllpra dictum sii DCllfII nec , inglilarcm lIec 1Illlitipiiccmesse 4. Quibu:;uam videtur quòJ lIollline pel'son:c sierni. fic~lur esseutia C~lIll diritul' , !res per801l(C, propt;rel f,onfitcnùllIn, itl'llIc sanctorllill aucl,oril:ltibus sit Ct tIl li 1'lII:lltllll, in cOlllrari!l1ll videlu/' sentire Isidol'., dicells : ql1l:\ Aug. dlclt ho. -; dl! Tnn., e. li, ideò dici trL" Hi.ti.lguendulI1 c,I. illlcr Trillilatclll ct ullitatelTl : egl pel'souas, Cfui~ elllllllluue eSI eis id quod est persolla 1 ~ lIim uniias silllplex cl sill.!ularis, Trinit:ls ve l'il mulli· IIt siI talis inlelligclltia : Pater et Filius et Spiritll~ pIe x et lIulllerahilis; (Iuia Tl'inilas eq lrium IInil3s. Ecce sanclus sunt lres perSOIl ;\) , Id eSI, SIIIII tres id haIIl1ilatcm dicit esse singlllarclll. el Trini!:ls multiplic':/ll IJcntes COlUmUlle quoti c,t persona, ià est, Ires sunI t:llllllllerabilem. Sed ad hlle dicimus, qllia s'!1gularclll qUUl'lI11I qllisque est persona, id est, essl:lltia. Seti ;t.:cl'pit siclI! et alii accipiunt IlIIl/ilI; lIlultiplicelll vcrò 41l1om,"lò juxla hanc illldligenliam dicctur : Alia es! d !1umeraoilclll, sicllt alii dicultt trillulIl. I,crsona Patri;;, alia Filii '! Et hoc etialll ila vulullt illlcllio;cre, scilicel alius est Palp.r, el aliu;; est Filius, ili DlSTINCTIO XXV. tamen curumune habt!llles quod est persona. Et hoe QUlD SIG~IF:r..\TUr. CL'M DICITUR l'LL'R1LITER, TRES cOillirmallt aucloritale Al'g" qui in liltro 7 de Trin. ail8 PEfiSO:'/,E, "EL DU'+: f'ERSO:'/Al. cap.' : Tres perSOll11S ejllsdelll essenlh-e, vel Ire! "òr i. Pf.et~ ;,1'<l con~ idc ramlo:m Cii!, cùm hoc 001111'11 IO/liU unaOl esse!ltia!lt dicilllus; Ircs aUlem pers~l,": 1·~\· It;


589

SENTE~TIAnUM

LIBRI QllATCOn. -

eli càllcm essclltiA non dicimus; quasI aliud ibi sit qltod eaacntia est, aliud quod persona est. lIàc anctontate el pr.emissis conalllur :lsserere in pr:2dictis 10clIlinnibus nomen person:c essentiam significare. Sed !I.'lid respolldebunt ad id quod ipse Aug. in lib. de l'ide ad Petrum dicit, scilicca quòd alius esl Paler iII t1erSOllà sivc personaliter, alills· personaliter Filius, alills personaliler Spiritlls sanctus? Quomodò enirn alius personal iter Pater, alius personaliter Filius, alius personal iter Spirilus sanctus, si ir, eSse personam omninòconvcniunt, id est, si persona essenti:2 t.1ntùm illlelligenliam facil? Ideò 1I0his videlur aliter hoc posse dici congruenliùs jllxta catholicorum doclr~rum auC:lOTil:lles. Qllòd 1I0e Tlomen persona triplicitel' in Trinitate accipi-

lur ; et /UEC e,t utili. et catllolica doctrilla de perso/Id et personis. 5. SciendumesllgiturquÒll hoc nomen per$ona mul-

r

i

I I

I

t I

I,

, i

I

I !

I,

I

I! [

I

I,

tiplicem inlelligenliam facit, non unam tantùm. Et IIt lIi1ar. ait, in Iib. " de Trin., in medio: Intelligentia diclorum ex causis esl assumenda dicendi, qllia non sermolli res, sed rei sermo sulJjeclus est. Discernentes ergo dicenili causas hlljllS nominis, scilicet perSOlla, siguificalionem dislinguimus, dicentes quòd boe lIomen. scilicet persona, pl'opriè secllndùm sulJstan1iam dicitur, et essentiam significaI, sieut supra ostendit Ang., cùm dicitlli' in dist.23: Deus est'persona, Paler t'st persor.a. Qllàdam lamen necessitate, ut suIl!''.! dixit .",ug., Iransl:ilUm est hoc nomen, ut 'plura .. Iiler dicerctur tres person:2, eÙIll qU:2rerelllr, quid tres, vcl quid tria; I/oi non significal esscntiam, id est. n:lIl1ram divinam qll:C communis est trilJus personis, sed substantias vel hypostases secundùm Gr:rcoso Gr.cci quippc, ut supra dicit Aug. (iuidem, est lib. 7 de Trin. c. 4), aliter accipillut sulJslantiam, id eSI, hyposlasiin. aliter nos. Nos enim subslalltiam dici· 1Il1lS essenliam sive naluram . Personas :lUtem dieinws s~cnl illi dicunl suhsl.anlias, id est, bypostases. Sic ergo nos ita accipirnus pCI'WiI:lS , ut illi accipiunl sulJslantias, yel hypostases; at illì aliter acciptnnt uyp,>stases, qllàm 1I0S SI/bstantiam; aliter e'1l0 ilO!! accipim 'ls pcrsonas quàm suuslantiam. Cùm ergo dicilllus tres }lCrsonas, non ibi person:r uomine essenliam significaml/s. Quid ergo tres llel'Sonas d icimus? DJcimus,. quia 1res persomc s1Int, id est, Ires subslalllia', scilicet trcs entes; pro quo Gr:cci dicunt tres hypostases.

Ostendit verba Augustitli convenire fluic .eu/en/ire. 6. El bic sensus adjuvalur el verbis AIIg. (lra~ lIIis· sis, si iuleriùs illlclligantur. Quia CII iIII Patcr est pel'SOlla, id e~t , essenlia, el Filiu5 persona, et Spi rilus S:\IICtIIS persona, iLleò diculltllr tres persona~, tres sllbsI3nti:e, tres enles. N.m enim possunt dici tres subst'lIltia! "el entes, ni si sillgllius eorum esse! pcrsona, id est, essentia. Qui::! ergo ds comlllunc est id quod c~t persona, id eSI, csselilia, ideò rcetè diI;unwr Ires persona', iLi esl, slIbsislenti:rvel subsistentcs, ul sicul esse:ltia, qll:C est eis cOllllllunis, "erè ac proprie ,ubsislclllhe vel cnles intelliganlur. Ideòq!le AlIg., <::l I)S35 diclorum discerllens, dicit tres personas esse una m essenliam vel ejllsdem esseuli:!', non ex eàdem esselllià ; Ile aliud ililelligatur ibi esse persona, aliud esscntia ; tres enim persoll:D, id eSI, ~ubstanti:2 una SUIiI cssenlia et unius essenli:2, 111111 aulem sunt ulla perso Ila vel unius personre; li cèt persona secllndùm sulJslantiam dicatur aliquandu; lIam si boc dicerclur, eOllfusio fierel in personis. V/jettioni iUol'um /tic respolldet, quà nilwllur p"obare

personas scculldùllI essellliulli accipi, q/lia l'e,pondeqUa!renlibus q"id tres , ve/ quid tria .

I/JUJ

7. Ati hoc auLem quoti illi dirullt, cùm qu~eritllr quid Il'es vel tl'ia, de esselltià qua'I'itur, quia nOli invcnilur qllid Hli tres sinI nisi essentia; pel' hoc ,olell' les n05 indllcere ul homine pCl'son:e cssenlhlln inlel:iKamus , cìlm responLlcmus Ires persollas; ila dicilllus. Indubi.lalJililer verulll est, quia 110n invenitur unulll .1li~uid auod illi lrcs sini " ni;i essenlia. Uuum enim

L1B. I, DIST. XXV.

590

sunt ilII tres, id est, (ssentia divina, .unde Verilzs ait Joan. IO : Ego et Paler unum su"",,. VerìllOlamcn cùm qu:crilur Ullid lres vel quid Iria non de essenLià qll:eriLur, nee ibi quid ad essentiam'referlur. Sed eùm lides calholiCli lres esse prollterelur tku' Joallnes in Epistolà t canouicà, C. 5, ait : Tr~s ~1Jn' fJU.i teslinroTliulII. pcrltibent in ere/o, qu:r.rebatllr quid 1111 tl'es esscnt , Id esI, an es!>!!nt tres res, et QU:2 tres res, et qllo nomine tre; res signifICarcntllr. Et ideò loqueudi necessirate inve~lum est boc nomell persona ad respondcnduOl, et dICtum est lres per-

mal

~OCJa!.

Quid Ire$ res, et quid unII re, hìc dicitur.

8. Non auten, te lIloveat qllòd dicimus lres reso Non enim hoc dicellles diversarllm rerum numerum ponimus in Trifiitate, scd ila tl'es res dicimus, 111 easdem esse IInam qnamdall1 summam rem confileamur. Unde Aug., in lib. t de Doclr. Christ. , cap. 3, in tomo 5. sic ait : Bcs qui bus f\'llendum est, nos lJeatos faciunl, res ergo quilJus fl'uendum cst sunI Pater et Filius et Spiritus sanctus. EadeJllfJue Trinilas IIna 4{u:2dam SII m III a res eSI, communisque fruenlilJus eà, SI t:UIlCII res cL n011 rerlllll omnium causa sito NOIl enim facilè pot'!St inveniri nomen qllod tanla! excellentia! conveniat : uisi quòd meliùs dicÌlllr Trinitas hrec UIIUS Deus. Sicut ergo lres res dicunlur, et hre sun! un:\ l'es, ila lres Suusislen1i:r dieunLur, et ha! sIIn1 una esscntia. Ecce oSlensum est qUa! siI iUlelligentia hujlls lIominis persona, cùm dicimus lres pel'sonas. Ex quo .ens" dicawr: Alia esI per$ona Patria, alia Fili/.

alia Spiriltis saneti.

9. Nune inspiciamus utrùm secundùm eamdcm ralilll\em et causarn dicatllr : Alia est I,ersol\a l'alris. alia Filii, alia Spirilus saucli. Quod uliqlle sanè inlcl· ligi pOlest ut sit sellSIlS talis : Alia est slIosistelltia vel byp4lsta,is Palris, alia sulJsislelllia Filii, alia sull.,islentia SpiriLus sancti; et: Alia suusiòtcntia l'atcr alia l<' iIiIlS , alia Spirillls sallCllIS.

UllOmodòlUl:c inte/tigantur, alil/sin persona Pater, aliu" Fi/ius, aliu$ Spiritus surlClus.

tO. Deinde qU:2ritur utrùm sccllndùm eamdem raLionem accipiatur eùm dicitul': Alius cst Palcr ili person!!; alius in personA Filius, alius in personà Spiritus sancws; si\'e : Alius personaliter Pater, alills pcrsonaliter Filius, alills personaliter Spiritus sali., 0115. Ad quod dicimus '1l1ia elsi possit codem modo accipi, congruentiùs lamen ex ratione dicti alia varialur illlelligenlia, Ut bic person:r nominc pl'oprietas person:2 inlelligawr; UL sit sensus lalis : Alins eSI in personà vel personaliter Pater, id eSl, propl'ie1:1 te suà Pater alius est quàm Filius, ell<'ilillS propriet.:Jtc suà alius qllàm Paler. Paternali enim proprielaltl d iSlinguilur hypostasis l'atris ab hypostasi I<'ilii; CI hyposl:. sis Flioi lili"li pl'opl'ictale disceruitnr il Pall'e. : Cl Spirilus sanclus alJ nll'oqllc processiuili pl'opl'ietal8 distillguitllr. (Juolllodò seeUlldùm "une l1Iodum etiam in pTa!dicti, loculio/libua pOlest aecipi. t I. Hoc eli:lIl1 modo sanè pOlest Rceipi persona 'in pr:cmissis locutil,nilJus cùrn dicitur : Alia cst persona l'alris, :ilia Filii, id est, alia est proprietas qllà l'ater est Paler, alia qllà I<'ilius est r'ilius, alia qua Spiritull sallctus est Spiritus salletus. Ita ctialn nomine pcrsOIl ~e quidam proprictalcm intelligere volunt, cùm dieunllli' tres persona! ; scd melills eSlllt SlIusiSlelltia;; vel hyposlascs illldlig;olllus, cùm dicimlls lres persn113S. Ex pr:l'dicLis colligilUl' quòd nnmen pel'iO/lll! in TriniLale triplicem lencL ralionem. Elit enilll ulJi racit inlclligt'nl i:lI11 essentix, el est ulJi facit intc lligl~nli:lIn llyposlasiS, Cl c,L uhi fad! intdligeulialll proprieI.atis.

Aucloritatibus sanctoruJll os/mdit quad dixit. i2. !juòd autem sccundùm substanliam L1ic:ll.ur, el essefluam alilJuando signiHcct, snpra ex diclis Allg. apertè ostendimus. Quòd vel'ò pro hyposlasi attju!1 pl'oprielale 'accipiatur, ex auctorilalilJus sanctnrur>\ oSlclldi oporlCl, ne conjecturis Hostris illiq'!id 4usl


PETRI LOMBARm

'591

(!icere ndeamur. De hoc llicroll. in Exposiliollc fìdci C'alholic:c ad l)am:tSllm ita ait : Non est prorsùsaliquis ili 'frinitale gradus, nihilque quod inrerius superiusve .Iici possit ; sed lo\.a divini13s sui perrectione requalis est ut exceptis vocabulis, qUal proprielalem indicanl pe;sonarum, qllidquid de unà persontl dicilor, de trihus possit dignissimè inleIli~i .. A~que. ~l, conrutantes Arium, ullam ealndemque Trmllatls dlclmus esse essenliam "el substantiam, et Deum unum in tribus persollis r,llemur ; iLa etiam impietl\tem Sabellii deelin:mtes, tres persOllas expressas sub proprietate distinI(uimus ; non ipsum si bi Palrem, ipsuru sibi Filium • i~)sum sibi SpiriLllm sanctum esse dicenles, sed aliam Patris, alia", Filii, aliam Spirilùs sancIi esse persoI::\ln. Non enilll nomina tantummodò, sed etiam nomillum pl·oprietales. id est, personas, vel, ut Gralci (·~primulIl. hypostases, id esI, subsist.entias COllliLemur. Nec P:ller Filii vel Spiritl'ls sancti personam aliquando cxcludit, nec Filius vel Spirilus s:\nelus Patris nomen pcrsOllamque recipit; sed Pater semper Paler, et Filills liemper FilillS, el Spiritus sallctus semper Spirilus s:mclns. Ilaque subslantil unom sunt, sed personis ,:lC norninibui distingullllLur. ·Ecce enim apertè dici t lIietoll. prop1"Ì(·t.'11eS esse personas, et personas esse subSLanlias. Ullde manifeslum fit quod diximus, sciliceI. personre nomine significari et byposlasim et propriclalem. J"annes eliam Dam. personas dicit esse h vposLases; et eas dicit entes, i13 inqlliens, lib. t de Fic\. ortbud. ; III deitale unam naturam colllitemur, et lres hypo,tases secuDdùm veril.. lem cntes, id est, persoll:\s. DlSTl~CTIO

XXVI.

·l' E rnOI·nlET ATlBlJS PERSOi'lAltU., SED PRIUS DE BOC lUNE HTPOSTASIS.

l'I~

1. NUllc de proprietatibus personarum, quas rre.quelllcl' in hoc traclalu commemorav.imus, aliquid loqui nos oporlct. Sed primùm audiamus quid de hoc Rumine "Y/JOSlusis Bierof\. dicit; ait enim sub hoc IlOmine ,,~nenum latere; sed hoc dicit secundùm quòd h,crelici eo utellantur ut simplices seducerent, scilicet pro personà eL pro essentià, ut si ve diceretur una lanlùm hyposlasis, sive tres, minùs perilos ad incon,'enieni> d ~duccrent, cùm non emt hoc nome n ila apnd Catholicos ,·ulgatum, nec ita 'cjus signilicalio determinala ul modò. El ideò lIieron. dicit hoc nomille Ilon utenduOl fore sine di,linctione \'el exposilinne , lUlie scilicel qll:lJldn cum ha:relieis eontendehatur, ila licrillens de lide catilolicà ad Damasum papam : Ab Arianorum pl'xsule, "yposla.km novellum nomen à I:IC hOlllinc Romano Ilxigitur; inlerrogarnns quid tl"l'S li yposlases arl!itrenlur intelligi? Ires personas suht;isLellLes aiunL. Hespondemus nos ita credere. Non suf. licil eis sensus ; ipsuIII nOlllen elDagilanl, quia nescio fjlliù veneni in sy\labis laicI, Clamamus ; Si quis tres hypnstascs, id est, lres subsistentes personas non eonfiLetur, anaLbema sito Si quis autem bypostasim llsi~1II inLe\!igclIs, non tribus personis unam bypostasilll indicit. , ;llienllS à Clu·islo eSL; qui scilicet Lres Il''postascs di,;ens, snb nomine pietatis tres naturas c;watllr assel·cre. Sumeiat nobis dicere l!IIalll subslallti:lIl1 cl Ll'cS personas perfeclas alquales; taceamlls hypuslascs, si placel. Nomen hoc 1I0n bOIl:C suspicionis est, cùm in eodem verbo sensus dissenliunl. Aut si rCClmll plllalis, lres byposlases cum interprelalioIl : 1;\15 suis dcbcl·e IIOS dicere, non negamlls. Sed milli lTl'diLe, \'CIlC~lum sub melle latel. 'l'I-ansfiglu·at enim Ee angelus Su/allre in Angelum lucis; 2 ad Corilllh. i t. Ili, verhis non lIegat ulendumesse nomine hypos/(JIlis, ~ed h;.~relicos co pravè usos ostendil; CUli tra (IUOS I"!\ ulelà opus eral in dislinclione siglli/icationis ; alio(pill sibi contradiceret, qui supra lres bypvstases C·III/itetur. J) ~

proprielatibu. per.onamm, et de nominibus eli. ··m Telativis. '2. Jalll de proprietalibus persona rum yideamus. 'j(u: ellam nOliulles sive rclalioJle'> iII Scriplurà pie·

rùmqllc diculliur. in i1Ià ~:lOclà Trinilale; qua~ ideò il nobis repelitur. ul cordi noslro lellaciùs ililigallir. Ait Auguslinus iII libro de Fide ad Petl·um, cap. tO , in fine; Aliud esi genuisse quàm nalum esse; alitlclque est procedere quàm genulsse vel nalum esse. Unde m:mifeslum est quòd alius est Pater, alius Filius, alius Spirilus sanctus. Et est proprium solius Patris, lIun quia non est O3tlls ipse, sed quia unum Fililllll genuerit; propriumque solius Filii, non quia ipse 11011 genuil, sed quia de P:lIris essenlitl natus est. propriulII verò Spirit11s s:mcti est, non qllia nee natus est ipSfl uee genuit, sed quia solus de Patre Filioque procedil. Ecce breviter assigna"jt Ires proprietates trium personamm, quarum una nOli cst alia. Hoc enim .significa"it cùm dixit : Aliud elt genai..e quàm nalum e8lle; uliudque procedere, id eSI, alia proprielas sive nOlio est generalio, et alia nalivitas, alia processio, qu:r aliis nominibus dieuntnr palernitas, filiatio. Has peoprietales designant nomina personarum, &ciUcel Paur, Filiu., et Spiritu••anclI", qUal relaLiva sunto et ad se invicem dicunlur, quia notanl relationes qUal 11011 suni Deo accidentales, &ed in ipsis personis ab alternO sunt immutabiliter; ut non modò appellatiolles sint relalival, sed etiam relationes sive 1I0Liolles in rebus illsis, seilicet in personis, sint. Uuòd non olllnia qUlll de Deo dic.mar, aeeandÙlll avb-

.tantiam dicuntur; qtUJ?dam enim .eclcndùm relationem dicwitur, nihil ta/llen aecundùm aecidena. 5. Quocirca scienduOl est non ~ne quod dicitur

de Deo, dici secundùm substalltiam, quia qUaldam dieuntur secundùm relalionem, qUal DOn est accidens, Quia non est mutabilis. Unde August., in lib. 5 de Trin., ail, c. 5 : Nibil in Deo secundùm accidens dicilur, quia nibil ei accidit. Nec la'men Olllile quod dicitur, seCllndùm substantiamde l)eo dicitur. Et Iib. eod., cap. " : In rebus crealis atqllc mulabilibus quod non seeulldùm substalltiam dicitur, restaL ut secundùm accidens dicatur. In Deo aUlem lIibil quidem secundùm accidens dicilur, qui a nihil in eo muta bile est aut amissibile, nec lamen omne quod dicilur de Deo, seculldùm SubstaDliam dicilur; dicilur enilll ad aliquid, sicut Paler ad Fil i11111 , et Filius ad Palrem. quod non estaccidens; quia et iIIe semper esl Pater, . et iIle semper est Filius, et ila semper, quia semper natus est Filius, nec cmpit ullquàm esse Filius. Quòtl si aliquando esse cmpisset, aut aliquando desinerct esse Filius, IiCcllndùm accidells dieerelur. Et quia Pater non dicitur l'aler nisi el eo quoo e81 ei Filius , et Filius non dicitur Filius, riisi ex co quòd babelIlatrem, nOli secundùm substantiam brec dicuutur, sed ad invicem ista dicunLur; neque tamen seeundùm accidells, quia et quod dicilur Pater, et quod dicilur Filius, eL reteruum alque incommutabile est eis. Ecce apertè bis verbis oslelldilur quredam dici de Deo secUlldùm substantiam , qUaldam secundùm reiationelll, nihil tamen secundùm accidells. Ostenditur elialO Pl·ttprietas Patris essc.·.quòd babet Filinm , et pl"Oprit... tas Filii, quòd holbet Patrem. Ideòqlle cùm dilcrit :cternum el illcommutabile esse quod Palcr dicilur I et quod Filius dicilur, i13 illtelligi valuit, id est: ~roprieta~ 9ua Paler eSl Pater, et propri~las qua, Filills est FlllUs, alterna est et IDcommutabilis, IIUla cl PaLer semper Pater, eL Filius semper Filius. Unde et Hilarius, proprietate~ persona rum assigllans, in liIi. 12 de Trin., ait in medio libri; Si semper Patri proprium est quod semper est Pater, neeesse esI scmper Filio proprium esse quod semper est Filius. Ubi euim selll-, J>CI Paler est, semper et Filius est; ergo qui npn semper Pater est, non semper genuil. Item in eodelll, paulò ante medium: Nato Deo manifesLum est PII}Ilrium esse quoo Filius est.

Quare dicalur

Dei,

elle proprium unigeniti qllòd Filiu. CÌlm eliam homine. linl filii Dei.

t!t

•. Hìc qu:rril,ur. 9uomodò ~içalur proprium n~lo Oeo 9uòd e~~ Del .FJllUs vel getllius ex l)co, l'ùm eliam hOllllnes filI! Del dlcailiur el sint sceumlìnn illud {)Sal. 81 : Filii Excel~i oll/nes. Et ad 'Moyscm dr. (IopuIo


1>93

SENTENTIARUM LI!3R QL~Tron -

braci Domillus ait, Exod . .(: FillUl l7IellS primoge1/1111. I$rncl. Seti m:lgna est distantia. lIomincs ellilll filii lJei !'lInt factur!l. non nativit.atis proprielale: neu~ aulcm Filills originis proprielale FiJills est el veri"Ile nalivit.alis, · non factlll"à vel adoilliollc; el illi fillidelll anle sunI quàm filii Dei sunto Fiunt ellim filii. 1II0n n:tseunlur lllii Dei. Ullde Hilarills solum Dellm lIalum originis proprietate Dei Filium ostendens, ;lIler ipsllm et homines lilios Dei eviùenlissiruè dislinf;lfil in lib. fl de Trin •• non longè à prillcipio, il:. diccns: Vcro Palri solus qui ex eo nasciLUr verè ..ilills esI.: el nos quidem lilii Dei SlImus, seti per fa('lnfam_ Fllimu. eninl aliquando filii irucundiw,El'hes. ~, sed filii Dd per adoptioncm cffecti sumus l'oliùs quàlll nascimur: el qllia omue (plOd lìl, anleqllàm riaI non fuil, 1I0S cùm filii non ruissemlls. eflicimur. Alile enim lilii non eramus, sed per gl'atiam CaCli SllIIIUS. nOli nati ne'lue generali, scd acquisili. AcquisiviL nos Dcus sihi , et per hoc dicitur nos genui;sc. f;cnuisse cnim Deum filios', lIunquàm cllm proprielatis significationc cognoscilllUS dici. EK a,loplione ellim homo factus filius Dei, non ex genera Lione ; IICque ci proprictas est, scd nllncupatio , ac per iù non vcrè lilius est, q.ui:! ncc propriè natus dicilur, nec scmper fuit filills. Unigcllilus aulem Dcus lIec flliL aliquando nOli Filius, nec fuil ali'luitl anlelJuàm Fi· lillS, lIec quidquam ipsc lIi:;i Filius. At'lue ila qui scmprr esi Filins, nascibililalis propriet.ate ae vcrilate Filins est so:ins qui genllit, et illo talllÌlm qui gClluiL l'aler ipsius cst, quia sÌI;ut ilIc Filius origille, ila ilIc l'.. ter gCller:.tionc. (Juòd IWllIo dicilur {iliui Trillitalis, et Trillitas potest dici I,ule!' IlOminuln.

5. Homo verò, qui filius Dei est facturà, non talllùm Palris, sed Filii, el Spiritus sancii Filius esL, id esi, totius Triuitalis; et Trini13S ipsa Pater ejlls dici pOlesl. Ullde AIIg., iII lill. 5 de Trin., cap. 1 J , dicit : Non polest diei Trillil3s Patcr. nisi forte trallSbtivè ad crealuram, propter adoptiollcm fiIiururii. Quod enim scriptllm est, Deut. 6 : Audi, Isruel, DollIinu. Dell' IIIUS, Dells unus est, nOli uli'lue excepto Filio aut Spiritu sancto oportet intelligi ; quem IInulO Dominum DculII 1I0strum reclè- dicimus, elialll Val.rcm nos'rùm, per gratiam sua m n(\s regencl'3nlem. De boc etiam Hilarius, in lib. Gde Trin., "alllò l'0st medium, ail : Omnibus pcr !idcm DeIlS Patcrcst, quihus est Paler per ealll fidcm quà JeSll1ll Chrislum Ilei Filium confitemur. Eccc oslensum csl qua re proI,rium dicatur cSSc Dei nati, quòd Filius est, qllia ~cilicel ipse solus lIallJS propriè dicitur. Unde /Iilar., in li li. 3 de 'l'rin., non louge à prillcipio, ah : DomiIIUS dicens, Joan. 17 : Clarifica Filium lUI/III, non solo nomine conleSl:ms est se esse Filium, sed Cl PfollriCt.ale. Nos filii Dei sumus, sed nOli talis hic J<'ilius. Hic ellim "erus et proprius eSL Filius origine, 1I0n adoptione; veritate, non lIuncupaliolle; naLivitale, non creationc. Quòd Spiritus sanelus dici/ul' propriè donlllll Dei, quia proprie/aIe est dlll/um, III FiliuB nativi/ate; el u/roque IIlOdo dicitur relatit'è et secundùlII eamdel1l Ttllil/iollelll. G. 11.1 ctiam de Spiritu salleLo dicelldum est, qui I,ropl'iè diciLur donlllll Dei, cùm Lamell et alia plura tiillL dOlla Dci. Sc!! Spiritus sallclus ila pr0priclltiC immULahili Cl :l!ternà donum cst, sicut FlllUS proprictatc est Filius. Eo ellim dicilUl' donum , quo Sl'iritus sanNUS; et 1I1roque ulique nomine relali"è dicitllr, eàlIeruqlle relaliolle dicilur Spiritus sanclus el dOli 11111 , licèl ipsa relatio nOli ita appareal ÌJI hoc nomine Spiri/II' SUIlCIUS • sicut in hoc nomine dommi. Ullde Aug .• iII lill. 5 de Trini!., cap. ti , ail : Spiritus sanctus qui 11011 est l'rinitas, sed, in Trioilate intelligitur, in eo quòd propriè dicitUl' Spirilus sanclus, rel:llivè dicilur, eÌllII ad l'alrcm Cl Filium refcrLllr; qllia Spirilus sallCLus, e& l'atris, el Filii Spirilus eSI, seù ip5a rclaLio 11011 apparet in boc nominc : apparet autern cÌlm diciIU( dOIlUIll Dci. DOllum cnim est Patris CL Filii, qui à "all'C procedil et à Filio; ergo Spirilus sallclus, ineC·

LIR. I. D'ST. XX.Vtl.

594

(;llJilis q:.J:I·.lam Palris Filiique commlll,io (;f) . Et ideò fortassè sic appell:llar, III jam diximu5, nee ilerare pigct, quia l'atri Cl Filio pnlest eadem appcllalio con,· . ~ lIire. lIam hoc ipse prupriè dicitur, quou il!i COllilIIuniter, </Ilia eliarn Pater spiritus, et Filius spiritus; el P:ller sanctus, et Filills sanctus. Ul ergo cx nomi · lIC quoti nU'i'lue convcnit IItriusque communio signifi('cLur, \'OC:ltllr donum arnhorum Spil'Ìlus sanelus. Ecet hahcs quarc Spir-ilus sanclus propriè dicatur donum, cl quòd relativè diciLUr sive donum sive Spirirus sanCIUS; et qnòd nomen si!!i proprium tene~ quod com muniler Patri et Filio cOllvellit, seti divisim. Et est seiendum quòd cùm Pater vel Filills dicilur spiritll8 sive sanctus, neutrum relativè dicitur, sed seclllldùlIl slIhslanliam. An Paler, vel Filiu, , vel Trinitas ipsa possil dici S pio ritus salle/IfS. 7. llìc qu:eri potesl utrìllll Pater vcl Filius e li~1lI ipsa Tr;nilas possit dici Spirilus sanclus, sicut di ,; junclim dicitur el spiritus et sanClus. De hoc Allg ., lill. 5 de Trin., cap . ti , sic ait : Trinitas lIullo molÌ" 110tCSt dici Filius; Spil"itus verò sanctus pOI e, l quidcm IInivcrsaliter dici, secuodùm id quod scriplum est. Joan. C. 4. : Qlloniam DeIIs SpiritllS est. Iraquc Pat.cr CI Filius et SpirÌ'lUs Eanctlls, quonialll III1U. Ilells eSI, Cl utiquc Dcus S.lIlclus est, cL Ocus sp:ril113 esI, pOI e, I appellari Trillitas et Spiritns sanctlls. Seti la.lIell tune Spiritlls ~auclus rdativè non diciLUr seculldirm esseno liam, qllia propl'iè Spiritus sanctus, qui Ilon est Trinitas, sed in TI'initatc, dicitur relatÌl'è. Quidalll putullt 81'il'i111l/1 sanetum Ilon dici relulit'Ì' wl Palrem el Filium, quia IIon viciuilll res/Jol/dclII si bi vocabu/u; sed falsò. 8. Quidam lamen putanl SpirilulII ~anelnm vcl donUlli nou dici relatirè ad Palrcm wl aù Filillill. Si ('nim, inquiunt. h:l'C rdativè ad sc dicl1ntilr, sl1is illvicem sibi rcspondellt vocahulis; ut sicut dicilllr l'aler Filii pater, Cl Filius Patris li li IIS , ita dicalllr l'ala Slliritùs sancti ,"cl doni paler, CL Spirilus sancllls, Id dOllllm, Palris spiritus vel donurn. Sell 1I0n ita esi iII Ofllllihus rclativis. Non enim omnia qUa! J'elative dicuntur, suis ad se invicclIl respolldent vocallulis . un· de Aug. horum elitlens opin:ollem, iII liil. ;l ,It, T,·;n .• c. 12: N,)u le moveat, inqllit. qlllllliam tlixilllus Sllil'itlllll sanClum 'non ips3ml'rinitalem, scd eum qui est in Trinil3te, re!ativè dici, licèt IIlIn ei respondeal \'ici.sim vocablllulll cjus :111 qllem referlur. Dicimus e/lim. Spiritum sanctum Palris, sed non vicissim dicimus patrem Spil'itus sandi, Ile filius ejns illtclligatur Spi,'itus S3I1CtuS. Item tlicimus Spil'Ìtum sanClum Fiiii. sed 11011 dicimus filium Spirilus sanCLi, nc palcr ejlls intelligatur Spiritus sanctus. III multis ellim relali vis hoc cOhtingit, ut non inveniatur vocabulum quo si\li vicissilll respondeant. Cùm ergo dicimus donulll PaIris, et Filii. non quidem possumus diccrc paLrclI1 dOlli aut fìliurn doni; scrl ut h::cc \'icissim respollue:lIIl" , dicimus dOllum donalol'is, et donalorem dOlli ; quia hic potuit illvclliri usilaillm vocahulllm, iIlìc nOli pOluit. Donum crg" donaloris, et donalor doni cùm dicimus, relalivè UlrllllHlue aù illvicern dicimus : donator tamclI non fuit Dcus, nisi cx tempore, cùm Spirilus sallclu!> si! donum , et ab ::elerno. DlSTlNCTIO XXVII. A:'i EASIIX» PROPRIETATES ASS!GNENT AUGUSTlI'iUS ET DILAJUIJS; ET AN ISTA SIIIT QIJ..E DICVNTVR PATERl'CITA6. FILIATIO, ET PROCESSIO.

t. Hìc qu:eri pOlest uIl'ùm proprietales quas Ililaril:s supra assiglla\'it, scilice!, quòd Pater semper t'st paler, el Filius semper est lilills , sini ill<c e:-cdem propl'ÌcLates quas Aug. superiÌls distin.\it, dicens [lroprillm esse Patris quòd gelluit Filium, el propriulll Filii quùJ gelliLus est à Patre, ct Spirilus sancii quòd ah ulroqlll! Ilrocedit. Ac deinde, utrùm el iSl<C sinL ill:e qua! dicuntur palcrllitas, liliatio, pl"ocessio. Videtur qllùJ 1I0n sint eredem propJ'ie13tes quas ponil lIilarius, CL i1lal Qll3S (!onit Aug. :Si enim c:edem SUllt, illclll e~~


595

PETRI LO~m.illDI

ergo l':llri esse Palrem, el genuisse Filimn, quod uli· ()lIe fluidam concedunl. Si aulem hoc est, cui ergo "nnvenit IIt sit paler, ei conveni t gelluisse lilium. Natura ergo dil'ina si pater est, genuit filium; si verò 1I0n genuit, p3ter nOli est. Sed quis audeat diccre quòd ipsa gpnuil filium, allt qt1òd ipsa pafer non sit? Si :1\1tem ipsa paler eSL, ncc filil!11I genlliL, lIon est er[{o idem dicerc :diqllid csse p3lrelll, Cl gignerc liliulIl. El ita Ilon videlJiLur una eademque esse proprietas. Respon~io,

IIbi oltendi/ easdel/l esse Ilroprietales.

2. Ad qnod sine pra:!jlldicio aliorllm dicimus qUÌHi p:\sdem propriclales lIol:\\"it ulerque, Iicèl diversis ,el'lJis. Quod cnim lIilar. ai l, ila illLelligi dclJeL : Pro!,l'illlll /'alri, cst ql1òtl sempcr Paler eSI, id eSL, pro· prit,tas Palris eSI, 'IUft scmpcr P:ltcr esI; scmper vcri> l'al(~r CS1, qllia scmper gl'nuit Filium. ila cl proprlllm Filii eSI, CJllòd ~elllper Filius est, id esI, pl'OJll'ictas Filii est, (IUa sempcr Filills l'SI. Filil1s "erò scmper est, quia sempel' !;enilllS esI; ergo proprielas qua Patcr est, est qllia semper gellllit, et kcc eadem dicitur palcrnitas, vel gcneralio ..Et proprielas quà Filills semper est Filius, esl quia semper genilus est à Palre; et h:re e~t1em dicilnf Hlialio, vel genilura, vel nativil:1S, "elllascilJililas Sie el proprielas qllà Spirilus sanclus ('si Spirilns sanelus ,'cl doullm, quia IlI'ocedil ab ulro(Iue; et h:rc eadem dicilur processio. In pr~missis ergo .)culionilJus ea:!dcm significal~ sunI proprietales. QlIomodò non eSI omninò idem dicere esse Pa/re"" cl gf.lIuisse vel habere filiuIll, i/ll el de alii,. 5. Nec lamen videlllr nobis unlllinò esse idem dicere aliqnid esse Palrem el gCllllissc Filium; vd aliquid esse Filium, Cl ha bere l'atrem; vel esse Spirillllll sancllIlII, et pr'ocedel'e ah ulroque; alioquin Patcr non esse L nomen hyposlasis, id cst, perSOIl:r, scd pl'opl'iclatis lantùm,silllililer Filius, el Spiritussanclus, t!l ila non per lria nomina significarentur lres persuna:!. Itleòque dicimlls quia Palris nomen non lantilln relationem nota t, sed eliam hypostasim, id cst, sulJ~istenliam si"niiical; ita el FilillS, el Spiritus S:lIIcll1$. Helationum verò voealJllla, !\cilieet pa/er/li/aB. Ii/in/io, procesBio, vcl gigI/ere, giglli, procedere, ipsas lalllìlll! rl'!ationes, 1l01I hyposlases signilicOlnt, si"e halJere l'alrem : ut, verlJi gralià, cùm dicimlls : Deus esI l'lIler, nomine Pa/ris et rnlalionem nol~mlls, et dil'iI::lm hyposlasim sigllili~3mus; III sii inlellii(cnlia t:llis: llt~us vel divina essenlia est Pater, iiI esi" ille qui g\!lIuil, id eSI, hypostasis qUa:! halwl Filium. Simililer , \)ous est Filiu~, id est, hyposla: is gellita vd halJens l'alrem. Ila eliam, Dcus esl Spirilus sanclus, hl e:it , hyposlasis proccdens alJ 1I1roque, sive iIIc qui proce,Iii. Cùm verò nomina relalionum ponimus in pr:t'ditalis, no(ioncs ipsas talltùm signilìcamus, non hypo~Iases; ut cìlm dicilllus : Dcus genuil, id est, habel Filium, cl Dells genilus eSI, id eSI, halJel Pall'em. Et lll1lC oportel inlclligi iII suhjectis hYPoslases tanfillll, 11011 essenli:ull, qUal iilis proprietalilJlIs dèlerminanlllr.

Quòd proprie/ates delermillan/ frypos/ases, non subs/an/iam, id esI, lIoluram •

.J. lIIa enim prnprielalcs sillglll~ sillgnlis propl'iè f:onl'Cllillnt pcr,onis, Cl per eas per,oua:! deLerminall1111', cl il ~e inviccfll flill'crunt , sed à ,e non secedllnl. Und" JO:lIIIlCS Dam. : 1\011 dillàllllt alJ in\'icell1 h\'postases seculHl(1II1 suh~Lanli:1m, seti secllndùm ch:\l':lclcristica idiornata, id esi. delermillBlivas propl'iclales. Characterislica yerò, id eSI, delel'minaliva sunt hvposl3seon, et 1I0n natura!; clenim hypostases •1;·lermin3nt. Item esse qllidem intemporaliterel :l!lerJ:alilerdicilllllS divinam Verhi hypostasim, simplicem, umilia habenlem qnal haltel Palcr, ut ejus hOlllousion, 'II est, consubstantialem; nalivilatem modo et habill1dine il palerllali hyposlasi tlilferentem, IInnqllàm "ero à palernali hyposlasi seccdenlem. Idem apertiìls exprimens pc\'sollalcs proprietates, in codem lilJ. 5, ,. 7, ail : llilTcrenliam hYPoslascon, id est, persollarUIIl in IrilJ"s pl'llprielalillUS, id eSI, palcrnali , el fik>l; Col vrlJcessibili r!'cngl\o;.dmu:i , 'n~\?ce"~ibil~s aulf'm

596

ipsas I:Yì'o;;lase~ el illllistabile!. ifil'icem cl IInil.1S 'Illi. tlem jnconfu~ibiliter; tres enilll Sl1111 elsi ullil:'f; di\'isas alltem indislanter. Etenilll sing'.lla perfecta esI ltypOSl3Sis, I:'t propriam proprietalem, sdlicel. exislenti:r. modum proprillm possillet; sell unit:e SlInl 6uhsl;\nti~. (;t nOli dist.ant neCjlle secedllul à patE'rllali IlyJ)(I;;la5i. Ecce hìc ha bes dislinctas lres illas proprielales. qUal supra divc\'SiS significala:! SUIII 11l0dis.

Quòd sunI alia nomina persOllarul/I casdem proprie/Iltes nOlall/ia, scilicet, geni/lIs, geni/or, vel'bum, imago.

5. Hle non esi pr::elermillelldllm quòd sicllt Valer cl I<'ilius el SpirilUs sanctus nOlllina personarum slInt, et propriet;ltes persollales designali l , ila etiam sunt f'l alia nomina personarum, id eSI, qme ipsas pers'HI~;; significallt, el e3rllm proprielalcs dcnol:lllt, et e:lsdelll (I"as el 1I0mina pra~dicl:J : ulllie et relalhè dicunlllr, seiliccl, gelli/or, gellit.us, t'erbulII, i/llllgo. Umle Alfg., iII IilJ. 5, dc Trin., calI. 6, ait : Vidcndllm cst hllc significari CÙ:1I dicitllr genilus, quod significalllr cÌlm dicitur FiliIB. Ideò enilll Filius, quia genitus; et qlll:l Filius, ulique gcnilu5. SiCUl alltelll Filills ad Patrem, sic gellilus ad gCllitorem refertur; et sicu! Patcr ad' Filillm, ila gCllitor ad gellilllm. Idem, in lib. 6 dI! 'l'l'in., cap. 2: Verbllm qllidcm solus Filius aecipitur, 1I0n simul Paler el FilillS, lallqllàm amlJo sinl unUlI1 VCl'lJulII. Sic cnirn VerlJulII dicitur, quolllodò imago, 111)1\ aUlem Palcr el Filills simili amlJo imago, sed Filills solus esI imngo Pall'is, qllemadOlodùm et Filills. Idem, in lilJ. i de 'l'l'in., c. '! : VcrlJum, secllndùm qaòd sapienlia est el essentia, hoc eSI quod Palrr; ~ccundùm quòcl Vcrbum, 1I0n hoc eSI Palcr, qllia Yer1111111 Ilon esI Patcr, et VerhulII rdalil'è dicilur, sicllt Filills. Ilem, iII eodem : SiClI1 Filius ad l'all'cm refertur, ila et Vcrbum 'ad l'11m clljus est VerlJum refl' l'lur, eùm dicilur Verbllm. El proplel'ca non eo " cl'lrum qllo Sapienlia dicilllr, fluia VcrlJum non acl se dicilur, sed lalltìcrn rebti"è dicilur ad clIm clljus est VCl'lJnm, sicul Fllius ad l'all'CIII. Eo qllippe est Filills (IUO Verl.)lJm; el eo est Verbum quo Filius; Sapielllia \'erò qllo essenlia el uoa sapientia. Item, III eodem : NOli est Paler ipse Verbllm, sicut nec F;lins, nec imago. Quid alllem alJsllrdius quàm imaginelll ad se dici? Idem, in lib. 5, cap, t : Dicitllr relalivò Filius, relali"è dicilllr VcrlJulII, el imago; et in olllllihus his vocauulis ad Patrem referLUr, nihil autem borum Valer dicilul'. Dreritel' 8111111llllm colligil ill/elligrn/iill prR?dic/orum. 6. Aperlè OSlenSllm est quòd SicuL Filius vel gellitllil rclalivè tlicitllr ad PalrclII, ila Verbum et ima~o; et qllòd eo dicitur Vel'lJulII si ve imago q 110 Filius, id esi, càdem propriclale sive nOlione dicilllr Verbllln el imago q\là Filius; sed non co quo VerlJulII, dicilllr Sapiclllia vel essenlia, quia non notione qllà didlur \'cl'bum, dicilur SapiclIli,a. Nam Sapienlia tlicilur scclllldùm essellliam, nOli secullllùm rcialionelll. G!'Ilcra/is regula eorum qllce ad se, el eorum qUIl! rellltivè dicUII/lI/' ; quidquid enim ad se, .illlul ambo dised non ila in pl'll!dic/i~ rela/il'is. 7. Et est hìc advertcnda qll~llam gencra\i3 reglll:1

cUlltur;

eorum qu:r. ad se, el eurlllll C!U,e rclali"è dicuntllr de Patre ct Filio, Qllidquid eliim ad se dielllltllr, ul ait AlIg. in lib. 6 de Trill., c.2, 11011 dicillu' alter sinc altero, id est, quidcluid diclllltur c\llOd suhSlallliam eol'\HI! o:ilendat, allllJo silllui dimlltllr. Eq;u ne,: l'aier est Oells si Ile Filio, nec Filills sinc l'all'C, se.! :\:111'0 si III III DClls; sed 1I0n amho silllui l'alCI', 11011 alli ho sillll.11 Fdius, vel Vel'hum, l'el i1l13g0 . Ali seculldùm subs/alltial1l dicutllT Deu. ti de Deo, e/ IlI/juslllodi.

8. Hìc qu;l'ritur cùm dicilur Deus de DCII, lumell de lumiue, et hlljuslllodi, IIll'ùm tlicantur SCCUllt.lÙIII subSlanliam; n3m secundùm relatio:lem COllslat isla non dici. Si ,'erò secllndùm sulJSl:lIlliam dicllntllr si· Jnul amlJo, sdlicel Palcr et Filius. possunt dici Deu. dc DI'O, Illmen de IUllline, s('cu ::dùm pra:!diclam regu!alll. Ati lJuotl dicilllllS Qui,! licèt I)eus sel'ullfh'lIll ~" lIl.>"lanlialll dicaLur et lumen, Cl sapicnlÌ:l, cl "IIJ"~-


SE~TE:'iTiARmI

LIBRI QUATUOR. -- LI!!. l, DIST. XXYIIL

modi, et lIullqllàm rclativè llceipianlur; aliqualldo la· men pro rclalil'is, id est, pro personi~, sed non rcJalivè, accipiunlur ; ul cùm dicilur : Deus genuil Demll, altcrum pro Palre, allerum \lro Filio ponimlls. Simi;ilcr <'Ùm dicilur : Dcus de Oco, Illmen de lumi ne. la aliis quo!jue locutionihlls srepè repedunl ur nomi Ila csGenlire ad sigllHìcationcm personarllm deducla ; Ul dlln flicitur : DCIIS nalus, Deus mortuus, Dells passus, ulli ~'ilius talllìlln signi/icalllr. Ita ct de solo Filio inl"'liI\lIur, cùm dicitur : DCIlS de Deo, el hnjusmodi. Unde August., qll:r.rens quomndò hujusmodi dicanlur, in lih. de 'frin., c. 2, ail: Quomodò ùc Ileo IUlllell de lumi ne dicilllr1 Non ellim simili ~muo Deus de Oco, srd SOlU5 Filills de Oco, scHiect, Palre, nee ambo si111111 lumell ùe lumine, sed solus Filius de lumi ne l'all'e. Qllòd lanlÌlm secundùm 1l0nlen subslanlire diciwr ilIud dc ilio, I/on secu/ldùm /lomina persollurum. 9. Et esl sciendurn quòd secllndùm nomina sub~Ianli:c taillùm dicilur illlld de ilio, licètiui.iila lIomiIla subslantiam "~II signiliéelll. Sccundùmvcròcadcm lIolllin" pcrsollarum, Ilun'luàm dicilllr illud ùc illo~ siuH Veruum dc Veruo, vel Filius ùe Filio. qllia, hujusmodi nomina divcrsis personis convenire non possel11. Quoti Aug., Iicèl ob:;curè. in eodem lib. ila diciL : Iloe solm;l de eis dici non pOlest i/lud dc ilto, quod ~illlui allibo Mll SUllt, id esI, i!lo solo nomine uon !l0ssumns u!i ad ostendendum ul1um de uno, quod silllui amllobns non cOllvellit; siCIIL Verbulll de Verbo fl:ci Ilon pOle,;t, qub 11011 simul ambo Vel'bum; ncc imago de imaginc, IlCC Filil1s dc Filio, quia Ilon si\IIul 3111bo }<'ilius ve! imago. Et sicllt nomina subslalllia~ aliquando illlclligellliam personarllm distinclè fa,. dUIII, ila eliam illlcl'dùm totius Trillilatis simul. Dnue Alig .• in eodem libro, :lil: In Palris lloilline, ipsc 'l'atcI' per se pronuDlialur; iII Dei verò Domille, el ipse l'ater, el Fihus, ct Spiri tu,; sancLus; uL CÙIll dicilur : IIcmo bOllus uisi solus Deus, quia Trinitas est unus sulus Deus. DIS'fINCTIO XXVIII.

«

Ql.lOD NO!'! T ANTUlI TRES PRiEDlCT Al PROPRIET ATtS SUNT IN l'ERSO~I,, SF.D ETIUI ALIAl QUAl ALIIS SIGl'iIFlCA:-iTUR r;OIIINIllUS, UT INGENITUS.

t. Pr::Clerc:l considcrare oporlelflllòd lIon lalltilm tres pr::cdicL::c proprielales sive nOliones in personis sUIII, veriltn eliam alI;(~ qu::c aliis Dolalltlll' nomillibus. l'iam cliam hoc nOlllen ingeni/us, relalivè dicilur de l'alre tanlùm, l'I aliam designalnolionem 'Juàm paler "el g'~llilllr. Non esl enim iùelll esse Pall't:m et esse ill"cnilllln, id csl, non eà no!ione Paler dieilllr f]uà ill~ellilus. Pater enim, ut pr::cdictllill esl, dicilllr se1'lIutlùm proprielalem generalionis,jngcnitllsaulem seClllldilln proprietatclll iunasciuilitalis. Differl ergo Patcr à Filio aucloritate genetationis, diUcrL eliam \lrol' ri lJ!late iDnascibilit~tb, id eSI, quia ingcnilus. Unde Au"., distinguens inwr proprietalem qnà Paler diciwr" et iIlam quà dicitur illgenilus, in !ih. 5 de Trillo, c. sic ail : Non est hoc dicere illgenilum, quod est Palrem dicere; qui a elsi Filium nOIl genuissel, Ililiil llrohiberel dicefe eum ingenilum. El si gignaL quisque lilillm, non ex eo ipse est ingenilus; qllia geniti ho· mines gignunt alios. Non ergo ideò dicilur Paler q,uia illgenit~s. Ideò c.ù~ de ~~o Palre. ulJ'1I1ll9ue d!c~lIIr, alia DOlIO est qlla mlelhgllur g~llIlor, alta qua IIIgenillls. Gcnitor enilll dicilur ad genitum, id esi, [·'ililllil. Cùm verò ingellilus dicilur. uon fjuid siI, scd quid Don siI oSlcnditur. IInc exelllpiis pl:ulllm faciendum est. Quòd dicilur ingellilus, lùc ostenditur quòd non sit FtlillS, sed genillls el ingeDitus commodè dicilllr, Filius alllelll Latillè dicillll'. Sed ul dicalur Fiiius id non admiuiL loquendi ('onsueludo; Ilihil tame,; illlellecllli demilur si diealur nOli Filill' : qlll:lIl:Idlllodinn eliam si dicaLlIr non g.enillls, pro eo (Iuòd dieitur ingcllilus, nihil al:ud dicitur. Ideò I10n est iu rebus Cl;lIlsiderandum qui.1 vcl sinat vc\ nOli sinaL dici HSUS serlllollis noslri. sed quis refllm ipsarum intctlcCIUS elucca!. i'iou ergo janl jaru taulùm dicalll\\-;

6,

ÌIlgenirntn,sedcliam non gcnilllll!. quodta'1l1'11l1 \a!et. NlImqllid ergo aliud dicilllllS 'lll:llll 11011 Filill1ll? ;'14,,gativa porrò parlicllia nOli id elficit, IIt quoll sine illà relalivè dicilur, eàdem prrepnsilà subslalllialiler di(:alur, sed id lalltùm IIcgalur (['lOd "ille i1!ù aieualllr ; sicut inaliis pl':-erlicamenlis, cillli dicimns : flOlilO C,[, substan:iam . designamns. Qni l'l'go dicit : NOli 11O;lIU est, Don alind gcnus pr::cdicamenli elluntiat. sed 1.111' IÌlIll illud negato Sicut ergo secundJ'lI11 slIustaliliam aio: Homo est, sicsecundÌltn sllustantiam nego, ClllIl dico: Non homo est. At si tar:tùm valet quoti ùicitur genil)ls, quautùm valet quod diciLur Filiu,; lanlùmdl:m ergo valel quod dicilur non genilus f/llanlÙJll valetquod dicilur 1I0n Filius. Helativè aulcm negamlls dieendononyeni/lIs. Ingellitlls porrò qllid Csl. !lisi llOn genil1ls1 Non el'go receditur à relalil'o pr:r.ùicamenlo. elllli illgenilus dici(ur. Sicut enim gcnitlh non ad se dicitllr, sell quòd ex genilorc SiI, ila CÙ!II tlieilur ingenitns. 1I0n aù se dicilur, sed quòd ('X genitore nlm sitostendilnr;utrnlllqllc lamen rdalinÌdicilur. Quod alllelll rclalivè prollUliliatur, 11611 indicat sulistantiam. Quanlvis ergo divcrsuIU siI gellillls et illgenillls,nou lamen indicaL diversam subst:uHialll, quiasicul Filills Hd Palrem, etllOn Fi/ills ad 11011 PIl/rem relerlur, ila gcnillls ad gellilorem, ct non gcnitus ad nOIl.gellitoremrcferatllr lIeccsse est. Ecce evidellteroslellditqllòdingcllilus .relativè dici1ur, cl dc solo Patre. accipitul·. Alia nOLio est quft dicilur ingenilns, alia quà Paler. ALque lafllùlll valet cìlm dicilur illgenilus, quantùm /lO/! geni/lIs, velnoll Filills. An sicul sO/liS Paler dicillll' ingenilus, dici debeal 11011 genitlls vel nOli fili!ls. 2. Idcò solel qu:cri ulrrìm sicul solus Paler dicilui' iligeniLUS , il~ ipsc sollls dC'heal dici 11011 genitus, \'('1 liDlI Filius; ulnee cliam Spirillls S3nctlls possit dici 110/1 Filius,. vcluoll ge/liws. QlIibusùam "idelur quùd l'ater solus deueal dici /1011 gCllitlls vel //011 Fì/ius; ~p:rilnS"el'ò S3nctHssiclll Don flicitllr ingcnitlls, ila. IlIquiuut, nOD esl dicendus Han genil1ls wl/Wl! Filill~. Dehet t]uidem dici et credi Spirillls sanClus flOIl esse genilus vel Don es<e Filius. scd nOli dellet dici llOn genilus vel 11011 Filius. Aliis 311lem "idclllr, IJIHìd ciIIII Spiritus sanclus non possit diei ingenìlus, potesi lamen dici nOli gelli/us ve! /1011 Fiiills. Quod alilelll Ang. snpra ait, lanltìm valere cìlm dicillll' illgenitlls, qllantìllll eùm dicilur 1I0n genillls veJ /1011 Filius, elyIIllllogiam nominis oslendclldo eum hoc dixissc dicUIII, 110" mliolle pr::cdicaliollis. Qure sit [lroprie/us seculldùm qualll dici/lIr PulcI' i/lge· ni/us. 5. Si alilem vis sci re qu:c sit proprictas ~/!cundilm IJllam dicillir Pah'r ingcnillls, aneli Hilat'. ipsalll \'()call1em innasciuililalclIl, in lib. 4· de Trin., Ilon longè à fille, ÌLa aicnlem: Est unus ab lino, scilicet ab illgenito genillls, proprielale videlicel in ulloqno'llle cl origillis Cl inn:1sciuililalis. Sigllilicatà ergo iD Scriptllris persollarlllll intelligentià, e[(listinclo ianascibililalis lIalivilalisque sensu, solilarius ))eus nOli es! opillandus. Discretio ergo vel disl.inclin perSOIi<1f;W, in Scripluris po,ila est, iII nullo autem natUl.e d:alillctio. Ariani nilebUlIIIl"· pro bare allerills $/(/J~I(llllire PalrclII, 1I1/erÌ:1s Fi/iullI, qllia ilIe illgcnitlls, isle ge/liws; Iflliblls resfJolldclIs Alllurosills, di,dI se hoc 110JIICII in SaiplUris llOl! fegisse divinis. 4. lliud eLiam taceri non oportcl, quùd Ariani ex CI) probare nilelJanLur al1erius substallti:e csse Palrelll , altcrills Filtum, quia iUe ingeniws el iSle gcnitus di· citllr; cùm diverslIm siI esse ingenitum, Cl esse gcnitlllll. Unde Alllbros., eOfum qu:estioni respondclls J e. 8, tOIll. 2, dicil se in ùivinis Scripturis huc nomclI scilicet ingenitus non legisse, ila inquiens in libro d~ Incarnalionis dominic,c S:lcramento : Cùm dlldùm au. dierint quidam dicentibus nobis FiliullI Dci qui generatus est, Palri (Illi gencravit iD;cqualem essI) non posse. fjuamyis ille gencralus SiI, iSle gellCraycril, quh ,~sselltia ,'el gcneratio est natur:c ; ad"l'rsÌls (!uiden\


l'ETRI LmlBARDl liIam IjIl3!Stiollem vClcem sibi arhitrantur occIlIsam , seti ICl'giversalione damnabili in code m loco vestigium "crtnnt , \Il plltelll mUlationem fieri qU:llslionis muta· lion/! scrrnollis, dicentes : Q\lol\1odò l'ossllnt esse in·· J[cnitus et genitus IInius naturre atlJlle !'lIbstaltlire? Ergo III respolllicam R1ihi proposit:e qureslioni, prilllò 'JlIlniulll iII divinis SCl'Ìplllris illgenilus nllslJtlilm in"cnio, 11011 Icgi. non :ludivi. Cujus el'go mulabilitalis sunt homines hujusmntli , u! nos dicant ca usurpare qu:c non SUIII SCripl:l, CÙIlI ea qure SUllt ~cripla dicarnus, cl ipsi objiciallt quod scriptulfI nOR sii? Nunne ipsi sibi atlversalltur, el auctorilate calumnire sure derogali t ? .'\!tende, lector, quoniam hoc nomine i1lgenitus no. Icb~t uti Arnhros. propler ha~relicos. lta et nos sùlJ. I ir,ere quxtlam oporlet propler calumiiialltiurn in si,lias, qnre calbolicis ac piis lectoribus securè credi p:tSSIIllI. SUIII elellim Ijuredam qu:e nOli tant.:E suni religionis el aucloritatis , ul eis nOli oporteal semper .~nnlitendo ae recipiendo inservire, verùm silenLio aliquando pra:leriri queunl; lIec illius tamen sunt per,'ersitalis, quin, cùm OJlporlunum fuerit, eis uli libel'IIm h:lheamus.

An

divel'slllJl

siI esse Pat'rem el esse Fi/ium.

5. PI'a!terca qUa!ri solet, cùm supra diclum sit qnia alind est dicere ingenitum, alilld Patrem, et quòd diversnm siI gcnitus et ingenitlls~ utrùm simili IcI' diversurn siI esse Palrem et esse Filium, an idem. Ad <II!Od dicimus quia ex eodem sensu quo dici luI' diversnlll gCllitus et ingenilus, et quo dicitur non esse idem di(~('re genitnm Cl ingenitnffi, potest dici non esse idem, Bed divel'slllll, esse Pall'em et esse Filium , vel esse Spirilum sauelum ; quia non eà notione Pater est l'alI~r, quà Filills est Filius, vcl quà Spil'itus sanctus est S)lil'itus sanelns. Ideò ex hue sensu concedimlls quM :lliut! eSI esse P:llrem, el alilld eSI esse Filillm; quia :lIia notio est, qua Pater esI Paler, alia,qna Filius est t'ilills. Sed si Iranspollas, ut dieas : Aliùd est Palrem esse, aliud Filium esse; varialur inlelligentia; et ideò ,tun concedilur. Est enim' sensus lalis ac si' dicalur : Aliud est quo l'ater eSI, non qnidem Pater, sed est; ltlind quo filius l'SI, non quidem Filius, sed est; quud penilus falsum est. Eo enim Pater est, quo Pater Vcus eu, id est, per essellti:lrn "cl naturam; al Filins eo Oeus est, quo Paler Deus est., Eo ergo Filins eSllIuo Pater est, et ila idcm est l'alrcm esse qnòd Filium t:sse; sed non est idem esse P:ltrem, et esse Filium. l JJlde Aug., in lib. 5 de Trin., ait: Quamvis divel'sum liil e$se l'atrem et esse Filinm, non est tamen di\'ersa l'ubslantia, qlli:l non hoc seeulldùm substantiam dici'ur, sed seenndùm relativum; quod tamen relalivum 1I0n est aceidens, quia non est mutabile. Ecee di"er~um esse dici t esse Patrem et esse Filium; qllod juxta ralionem pra!dielam aceipi oportet, quia scilicet alia IlOlio est qua est Pater, alia quà est Filius. Non enim secundùm essenli:lln Paler dicitur Paler, vel fi\ius , sed seeundùm relatiollem.

Qllo/nod6 tlic-lIlUr Sapiel//ia genita vel nata; an IeCIIndiùn relaliol/em, vcl aubSlanliaUl.

6. Seiemillm quoque est quòd sicutsolns Filius dieitQr Verbum vcl imago, ila eliam ipse solus dieiLur Sapienti:l lIata velgenita. El idcò quxritur IItrùm hoc relativè dicatur; el, si relath'Adicilnr, an secundìlm eamdem relationemquà tlieitur Vel'bum et imago? De hoc Aug., in l. 7 tle Tl'in., cap. 2, ita ait ; Id dici accipiamus cùrn dici\\lr Verbum, ae si diealur nata SlIpieulia, u, siI Filius eL imago. El h:ec duo eùrn dicunlur : Hie est nata iSa~ l'ientia, in lino eorum, eò qllòd eSI nata, et Verbum cL imngo et Filius illlelligatur. El in bis omnibus nolIIinibus 11011 ostenùatur essentia, quia relativè dieuntnr. At in altero quod est Sapiclllia, etiam essenlia deIIIl1l1strelUr, quoniam el ad se dici luI' ; seipsà ellim est ~piens, e~ hoc est ejus esse quod sapere : ~de P; 'l'r et Filius simulull3 Sapienlia, quia una essentia. Ca\'c. 'eetor, qualiler boc illlelligas quod hìc dicil Aug. ViueLllr eLiam enilll diccrc quòtl eùm dicitur nata Sapien.,.a, ibi SapiclILia esselltiam signilicet, el naia relalitlIICHI III1Ld. Quotl si ila eSl, cugimur dicel'e essentiam

GO!)

iivinam esse natam, (IUod snpeiioribus repllgmll Sed ad III;c dicimus qllÒIJ in altero, id est, in eo qOOd 1I00La est, cadem lIoiio illtellilf.ltur, qu:e notatur cùm dicitar Vl'l'bUlli <'l imago. In altero verò, scilicet Sapientià, d'~1ll0IlSlralllr essentia, id est, demonstratur quòd FiJiussit essentia, qui3 Sapielllia seeundùm essenli:IID tliciLur. Et itleò eùm dicitur naIa Sapientia, intellig:ltur quòd ipse qui nalns est, essentia est: ibi tamen Saflienlia non pro essentià, sed pro hypostasi facit inlelligellliam; IIlsieut quando dicÌlur Verbuffivel Fi. li IIS, il~tclligitur hYPoslasis eum SilA proprictale. Item cùm dlcitur naia Sapiclllia, idem iUlelligitur, id eSl, ~enita byposta,is. Ideò vigilanter ait idem esse inlelhgendum cùm dicitur Verbum,elcùm dicilur nata SaJli~~ti.1, i~ est, e~delll relalio eademque bYP"stasis CUI mest dia proprletas. Et ex boc adjl1valur ilIull quoli superiùs didmus, scilicet eùm dieitur Pater vel l<'i1iIJS vcl Spiritus sanctus, non lantùm ill:e pl"Opriet:lteS' siRnificanlur, ut cùm dicilllr paternitas, filiatio, sed etiam bv posl3sis eum suis proprietatibns.

(luòd imago aliqllando dici/ur .ecllndùm essenliam. 7. IlIlId euam seiri oportet, quia cùm supra diclum sit. imaginem relativè dici dc Filio, sieut 'Vcrbum \'el l'ilius, inlerdùm \amen repcritur secundùm substanti~'!l dici, umle Aug., in lib de Fide ad Petrum, c. t, d;clt quòd Ulla est sancL'll Trinitatis essenlialiter diviJJilnS el imago. ad quam Caclus eSI bomo. lIilar. etiam, iII lib. 5 de Trin., non longè à principio, ait : HOlllo fit ad communem irnaginem; nomCfi non discrepat, natura non dilfert. Una est enim ad qll:lm bomo crea. tus est species. El bis verbis oslentlitur (IUoo imago aliqu3ndo essenli:e intelligeuliam (acit; el lunc ad IòU dicilur, el non relativè. OISTINCTIO XXIX. ilE PRINCIPIO; QUOD BELATIVÈ DICITUB, ET IIULTIPLICEII NOTA.T BEL.l.TIOl'lEII.

io Est pr:eterea aliud lIomen muliplicem notans reprincipimn. Dieitur cnim prineipmm semper ad aliqllid; et 41icitur Palcr prillcipiufll, e~Filius principium, el Spiritus s:mClus prineipium, sed dllferenl,er. Nam Pater dicilur prineipinm ad Filiulll, e~ ad Splrilum sallClulII. lInde Aug., in lib. " de Trin" alt: PaLer est prilldpium 10liusdivinitalis, vel, si meliùs dicllur, deitatis, quia ipse à nullo est. Non enim I!abet de quo sit vel de qno procedal. sed ab eo el Fihus. est g~ni!u~, et SP.iritlls ~an?IUS procedit. Non ergo dlcltllr prmelplllm tOtlUS dellalls, quòd vel sul vel di. \',i.' ..~) esscll~i~ principi!1ll~ sit, .sed fluia principi 11m est F 1111, et ~I!IfJIÙS sanCII, III qUlbus singulis 10la divinilas. c.st. Flhus ad Spiritum sanetum dicilur pl"Ìneipiulll. Splrltllsverò sanclus non dieitur prillciplUm lIi.t;i ad cl'e~turas. a~ 9uas. p.oIte~ etiam di~itur prilltipil1l1l, et F,hl\~, ~t Tr~lI!tas IllSa SIlI1I1I, et slOgula persona rum Jlrlll~lplUm. dl~l~urc~e:llllrar.um: ~aler erg? principiulII e~L sllle prlllclp~o •.1< Ilius prlllclplUm de prmcipio, SpifIlUs. ~anelus pnnC'lpium tle ulroque, id est, de Palre et FllIo. I~tionen., scilieet

Qllòd ~b reterno Paler esI prillcipium, et Filiu., .ed Spintu••anctll' non; imò crepit elSe pl'incipiulII.

i. El Paler ab :elerno principium eSI Filii et Palt'r cl Filius p~i~eipium SpiriUis saneti, quia Filiu~cstk l'atre, et SplfltuS sanctus ab ull'oqne. Spirilus \'erò sali. el~s 11011 ~~ :elerl!0 .p~incipi\lm est, sed esse c!l'pit, 'IUl3 non dlellur prlllclplUm lIisi ad creatura., Cùm ergI) cr~t.,.r~ esse creperuul, ~l Spirilus sanelus' esse crepil prmclpltlm earum. lIa ellam l'ater et Filius esse ('(IlItit. eum Spiritu &allelO UII\l1D principium ere~lurarUlr. qUla creatur:e~ creper.unt à l'atre el ~ilio el Spiri' lu sallCto; et dlcunlur III tres, lIon trla, sed unum principi~m .0'!lnium crealurarull!, quia uno eodemqoe modo prmclplUm rerum sunto Non enim alil!.'r iU111 res à l'aIre, et aiiter à Filio, sed penilùs eodem modo. Ideò. Ap~tolus intelligens bane Trinitatem esso ~n~m pnnclplU~ rer.,.m, all,: Ex .ipso, per ipsum, ct 11\ IpSO SUllt omUla. Cum vero audllnus omnia esse ex Deo! ut ~it Aug., de Natu!'A boni, Ollllles utique D:IlU ras IIItelllicrc debenlUS. el olllnia qu~ naturalia sun\.


SENTENTLmmr LIORI QUATUOR . - Lln. I, DIST. XXx.. 601 Non ellilll ex lpso sunI peccata qu:-e naturam non ser- principio, non est tamen conccllendllm quoo Fiii'JS vanI, sed ,'ilianl, qUa! es vohm1ate percantium na5- habeal principium. C1'Jmque Filius sil principlUlll de cuntur. Onmium ergo qUal naturaliler SUllt. IInum prinprincipio, eL P"ler princillium non de principio, lion cipium csl Palercum Filio et Spirilll sallCIO; et hOc esse esI priucipium de principiò principium sineprincipi /.; cc:epiL. Ab alterno autem Pate~ principillm est Filii ge- siclll Filius non est Pater, Ileque tamen duo priucipla, uemlione, et Paler et Filius unum principillm SpirilQs sed unum; sicut Pater et Filius nOli duo creaLOres, sed unus Creator. ~allcti . Unde Aug. , in Iib. 5de Trinil.,aiL: Diciwr relativè Pater, idemque rel:tLivè dicitur prillcipium. Sed Cùm Paler el Fili... sinI unum prillcipium Spirilll. P31er ad Filium dicilur,l,rincipium l'erò ad omnia qUal . .ancti. quam/ur an elide", nOlione. ah ipso sunI. Et principium dicilur Filius. Cùm ellim 4. Unum autem principium suntPaler et FiliIlS, non diccretur ei: Tu. qui. es? re.pondil : Principium, qui el tantùrn creaturarum, ut dictum est 8Jpra , sed etiam loquor vobis, Joan, 8; sed numquid Palris princi- Spiril1\s sancti ; ideò qUalri solel ulrùm eflllem uotioul} I,illm eSL T Imò ereaLorem se voluil ostendere, cilln se Pater sit principium Spiritils s:meti, el FiIillS i an sit dis:it esse principium; sicut el Pater principium est alia nOlio l,uaPater dic.'llllr prillcipillm Spirit"'~ S3ncreatu...!!, quia ab ilio 811nt omnia. Cùm verò dicimus Cii, et alia quà Filius. Ad quod dicirnus, f!Ùm Paler cl. Patrem principillm, et Filium principium, non duo dicatur principium Spiritt\s sancli, et Filius, quia SpiI,rineipia creatllT:Il l\idmul}, qui a Pater el Filiùs simili ritus sanctlls proccdit vel da luI' ab Iltroque, nec ali lllr :ul crlmturam onum principium est, sicllt UIIUS Crea- procedit vel dalur à l'a tre quàm à Filio, sanè inLelligi tnr. Si autem qllidqnid in s,e mallel et gignil vcl ope- 1'01 est Patrem el Fili Il m e~dem relalione vel nOliono ralnr aliquid, principillm est ejus rei qua m gigllil, vcl principilllll dici Spirilils sancti. Si vero qu:eriLur qu:c ejus qnam opcralur, nOli possumus negare etiam Spi- sit illa notio ql\am ibi notai principium, nomen ejll9 ritlllll s:mctum reclè dici principium, quia non eum nOli habemus; seli non est ipsa palernitas vel filiatio : scparamns ab appellatione Cre:lIoris, quia scriplllm irnò notio qu:-edam qUal Patrisest et Filii, jUXla qoalll nb eSI de ilio, quM operelur; et utique in se manens ope- 3!lerno Pater et Filius unullI principium est Spirill\s ratur. NOli enim in aliquid corum qUal operalur ipse, sancti. Donator autern (ut pr:cdietum est) dicilllr Pamutatur et vertitur. Unum ergo principium ad crealu- ler vel Filius es lempore, sicut SpiriLus sanctus datulU ram cum Patre l't Filio esI SpirilUS sanelus, non duo ,'el donalum. vellria principia. Ecce apcrtè oSlendit Aug., Patrem et DISTINCTIO XXX. Filiurn et Spirilum sanclum esse tlnum prillcipium re- DE BIS Q!l.E TEUPORALITER DE DEO DICUICTua ET J\F.Urum crealarum, id est, uno eodemque modo esse prinTIVÈ SECUNDUM ACCIDENS, oeoD NON DEO, SED CRf: Adplnm; et iii Il m modllm salis aperlut, quia scilicet TURIS ACCIDIT. opel'antllr omnia ; et quia simililer operanlur hi tres, i. Suni enim qll:Edam qUal ex tempore de Deo diitleò UIIU/D prillcipium esse dicuntur. cuntur, eique temporaliter conveninllt sine sul mulallìc o./elldi, qllolllodò Patcr .it princil'ium Filii. et ipse tione : et relalivè dicuntur secundùm accidens, non cl Filius principium Spiri/Ila .anc/i. quod accidit Deo, sed quod accidit erealuris; ut Crea3. Oeillde in eodem libro conlinuè oSlendit quomodò lor, Dominus. re(ugium, dalulII, vel donatum (t bnjusl'aler dicallli' principillill ad Filium. cl ad Spirilum modi. De bis Aug., in l. 5 de Trin., c. i3, ail : Creasanctulll ipse et Filius, diccns, ideò esse Palrcm priil- tor relalivè diciwr ad crealuram, sicut Dominus ad cipillm filii, quia geuuit eum; et Patrem et Filillm servum.lLem, 1I0n aliqlJcm moveat fluòd Spirilus sanesse principillm Spirilt\s sancti, quia Spirilll8 sanClus ctns, cùm sit cOalt~rnus Palri et Filio, dicitur Lamen procedi l ~ei dalur ab IItroque; ait enim ita : Si gi- aliquid ex lempore, veluLi boc ipsllm quod dOn:\tum gllens ad id quod gignitur principium eSI, Pater ad diximn8. Nam sempiternè Spirilus sallClnS est dnnllm, Filium principillm est, qui a gelluil eum. Utrùm aulem lempor.lliter autem donatum. Et si dominus 1I0n diet ad Spirilulll ~anClum prineipium sii Paler, quia alur, nisi cùm habere incipit 81!rvum. eliam ista aptlklulIl e.t : De Pa/re procedit, 1I0n parva qUalslio est. pellatio relativa ex tempore est Deo,noll enim sempiQllòd si ila est, 11011 ejlls tanlùm erit rei quam gigllit tcrna creatura est, cujns ille Dominus est. Ergo Dove! Cacil. sed cl ejus quam dat, et procedil ab ipsu. minum esse non sempilernum habet, ne cogal1.1ur Si ergo quod dalur vel quod procedil, principium ha- eliam erealuram sempiternam dicere, quia iIle sempibet à quo dalur ve! procedit, latendum est Palrem vcl lernè nOli domiIl31'etur, nisi etiam iSla sempiterllè faFilium princ;Jlium esse Spil'il\1s s:mcti, non duo prin- IIIl1lareLur. Sicut auLem non p.rtest esse 8ervIIS qni cipia; sed sicut Paler el Filius ad crealuram relatil'è non habet dominum. sic nec dominus llui non babet unus Crealor et unus Domillus dicitur, sie relalil'è ad servum. Spiritllm sancillm unum prillcipium. Ad creatllr:1I11 Oppoaitio; quòd "on ex /ell/pore .il DOlllinlUtelllporis, verò Paler Cl Filius et Splritus sanctus unum prillciquòd 11011 est ex '/impore. pillm SUllt, sicut UIIIlS Creator el unlls Dominus. Ecce j. Seti bic aliquis dicel quòd non temporecompetit ha bes quòdPater principi 11m Filii dicilllr; quia gelluit Deo h:llc appe~lalio quà dicilur Dominu8; flnia 11011 eum; clua ergo notione est Paler, eà principium Filii di- est soh'lm Dominus rerum qu:e ex temporecreperulIl. citur, id est, generai ione secundùm quam eliam dicitur sedetiam iIIius rei qnal 11011 COlpii Cl lemporc, id eSI, auclor Filii. Ulltle Hilarius in lib." de Trio. ila ait: Ipso ipsius temporis, quod non crepit ex tempore, quia nOli quo Paler dicitm', ejus quem gelluit auetor oSlenditur; erat :1I)te lempus quàm inciperct, et ideò non crepit esse Dominus es lempore. Ad qllod dici pOlest qlliJ Iiid nomclI habclls, quod lIeque el alio profeclum intelli ga tur, et ex quo is qui genitus esl SubSlilisse docea- cèt nOli creperiL ex Lempore Dominus esse tempOI'is, lur. NOI'il Ecc\esia unUln innascibilem Deum; navi, crepil Lamen esse Dominus Lemporis, quia non semunigenilum Ilei Filium. Conlitetur Patrem ab origine per fuit tempus; el ipsius hominis el tempore crepil lilJel'um; COlililetur et Filii originem ab inilio, sed ab esse Dominus. De hoc Aug., in eodem lib., collli Il uè illilialJili : non per seipsum, sed ab eo qui à nemine ita ait : Quisqllis exslilCl'il qui relernum Deum soillm est, natllm ab :eterno, natil'ÌlaLem scilicet ex palernà dical, tempora verò nun esse :elerna propter variet:'a'lernitale sumeuLem. Edita est hìe fidei proCessio, sed lem et lIIutabililalem, sed lamen ipsa telllllora nOli k proCcssionis ratio nondùm expo.ita est; et ideò qu:e- Lempore esse crepisse, quia non erat tempus anLcqnàm lempora illciperenl; el ideò nOli in lempore accitlcn renda, scilicet quomodò illlelligendllm 8it quod ait, Filii originem esse ab inilio, et 1I0n ipsum esse ab Deo ut l>omillus esseI, (Iuia ip50rum temporum Do· inilio. sed ab iniliabili. lIoc utique subdens dl'Lermi- minus eral, qU:ll uLiqll~ 1I0n in temporc esse crepe.. navil quomodò aeceperit initium, inquiens originem runt; quid respondebit de IlOmine qui in lempore fa . Filii esse ab initio, ac si diceret : Non ita intelligas cLus est, cuJus utique Dominus non erat :lIItequànt origillem Filii esse ab initio, quasi ipse Filius babeli t esset? Certe ut Duminus bomillis esset, cs: telllptlre il. lilium; seti quia ipse est ab initiabili, id eSl, à Vatre accidit Deo; et ut oIDllis amovealur controversia, ccrlè III luus Domillus esseL vel meus. ql1i 1Il0ÒÒ esSit à QUO sunt oDmia. Nam licèt Filius sil prineipium dc


f03

PETRI LOMBARDI

.c~m"",es &CllIporc hab~lit. QU~~lOclò crgo .o!I~IIlC· bimllS nihil secundilln accldens dICI Deum, 11151 qllJa ipsins nalur:e nihil acciùit quo mulelur; ut ea sint acciclcnlia relalÌ\'a , Cjll;e CUOI aliquà mutatione rernm de quilms dicll~ltur a,'cidunt;. 5i~u,t af!li~u~ relativè dicitnr. Non entm al:IlCUS esse mClpll, nlSI cum amare l'ffi(leril. Fit ergo aliqll3 mutatio voluntalis, ut amicus tlicatur. Nummus VCI'Ò cùm dicilur prctium, relalivè dicitur nec lamen mulatns est cùm essc creperit prctinlll ~ec cilm dicilur pignus el bujusmocli. Si ergo 111I1I1:11IIS potesl nnllà sui mntalione lOlies clici relativè IIt ncque cùm incipit dici, neque cùm desinit, ali.qni.d io cjns nalura ~.~! fnr~à .qua nnmmlls ,e,sl n,lUtallolllS fial; qualllò facl,hus ùe 1I1~ II!Com.mutaulll D?I ~ub~ta~l­ liil del>emlls acclpere. quod Ila dlcalur relative ahqmd ad crealurarn, \lt quamvis lemporalilerillcivia, dki, '/lon tamen ipsi subslanti;e Dei accidissc aliquid iDtelligalur, sed illi creaturre acl quam dicil.ur! Qualiter ctiam refugium nostrum dicitur. Uefllgil~m enim noslnnn dici:ur Deus; relalivè ad nos elllm referlur; et tunc refugium noslrum fit c.ùm ad eum refugimus. Numqllid tunc fit aliquid in ejus natura quod :mteqnàm refugeremus ad eum non eral? In 1I0his ergo fit :Ili(/ua mlltatio, Ilui ad cum' refugiendo cfficimnr melio,'cs; in illo autem nulla, Sic et paler noslcr esse incipit, cùm per cjus gratiam rcgencramur, qui dedit rlObis pote.ta/cm (ilios Dei fieri, Suhstantia ergo nostra lIlulalur in mclius. cillll HIii ejus eflicimur. 5imililer et i1le l'aler lIoster esse incipit, secl 'nullà sni commulalione substantia!. Quid ergo temporaliler dici incipit Dells fjnol! all'ca non dicehalur, manifestum cst relalÌl'è dici; lIon tamen accidcl,ls Dci, quòd aliquid ci accidl!J'it, sed plallè seculiclillll ' acciclcns cjus ad quod dici llliquid Deus incipit relativè. Ex his apertè ostendilllr 'llIòd qmcdam de . Deo temporaliler dicuntur relativè ad crcaturas sinemlllalionc deilalis, scii non sine mulaliOIle cJ'ealllrre; ct ila accidens est hl crealura, nOli iII Creatore; et :lppellalio quà creatura dicilur relativè, acl Crcatorem relativa est., ct relalioncm nolaL (III:E est in ipsà creaturà. Appellatio verò quà Creator lIClativè d'ieilllr ad crealnr;lm, relaliva qllidem Post, scd lIullam lIolat relationem qU:E fil in Creatore.

ma

J1ìc solvi/ur qua:slio qua qU/1?rebalUT IIIrùm Spiritus sUlletus dicatllr da/um relatiQne ad se, cùm ipse del se. 5. lIìc polest solvi f!lIrestio slIperiùs proposi la , ubi qurereùatllr, cùm Spiritus sanclus dalum dicaluf vcl donatum (quod autem dalnr rererlur ct ad cum qui dat, et ad iIlum cui dalur), et cùm Spirilus sanctus tlet seipsllm, ull'ùm ad seipsum relativè dicatllr, cùm dicitur dari vel donari. Cui qureslioni respondenlcs, tlicimus Spiritum sanctum dici dalum vel donalum relativè, et ad dalltem, ct afi illum Clli datur. [)ans autem sive donator, est Pater cum Filio et Spiritu sancto. Nee lamen dieimu!\ Spiritum s:mClum refel'ri ~,d se, sed appcllalio dali vel donati refertur et ad dantem el ad recipienlem, quia non pOlest aliquid dici datum, nisi ab aliquo et alieui delur. Cùm aulem Spiritlls sallclll,s dari à se vel datus à se dicitllr, relalil'è fluidem dicilllr ad illum cui dalur, et esl appdlalio relativa; et in ilio cui dalur mulatio iii, non iu danl~. DlSTINCTIO XXXI. (lUOIIODO DlCATun FII.IUS Ai:QUAI.IS PATRI: AN SECUNDU'\! SUBSTANTIAII, AN SECVNVUM REL.\T10NEII; ILI. ET SIIIILJ3.

io Pr:Elerea considerari oportet, cùm lres per wnre eo:nquales siui sinI. ulrùm l'clativè hoc dicalllr, an secundùm substantiam; el si relalivè, IItrÌlm se.cundùm relationem , an secundiml esscnliam considl~rallda sit a~qu:\lilas; deindc, quiù sit i(lsa a.'qualitas : Ad (1I1OcI dicimus quia situt simile nihi! siui est (~imilitudo enim ut ait lIilarius, siùi ivsi non esl), ila et a!quale aliqllid sibi lIon dieitnr; ac per hoc sicUl ~imile, ila et ~quale relali,è dicilllr, Dicitur ergo reIativè filius reqllalis Pall'i , et utrique Spiritus sanClus. Est lamcn :Cllualis Palri }o' i1ius, et ulrique SpiriLUs sanelus, l'l'0rlcr slllnm~m sirnplicit:ltetll esselilia! el uni-

fìGl

lalcm . A-~' llIalis est ergo filius Palri sl'clIlltlilJll PSS,lI!Ila m . nOli scculldùm relationcm. UIlOO Augllst., lih. 5 de Trin., cap. 6, ait : Qu:nramus seeundùlII lJuid :l'qualis sii Patri Filius ; non secllndùm hoc quòe! ad l'alrem dicitur Filins , lI'qualis est Patri; restat crgo ut secundiull hl ~qua1is sit (lune! ad se dicitur. QlIidquid aUlem ad se dicitur, secullllùm Sllbs t~lIti;'1ll di· cilur; resta t ergo ut secundlìm subslanliam sit :nqua' lis; cadem ergo est ulrinsq'ue subsl:lnli!l. llem iII lib. 6, cap. 4 : Satis esl videre nullo modo Filium ~qua­ Icm esse Palri, si in aliquo, sci!icet quod perlillcat nd signifìc:lIldam eju~ suuslalllia'll, ill:Eqlì:llis invenilUr; iII omnibllsergo :eqllalis est Palri Filius, cl es' ejllsdem Sllbstanli:e . .A!:qnali, est eliam Spiritus sallctus Patril'l Filio, et in omllibus :r.llualis propler SUIIImam silllplicilalem iIlius substanti:E. Ex bis perspicunDl fit qllòd sccundùm substanliam Filius est :nqualis Patri, et utri'lue Sr,iritus s:mClns, el :lVpclhtlin l:lnlùm relativa e.'t. ..€qualilas ergo Patris el Filii 1I0n est l'clatio vel nOlio, scd naltlralis wlitas eL il!enlitas.

Ilic qU/1?rilllr quomodò dicatUT &illlilis, l't quitl /10:1 silllj~ lillldo. 2, lIoc iècm eliam dicimus de simili et simiUlndine. CI'lm enim dicitur Filius similis Patri, re\:llivè quiLlem dicitur; sed similis est Palri proJllel' unitalcm essenli:c. Est ergo appellalio lantùm relaliva. silIIililuùo vcrò inditTerens essentia. Unùe qllihllSd:t1ll non illdoctè videlUr nomine :naualitatis vel simililudilIis ' non aliquid pOlli, sed relll'overi ut eil ralionc dicalnr Filius :cqualis Pntri, qui a nec major est eo. nec minor, et hoc proplcr .ullitalem essellli:e. It:l el similis dicilur, quia lIec diversu" ncc aiiellus. ne:: in aliquo dissimilis. et hoc propler eSl>enti,e silllp!i~ ~itatem. Non ergo seculldùm quòd Filius est gCIIÌlus a Pal.re, :nqualis "el in:l!!jualis cst Palri, nec sifllilis "cl dissimilis; sed ~qualis et similis sccundÌlm su!J· slallliam. De selllelllià sancti Hilarii, quà iII Trinitate persollun,m propria oslelldil. 5. Non est igitur !tìc pr:etcrmittclIllum qnÒcl vir ilI:lslris lIilal'ills proprielates pcrsoll:lmm :l'signa n, , dlcit in Palre esse ;clernilatem. spcekm in illl~gillr, Ilsam in munere; qll:n lanl:n difliCIl!lali. SunI veru:l, ut in eorum inlelligenlià allfue exvlanatiollc vch~­ melller labol'averil Allg., ut ipsc oSlcndit in lib. Il, de Trin., cap. 10, ita dicc~ ns : Qllidam cùm "ellel urevissimè singnlarllll1 in Trillil:: 1C pcrson:ulIllI in si· Il,uare. pr~pria.: .A!:terni'.as est, inquil, in P:lIre, spccles ID IIl1agllle, usus ID muncrc. Et quia non merliocris auctorilatis in tractatione Scrip.turarllm ct asscrlione !idei vir extilil (h:cc enim Hlbrius in libri!! sllis de Synodis posuit non longè à prillcivio), !toruDi vCl'borllm, m est, patris, el imagillis. et IIl1tneris, Il'ternilalis, speeiei, et USUI, al.JLlilam scrlllatus inlelligCIII.iam, qllalltùrn valet, non ellm secululll arùill'or in Il!ternitùtis vocabulo, lIisi quòd Pater non habct paIrcm de quo sit, Filius autem de Patre est ut sit :lIqnc ut illi co:elernus sito Imago enim si perfce! im: !,Iet iIIud cujus imago est, ipsa co:nqualllr ci, 1I0n Il.llId imagini Sltal; in quà imaf(ine specicm nominaVlt, credo vropter pulchritudincm, uùi tanta est con~ruell.~a ~t prima :cqllalilas, ct prima simihludo nullà ilI l'e dlssldens , et nullo modo inrequalis et nullà ex !'al·l.e dis~imilis; s~d ad i~enlilalem respu'ndells ei CII' JlI~ Imago esI.; UÙI est prima et sUlllma ,·ira· cui non aliu.:l. vivere et alill~ esse, sed idem cl primu~ ae sllmmlls mlelleclus; CUI non est aliud vivere et aliud intelligerc, S,ed idem 1.lOc !in~m lauquàm verbllm perfeclllm.; cm ilO!1 d~slt a~I(lllId. et a~s qu:cdam omni· p01l'nlis et saplcnlls DCI pIena omlllum ralionum viventium incommutabilium; et ornnes IInum in c:'\' sicut iPS3 "num de uno cum quo unum' iui Dovii omnia J}eus flU:E fecit per ipsam. ' J/ìc de Spirilu sallelo quare IISUS dicalur, ('\lIg., li!!. d~ Trill. ti, cap . iO.) 4. Est ~ulcm incffabW3 quidam complt>yU'S Pau i,


""., ....a

SP,TE~TL\R:il\l LIBRI QUATUOR. - LIB. I. DI ST. :xxn scn l't imagiuis, qui n,m t'S' sine pcrfr'uitlOne, sine cha- Patris el Fili i , et Spiritilg sandi. Cur crgo l'all'i aUri. rila1.e, sine gandio. Illa ergo dileclio, delectatio, febuitur unilas. P.t Filio :equalitas'? FOl'l.è eàJelll ralilllrt~ licitlls vel bealitutlo (si lamen aliquà blJlIlallà voce di- aLtribuiLllr Palri uniLas seculltlìlfll AlIg. qllà Sllpl':t fillè dicitur) usus ab ilio appellata esI breviter, el in erdem :etcrnitas sccundùm Hilarium, qllia vid..Jicel friuitale SJlirilUS sanclus non genilus , sed genitoris Pater ita est, III ab alio 11011 sit, ell/llia Filiulll r,ellllil gellili1lue suavilas, ingenti largitale alque uberlale unllm scellm Beum, et Spirilus sanetus ab eo pr"Ccdic llerl'undells omnes creaturas pro caplu eamm. ltaq1le UIlUS eum co Deus. Unitas ergo in l'atre esse dicillll', iIIall'Ìa el à se invicem determillari videnlur, el iH se qllia nee eSI aliqniLi IIlilltl il quo sito Non enim ab alio infinita Sl'nl. Qui vitlel hoc vel ex parlc, vel per spe· est, nec ab co aliqnis vel aliquid esL ab a!lerno, qnlld tnlum in renigmate, gautlcal cognoscens Deum, et Ulltlm eum eo non sit : Filills enim et SpÌl'illls sanetns gralias a!ral. Qui vel'ò non videl, lendal per pielatem IIllllm snnt cllm l'all'C. Uutle Veritas ail, Joan. tO ~ tUei atl videntlum, non per e:l~citatem ad calumnianEgo el Pater 111111111 SUIIIUS. dlllll; qlloniam nnus cst Dcus. sed lamen Trinilas. Quare Pater el Filius dicantlll' e,~$e ullum vel unlls Del/S, Erce habes qnaliler "erha Hilarii pr:emissa aceipiellda seri nOli UnTIS: quia res ejllsdem lIalurre Teelè pOSSlI/1I SII III , licèl l.'1nla! sinI profundilalis, ul eliam atlhibità dici unum simp/iciler esse, el cum adjectione ; ,.es vero l'Xposilione vix aliqualenus ea inlelligerc valeat hudiverSa! natura! nOli pOSSUllt dici unulll, lIisi dieatllr manus sellsus ; cùm el ipsa eorum ex\,l:matio, quam quid unum. Lzìc Ang. cdidil, plul'imìlm in se habeal diffieultalis eL :uulJigllitalis. 9. lIle dici oportel qllòtl Paler et Filius et Spiritn!> Qllòd secUlldÙ'I1 ItallC c,rl'osi/ionelll nOli distinglmn/ur S:Hlclus reetè dicunlur esse unum et llOUS Deus, sc;! non unus. nes enim dure vel plllres rectè pOssllnt ibi proprielll/es pel'soual'um Ires. (Aug., ibid.) 5. Non ellirn seclIlldilm prremiss:l1Il cxpositionem dici unllm esse, si sint unius cssenti:e, et earum IIna rllstingllulltur hìc tres iII;:c proprielales sllperiùs assi- siI nalura. Unus autem vel una non pOlesl dici de diversis rebus, nisi adòatnr quitl unus v'el una, quo adgllal:e, sed ipsal hypnslases distinet:e ab invicem mOlistrantur; re/emi/alis tamen nomine éadem videlur dito, reclè potest dici de rebus el nnius et divers:!! òesignala prl'prielas, qllam 1I0tal hoc nomen ingelli- slIlJstanlia!. Unde Aug., in lib. 6, de Trin., e. 3, sic tus, Sed videamus qllid sit quod ail. Imago si perfec/è ail : Nescio IIlrùm illveniatur .in Scriptul'is dictnm: ill/plel. eujll.s imago esi, ipsa eQa!qua/ur ei, non illud Unllm sun!, qnorum esl dil'ersa nalnra. Si aulcm et SIla! imayilli. Videtur ellim diccre quòd Filius qui est aliqua plura sunl ejusdem nalurre et divcrsa scnlinnl, imago Palris, Patri coa'qllatur, non Palel' Filio, cùm ct non sunt lInllm in qU3nlllm diversa semiuut. Cìlln Fllins dic:\tur requ:llis Palri in Scriptur~, ct Pater Filio, ergo sie dieitur unum, ut non adLlatur quid Ullum, el seti Fllius hoc Ir~bet à Palre ut sit ci ;cqualis, Paler plura umlm diculllur, eaLlem natura alque essentia, :Intcm non habet à Filio; et tamen Filills plenè :le non dissidens neque dissclllien~ signilic3!Ur. Untlc lltlrfectè :equalis est Palri , id est, imago ei cujus est Paulus et Apollo, t Coro :>, IllIi el allibo homiliCs erant el idem scr:liebanl, IIIlUm esse dicunlur cùm diilllago. cilur : Et qlli T'/allta! et qui rigaI U1ll1l11 SU/II. Cìllll verò QUOTe dica/llr llilnrills proprin persOt/IrrulI! ns~iynrisse aùtlillll''1nid lIlIum, pOleslsigllilicari aliqnid ex plurilJUS in t'erbi6 pnt'diclis, Clllli ibi '1011 silL! eXl/ressw prounum fac!nm, quamvis diver~à nalnrà; siCUI anima prie/Illes. et corpus n,m possunt lIlique òici unlllll ( qnid ellilll 6. Propr'ia ergo personarum in prredictis "erbis lam diverslIlII? ) uisi adòalur' l'cl ,nb inl.clligalur qnilì unum ,seiliect UilUS !tOIllO. Unòe APOSllllus: Qui lUIlIssi"nàs"e dieilur Hilarius, quia relaliva nomina perslln:~rum posuil, scilicet, illlagillis et muneris; (Iu:e !twrel, iilquil, t Coro 6, Domillo, spiriws llllUS Ct/, /'elativè òicunlur de personis, et pro\lrietates nol:urt 1I0n dixiL: UIIIIS cst n'I lInlllll SlIlIl, sell atldit Sl/iri/lls. fliversi sunt enilll nallll'à spirillls hOlllillis et Spirillls qllibus dislin3uunlur pl'r~ll~r;:c: Ila ellilll dici!ur SpiDei ; seti inlu:relldo fil spiritus lIomillis unlls spiritus I iluS sallclus mUlins rclalll·e. Sicul don\lm. 'erulllla/IIcn ipsas proprielate~ aliis triblls no~.inibus nr:lI! cum Deo, lJuia par'liccps fil vCl'Ìlalis el bealilndillis i1signifieavit, Juxta pr:e.tllctam Aug; exposlllOnc.m; nlsl lius. Si ergo dc his qu:e òivers:r sllbstanlh"c sunI. Solo nomine ,e/erni/a/ls, qno non Ipsam patermtatem , r,'clè dieitur Iluòd silll unllS spirilus, quantò magis seti ealll ,'oluiL inlel!igi nOliollclII Iluà dieilur inge- 'lui IInills slIb"tanli,,! sunI, rectè tlieulltur unus Dcus t'sse? Paler ergo et Filius ullum sunt uliqne secllnlIitus. Quòd earllmdem persollarum disline/ionem notaI AI~- dÙIIl unitatelll essenti:c, et IIII11S Dells, in ql\o Cl Ariana h:llres;s damllatllr, qUa! Pall'em, el friilllll , Cl Spiri9uSI. aliis verbis si Ile el'Pressiolle Irium propriela/ulll. lum S:lIlclum, uL ait Aug. in lih. de H:cresibus, non 7. lIIud eliam scir'i oportel, quòd carumdem trium vult esse unius ejusdelllque subslanli:c alqne lIatnr:e, per90narum dislincliollelll Aug. oSlendere voleus si Ile "cl, ut expressiù~ dicatur, esscnti;:c, qu:e Gr:ccè dielpressione illarum trium proprielaluffi snperiìrs rilur u8ia; sed Filiulll esse crcaLuram; neellOIl et commemoralarum, in lib. de Doct. Christ. sic ail : h Sabelliana, qu:e, ul ait Ang. iII eodem libro, tlieebat l'alre e.t ullilas, iII Filio :cqllalilas, in Spiritu sanelo Chl'islum eUlIldem ipsllln et Patrem et Spiriltllll sanullit.:llis :e'lualilalisqlle concordia. El h:cc tria unUlII. l:tum esse; ut esseI Trillilas nomillnm si Ile subslalllià OIlInia propLer Palrem, :l~qualia omnia proptel' FililllD, personarulll. Ulramque peste m , nl ait AlIg Sllp l~ l' COlllhlxa olllnia propter ::'piritllffi saroctum.ltaqlle l'aler Joannem, cli(lit Verilas dicells: Ego et Pater WIWII cl Filius, eL SpirilllS sanCLus, et singulus quis~!Ire ho· sl/mus. Ulrllrnque :Indi el advcl'le, Cl unUII!, el SIWI/IS: rUlli l>cus esI, Cl simul omnes UIlUS l>ells; et SlligUlliS et à Charvhtli cl à SCI'Il:ì liberaberis. Qllod ellim òixit 'Illisque Iwrum (liena Suhst31llia eSI, el simili OIllIlCS Ili/II 111 , mieral le ab Ario; (Inotl òixil sunllls, liI!crat à lilla subslalllia. Paler nee Filius est, lIee Spiritlls S311Sabcllio. Si ImulII, ergo non di\"er~um; si SU//ll/S, ergl~ clns; el Filins nec l'alCI' esl lIec Seiritus sanctus; l'alcr Cl Filius. Sumns enim nOli diceret de uno, ncc Spirilus sancLlls lIee. 1."ller est., nee .F.llius : sed ~)~ler IIIlum de dil'crso. Erubeseant crgo Sabdlialli, qui ditanlùm Paler, Cl Flll!Is lantulll Frlllls, et SprrttllS enut ipsulll esse Pau'em qui esI }<'ilius , eonfillldclltra S:lIlClus lanlÌlIll Spiritlls sanclus. E:ldem trilms :etCI'- persollas; qui el dicli sunI Palripassiani , qnia dicunl lIitas, eadcID ill("ommlllahililas, caòem majcst:ls, ca- I)alrem sui se passum. Ariani vcrò dicuulaliud Palrem tl,~111 polrstas. JII bis verhis aperlè illsillualur persoesse, aliud Filium; non ullam substanliam, scò duas : Ìl:1rum lriUIII distinclio. l'alrern majorem, Filillm minorelll. Noli hoc tlicel'c Quare l'litri nll,i/lualur ulli/as, et Filio a!quali/lIs. III, calholiee. In medio ergo navi;.:a, ulrulllllue pCl'iclI' 8. ~Ctl pllil"Ìmos movet '1uòd l'all'i 311rihuil unila- 10sum latusdevita: ct die: Pall:!r ('alcr est, Filills Filius ICUI. Filio a~qllalilalCm, Cùm cllim ullilas dicilur se- esI; alills Paler, alius Filius, sed nOIl aliud, illlò hoc ip. t.ulldìulI Slibslllnli:\m, non lanllun in Palre cst, seLi SlIm, quia unus Oeus. Ecce Oslcnsum csl quare unita! el.Ìalll in Fllio Cl SpiI ilU s:\aClII, d a~qll:Ilitas lilla C"l iII l'all'C c:,se Llicalur, dllu lres iIli unum sinI,


608 PETIU LO:\l8AnDl Palcr diligit amore qui :In il)50 proccllit, cllr noo f!I QU/lrt d,ca/ur tut reqllllli/lIs in ,..ilio, cùm ,i/ una Sapientià vel lnleltigenti:\ qllam ipse genuit, Upil, II1quali!as Irium. iO. N"nc videamus quarc :equalil:lS dicatur esse in \"cl intelligit? Ranc qU:l:stioR!1m urgere vitll!llIr,Ilt ail 'ilio cùm IIna et summa requalilas sit trium . 1I0c Aug.in lib. 6 de Trin., cap. io qUOll seripsit ApostoIlIs dicens, t Coro t, Chnstllm Dei Virtlllem et Dei.Sni.leò forlè ùiclum esi, quia Filius genitlls est à Palre pientiam. Ubi qu:l!riror utrùm ila siI POIter Sapien'i;e ICqllalis gigllP-nli , el dono q"od ab~llroqlle pro~~dil; et Virtutis su re, ut hàc S;lpienlià sapiens sit qll:lnl gcel ideò lIIa Iria dicuntur esse reqllaha propter Flhllill. nuit, et hflc Virtule potens quam gennit. Sed absit ut Filills enim habct à Fatre IIt siI ei :equalis el Spiritui s.·mclo; et Spiritus sanctus ~b lltroqu~ h~bet III. sit ila sit, quia si hoc est ibi esse Iluod sapere, nOli per ill:lm Sapicntiam qllam genoit sapiens dicitur Pater ; :-rq'lalis Illriq\le. Hoe alllem slIIe asserllODlS supercllio el majoris intelligenlial pr;cjudicin dicimus, 1!'~lcn. aliO:luin lIon ipsa ab ilio, sed iIIe ab ipsà esi. Si enim les in apertione l:lm clausorum sermonum pcr,uo;'cs S:lpienlia qnam ' genuit cansaest iIli ut 8apiens sii, elìaRl ut siI ipsa ilIi ('.ansa est; quod lieri non pOle~t. IlIdire, qnàm aliqllid aliis influere. . nisi gignendo eom aul faciendo; sed nee genitricem. Quare in S pin/u salleto diealur esSI ulrlusque conncc conditricem Patris ullo mlldo quisquam dixeril cordia vel e9nnexio. H. Quòd aulem in Spirilu san CIO dicituf esse Saplelltiam; qoiù enim est ill53nius! Ergo Paler ipsa Sarientia est quà sapiens est. Fìlius verò dicitur Sa-tllriusqlle coneordi:\, et per eum omnia connexa, fapicnlia Patris et Virtus Patris; non qoia Pater pP.r cHior est intelligenti a Ilobis pr.cmissa ad mentem rcvocalltibus. Supra enim secllndùm allclorilalcs san- cum sit sariens vel potellS, sed quia Filills Sallienli:l clorum diclum est quòù Spiritus sanclus amor est et Virtlls eSI de Palre Sapienlià et Virtule. Ex bis 'Ilio Paler dili!!it Filium, et Filills Patrem . Reclè er~o ergo palet quòd Pater non esi sapiens Sapieutià geo uilà, sed seip50 Sapielllià ingenitfl. Spiritus sanclUS dicitur connexio vel concordia Palrls UIrùm Filius siI sa pie", Sapienlia geni/ti "et tnl't Filii, et per eum omnia éonnl:xa. Unde Ang. in geni/a . lib. 5 de Trin., cap. t t : Communio qu:cdam cousllb.s. Post h T'C qllT'ri ;;(ilt~ 1 à I)lIihllSllam,lItrìlm Filills ~Ianlialis Patris ct Filii est amborum Spiritus sancllls. Itlcm illlib. 7 de Trin, ,cap :>: Spirillls sanctlls e~1 si' sapiens Sapieutià gellitit, vc\ illgenilà. Si Cllilll nOli esI sapiens SapiellLià geni là , ncc seipso sapiens est; ~umma charitas utrumque cOlljungens, nosilue sllbsi verò Sapienlià genità sapiells eSI, non villetur sajUlIgens. piclIs essc Sapieutià illgenità • et ita pon videLur .esse DlSTINCTIO XXXII. s:\piens à Palre, cùm à Patre habeat ompia. Ad quoti llTRV. N,TER "EL F1LIVS PER SPInITUli SAlSCTUll dkimus quòd una est Sapientia Patris et Filii et SpiDILIGAT, CV~I DlLIGERE IDEII.DEO SIT QVOD ESSE. l'ilùs sancii, sicut una essenlia, quia SalliellJia in ilIins i. Hìc ol'itor qu:cstio ex 'pr:ediclis deducla: dictnm natur:e simplicitalC est essenlia; el lamen Filius lan· est enim slIpra, atque s:mc.Lorum aucloritatibus osten- tilm est 8apientia genita, el Pater talltum est S~pien­ ~lIm, quòd Spirilus sanctlls est communio Patris l't tia ingellila; el Sapienlia gcnita est de S:lpicnlià ing.\Filii, et am'll'.quo Patcr et Filius se inxicem diligunl. uilà ,. vel à Sapienlià ingenilà. El cùm idem siL ibi ItIcò qureritl1r utrÌlm Pater vel Filius ' per Spirilum esse quòd sapienlem esse, relinqnilnr nt Saricnlia gesanctllm dilig;\t. Qllod uliqlle videtur oporterc dici se- nita siI sapiens de Sapiclllià ingcllilà. Non crgo Filius cllndùm auclorilales sllprn positas, guibus ostendi!ur dicitllr s,apientia Dei, tanqll:'m ipsc solus intelligcns gpirilllm sanctllm esse, qllo genilus a gignente diliga- sii vel sapiens sibi et Palri et Spiri lui sanclo; quia, lur, geniloremque slIum diligat. Sed contra, si Pater III ail Aug., in lib. t5 de Trin" c. ,7 : Si solu, ibi Fivel Filius dicall1r diligere per Spirilum sallclum, vilius intelligit ct sibi et Palri et Spiritui sallclo, ad illam redilur :lbsllrdi.atem, ul Pater non siI !\apiells de detllr esse per Spiritllm sanctum, quia non est alilld Ileo esse, ct aliuù diligerc, sed idcm; quia, ut ait seipso, sed de Filio : nec Sapienlia Sapienliam geAog. in lib. t5 de Trin., cap: 5, quidquid secundùm nuerit, sed eà Sapientià Pater dicatur salliens essc qllalilates in illà simplici' nalllrà dici ,'idelur, secull- qllam genuit. Ubi elliOl non est intelligentia, nec Sa · .Iùm essenlian. esl iUldligendum, ul bonus, magnu5, pienlia polest esse. Idcòque si Paler non intelligil lilimortalis, sapiens, diligens, cL hujusmodi. Ideòqlle ipse si bi , sed l"i1ius inlelligit Patri, prOrCClÒ Filius si Pater vel Filius diligit per SpiriLum sanctum , per Patrem sapienlem Cacit. Et si hoc est Deo eSSe qllOtl ipsum 8piritum esse videtur; ncque lautùm essentià sapere, et ea illi est essenti a qure S:ipierìlia, 11011 Filius à Patre, ·quod verum est, sed à Filio potiùs Patcr slIfI diligit, sed ètiam dono. . lIree qUII!.,io insolubilis e,t, h"manum superan, habet essentiam, quod absurdissimum alflue l'alsissisellsum, in qua auclorica/e••ibi occurrunl. mum est. Est ergo Deus Pater sapiells eil, qu;c ipse ~. lIuic qu:cslioni, cùm altitudincm nimi:e profunest, suà Sapielllià; .e t Filius, Sapicillia Palris. est sapiens d~ Sa{lienlià qu:e est Pater, de 'IliO est genilus ditalis contineal, id solùm res~udemus. Quod Aug. significare videlur, scilicet qllÒll Pater et Filills se di- l'ilius. lta et Pater esl intelligens cii, qu;c ipsc eSI, liga Il t , et unilatem servcnt, non solùm essentià suà, suà Inlelligentià. NOli ellim esset sapicns, qui non esseù suo dooo proprio; quod licèt supra posilum sit, sel IIlte!ligcns. Filius autem, Intelligeutia Palris, ùe iterare tam'en nOli piget, quia sic expedil. Ait ergo Ililelligentià genillis est, qu:c est Pater; de ql" el in, AlIg. in lib. 6 de Trin . , cap. 5, ita : Mallifeslum e~1 lelligells est. Proillde Paler cst Sapielltia, et Filitls '1lIòtl uon aliquis duorunl est quo lIlerqlle conjungilur; Sapientia, el ulerque una est Sapiclltia ; et tamen soquo genitlls à gigneulc ùiligatllr, geniLoremqlle Slllllil IlIs Pater est ingenita Sapienlia, ct Filills s91us geuila Sapientia: ncc tamen alia Sapielllia Pater, ath Sa diligal., sinlquc nOli parlicipalione, sed essentià snà, Ilcque dOli" slIperioris alicujns. seti suo proprio sel'pienlia FiliIlS, sed una eademqllc esi; sicut Pater \' :lIIt~S unilalcnl pacis. Eccc hic tlicil quòd essclllià est J)l!OS ingenitus, el Filius esi Dcus geniLus; neque ~lIà el dono SIlO servanl IInit:llem , Idelll iII lill. 5 de Oeusgenilus est Deus ingcnilus; non ideò lamen alius Trill" cap. 7, ait. : III illà Trillilalc qui, andeal dicere Deus est Paler, alius Deus Filius, seti unus Df!US utcr»<ttrem lIec se. Ilec Filiulll, nec Spiritulll .anClUIll tli· 'I"e, non autcm unus. Alius est ellim genitus , alius ligerc, lIisi per SpÌl'ilnm sanclum? Hìc aperlè "stendil ingcnitus, sed nOli alius Dells; imò ulcrqlle unum , sive UIIUS J)eus. Ila non est Saplenlia {lenita S,'l(lil!nti:\ Patrem non L...'lntùm per SpÌl'iLum sanctum diligerc; 1I0n autcm simplicilcr dicit Patrem nOli diligere per ingenita, sed alia est Sapientia genita, alia ingenita; Spìtilllm sanClum. nOli tamen est alia Sapicntia, sed una eademquè. U'rùm Paler siI .apien. Sapknliti q/talft ge/luil, sieul An Filiu. tit sapiells seipso vel per seiPSU/ll. diligil amore qui ab ipso procedi/o 5. E!{ pralJictis constaI quòd Filius non Cl;t s<lpieu!I 5. Pr~tcrea diligelllerin\'esligari ,oporlet utl'Ìlm à sc ncquc de se, sed tic P<ltre el à Patre. QU:l!ri auwlII P,ller sapiens sit Sapieutià qll:un gelluiL, qUiE lalltùm solet utrùm Fìlius sit sapiells seipso ,·el per seipsum! Pilius est. Quoù videlur à simili possc probari. Si caim QlliJarn dicunl muhil1licem hic ficri illtelligerrtiam,el

601


SE~TE~TL\nlal

&09

LlGRI QUAl'UOIL -

ideò dislillgucndum rore; it:l ul cilm ditis Filium esse sapientclll seipso vel per seipslIID, si Sllinalllrà et eslIelltià sapientem illielligas, "erlls sii intellectIIs; si verò à seipso vel de seips{) sapientem esse intelligas , falsitati sllbjec13m habeas inlelligelltiam. Alii verò simpliciler el absqlle delerminaLione concedun! bujllsmodi locutiones: Filius est Sapientia per se, sed 11011 à se vel de se, el : Filills est Deus per se, et est per ~e. sed non à se vel de sc. Hoc confirmantes vero his Hilarii , qui Filium non à se,sed per se agere ail, in Iib. 9 de Trin.: NaLura~, inquit, cui conlradicis, h:lll'etice, b:llc unilas est, ut ila per se :lgat Filius ne à se aga t , CI ila non à se agal ut per se agat. Intel!igc Filium agelllem, et per eum Pau'em agenlem. Non à se agit, cùm Paler in eo manere mOllslralllr. Pcr se agiI. cùm sccundìlm nalivilalem Filii agiI ipse qUa) pIaci l:! sllnt. llIfirmus sit non à se agendo, nisi à Deo ipse agi t ; non sit verò in unitale natllrro, si qn:c agit el iII q :Jihlls placel non per se agito Sicut ergo, inquilini. Filills per se agito sed non à se; ila et Filills debel dici sapiells per s~, sed non à se. ~ic el ipse per se Deus eSI, vel esse dlcendus eSI, ut alUlIl, sed nOli il se vel de se.

Ali una tantùm Bit Sa"ientia Palri•• 6. Post broc à Quibusdam solet qureri ulrùm IIna lalltùm sil Sapientia Pall·is. Quod non esse nilunlllr probare hoc modo: FilillS, inquillnt ,'. est Sapip.lltia l':ttris geni 13 , quà Palcr sapiens non est. Est igilur aliqtia S:tpientia Palris, quà sapicns non est. ESI auIcm cl Sapienlia Palri~ in~eni.la, et ~à Patcr sapie/ls rsl. Est CI'go qu:cdam Saplenlla Patrls" (Iuà saplens est; cl ipsa non est i1Ia Sapientia Palris quà Paler sapiens non est, non est ergo una t:mlùm Sapicnlia Palris. Item Sapientia ingeni13 est S.1pienlia Palris, et Sa;>ienlia geli ila esl Sapientia Patris; non esl aulem Sapicntia ingenita Sapicntia geni la ; non est i~itllr una talllùlII Palris Sapienlia. Ila!c el bis similia, lanquàm IIOrbislica et à veri tale longinqua, cunclisque in Ibeologià perilis patenlia abjicimus, responso indigna ad· vel'tenles; il! tamen adjicienles, quia ulla 1:llltìJm Sapienlia Palris, sed non uno modo dicilur. Nam Sapientia Palris dicilur iIIa quam genuil, el Sapit'nlia Patris dicilur ca qllà sapiens est. Diversa est ergo ratill dicli. llIa cnim dicilur Patris, qui eam genuil; et ea dicilur Sapienlia Patris, quia eà sapit. Una est lamen Sapientia Patris, quia SapieDlia genita est eadem Sapieulia, et ea quà sapiens eSI; sive ea quà sapicns est inlelligalur persona Patris, si ve essenlia Palris, quia persona l'alris qllre int.eIligitur cùm dicitur Sapientia ingellita, el persona Filii qU:J! signilicalur cùm dicilur Sapienlia genita, una eademque S;lpienlia est; qu:c essentia divina intelligilur communis tribus pcrsonis.

e.'

(Juòd in Trinilale dilec/io qUIll P..t Trillita., etlamell Spiri/uB sanclua est dileClio qUIll nOli esI Tril/ita.; n.l'c ideò dUIll sunt di/ecliollel; ila et de Sapienlid. 7. El sieut in Trinilate dilectio est, qure est Pater, Filius el Spiritlls S:lIlCtIlS, qu:e esi ipsa essentia deilalis . cL lamen SpÌl'itus S:lIlCluS dilectio est qU:J! non est Pater "el Filius; nec ideò du:c dilectiones sunt in Trilliiale, quia dileclio qu:c propriè Spirillls sanclus est, dileclio est qu:c Trinitas est, non tamen ipsa Triniws est, sicui Spirilus sanclus est esseRlia qu:c 'J'rinilas est, non \:Imen ipsa' 1'rinilas eSI; ila in Tl'ir.itale Sapienlia eSI qmc est "ater el Filius, et Spiritns sanctus. qu:c est essentia divina; ellamen Filins est Sapielll;ia qU:J! non estl'atcr vel Spiritus sanctus. Nec Idl.'Ò d~:e Sapicnli:J! ilti sunt, quia 8apienlia qU:J! proJlfiè est Filius est Sapienlia qll:e esi Trillilas, ipsa lamen nOli est Trinilas, sicul Filius nOli essentia quro est Tl'iuilas, ipse tamen non esI Trinitas. (!lIà m/ione Parer 11011 dicilm· .apien. ed Sapienthì qllllm genui/, eàdem l'idelur debere dici quòd no," si/

ditiyell5 l'aler lIet Filiu. diteclione, qUIll ab ulroque procedil. I!. Prollterea dilisenter notandum est quòd eà fa· Lione quta Pawr non.dicilur sapiens cA Sapiclltià qnam feuuil, ,·idetur fore dicrndum quòd Paler non dilillat

un. f.

[It~T.

XXXHl .

GIO

Filium, vel Filius Patrem ~a dilcctiolle qUa! ab ulroqlle pr?ce~it, scilicet qure propriè Spirilus sanclus cst. Siclll ennn Idem est Deo sapere quod esse, ila est ei idem (ii. Iigere quod esse. Ideòquc sicul nf'glllllr Vater esse sa. pien~ sapienlià qua m ~enuit; qui ~i eà ~icerelur sapiells, 11011 Ipsa ab eo. sl'd Ipse ab eà lIILcIIt"erelnr esse' ila videtur'llon debere cOllctdi Iluòd l'ater"vcl Filills diii<Ya, ~il~cliolle qu:c t~~lùm Spiril~i .sancli.tS est, quia si eà~1 i. Ilglt Pater vel FlltuS, non Splrlllls sanctus videtllr es:;e .\ ~a~re el FiIi?,.se~, Pater el Filius à Spiriln sancto. qUla Idem est Ibl dlltgere quoti esse. Al slIpra dielurn est, alque auctorilale Aug. sancitum, quòd in Trilli. tate tria suut, unus diligcns eum qui tle ilio. est et urluS diligens eum de quo est, et ipsa dilectio; cl :lIln est aliquis duorum quo genitus il gigllente dili"'i. t~r,. el gcnilorem suur~. diligil. Q~,i.bus verbisapc~lò slglllficatur Patrem FJllllm, et l' Ihum Patrem .di!i. gerp., eà scilicet dileclione qU:J! non est aliquis eorum s«:~ lantùm Spiritn!! sanClus. ~~Im idem ergo sii ibi dlltgelòe quod esse, quomodò dlcltllr Paler vel Filius Ilon esse eà dilectiolle 1J1Ià aller aherumdiligil, cìulI ideò Pater negelur sapere Sapieutià quam gellllit, Ile eà esse intelligatur ?

(Juòd et hax qUlllslio inex"licabilis e.', qUIll excel/il illfirmi/alelll IlOlIIil!Ì8. 9. Dirficilem mibi faleor banc l)lIrostionem, pr:ecipuè cùm ex prrodiclis oriatllr qu:e similem videlllllr babere raliollem; quod mero inlelligenti:e attelldell, iufirmilas turbalur, cupiens.magisel diclis SanClOrlllll rel'erre, qnàm all'erre. Oplimlls enim leetor esi, illqui t tlilar. in medio Iib. i de Trill., qui diclorlllll intelligentiam expeclal ex dictis pOliùs qllàm impoIlat; el rClulel"Ìt magis quàm aLLulerit; neque cogat id videri dictis contincri, quod ante lectionem pra~­ sumpserit inlelligelldum. Cùm urgo de rebus J)pi scrmo est, eoncedamlls Deo sul cognilionem, dicl:Sque ejlls pià veneratiolle famlllcmur. IlIvesli~ct ergo diligellier pills lecll'r ralionem diclorum, si tnl'lè di· Clorum aliquam valenl rl'perire causam; qua nOl:i, ipsa pr:cmissa qu:estio aliquatenùs explicari yale:ìl. Ego aulem hanc qu:cslionelll non absolveus , sed CI" rorem exc\udcns, profiteor non esse dktum Palr':lII diligere Filium, vel Filium Patrem, eà dileetione 1111:1' ab ulroque procedil; qure non est aliquis eorum, SI'II talllùm Spirilussanclus; tanquàm eà dileeti'me Paici' siI vel Filius. Sed sic ea Pater tliligit Filium et Filills Palrem, ut etiam Paler per se eà qll:J! ipse est dileclione diligat, sic et Filius; non aulem sic ut Pal(' r per ~e non diligal, et Filius, &ed per cam lanlìulI. Qllis h:cc in illà TI'illilal~, illquit Aug., opinari ,'el affirmare. pr~csulllal? Ealll tamen qU~l."sliollem !ccln· rllm diligenli:e pleniìls dijlldicandam atque ab.;ol"en~ daro rc!illqllimlls, :\(1 hoc minùs sullieienlcs. \)ISTl~CTtO XXXIIl. UTRUII l'ROPRIETATES PERSOliAltUU SlliT II'S.€ VEL DEVS, ID EST, DIVINA. ESSE~TlA.

PEnSO~ ,1:

t. Post slIpra dicla interiùs cOII~iderari alqlle su\)· lililer illquiri oporlet, utrùm proprietates person~rllm quibus ips:c person:c determinanl ur, sin t i ps:e persOIl:l!, etsilltDeus,idest,divir.a esseutia; an ila sint in pc l'SO , uis, ut non sin t pcrson:e,ac per boc lIec divina esscllli:t. Quòd enim iII personis sinl proprielales, llelllO illficiari audet, cùm apcrlè clamet auclorilas què.J iii persollis esi proprielas, ct in essentià unitas. Superiùs qlloq\lC multis sanClorum leslimouiis astl'Uximus peI'SOI"IS per proprielalcs dislingui alque detcrminal'!; ipsas .. ql1e Ilroprielates, tres scilicet, propriis t'XI"'C, SilllllS vocabulis. Cìlm ergo proprielales. ips:l' ab :eleniO fucl'illl, qllibus ipsa: persona: determillanlur el difl'crUlIl, quolllodò eSiiellL si in eis nOli esselll? et quomodò in eis essenl, el ips:J! person:c nOli essent, Iluin ibi esse L mulliplici13s? Quocirca sicul opr.Jl'l'ii:lales esse in personis, ila et eas persollas esse cOlililenwl'. sicut supra allcloritale Ilieronymi (Ul nOli pigen I revocare ad menlem) proleslali sumllS. in expositiollfl . fidei il3 diceulis : 8abcllii hroresilll declill:lI'l.cò, ~rc:>


filt PETRI LOMBARDI 612 personns C1:pressas sub proprielale tlislinguimus. Non in Deo sive m divina essentifl sunt, eadem ergo rrs enim nomina lanlummodò, sed eliam nomillum proesI si bi l'ateI' .et Fitins. Nam in 'Ino palernilas eSI, prielales, id eSI, person3s, '\'el, ul Gr:ECi esprimulll, Paler est: et in quo lilialio est, F'i1ius est. Si ergo ulla hypostases, boe eSI, subsislenlias conlilemur; Ecce eademqne res babet in se palernitalem et fili..'lionem, IIpcrlè dici l personas proprielalibus distingui, el ipsas ipsa gencrat et generalur; quod dicenles, ~D Sabellbpropriela les esse personas; cujlls Me verba perslrinn:lIn hreresim perlrahuntnr, cslendentes l'alrem iII giruus, quia supra laliùs posuimul. Filium, cùm ipsum sibi Filium proponant el Palrem. Quòd proprietale, silll dillÌna e.sentia. Si "crò ncgaverint in unà Dei essentià palernilalelll 2. Cùmque de simplieilale deitalis supra dissererc- esse et filia!.inD!IDl, quomodò ergo dicunt esse Deuru1 IOI1S, auctoritatibus sallclorulII, seilicel Aug., Dii., Uis atque .aliis argumento rllm aCllleis utunlur in su,p, lsidor. ueCllon et Boetii. evidenler mOllstravillll1S opillionis assertionem, Ul verilalis formam dissecenl. Deum hoc esse omninò quod in se habel, exccplo llesponsio contra hanc eorum oppositionem, abi tradil.r qllòd Paler babel Filium, nce esi Filius, cl Filills prOpl'iClate. non penilùs ita esse iII Dei es.~elllià, sUI" habet Palrem, nec esi Paler; cl sic esse in naturà in "upostwu, d/culi/ur. trium, ul qui habet, boe sii quod baret: el 10tlllll 7. Quorum audacire resislenles alqlle iglloranlLe quod ibi esi, unum esse, unam vilam esse, qure mod u providenles, audebimus aliquid su per hoc 10'lui Panon ilcramllS,lIe faslidium lectori illgeramus. Si ergo lerllilas ct liliatio non ita esse omllillò iII divillà subproprielalCS ibi sunt, singula earum est id in quo es~, stantià dicuntor, sieut in ipsis hypostasibus; in lJuiflUs el Ulll1m eademt}ue vila singul:e suo.. Faleamur crgl) ita Stmt, quòd eas determillallt, ut ait Joan. Dam:IS., el proprielates esse in tribus personis, el ipsas el>SIl lib.3 dc orthodoxà Fide, c. 6. Characlerislica itliomala personas ~tqlle diviuam essentiam. sunt, id est, delermillaliv:e proprietates hyposlaseos Auclorilate astruit quòd proprietas sit natllra. el nonllatur:r. ; etenim hypostasim determinant et nOli 5. Quòd enim proprietas etialll divin1 ualllra Sii, n.1l11ram. Ideòque licèl paternilas et lilialio sin t in diDSlcndiL Hilarius, dicells nalivilalem Filii esse nalllvinà essentià, cùm eam nOli detcrminellt, non idt'Ò l'allI. Unde in lib. 7 de Trin. ait: Utrillsque nalura 1I0n polesldici quòJ divina eSscnlia et genercl et genereditTcrt; unum sunt Paler et Fslius. lIabel ergo hoc sa- tur; vel quòd cadem res sit si bi Pater et Filius. I!a cramenti nativilas, ul compleelalur in se el nomClI, et enim proprietas· ieterminal persona m , l.t ·llàc pronalUram, el potestatem, qnia nativilas non potest esse prietale hypos!:tsb sit generalls, ct iIlà alià hvposta,is ea nalura unde nascitur Filius. Idem, in 6 : Nali"ilas siI g"lIila; l~rita non idem generai l'bgclleralur; seti proprielas est, verilas eSl.ldem, in 7, dicil Iluòtl nalll- allt~r alterum. r,c nalivilas sii inlclligentla cs,t) in nalurà Dei. SlIpra !..!urerilur qllomodò proprietates possl/nt esse in na/urà. cllim dixit qllÒll proprium Palri, est quòd semper PaICI' ul /alllm eam non delermillel/I. Cbl, el proprilllll Filii est, quùt1 semper Filius est; si8. Scd rortè qu:rres, cùm ha: propriclatcs lIon posgnifkalls IjtlÌlrl propriel:!s l'alris est l'alCI", CI proprieSunt esse in pcrsollis qllin eas determineut, quomodò tas Filii esi Filills; Bis aliisqll~ plul"illllS auctorÌl:llihllS in dil'Ìnà cssentiil esse possint, ila ut non C311l delcr-_ :IVCrtè signilicari \idetur qllòd proprielas Filii F'ilins lIIinent? Hcspondeo tibi et hìc cum DiI., lib, t de hil, sic Cl \)eus; ila cl pl'Oprielas Palris, et propriClas Trin., nOli longè il principio: Ego nescio, non requi~l'ilillÌs sa!lcti. ro, sed consolabor me lamen. Archangcli IIcseiullt. Quidillll negaul , ~ri/icel, pTllprieta/eJ esse pCTsonas e/ angeli 1I0n audierunt, secula non lenent. pro;.hela lIon divillllll! .lUI.Lurum, et qllUre. sClIsit, Apostolus lIon interrogavit, Filius ipse 11011 4. 1I0c autem aliflutllcgalll, dicCllki:l IllIillem proetlidil. Cessel ergo dolor querelarum : non putcl hOllltl prielates in persollis esse, SC(\1I01l csse persollas ipsas, Sll:\ illtelligelltià gCllerationis sacramentum posse con fl,lia ita dicuut esse in personis vel in essemià dirinà, SCflui. Absolutè tamen inlelligelldus e~t Palcr et FiiiI non sint inleriùs, sicul easuut qu:.. sec-undilm sublills et Spiritus sanctus. Slat iII hoc lille inlelligcnl:a slalltiam diCllnlur de De~, ut oollil:1S, jusliti:1 , SCII verhorum. Esl F'jlills il l'all'e, qui est nnigcllillls atJ ,'xlrillsccùs aflìx.e SUllt, atque ita esse ratlOlliùus pro· ingenito, progenies il parente, unus ab uno; 1I0n nabare contelldunl. Si enim, inquiunl, prllprietatcs sunI lura deilalis alia et alia , quia ambo unum. Hoc crel',:rson:r, non eis personre delenllinallLur. Comra quod Ilendo illcipc, percurre, persisle; elsi non rCI'\·enlu· di,'imus qllia eliam seipsis persona~ difi"enllll, Sicul l'um stialll, lamen gratulaùor profccturum. Qui enim Hlpra lIicr .• loquens de l'all'C et Fiho el Spiri tu san- piè infillita prosequilur, clsi lIon cOlllillgal, aliqu311uu (:10, die:t : Suustanlià ullum sunt, scd personis :\1: 110tamen proficiet prodeundo. Sed ne le illscl'as in i1111'i lIiilllbus dislillguulltur. Seti iterùm addllnt : Si prosecretum el arcanum illopinabilis nati\italis, Il'; le J1l'ielates ips;c divina essenlia sunt, cùm essentià nOli immel'gas, SUl1llllam intl'!Iigcnti:r. comprehenderc pr:t'dilrel'anl lres l'ers()na~, ncc pl'oprielatihus tlill'erUlI1. Hlmens; bed inlellige iucomprehensiuilia esse. llis QUOllllldò enim difi'erl Paler à Filio, eo IiUÒfl divi Ila aliisque mllitis evidenler osk~ndilur nobis llullatclIllS esselllia est, cùm in essclllià unum suni? licere majestalein perscrulari, jus pOllere pote,tali, Responsio ad prremissa auelori/uce lIitens. modum circumscl'ibere infinito. ~. lI0rLIlII doClrillis novis et bUlllallis eommcntis Quibus auetori/ulibus opillionem suam, scilice/. quòd proprie/a, Palr;s vel Filii non si/ Deus, mUlliant. verùo Ilil. respondco : lmmensum est quod cxigilur et incompl'ehensiòilc; extra signifieallliam cst scrmonis. 9. Verùmtal1lCIl llondùm desistunt impalienlire spicxtra sellsùs intelllionem ; 1I0n cllunlialnr, non altin- ritu ~gitati, sed opinionem suam etiam S3nctorllm 311!(iIUr, nllll tenclur; verborum siguilicantiam rei ipsius clOl'italibus mUllire conantur; quibus ostendere voIla 1lI1':J consumit; sensùs conlemplatiunem imperspiIIII:l proprielalem (Iuà Patcresll'ater, et proprietatem c!lùlle IUlIlcn obc:rcat, intelligeil:i,~ c.1pacitatem quoti qtià Filius est Filius, IlIJn essc Dcum; ali hoc indufine Bullo COnlinclur excedit. Mihi ergo in senou laucs ccntes vcrba Aug., tOIl . :2. supcr illum locu,lIl psal. M: J<:lnon est subslalllia, ila dicenlis : Deus enim qu;edalll e~l, in intclligclltià stupor est; in sermone vcr? 11011 substalllia esI. Unde eliam in fide catholieà sic :rdiliialll inlirmiLatem, sed silelltium eonlilchor; penculocamur, ut dicamus PalrCJ\1 -et Filiulll Cl SpiriLUIlI S:III' SU ili , nilllis est dc reùus talltis ae lam reconditis aliquid etllln ullius esse SUbS13111ire; quid esl unius sullsLall IIltl'a pra'seriptllm crelesle pl'ol'el're, nl ultra prrelinili:r.? Quidquid esi Paler quod \)cus eSI, ho( est Filius, tlollcm Dei St"Wll de Deo sito Forllla lidci certa est. hoc esi Spiri:us S311Clus. Cùm aUlem Pattor esI, lIon 1\011 t'rgo alifJuid addendum est, sed modlls constiiIlUlI est quod ve! quo cst. Paler ~ni:JI nOli ad se, scd ItJeI,rlus dudaci:r, quidquid ultra qu:rritur, 11011 inad ~'ililllll dicilll!': ad se aulem, Dens dicilur. Eo igitur tdlil'tlur. (luo/llodò improbi "reretici inaistanl alia addenles. quol1 vel quo Deus est, substal.tia est. Et quia ejusti. I..a'terùm h;creticorum improbilas inslinclu dia- dem suhsl:lnlire est li'tlius, procul dubio F,lius est Deu,;. Atveril qll"d Pater esI, qma non substanlia! est, hf>lic~ fl"lltldulenti:r. excilala, Ilondùm quicscit, sed in sco relertur aJ Fililllll. lion siI' t!icinlO. Filiu'IIl t'a· U11")(~ r~Ulll Iju::cstione addit ; :::ii palcraitas eL lilblio


SE~Tt:"TI1RUM

UBRI QUATuon. - Lln. I, DiST. xx \1 "/. habital in !FILi.; ::;pil'ilUS Chl'!Sli , Spil'ilUS Dci sii; c.: trem esse, SICUt dicimus Filium DeulII esse. Ex his

€i5

Spiritus Chl'isli à \llol'tui~ exellati Spirillls Dei lalllÌtlh si. Chrislum à morluis excitanlis. Et fJll:cro nune.. in Sp!rilu Dei utrùlIl naluram, an l'em nalur:c siglliii ~ calam existimes. Non est enim idem natura qllod l'es nalur:c; sicut nOli iùem est homo cl qllod homini'i est, Il!!1: idcm est ignis et quod ipsius ignis est; et sceundùlll hoc non est idem Ucus ct quod Dei est. 1I1ljlls dicti ol'casione pra{ali ha!relici dllgm3lizavcrulI& non idem esse personam ct naluralll Od, asscrenll's naluram Dci non esse lres pCl'sonas, illlelligenLes iII his pl':cmissis verbis lIilarii per rem nalur.e personam, et nomine Ilatul'.u ùi\'in:tlll naturam . Et ideò dicllnt IIilarium interrogàsse h:crelicum utrùm per Spiritllill JJci pUlaretsignilicatam essenaluram, an remnatlll':C; ut sic ostendercl ùislinguendum esse inter naluram et rem nalur.e, id est, personam. Ilic doce! quomodò fis obviat ip~ius ScriplurlB circtlmstantia, et quali/er prredic/a illtel/igi debeallt; et quoll Spiritus aanctus e,t l'es ullius IlIi/urre Patris et Fim, et est ipsa natura. 2. I10c quidarn dicunt, non intclligenles pia diligenlià Scriptur.e circumstantiam; qua considera là percipi potC5t quornodò pr:cmiss3 dixerit Hilarill';. ~(lbsequente r cllim in càdelll scrie oSlelld:t in Spil'itll Dci aliflu:lndo sigllilical'i l'atrcUl , ut eÙIII dicilUl' : S,liri/lls DOlllini 8uper me ; aliql u llllo significari Filium, u& ciJ:u dicillll' : lI! Spiritll Dei ejicio dre/llonia, nalura! SILe pote, \:,te se da!Ulones ejicere demonstrans; aliquando Spirilulll s:lllctum; ut illi : Effundam de Spirilu lIIeo SUpCI' omllClII carnelll. Quod dicit COIlSUlllIlIUlum fuis se, eùm Apostoli Spirihl sàncto misso olllllibus Iillguis lucUli slInt. Ueinde qual'C hanc dislincliutlCll1 recel'il, et ql!òd in supcrioriuns per \"erba Aposto li ideill Spiritus s<lnclus signilicatus si t, et fJuòd ipse sil l'CS ullius natllra' Pall'is et Filii, averlè ostendit inqlliens ita : Ha!e iùcircò suni UeulOlIslrala, III qllà~ cUlllqlle parte h:Cl'clica falsit:1s se cOlltulisset, IìlliLu ., vcrllalis concluùeretur. Ibbitat enilll ili 1I0Lis ChristllS, flUO habilalltc habitat DClIs ; et eum habilat ili noLJis Spirillis Chrisli, 11011 aliud habilat qllàlU SViritus Dei. Quòd si per Spil'ilulll ·sanclUllI C!II'i"tus i:I lIobis inlciligitlll' esse, hunc tamell iLI SpirilulIl Dei ut D1STl~CTIO XXXIV. Spirilllm r.hrisli essc nosccnùum CSl; el ·CÙIIl pel' &PI:<W QuonVllDAli NO:"! IDEU ESSE PEnsoNAM ET ESSENnatur:llll Dci lIatura ipsa habilal in lIouis. indillcrclls TIAll VEL ~ .\TURAli DICENTlUW, ET EUIDEtI ESSENTIAU natura Filii credilUr esse à l'all'C, CÙIIl Spiritus saniliO:"! rosSE ESSE l'.nRElI, ET HLWll, ET SPllllTV,u clus qui est Spirilus CIii'Ìsli et Sl'irilUS Dei, l'CS Il;1S.\XCTt;M. tur:c dt:Uloll~tl'elllr 1Il1ius. Qua'ro lIune ergo qllntflOÙÒ 1. Pl',"cùiclig autem adjiciendum est, fJllòd quidam \It)IJ e:. Ila tura UIIUIIl SUllt? A l'aIre procedit Spiritus (:el'versi SCIlSÙS hOlllines in lant3111 prosiluerullt illI"l:ril:u.is, à l'ilio wiltiLUI', ct 11 Filio aceipit. Sed olllll :a s3lliam, l!t tliccrcllt nOli idem esse n3luralll Dci ct fI"a! hahct Pat(;l', Filii sunl. Idcircò ljlli ab 1:0 atcipil, personalll sivc hypostasim; di cenles eamdcm esse!l- Dei SpiriluS est, Cl idem Spiri.lilS Chl'isli est. I\('s tialll IUHI posse c"sc l'a Ire III ct fil iUlil sinc pcrson:u'ulIl :Iallll'a, Filii est, seri et eaùelll rcs ct Il:tl1i1·a! P"ll'is cOllfusinnc . Si cllilll, inqlliunt, t:a essenlia qU ~I~ Pal,'r c"l, ct Dd cxcilalltis Cllf·is!UlIi il Illol'tuis SpirilU; C.,l; l'SI, est Filius, idem si\)i l'aler est Cl Filius. Si II:IIIC t'l iùem Spirillis Chl'isli est à 1II()I'Luis excilali . In ah~ l'ClU di cis esse Pau·em, aliam qua're lI11arn dicas esse lJuo dillerl Chrisli et Dei Il:l lu l'li , ne callem SiI, Fi liullI. Si ycrò alialll Ilor; qU;I:siel'is, sed ("amdclII (lr;!!slari pOlesl IIt ~pirilll s qui Dei eSI, lIon ~it cli:l lil Jixeris, idem gCllllit et gellilIIs est. Propler h;ce et Clirisli. ESL ergo in nobis Spiri tu> Dei, ct est iII lInlJis IIlljUSlllOÙi, illtel' natunllii l'l persollalll diviùUlll, ila Spil'itlls Chrisli ; et cltm Spirilus Chrisli illCSt, ill~st Ilt non rl'cipiallt 1111:1111 ddtatis naluralll et sillli:licll lll SpidlUS \)ei. Ita dlm IJ.lIod nei est, ct Chl'isti e,t et c",c trcs pCl'sollas . IdillI<' tll>l imouio lIilarii del('IU!eI'U lIuOÙ CIIl'isti est Dci eSl, nOlillol.est alilld lli\'ers;1I11 Idlunlur, (!IIi in lib . li dc Trini!., flll:t'rcns UII'ÙlII Chrislus esse Ilu:un Dells e~ t. DClt,; igitllr ChrislllSIl';' Apu' IOlus Spil'illlln [)ci Iloillinans ctSpinlulII Chrisli, IIl: IIS cli m Dcv Spirilll s , S~ Clllldùi" lilild Joan. IO: iùem sigllilic:lyerit Illl't1tl"e H'r/:'." illqll it ila: Celitilllli Euo el PUler tll1WH SUI11IS, in quo di)Cet YCI'itàS ullila . l'i'a:dicalol' ,·olens nallll'ai ullil " l' ~ iP. in Pall'e et Fil io Icm essI; Jlalllral, noa soliludillem unillllis. Ecce si dllcerc ait, n UIll 8: Spiii/11S uC! m vobis esi; si Iluis I:a!C vCl'ua diligenler allcndas, ill,cnis Spil'ilUlII sall/III/eli! S )I;/'illllli (hrisli 1/011 Iwbet, /tic lion fSt ejlls. Si clUII1 relll nalUI':!! dici Patri, Cl Filii; cL eUlIllkrn lli, i IiIlIelll Spirilus ejlls qui suscitl/I'Ì/ J eSIlIJl, elc. Spiritua- esse naluralll Dci, lIui llicillir : Per natur:1l1l DI)i lIales Ollll .es , UlUIIS , si iII nobis est Ilei ~piritlls, seti Cl lura ipsa hauital in lIoLis, si I,er SviritulII sanc[UllI hic ~pirilU s Pei , e,I et ~l'i/'ilU s Chri,li. Et cùm Christi CltrislllS est in nobis . Italjlle iII TriuiLate nOli ila dis~pirillls in lIobis esI, cjus Spiritlls in uouis eSI fllli tinguclidulIl est illter lIaturam Cl I·CIII nalur.e, sict •• Miscitavit CltrisLUm. Et cùm cjus qlli suscila,·it Cheiin rebus cl'l'atis, lluia, lIt ait lIi ::!ri:!s, liu. l de TI·illil., Si lllll in lIuLis est Spirilus, ct Spiritus in noLis est in meùio,comparalio lel'l'CIIOnllll ad Dcum lIulla col; C:;risli, nec t;lmcn non Dei eSI Spirilus, qui in lIouis et si qua compal':ltiollum exemp(;! jllll'rdùm all'eru:ttul' e,t. Discilme ergo, Ò ha~l'elic e , SpilÌlum Chrisli à lIelllO ca exiSlilllet ab60lulè in sc l'al ionis pCl'reCLitlllc~ Spirilll Dei: et excilali à 1lI0rtuis Spirillllll Chrisli à conlinere . [\OU enilll hum8110 ~1'1l!U de Dco loquen. Spjr i ~u Pei ChrislUw à lIIorlllis excil:lnlis. Cùm (lui d'lm {'SI. wruis siguificari dicunt, qllòd proprielas Palris vel rr')prietas Fllii non sit Deus vel essenlia dhill:l. Cìml cUlln dicit, eo quoJ Dcus est, substantia est, s~d quod Pale!' e.1 sub.~tllll/ia non esi, apertè inquiulIL oSlelld: id esse suustantiam, quo JJells est; id verò qno Pater est, lIon esse subslalltiam. ILem clìm ait : Pale!' 1/011 ilIua e~1 lJuod est, ostendit eum non esse l'alrelll eo quoti suIJst3nlia est. NOli enilll simpliciter dixit: Pa(cr nOli est illud quod est; sed ait : Cùm Paler est, 1/011 esi iLllHl quod est, sigllilìcans qno Paler est 11011 esse illud quo est, id est, essentiam. H.ec i~li ila cxponenles, sua commellla simpliciblls et incauLis vera vidcri fadunl. Nos autem aliler fore isla intclligenda ~lici/llus. Dicens enim : Eo quod LJeus est, substalllill cst, sed quod Paler est, substall/ia nOli est, hoc illtelligi \'oluit , quia cssentià Deus est, ct deitaLe subslanlia (·st. Eo enilll suuSlantia est, quo Deus est; et è converso, clljus ca est deitas qll;c E'st substantia, et sub, lanlia qu:u deitas; sed quod Pater est, non est suustantia, id est, non qno Paler est, eo substanlia est, fillia propriel3le generationis Pater est, qua suuslantia IlOII est. lpsam tamen propl'ietatem substantiam csse nOli nega\'it. Ila tamen illud intelligendlllll est quod ail : CÙIlI Pa/er ist, 11011 il/ud est quod est; id est, non ilio l'alcI' est quoti \'cl qllo ipse est, id est, essentià , srd nOIÌ:llle. Illiis e/inni verbis Att!]. utlllltur Ilt asserallt quod dicltut, sci/ieel proprie/atcs perSOlia/'ullI 11011 esse Dei substl/J/til/llI. iO. Ilcm ilIis vcrbis Aug. vehementer insislunt ~upcl'iùs positis, sciticet quòd Verbllm sccundùlII (Inud sapicntia est et essentia, hoc est quod PaLel' : secundùm quoti Vcrullm, non hoc est quod Patel'. Si, in1luiunl, Yerbum non est hoc fJuod Palcr, secundùlI\ Ìloc qllod eSl Verbum; hl ergo quo VCI'IJnm est non c, I itlutl quo Patcl' est; propl'ielas ergo qua VCl'bulll esI, non cstquoù Paler esI, non est igitur divina eSst;mlia. Ad fjllOd dicimus quia licèt sccundìlltl quod Vcrbnm, nOli siI hoc qllnd Palcr esl, ea tamen pl'opriNas qua Verhulll t'SI , est id quod Pater est , id e"t, dhilla essenlia, kd llun hoe eSl hyposlasis Pall'is.

si


BiS

PETRI LOMUARllI

Quòd proptcr re. creala. i/lud di:reril : :.von idem CJt nat«ra et re, nalurre. 3. Ad natur:ml ergo rerum creatarum respiciens, inquil : Non idem est natura quòd res nalurre, subjiciens excmpla de ipsis ereaturis. Inde .o~tendens erroris esse sub men~urà crealur3rum mellrl Crealorem, addit : Et sccuodùm hoc IllllI idem est Deus et quod Dei est; ae si diceret : Si ad instar ercatllrarum de Crealore sClltis, cogcris !all'ri quia non idem esI Deus et quod Dei est; (111011 diccrcimpinm eSI, cum Spiritus Dei Ocus Sii, Cl. Dci Filius sit Deus. Quòd noli ·atiud est De!ls CI qUi}) sua sUllt, illl ut illsint;

alill ellim sunt qure insunl, alia qure non inslmt. 4. NOli ergo secundùm corpo l'al es modos, 111 iII e:\.dI'm subdit srrie, accipienda sunI h:-ec qure de Deo dlcuntllr; ubi èvacnans opiuioncm eorum qui ila pUlant Miud Deum ~sse et :!liud quod Dei eSI, :!liud(JlIe natnr:lm Dei et rem lIatur!l!, ul l~s l in creatllris, apcrlè dncet non alilld esse [)enm, ct alilld quod Dei est, :llilldque paturam Dei ct ql~:c sua .su.nt! it:!. ut i~,sin~ i/li, sictlicensdiomo aul alullIlIl el simIle cum ahcubl erit; alihi non erit, qui:! id quod est illìc continetnr ubUuerit in forma ad id nalura ejus; ul, ubiqne sit Ilui insistens alicubi sito Deus !lulem imme~sa! virluli~, ,-ivens potestas, qure lIusquam non adslt, nec deslt IIsqnàm, qllre se omnem per sila ed !)cel, et sua non aliull qn:'1U se esse significat; Ilt ulli sua insinl, ip;;e essc pel' sila intclligaIUl·. Non autem corporali mudo cum alicllui sit, lIon ctiaOl uhi«ne esse credalur, cùm per sila in omnibus esse non desinato Non :lutem !lliud sunI quilm quod ipse est qUa! sila sllnl. Et h;I)c propter natllrm intclligentiam dieta _suII1. His verbis apertè significatur, !'oi lamen inlelligis, h:rrclice, qllia divina natura lIon aliud est ab his qu:e sua sunt, ila ut IDsint; el per illa in omnillus suis e,l qua~ 11011 inSII;Jl. Sua enim sunI eliam qUa! non insunl, id esI, omnes creatura!; et sua sunI qu:e insulIl, IIt trc8 persona:, !JII:-e sunt ejllsdcm natllr:"C. et eadem nalura; sicul Supra Augllst. lestimouio firma,'imus, dicentis lres JlCI'sonas es_se cjllsdem essenli:-e "el eamdcm eSSenl13m, sed nOli ex e:idem esselllià, ne alilld inlclli:;alur essemia, aliud persona. Non lamen diflitemur aliqllalll distincliollcm habclHlalll fore secUlu.lùm int.elligentia: ratiunelll, dun dicilUr hypost.'lsis, et cìlffi dicitur es· scnlia; qllia ibi significalur quod esI commulle lribus, hìc \'crò 11011. ESI lamen hypOSl!lsis csseulia, cl è COllverso. F:ltcamur ergo IInUIII :llqllc idem esse lres person!lS secllndùm esscntiam, diffcrellles auLelll propriel:uibus. Unde Ang., tOIll. 8, sU[ler 10cuIll pr:rtaxalulII psalmi 68, ait : QII:rris quid siI Patcr? Re~pondetllr, Dcus. QUa!l'is quid siI Filius? Rcspondetur, Denti. Qn:cris quid sit Pater et Filins? UcspondeLur, \)eus, -l leus. \)e singlllis interrogalus, Denlll responde. Dc lItroque intel'rogallls, non dcos, sed Lleum responde. Non sic in hOlliinibus. Tanla euim ('SI ibi sllbstanli~c IIlIil:u:, ul qualil:ltem adlllill!!l . plllralitatem nOli adlIIil1al. Si ergo lilli diclulll fucril, cùm dicis Fililllll Dei esse qllhd Paler , est: Pl'ofeclò Filius Pater est; responde : Scculldùm snbslallliam tibi di.li hoc esse Filium quod P:Jter esI, non secuudùm id quod ad aliilll Ificilur. Ad se ellim dicilur I)ens, ad PaLrem dicilnr Filius, rlll'sìll!l(llIe Paler ad sc dicilllr Dcus, !ld FiliulII l)"us Paler dicitur; flllOd dicillir ad Filiulll l'ateI', nOli eSl Filius, qllou dici luI' Iilius ad palrcm, non esi (laler; qllod dicilur l'aler ad se, hoc esI Palcr et FilìllS, id est, Lleus. UIrùm ita passit dici, un«s Dcus IriulII personarunll'c/

tres personre unius Dei, tll dicitur una essel/lia 'riuIII persallllTulII, el tres persanre unius essen/ire.

5. Hic considerandurn est, cùm Dens sit divina essf~lIlia, ct ila dic!lIUr UIIUS Deus esse lres pcrsonre, sicullllia essentia dicitur tres persolla!, utrùm ila vale:l1 s:lIIè dici, UlIIIS_Deus triuIII persollarulll, el Ires pcrIiUlI:I! nllius essenli;!). In his locntiOllilJus Scripturre IISll8 nobis a!lIIulandus \'idetnr, lIbi frequenter l'eper -' tur ila dir.lmn : Una e,t e>scnlia Il'iuIrl pel'SOnarllm, tt tres SUIII persona! unills essenli:-e; l1US11'1:-m ;1utem

61b

occurrillegisse, UlIURI Deum trium personarulII, \'c1 tres personas IInius Dci. Quod ideò (lulO sanclos do· clores vilàsse, ne ita CorI è acciperetur in divinis personis, ul accipitnr cùm de creaturis simile quid dicitur. lJicilur enim Abraham, Isaac et Jacob, et Deus omnis creatura!. Quod ulique dicilur propter principium crea Lioni s, vel gratia! privilegium, et creatura! subjeclionem vel servilutem. Cùm ergo in Trinit.'1te Ilihil sit cre3tum \'el scrviens vel subjeclum, non lIdmisit fidcs in Trinilate talem locutionis modum. Ila eliam è converso non dicitur de Dei essentià quòd ipsa sit esscnlia Abrabam, Isaac, et Jaeob, vel alielljus creaLura!; ne Crealoris et creatur-.e naluram contundere videamur.

Qllòd licèt polell/ia, ,"pien/ill, bO'li/a, de Dco secttndìlill .ubstantiam dicanlur in Scriplllriì, tamen so/ent hrec nomilla distinctè ad persona. inle~dùm referri. • 6. Ex pra:diclis constat qllòd sicut essentia, ita polenlia, slIpienlia, bonilas de Deo dicunlur seculIdum subslanliam. Qure autem secundùm suhslanliam de Deo dicuntur, tribus personis pariter con'-eniunt. Una est ergo !lotentia , sapientia , bonitas Palris, et Filii, et SpiriU~.s sancLi ; et hi lres eadem pOlenlia eadem sapienlia, eadem bonilM. Unde aperilllr in Tr-iuilale summa esse pel·fectio. Si enilll illi deesset pntcnlia, vel sapientia, vel bonÌlas, non esset snmmum bonum. Sed quia ibi esI perfecta potenlia, infinita sapienlia, ineomprehensibilis bonitas, reclè dicitur el credilnr summum bonum. Cùmque tìnum cL idem pe· nitùs siI in Deo polelllia, sapientia, bOlliias, in sacrà lamen Scripturà frequenter solent ha!c nomina di~­ tinctè ad personas rererri, ut Patri polentia, Filio sapientia , Spiri lui sanclo bOllilas alll'ibualUr, flUO" quare liat, non est oliosum inqllircrc.

Quare id fiat, scilicel quòd Palri pOlenlia, Filio sapielllia altribuntltT. 7. Id ergo sacri eloquii prudentia fa cere curavit, ne Dci immen8italCIII similitudille crealura! meLiremllr. Dixerat enim Scriptura sacr'l, quia Deus Pater est, et quòd Deus FiIius est; et audivit hoe homo qui homiIlcm palrcm viderat, Deum Palrem non viderat; cogilare cropit ila esse in Creatore lIt viderat esse ia cl'e:ltllris, :. qllibus h::cc nomina translata sunt :,,, Cl'ealorem, in quibus paler est ptior filio, filius est poslerior patre, et ex anliljuilate in palre derectus. t"( ,osteritate in filio imperfectio sensùs sole t nOI:lII_ \ (Icò occurfil Scriplura dicens Patrcm polenlem , !il! vicle!ltur prior ,,'ilio, et ideò millùs polells; et FiliulII ~:ljlientem , ne videatur posleriar Palre , et ideò mi, IlÙS sa!,iens.

Quare S piritui .anclo bonita. attribualur. 8. Dictus esI eliam Spiritus sanclus Deus, et dièlllS est ha bere Spiritum Deus; ct videbatur hoc qllasi nomen illfla!ionis et lumoris. UIIÙP. bumana conscientia ad Deum l'ro rigore et cruùclilale accederll meluil.ldeòlJlle Scripllll'a ltmperavil sermonelll SUIlIII, Sl'iritum bonulll nominans, ne crudclis pularelur qlli lIIiLis erat; nOli quòd l'aler solus sit pOlens vp ' lIIagis pu!cns, et Filius solus s:lpiells ve! m!lgis sapiens • l't ::;piritus sanclus Silius bonus ,-el magis bonus. Uua t:sl ergo pulenlia, sap:enlia, bonilas Il'iulIl, sieul Ulla essl~nl_ ia. Ideòqne situt dicilUr Filius hOIOOUSIOS, id e_,t, consubstanlialis Palri, ita el coomnipotens. lJe hoc /lomine /wmousioll, ubi iII auctorilalelll receplulli

sit et quid significcl. !l. llìc non esI Pl'a:lermiuendum quòd Aug., iii lib. :5 contra Maxilllilillm, diciL de hoc nO!lline hòI/Iousion, quo Latini tratlalores frequenler utunlur. Pater, illquit, et Filìus unius sunL ejusdemqlle suhslantire. Hoc esL iIlud IlOnwusion, quod in condIi.. Nica!no adversùs h:rreticos Arianos il catholicis PafriIms Veritalis auclorilale firmalUm est. Quod poslea in concilio Ariminensi, T'fopler nOI'ilalelll verbi minìls quàrn oporlllii intdleCLum (qu3m lamen lides ano tiqua pepererat), mulii; paucorulII Il'aude deceplis, ha'retica impictas sul> ha'retico imperalore Constali'iliO l!lbef;lelare l(~nta\"il . Sed I>"SI 11011 JonS'I!lI ICIII-


SENTE:'\TIARUM UDIti QUAHOH - Lln. I, DIST , XXXV, 60 pus libt.rtatc lìdei eatholic:c pr:C\'alentc, postqUill1l vis scil'c fotill'a , pOI:Jit non cr(~~re aliqni,l, ut l'erbi sicut debuit intellect.a \:it, homousioll illud l'a tholic:ll fidei sanitate longè latèque distensum est ct diffusum. Quid enim est homolUÌon ,nisi unius cjllsdemque substanti:e? Quid est, inqu~m, homou5ioll , Ilisi: Ego et Pater unum ,umu~ (Jonll . iO ) ? Non ergo inter profallas vocllm novilates hoc \'iL:lllJum est. De nominibus qUIB tramla/ivè et per similitudillem lÌ! Deo dicuutur. 40. Pr:eterea sciendum est qllM in assi gnatione distinctionis nominlll1l, inter alia «u:-e supl'a diligcntcr executi sumus , qu:-edam dixilllus trallslati\'è et per similitudinem de Deo diei ; lIt 3peeulum, splendor, cllI/raete!', {igUTll, et hujllsflIodi ; de qllibllS l,io lectori \irc\'Ìter trado quod scr.tio, ul si faliollc silllilitudillis consideratà ex e.'lllsis dicelldi dictorum intelligeuIialll a,SlJlllat, sed cathnlicam. Niliil dignum excelle'ltilB illeffabilis Trinitatis .e tradidisse dicit, ad olia transitrtrus. i i. De !\ncramento unitatis atque Trillitatis sumlll:-e et inc!Tabilis multa jam diximus. Nihil tamen ejlls ine!Tabilitate dignum tradiaisse profitemur, scd pOliÌls Cl. lIobis mirificatam ejus scienliam, nec pOluisse nos ad illam. DISTINCTlO XXXV. DE QuinusDAM QUA:: SECUNDUlI SUBSTANTIAU DE DEO DICUI'TUR, QUA:: SPECIALEM EFfLAGITANT TRACTATU/ol, SGILICET DE SCIENTL\, ET DE PIIA::SClENTI.\ , ET PROYIDEIiTiA. ET D1SPOSITlOliE. PRJEDESTINATIONE, YO~ LUNTATE ET POTENTI"-.

i. Clìmque supra disseruerimus ae plura dixerimus de his qu:e communiter secundùm substantiam dc Dco tliculllUr, eorum tamen qu:edam specialem efflaGi'anl tl'actatum : de quiblls modò traclandum eSI, id est, de scicntià, pr::escientià, providenlià, dispositione , "r:ed estin~tione, volulltale et potenlià. Sciendum est CI " O quòJ sapienlia "el scientia Dei, eùm siL una ctnsimple~, tamen propler "arios rerum slatus et diwrsos cffectus. plura ac diversa iortitur nomina. Dieitllr enim non lanlùm scientia, sed etiam pr:escientia vel pro\'idcntia. Et est scienLia sive providentia non dc fllfllris lantllm, sed de omnibus : de bonis srili rc t et de malis; dispositio ,'el'ò, de facielldis; pra: d-slin~tio, deomnibus saIVandis, etdeomnilJUs bolIis, qui et hic liberantur, eL in futuro coronalluntur. Pr.edestinavitenim Deus ab :eterno homines, ad bona eligendo; ct pr:edestinavit, eis bona pr::eparando. Quòd bomines pr:edeslinavit, Apostolus osteudit dicens, Rom. 8: PrlBdeslinavil quol frlBscivit fieri c01l(ormes imagini Filii sui, el Ephes. : Elegit nOI nn/e 7IIundi constitutiooem, IIt ".emus &aneti et il/unaculo ti. Quòd autem bona eis pr:eparaverit, propheta Is~ ias, c. 46, osLendit dicens : Uculus nOli vidit, lJeus, ab. te, qlllB prlBpartbti diligentibu3 vel expectalltibus le. Ergo ab :elerno pr3!destinavit quosdam l'uturos bonos et beatos, id est, elegit ut essent bolli et beaLi; eL bona eis pr:edestinavit, id est, l'r:eparavit. Providenl ia autcm est gubernandorum; qu:e ulique eodcm mollo videtur accipi, quo dispositio. InterdÌlm lalllen prol'idcntia accipitur pro pr:escientià. Sapientia vero vel scicntia de omnibus est, scilicet bonis et malis, et de pr:c~enlibus, pr:eleritis et futuris ; et non t:mlÙm de temporalibus, sed etiam de retcrnis. Non enilll ita scit Deus ista temporalia, ut se ipsum nesciat, sed i!)se solus seipsum perfectè nclvit; cujus sciellti:e wmparatione omnis creatul':e scientia imperfecta cst. Utritlll scienlia, vel prlBscientia , vel disposilio, vel prlBdestinatio pOluerit esse in Deo, si 11ulla (uissent (utura. ':.l, Hìc cOllòiderari opol'tet utrùm scienti:., vcl prrescielllia, vel disposiLiil, vel jlr:edeslinatio pOluerit esse in Ueo, si nulla fuissent futura. Cùm enim pr:e~ c icntia sit futul'orllm , et disfIOsitio fa t iend/lfum, et pr.l~d es tillalio salvandorum, si nulla esse/il futura, si \lihil esset facturus Ileus, vc1 ali'l llus salvalurus, 1I0n videlur pOLuisse in Ueocssc pl'a!sei,'mi:l, \'d di~p () si1: 0 , \'('1 pr::edestillalio. puillit alltem Oeus IIn lla pl':ePUIlUL.

CXCII.

01 8

n ~ n :', :lh , ~ :',~ ess(\ Jlr:l~ :; t:ie i, l j; : ,

~!i'lI\fIS, l'utui! ergo in Deo nOli \cl di,posi tÌn, \'cl prredcstinaLio. Ad h'Ie aUI Cl 1i il:1 il quillUsdam opponitl/r. Si, inquiunl, potuit pr<esclcilli:l Ilei non esse in Deo ab :eterno, et potuit non esse; , i VCl'Ò pOlllit non essc, eùm pralscientia Dei si! C.! l!:; scientia. et scientia sit ejus essentia; potuit crgo Iii!:' èSSC ab a!lernO id quod est ejlls di"iu:.t esscnLia. Il : c t ùe dbposi!ione Cl pr::edestinalione, qUal cst Ji \ha es · sentia, ohjiciullt. Addunt quoqueet alia, ila loquenkl : Si pOluit Deus non pl':Escire quod scire, CL stire '111 0; 1 esse; potuit ergo non esse. ILem, cùm idem si t 1><:1I1l1 pr:esciurn csse eL Deum esse, si potuil lIon esse /I ,,:nscius, pOLuit non esse Deus. POllliL ;lulem 11011 ('~se pralscius, si pOluit nulla pr:-escire : al potllil nul!a pr:escire, quia potllit nlllla facere. Responsio, quòd pl'lIJseientia, et dispobilio el prro:b;/iIlatio quasi relativè clieunlur ad (uturas re. t'cl a l (aciendas ,. 5. Ad hoc juxta modulum lIostr:e inlcllig\:nti :e ila dicimus. Pralscientia vel dispositio vel prxtieslin:Hio nd aliquid diei vidcntur. Sicut enim CreaLOr aJ CI'!!!lturam relativè diciLur, ita pr:escientia ve! pra!scius :Id futura referri \'idctur, et dispositio ad faciellda , :le pr:-edestinatio ad sal\'anda. Vcrùmtamcn Crealor ila relatÌ\'è dieitur, ut essentiam non signiliccl. l'ralsciCIItia verò "el pra-scius et in respeclu futurorlllll dit:ilur, el essenliam designat; ita etiam disposilio, et pl':\!destinatio. ldeòque cùm dicillll' : Si /lulla ('ssentl'utura, non esset in Dco pr:Esciclllia , ,'el 11011 esset OCU3 pralsciils, quia varia est ibi callsa dicendi, distillgui opartel rationem dicti. Cùm ergo dicis : Si nulla essenI futura, non esse t in Oeo pralseienti:\ \'e! nO:1 esse t pralscius; si in dicendo hallc causam allCllJis, scilicet, quia nulla essent subjecla ejus pr,csciclIlix , linde ipsa possit dici pr:escienLia vel ipsc pral,cì4ls, !(uod utrumque dicitur propter futura, vel'us cst iute!lecLus i sin autem eà ratione id dicis, quM nOli siI iII eo scienlia quà pr:escit futura, vel quòd ipse nOli siL Deus' qui est futurorum pr:escius, falsa est jmelligeIltia. Similiter et iIl:e loculiones determinanda~ Sll ill. Potuit non esse pr:cscieniia Dci, vel pnLllit noa esse pr:cscius, et potuil Dcus non pr:cscire aliqua , id est, poLuit esse qnòd nulla l'utm'a subjecla essent eju3 scienti:e, et it.a /lon posset dici pr:cscius ve! pr:cscil'e, \'el scientia ejus vel prrescielltia; 1I0n tamen t:ò lIIiuùs ipse essei, vel ejus scientia. Sed IiOIl posset dici pr:escius vel prrescire vel pr;J'ScienLia, si ejus sciellti:c iiIlura IIUUa forenl subjecta. Simililer de òispusitiolle et pl':edestinatione vel providentià. H:ec ellim, III dictum est, ad temporalia refcrulltur, et dc tellljloralibus tantùm sunto Quòd jjCielllia Dei non tantùm e8t de temporaLibus, sed eliam de IBternis. 4. Scielltia "erò vel sapientia non tantùm de tClIlporalibus. sed etiam de :elel'llis. Idcòque etsi nulla ('u issellt fulura, esset tamen iII Dco scientia eadclll qll;l! modò eSL; lIec minor esseI qllàm modò, lIec m:ljor est qllàm esset. SciviL ergo Deus ab xlcruO :cteflllll!L, et omnequod Cuturum erat, elscivit immutabilitel', Se;t qlloque nOli minùs pr:eterita et futura quàlll pralscIItia, et suà :elernà sapielllià et immutabili scit ipsc omnia qu:e sciunLur. Qmnis euim l'atio superll:l! c l :ctern:e sapienti:c , IIt ait AmbrClsius, in eo eSI, qlli; omnem sapienLiam, et essenliam capit sua immensa scientia. Quare olllllia dicalltur esse jl' Deo, et quod (ac/I'm IIab!'l l'i!lllll iII eo. 5, Propterea omnia diclll1tur esse iII Deo cl flli ,~,~ ab :cLernll. Unde AlIg., tomo 5, lill. ;;, super Geli > C. 18: Urec visilJilia, inquil, allLcquàm lit:l'Cllt, IW:I er:mt, quomodò crgo Ilota Deo eralll qua: 11011 era/Il '! Et rursùs : Quoll\odò ea face ret qUi/'! sibi nota ilO!. eranl; non cnilll quitlqll:lfll fecit iglloralls, Nota fcci •. 11011 facta cogllovit. P,.oilllie allle'luinll I:\! rt!/lt, \ l el'~nl. N 1I0n ~ r:\Ut. Eralll iII Ilei sciPllli:', , Il'''! t'l'nnt iII ~uì lI~tllr:1. Ipsi aUI.l'm Ii"o 111)/1 ""01',, ,lle'lI r ":;,,

:W


PETRI LmmAROl 620 moùo innotuisse 'càm ea rccissct, quàm ilio qllo ca Aug., pr:escÌ\'it, sed non pr::ep:\ravit. Cùm ergo peccata omllillm sciat, numquid intclligelldllm est t~ Dovcrat 111 faceret; apuli qucll'l lIun est tr:msrnutatio, ncc vicissÌludinis obumbratio. Eece hìc habes ql1òd includi iII Hià gClleralilale loculionis, qllà dixit Apostolus, Horn . :Il, omnia esse in Deo? Ex ip.o, inquil, Im~c visibilia anlequàm fierenl, in Dci scientià erallt. Ex hoc ergo sensu omllia dicunlur esse in DM, et et per ipsum, et iII ipso suni omnia. Sed quis, nisi insaIII1S, dixerit mala esse in Deo? Illa cnim esse in Deo o.mne quoti factum est diciturvita esse in ipso; nOli iflrò quòd creatura sit Crcator, vel quia iSla tempo- Intelliguntur, qU;\! ex ipso, et per ipsum suni; ea vcrò ralia essentialiter sint in Deo, sed ~uia in ejus scientià per ipsum sunt et ex i p~o quorum auctor est; sed llO!I auctor ni,i bonorulll. Non ergo ex ipso; et per ipsllOl semper sinI qU:l! vila eSI. sunt nisi bona; ita ergo non in ipso suni nisi bona , Quòd ei:c1rm m/ione diClllltur ollmla et pl'tBsenlia. 6. Inde est etiam quòd Olllilia dicunlur ci pr::esenlia non ergo mula in Deo sunl; quia Iicèt ea noscat, 11011 esse, non solùm ea qu::e sunl, sed etiam ca qu::e pr::e- tamen ita omninò noscit, ul bona. Mata ergo quasi de IOllgè COblloscit , ut ail Prophela, ps. t57: El alill à lel'icrunt, cl ea qu::e fUlIIl'a SUllt: seculldùm illud Horn. c. 4 : Qui vocal ea qUClJ nOli sunt, lallqllàm ea qllce 101/gè coglloseil; iJ est, sllperbiam. Et alibi, ad Deum luquells de malis, ait: De abseO/ICJilis lui. adil/lplelus Sl/l/t. Quia, Ilt ait AmbI'. in lib. dc Trin., ila cognoscit ea qUa! non sunt, ut ea qu::e SUllt. Et hile ratiolle est veIIler eoruni. Quod exponens Aug.; AbsculIllila, olllnia dieuntur esse in co, vel apud CUlli, sivc ei inquil, peccata sunt, qu:e à lumine tua! vel'Ìlatis ah,pr;))sentia. UndeAug., lib. 5, cap. 8, tomo 8, super illum cIJlldllnlur. Sed quomodò peccata à lumille verilatis divin:c abscondulltur, cùm ii D.:o scianlur? Si enim ,ocum psal. 49: El pulchrillldo agri IIIrCUTlI esI: Iùeò, inquit, mecum cst, qui a apud DeUln nihil pr;cleriit, 11011 scirr.t, quomodò de illis jlldicaret, et pro illis nihil fUlururn eSI. Cum ilio sunl Olflllia futura, et ci malos damnarel'! Alibi prophela : QUla neque ab Urieme non detrallUutur jam pl';))terih, CUlli ilio suut onlllia lIeqlle ab Occidel/le deesl. Quod exponens Cassiodorus. cognilione qnildam ineffabili sapienli::c Dpi. Ecce hìc inquit: Ncquc à bOllis, neque à malIs deest Deus, sctl apcrit August. ex qua intelligentià accipienda sunt olllllibus i'1'a!sens Cl cogl.lilO~ est. Cognoscit ergo DClIs elilolia CI mala per sClenLIam; sco bona cogno.;cil hujusmodi verba: Omnia sunt Deo pr;:e,enlia, in Deo ~Iiam per approbationem et per beneplacitllm, llIa!.1 sunt onmia vcl cum Deo, vel apud DeulIl, vcl in co, verò non. lJntle Cassiod., supcr pS:JI.I6, dici l : Peccala vita; quia incfl'al>ilis onlOium cogllitio in eo est. 1h~ "r; nùila Deo SUftt, quia 110il 1I0vi\ • id cst, approDlSTlNCTIO XXXVI. DaL. M ex eo sensu Aug. dixl' ea ab~ col\llita ii IUlIline I:TRllM CO!'iCF.DF.NDU~1 SIT OMNIA ESSE IN DEI ESSENTl,\, I?ei. Qui eliam in lib. ad Ilel,idiu", illsillllat cogniVEL IN EO PER ESSENTI Hl , UT OMI\IA DICUNTUR ESSE tlOnclll Dci variis Iiloùis accipiendam, inl]uiells: Si ad IN DEI COGNInOIiE VEL PIL~SCIEIiTIA. scielllialll referas, 11011 igllOl'at IJcus alil]uos vel alit. Solet hìc qureri, cùm omnia dicuntur esse in Dei qua; qui l.amen in judicio '1l1ibusdam dicel: 1\'0111101'; coguilione seu pr::escienliil, vel in Deo per cognitio- vos, seti corUnl illlprobatio hoc verbo insinuata est. nern, et ejus cognilio vel pr:l:scientia sit divina es- Ecce non coglloscere dicitur Dcus Oll::e nOli appl'ohat, scntia, utl'ùm co:!cedendum siI omnia esse in divinà qil:C I.!Ì nOli placcut. A pparet ilaque ',erllm esse qllou csscntiil, le! in Deo per csst~nti:l1n. Ad quod dicimus dixill1l1s, scilicCl quia qllotiUlI1 !IIOllO c0!lnoscit Deus quia Dei cogni!io ejus uliquc esscntia est; et ejlls bona, quo 1I0n cognoscil m:da. Pal'iter qllitlem UII'apr::cscientia, in qua sunt omnia, ipsius cognitio est; quc codem moùo Iloscit, qllanlùlIl ad notiliam, sed nec tamcn olllllia qU;)) sunt in cjlls pr::escienlià vel bona, etiam appl'obationc et beneplacilo cognoscit. cogllitione. in ejus essenti ii esse dici debent. Si enim IIic apcril quare bOlla lalllùm dicall/ur esse iII Dea, e! hoc dicel'elur, inlelligerentur esse ejusdem cum Deo 11011 IIlIlla. esscnti;"C.IIl P,'o ellilll dicitur essc per esscllliam quod 3. Et inJe est quòd bOlla tallllllll dicllnlur esse in est divina esscntia, quod cst Deus. Habet crgo lJcus ~)eo, non. mala ! ct ilIa propè, ha.'c lo:.gè; quia licèl :lpnù se in 'prxscicnlia sua (!Ila! non habel in sui na- 111 DCI) ~llqua L11C3Illur esse proPler cngniliOllls pra!tUI':ì. Ullde Aug., 10m. 10, senn. il, L1e Verbis Apo- selltialll, el Deus hOlla ctlllala cogfloSC<ll, lllala taluCIi stcli, ita :lit : Elegit 1I0S antc mundi COIlSIÌluliollcm. 11011 cOl\lIoscit nisi per 1I0Iili~lIl, bOlla l'CI'Ò UOII solùm Quis sufficit hoc cxplic!\rc? Eligunlllr qui 1I0n s.unt; IleI' scientiam, s~tI per appl'obationcm et bellcl'lacilIec Cl'3t qui elegit, nec vanè elegit. Elegit tamcn, et 111m. Et ob talem coglliliollcm aliqua dicuntur csse iII haliel e!cctos tjuos crcatul'US est cligcndos, quos !Jaùllit Deo, scilicet q'lia ila ea scit, ul ctiam :JpproDCl el apud oCllletipsum nOli innalurà su:', sed in pl'~csciclltià placc:1II1, id est, ita scit, tll ccrulll sit aUtLO!'. sua. N0nJÙIII cranI quiuus promitlehalUr; sed cl i!,si Qtlòd id~lII esI olllllia esse ex Deo, et per iPSUIII, el iII pro;nissi sunt, quibus prnlllittebalur. Ecce hìc apcrtè ipso. dicit DculII aputl semel.ipsulIl habcrc electos allte 4. P!'oinde si tliligclIlC!' illspicÌ:lllluS, iùem viùellIunùi constillllionclI1, nOli in nalura Sila, sell iII ]11';))- tur esse, OIunia esse ex Dea, el per iPSUIII, el iII ipso. seiClitift sila; cùm lamen ejus pr;:cscientia non aliutl Unlle Ambr., in lib. ~ de Spll'itu saudo, C. t2: siI quàlll ej!ls natura, fluia ipsius pr:cscienlia cjus est H:ec tl'ia, ex ipso, et pc,. ipsl/i/I, cl in illSO SUIII, lIotilia. POlest lamcn ad electos feferri cùm ait iii Rom. i t, Olllllla unulII esse supl'a diximus. Cùm dicit nalura su.J., id est, illorum. Illos quippe habuit ab per .iPSU~1J csse <?mnia, 1I0a !legavi l iii ipso esse :etel'no apud se, non iII naturà sui, id est, illorum, I]lIi OIl1Ula. EamdclII "1111 habcnl Olllllla 1I~l!C, srilicel CUlli Ilolldùm eranl, sed in sua pr:escientia, quia eos ila ipso, et iii ipso, et per ipsulIl; cl ullum in his alqlle 1I0vit ae si essent. cOllsimile, non cOlllrariulll iUlelligiLur. Ecce halJes, W,.ùm llIala debeallt dici esse in Dea, ubi sunI Olllllili quia ex c:ìdelll illlelligcnt:a Scriptura dici t esse ollIllia baI/a, cùm IlIl'aque sint in eju8 cognitione et prrescien- in ipso, el per iPSUIIl, el ex ipso, et clIm ipso. Cùm er"o lifi; OTlInia enim cognoscil. ex ddcm ralionc omnia dicalltUI> esse ex Dea, vel p~r 2. Post pr::cdicta qUa!ritur, cùm omnia dicantur esse ipsu1/!, lIon solùm quia sdt, sed eliam quia eorulIl in Deo non per essentiam natur::e, sed per cognitionem auclor est, consequitur ut eàdCIII raliolle ca esse iII scienli::e, et Deus sciat bona et mala; utrùm conce- Deo dicantur, scilicet quia scit, et eOl'Lm auclor esse tlclldum sit simpliciler mala essc in Dco, sive esse in dicitur, quia i/l ilio vi,'jullls, et 1II0velllllr, cl SUIIIUS. CÙlIl Deo per cognitionem. Sci t enim Deus et sci\'il scmpcr ergo nOli siL aucto .. nisi bOllorulII, nlcrilò sola bona ,)fIlIlia, laru bona quiim mala, etiam anle!fuàm fierenl, il! eo e,sc d,culltur, sicut ex ipso , el JiC/' ipSlfJJl. CÙIIl el lll';))scivit ab ::eterno ea fUlura. ldeòque cùm omllia crgo in ejus cognitione vel pra:scielllià sint ollillia, bona diximns esse in Deo propler pr::escienùam co- scilicet hona et mala, in co [amen nOli diculltur e,se gllitionis, eadem raliolIc \'idetur diccudum omnia mala nisi l>ona, quorum aUCLOr est. lJnde Aug., in iiI!. tI~ esse in eo, cìlm ea sempel' noveril, ct per cognitionem Nalurà bolli: Cùm audillllls, inquit, e.t Deo, el pa ci prJ)sentia fuerinl. Pr:ccognovil enim Deus ab <eterno iPSUlII, el il! ipso esse o/ll/lia, uOlIlles utique l12.lUr:,~ III. quo~dam fuluros malos, et eOrUlll malilium u! lui lellil)cre dcbclUUS, el oIlmil (11I~~ nalUr~lilel' StllY\.


6~1

SENTENTIARUU LIBRI QUATUOR. -

Nequc enim ex ipso SUllt peccata, qll:C naturam non ~~I"I'allt, seLl vitiant; qll:e ex volulltate peecantium lI~sculltur umnia. llìc apertè dicilur quòd in illà generalitale locutionis bona tanlùm conlinentur. Quòd olnnia ex Palre, el per Palrem et in Plllre SUllt ; ila et ae ii'ilio, el de Spirilu sa1/clo esI dicendu"" licèl propler per&onas fiat dislmclio. 5. Pr.eterea sciendum esi quòLl Iicèt ioi indieelm' distinctio persona rum , cùm dicitur, ex ipSC1, et per iJnUln t et in ipso, omnia t:lmen ex Palre, et per Patrem, el in Patre sunto Simililer de Filio et de Spiritu sanelo accipiendum est . UlI(le Aug. in Iib. i de Trin. c. iO : Non COUfIlSÒ, inquil, accil'iendum est quod ait ApoSlolus : Ex i",o, et per ipsum, el in ips/). Ex ipso dieens, propler Patrcm ; per ipsum, propler FiliulII ; in ip30, pro pier Spirilum s:mClum. Vigilanter aulelll allellde, ne quia Palrem volens inlelligi dixiL ex ipso, !<ic intclligas omnia esse 11 Palre, ut neges omnia esse ex Filio, vel ex Spiritu sanclo, cùm ex Palre, ct per !'alrem, eL in Patre omnia esse sanè dici possunt; silIIililer eL de Filio et de Spirilu sallcto dicelldum est. Quòd Ilon onmia qure ex Deo SUIII, elium de ipso sU/il ; sed è cotlverso. 6. lIlud eliam hìc anneClendum est, quòd non 611luia qu:e dicunlill' esse ex Deo, cuam dc ipso esse dici de!reanl. Quia , ut Aug. in lib. de Natura ooni , cap. i7, Don hoc significat penitùs ex ipso, quod de ip$o. Quod enim de ipso eSI, potest dici esse ex ipso; sed 1I0n omlle quod ex ip ,o eSL, pOlest dici essc de ipsu, quia 1I0n est de sua suost:lIIlià. Et ex ipso enim SUllt cQllum et terra, quia ipse feci t ea; non autem de ipso, qllia nOli de substanlià suà. Sicut aliquis homo si genera t filium , eL faciat domum , et ex ipso est iili.us, ex ipso est et domus ; sed filius dc ipso, ÙOlllUS verò de terrà et ligno, non de ipso. QI/re diela SI/III sllmmalilll

colliyi!.

7. Ex pr:emissis apertulll est quòd in Dei cognitione 61\ e pr:escienlia sunt, omllia seilicet bOlla et mala ; sed 11011 omni modo sunI ibi mala, quo bOlla; el quùLl in Deo bOlla tantùm suni, sieut ex ipso, et pel" ipsum, nOD mala. Et ex quo sensu h:ee aeeipienda sillt assigllalulII est. El quòd dc ipso 11011 diciLur esse propri è , quod aliud e~l ab ipso. Ex ipso autcm esse ùiculltul" omuia, IIU;C (~t) auetorc SUllt. lIISTINCTIO XXXVII. QUIBIJ5 1II0DIS DlCAHIl IH::t;S ESSE 1/1 REBt:S.

1. El quonialU ùemonslratullI est ex parte IIUl!Ui9dò oUlllia LlicJlllUl' e,se ili Deo, addendum \'idclur !tie q\Jibus lI10dis diealur Deus esse in rcbus; si t:uuell id hUIIl:lIla !:ICI.S "e\ ex parte dignè valeat cogitare, vcl lin;;ua sufficiat eloqui. SCiClldUlJl ergo esL quòd [)cus inCOlnmUla!rilitel' SClllpCI' in se CXislC1l5, pr:csClllialiler, pOlelilialiter, esselilialiler est iuumlli naturà si ve essclItià sine sui dclinitiolle, el in olllui loco ~iI;e circumscripliune, el in omni lempore siue mutaoilitalI! . H pr;cterea in s~nctis spiritibus et 3l1illlabus est elcellenliùs, scilicet per graliam inhabitafls; el iII homiue Chl'isLO ex.cellentissimè; in quo plenitudo divinit;Ilis corpOl aliter illhabitat, uL ait Apustolus. III eo enilll Deus bahitavit, non per gratiam aLluplionis, sed per graliam lIuiouis. Ne :tutelll ista (quia capacilalem hUlllan:e intdiigellti:c excedullt) falsitatis arguere aliqui pra!sumalll, SanC10l'UIlI aucloritatibus muuienda mihi ndp.ntur. lIeatus Grcgorius snpcr Canlica canticorUnI I t) inquil : LicèL l)cus commulli modo omnibus fl:bu~ insit pr:rselllia, potcnlià, substantià, lamcn familiariori modo per graliam dicitur esse in illis qui mirificentiam operum Dei acuLiùs et fiocliùs consideralll. Ue hoc enim eodem Aug., ad Oal'dallum in lib. de Prmsentià Dei, ail : Cùm L1eus sit Ilatura in corpo . rea el incommutabiliter , 'iva, :eterllà slabiiitale in licipso manens, loluS adesi rebus omnibus, et siugulis lOIUS; sed in quibus habitat, habelll eum pro sua! C3pacil3lis diversitale, alii ampliùs, alii minìls, quos ivse sibi dilectissimum lemplulll gratili su:e bonitatis a!dilicat. Hilarius quoque, in lib. 8 de Trin., apel'lis-

(t l Non inveoilur super Calli., sed ad sensum Ezech.

LIR. l, DIST . Xl.Xvn .

simè docel Deum ubi'lne esse. Drlls, inquil, i!1HllP!: : .• virtulis vivens pOlesta" qu:e nusquàm non all:; il.. Il' ' '1 desii usquàm , se omnem per sua edocet, ul Illii su;, sinI, ipse esse intelligatur. Non aule m corpor.di mud " cùm alÌ<'ubi sit, non etialll ubiqlle esse credatul', eÙIll et in omnibus esse non desinato Ambr., in Iii> . de Spiritu sancto, Spirilum sanctum probat nOli essa crealuram, quia ubique est, quod est proprium di\'initalis, ita dicens : Cùm omnis creatura ccrtis natur;c sure siL circumscripta limiti bus, quomodò qnis audcat crealuram appcllare Spiritum sanctum, qui Ilon It:Ibet ~ircumscri~lam determinaLam \'irtutem, qu:c et in ommbus, el ublque semllCr est; quod IIlique divini la· tis et domin~lionis est proprium. Idem in eo.Jelll : Domini esi omll~a coml)lere, qui dicit : erelunI et terram ego cOlhpleQ. Si ergo Dominus esi qui crolulll complet et lerram, quis ergo potesL Spiritum sanClUm judicare dominationis et divin:c potestatis exorlem qui replevit orbem, et, quod plus est, replevit et Je: sum, totius mundi Redemptorem? Ex his aliisque pluribus auclorit:llibus apertè monstratur qllòd Dcus ubique in omni creaturA esselltialiter, pr:cselltialiter, et potentialiter est.

Quòd il!

SUI1CIis

non lJ10dò esI, sed etialll habital, qui 1I0n ubicumqlle es! habilat.

2. 111 sanclis \'erò eliam habitat, in qllibl/s cst pcr graliam; non ellim ubicumque est, ibi haoital.; IIbi verò habilat, ibi est. In solis bonis habilat, qui Suni templum cjus, et sedcs ejus. Unde per lsai~m 6(j, 2, Domillus ail : L'relum mihi sedes est, terra aulem scabel/um pedum meorum, quia in electis qui sunl crelulll babitat Deus et regnai, qui ejns voluntati devoti ou~ temperant; malos \'el"ò qui sunt terra, jlldicii distl'ictione calcat. Unde in lib. Sap. dieitur '''ronIl8 snpiellfire anima justi, quia in justis spccialiùs eSI qnàlll ili ali :s rebus; in Quibus talllen omnibus tolus est, quellladmodùm auima, ait Aug., tOIll. 2, in cpistulà 28, alI Hieronymum, de Origine allim:e, per omnes parliculas corporis lota adest simul, nec minor in Illiuoribus, nec major in JIl~jorious; sed lamen in aliis illt (' lI~iÌls, et in aliis remissiùsoperatur, cùm in singulis p:ntit ulis corporis essentialiter tota sito Ita et L1cl/s CÌ!lII sit in omnilJlls essentialiter ac tOlus, iII iIlis lamen pleuiùs esse dicilur quos inhabilat, id est, in quibus ila C:;l , ut faeiat eos lelllplulll SiJlIlIl; et ibi tales CUlli co ;, Ullt jam ex parte, sed in beatitudine perfeclè. Mali verù, ctsi ibi sint ulli ipse est, qui lIusquàm deest, lIon l~ll)Cli sunt CUlli eo. Uode Aug., tOlll. 9, tracI. iI l, s:q ,, :" Joan. 17 : NUII salis fuil dicere : Ubi ego SWII, el illi sitlt; sed addidil mecum, 'lnia et ibi miscri pllSSllllt ('SOL: ulJi cl ill(~ est, qui nusquàm deesl. Sed beali SUllt l: I1111 illo, qui:! liun SUlIt beali lIisi ex cu quòd CUlli ilio SlIlIt, qui h'uUhlur eo, et \idelll illulll sicut est. Mali vcru 1'0" SUIlI curn ilio, CL c ~cci in luce non SUlI! CUlll luce ; ne,' boni ita nunc sunI cUln eo Ilt "ideanl per spccicm, cl,i SUlll alifl'lO modo cum eo pcr IiLlem. Quomodò a UlCIII Deus habitel in bOllis, '~x illis aliquatenùs Ilitelli gcn: valebis qu:e supra dieta sunt, cùm de Spirilus s:lllcli processione temporali ageretur; ubi, IicèL ex parte, exponitur ( ex parle eHim cognoscimus, e! ex parle propltelamus) quomodò Spiritus sallCLlIS illhabitet in no!ris, qui 1I0n sine Patre et Filio illhabitat. Ubi erat vel habilab.:ll Deus allteqllàl1! essei creatura . 3. Si autcm fJu:eritis uoi habilabat Dells antequillll sancti esseni, dicimus quia in se habitabal. Undc Aug'., in lib. 5, cap. 21 cOlltl'a ~laxilllillllm : In lcmplo, iil· Quit, suo habitat Dt: ns, scilicct ill sanctis qui sunt te/l1plum Ilei, modò seclllidùm !idem :uubulallles, et temo plum Dei eruill aliqual.H.lo seculldùm specicm, qualiler clialllllune lemplum .Dei SUUL angeli. Sell, dicct aliquis : Anlequàm facereL Dcus crelum et lerr;l\ll, 31l1t'quàm facere! sanctos, ubi habitabal? In se habitalJat \)eus; apud te habitat, et apud se est. Non ergo S:\:Icli sic suni domus Dci, ul eà Subll"act:i cadat Dell' ; imò sic habitat Deus iu sanctis, ursi ipse ùiseessel'it, cadallt..


PETIH LOMBAIWI Multa ,,'te brcdl,'r docel qure cOllfirmant prredirla. 4:. Sci end 11m est etiam quia, ul ail Aug., in Iib. ad Dardanum, tom.2, epiFt. 57, rlici ni~i stullissimè ncqui l Spiritum S311clum non habcrc lo(~um iii IltJslrO corpore, quòd totum anima nostra impleverit. SLUltiùs dici 1'11' elialll angnsLis alicubi impediri Trinitatem, ut l'ater et Filius l'l Spil'iLuS ~anellis alicubi simul esse nOli possint. VerÙ1I1 itllld c,l mullÒ mirahilius, qnòd cùm DCIIs ibique siL lotus, 1I0n lamen in omnibus hahitat. Qllis porrò a\llJcat opinari, ni,i inscparabililalem Trinilatis penitìls ignoret, quòd in aliquo possit habitare Palcr et FilillS, in IJUO non habilet Spiritus sane/us, allt iII aiiquo Spiritus sallclus, in quo nOli hahilct Pater et Filills? Fatendum cst ergo ubiquc esse [)ell;1l pcr divinitatis prxsentiaOl, sed non uLJique per inhabilationis gl'aliam. Proptel' hane enim iuhaLJitttliont'lIl !(l'aUa! nOli dicimus : l)ater noslcr qui cs uhiqnc, eùm et hoc vcrum siI, scd : Qui es in ccelis, ~hllh. G, id cst, in sanctis, in quihus est quodam excellclILiori modo. Quòd Deus inhabitalol' est quoTumdam 1l01ldÙIII cognoIcenliulll DeulII, et nOli qllorumdam cogrlOscelllium. 5. llIutl qUOI!lle mir:-tùilll ést , quia , ut aiL Aug. in l'odcm, Dcus cst ÌnhaLJitator quorumdam, nondùm ('oglloscentium [)cum, et non quorum(lam cognoscen,ium DculI1. Illi cnilIl ad lemplum Dei 11011 pel'tinent, 4ui cogllosceules Dcum, IIl)) I sicul DCUIIl glorilicant. Ad templulll Dei perlincllt p:trvllli sanetiticati sacramento ellrisli, et regenel'ati Spirilu sa!lclo, qui nOIlliÌlIII valcllL cognosccl'e Dcum. Ergo quelli llolllel'Ulll illi IIÒSSC ncc hahcrc, iSLi pollierullt hJuere alltcquiuli nosse. Beatissimi autem SlInL iili quibus cst Dellln Il:1Lerc, I]lIod nosse. Hìc aìil]uatcllùs a(lcl'itAng. IllIomodò neus hauiLeL iII aliquo, id est, habeatur ,cùm videliccl ila csl iII aliquo,ut ab co cogn o!; c~tur el diligaluf. Quomodò Dcus lotlls ubir,uc sit per (SSClltiIl11l, 11011 potC$/ i/llel/if/i ab fll/l/lllno scnsu. 6. Ex pra!dicLis palct l[uòlI I)cus uhiqlle tolus est per csseiltiam, Cl iII sallclls hahitat per gl'aLliulI. CÙIil(Iue superiùs, licèL icnuilCI', OSlen"ltlll siI qlla ratione dicaLur haIJil:ll'e in qllihust1am, IIlIllC efflagital'ct ordiBis ratio id eli:uu assignari, Il"ollllJdò uliillllc per esSCilliam CL lollls sit; nisi hujus cOBsiJeral:onis Slll,limil:ls (\lilliC illlITICnsilas IlIlInan:'c mClllis scnsum omnillò excedercl, ut cliam ail Chl'ys. super EpisloJam lld IIcLJI'. Sicut mulla de' Oeo inlclligimus qux loqlli pCllitìlS 11011 \'alcIlIIIs, ila multa loqllimur qUa! iolt-I1115\:1'1.; non sun1l1s idonei. Vèl'Li gl'alià, qllòd ubiqlle Veus est scimus et dicirnlls; quolllodò autelll uhitJII ::! Sii, intellectu non capimlls. lLelll quòd esi illelJl'porea ::::~cdalll "iI'LIIS q:lie est omnimn causa honorulII scimus, quolllOdò aulelll ,'cl qu<.l! isla siI penitùs iglloramus. I..!/Wl'l!lllliri1J1 opinio, ql/i l'ra:sltl/llllit oslelldere qllolllodò lJelis ubique siI pCI' esseI/iii/III, potelltiml/, pra:sential1l. i. Qllidam lalllen immemi;) ingenio suo mctiri prxSUlllentes hoc ila forc intelligelldum tradidcrunt, q,iòLl lJeus lIùi(iuc per essenliam esse dieillll'; non quòd Dci essentia propri.\ sit Ì:l omni loeo et in olllni ercal~ra, seti qui a omlli5 natura atqllc omne quod nalurahLer esI, in qllocumquc ~oco sit, p.c r cam. h3bc~ csse.; C,l olllllis lotus, in quo IlIutl est. lldem ctlam diculllideo J)CUIIl ulJique dic tum csse per pr.~'Csclltiam. vel per p~) ­ tentiam, qllia cuncla luca suuL CI pr~senlla, et qll.1;: IO cis sunt, ncc in cis aliquid opcr:\l'i ccssat. Nam el ipsa 10ca, et fluitltlUi,1 ili cis est, nisi i[l,c COIISCI'I'Ct, llIanerc non lloSslll,I.ln cisergo persubstantiam Dell" essc tlieitur. ilI aiilnt, qnia per vlrtntem prtlpria~ Slll)stailli"l!SlIa! facit lIt Cliamloca SiIlL, Ci (llIIlIi" (Ime ineis :;ilill. :Sctl Jicòt Il~~e \'era silll qua! a, scnllll in cxpl:lilalitli , inlelligentiis pl'::C1IiclOrlllll, iII illis lallH!1I vcrbi, (lliil.Hls tlicillll' DCllS ubiqne ('sse pCI' ('SSClltialll, plns eOllli!l.'ri netlcndlllll est, IjlliJd humo virclIs l:apel'C non \ak L Qu òd Dcus cill/l. SiI in o!allibus rcv/ls, Ili 'II (I/Iliell su!'dib l: s l'a /Wl itu;uillalnr .

8. Solet ctiam ah eisdcllI 'lUiI!ri 'quoiliollò Ilcus sull -

slillllialiter ill5it ollllliLJus rclJus. et corp()I'<,JiUIl1 501'l!iliill inquillatiolllhuii non COillingallll', quod lam fl'ivolulll est, \II nee rl!spollsiQne sil digOlilll, l'Ìilll eliam

624

spirilUs ereallls sonlihlls corpnreis eliam Icprosi Te; q1l3ntÒlllcIIlTlqlle pollUli ÌlIl]uill:lri nOli possi!. Sol qu·).. qne radins 5U05 sine sui pollulionc etTllndil slIl'cr loca ei c<!rpura non solùm mumla, beu ctialll illllllulllia :\e 50rdibus frelelllia; quorum conlactu homincs et a~i;e qUa)dam res inficillntur; solis verò l'adii impolluti et incontaminati ea contingellle, exislun!. Non esI el'?,O mirandum si esselllia divina onminò silllplex et iilcomlllulaLJilis omllia replel loca, Cl olllniLJlIs crealmi3 csscntialiter inest, nec lamen cllju,;qualll rei sordihus cOlltamirwlllr vel cOllliogil!!r. UlIde Allgu:-t. , in lih. de Nalurà LJoni : Cùm iII neo, illqllit. si!lt olllllia qll:l! illdidit, non lamell inquillanl cllm illi 'l"i peccant. D~ ClJjlls cLiam sapientia qll:'C attingi l i\ Bilc US~IIC ad linem forliler, dicilllr : Atlillgit UllIllill, proplcr 5U:lm /lIulI\Jitiam, et lIihil iuqui ll:ltnm iII cam illclIl'l'il. Timeni qu idam, qllod Bcri non pOlest, scilicelne humall3 carnc \'erilas Cl slIbslanlia Ilei ioquinetur, el lamca pl'a!dicant islum visiuilem sole m radio, suos per omnes feces et sordes spargere, et l'os mundtls eL SillCèl'OS servari. Si ergo visibilia muuda il yisibiliuus illlmumlis conlingi possunl ,et nOli inqllinari, qllalliò m~ g is imisibilis el incommulahilis veri la,. Poslremò respolldeant quid potiùs de Oeo respondendulll exiSliment, vel qllod nllsfluàm per essenLiam si t, ve! quòtJ ubique, "el quòd alicubi, ila quòd nOli ubique? Se.! qnis audeal dicere qllòd nnsqllam divina e;;senlÌa SiI, vel quòd :llicubi, et non ubique sit? Si eli iIII ila est alicuLJi, quòtlnon uLJiqlle, ergo locali, eSI. Est ergo ubique toLa qUa! conlinet tolull1 , et penetraI lotllll\ ; qUa! nce pro sui simplicilate dil'idi, nec pro sui pUl'ilale maculari. nec pro sui immeosilate lIlIo modo com· prehelldi potesl. Unde AlliinSI., libl'o de Doctrinà cllristianà 'I, cap. 1(): Deus ubique est, cui non 10eis, sed actiOllihus propinquallllls. !.!ltòc/ lJCIIS uvilJlle sit , et ili omll; lel/lpore, nOli lamell localis est, nOli circulllscri p/ibilis , lIec loeo Il<?C lemnote more!ur. 9. CìllllfJllC divina nalura wr:lciler et e,senlialikr siL iII ollmi loco et in omlli tempore, non tamen IlIOvelllr per Inca vel per lcmpllra, nec lucalis nec lempOI':'!is eSI. Localis nUIi CSl, qui a pellilù" 11011 circlllIIsCl'iLJitur loco, quia ncc ita est in uno loco, quòd non sit in alio. NCflue dimclIsionclll habet, SiCUL corpu-, cui 5ecundùm locum assigllatur Pl'Ìncillium. mediulII et linis, el aute et retrò, dexlel'3 et sini~LI'a, sursìllll Ci deol'sùm; quod sui intcl'positiolie hcit di:;lailliam, eircumstanLialll. Duobus n:l!llque his modisdicilUI' in Scripturà aliquitl locale, sive cil'cumscriptiLile, Cl è con\'eI'SO, seilicet, vel quia diHlellsionem capiens 10HgituJillis et laliludillis, distantiam faciL in loco, ut corpus; vel qnia 10l'0 delilli IIII' ae delcl'rnill31ur, IJlitln;alll cÌim sit alicubi, nonubique ill"ellilur; quod IlUIi solùlll cOl'pori, sed Cliam omni crealO spirilui congruil. OIllIlC ergo corpus omai modo lllc'lle esI. Spiritus l'ero creatus qllodammodò est locali" et quodamll1odò nDn est IOC;tlis. Localis qllidcm dic:lltr, I]lIia deflnÌtioac loei ICl'luinatul', f1l1oniam, dlln a\icubi pr:l!se:ls sit tlllus, alibi nOli illl·cnillll'. "011 :lulcm ita ltleali:; cst, IIt dimcnsioaclII cllpicns dislanliall1 iu loco facia!. Dil'ina ergo sola essentia olllllinò illocalis et incil'ctlmscripllhilis est, qu:e IICC loci; lI1o"etur aliquo modo, sciiiceL "cl dClCl'llIill:\lionc iiuilà, wl dilllensione suscepti! : lICC tClllpol'ibllS, scJ all'cc ili et cognilione 1110"etur. llls Cllilll dllolJlls lIlodis, scilicel loeo vel telllporc, HL 1Il1llalio erèilIUI'~\), qua! longè est 11 Creatore. Ullde August. s1lper Genes. : Deus, iUfJllit, omnipotCl1i i n c o:tHII\ll~\1Jili a~lcl'llil,llC, YOltllliale, vcrilate semp"r irl t'm, lI! oVCl per lcmplls cre ~ turam spirilnalem ; Il'')"'" I!I,i;1I1l nel' tl'IIWIIS ClloèUl1l ncaluram corporalcm, lIt ~o III n 1';( nalnr: i'; lillas tr,i!tlitlit alÌmiuislrct. Cùm 1'I'l:l' l~ \ p ~! ic u i cl .S il, 1I(' !1 tlCIJCilIUS opiililri cju:> sUÌlstaltlialll qufl D .' \l ~ ~~;. 1I~ \llpOribIlS locisque mula llilem , sin! pl!r lCiIIvora Cl ioca 1IlUuilem, dilli sii i i'~ e et. illierioi' Oluni re, qllia in ipso suni olllllia : et c\te· l'io l' OIllni re, quia ipSè ('51 super omnia; el 2I1li'1lJ!er onmilJ\lS, tluia ill5C CSI ante olllllia; Cl lòoyior O:lliJ:-


SENTENTIAnrM LIBRI QUATUOR. bus, quia ipse idcm post omnia, scilicet post omnium inilia. Ecce hic apertè oSlenditur, quòd nec locis ncc lempol'ibus mUlal\ll' vel movetnr Deus. Spiritualis all,pm creatura per tempus movetlìr, corporalis verò PLiam per tempus et loeum. . Quid sit mutari sec-andùm tempus. 10. Mutari au'em per tempus est variari secundùm qllalitales interiores vel elleriores, qu:-e sunt in ipsa re qure mulatur : ut quando suscipit vicissitudincm, glIudii, doloris, scienlire, oblivionis; vel val'iationem formre, si\'e aliclljus qualitatis exterioris. Hrec enim flIU13lio qll~ fiL secundùm tempus, variatio est qllalitatum, flure lit in corporali vel spirituali creaturà; ct ideò vocatur tempus. Opinio quorullIdam, qltj dicunt spiritus ereat08 tIIoveri · loeo, nee esse loca/es. t t. De mutalione verò loci magna inter conqllirenles disceplatio versatur; sunt eniro qui dicflut nnl111m spiritum aliquo modo posse muLari locri, ab omlli 'Spiritu locum unh"ersaliter temovere volentes; qnoniam secllndùm dimensiollem lantùm et circumscriPlionem locuro COnstare asserunt, atqne id solum esse locale vel in loco esse dicllnt, quod dimensionem rcdpit, el distanliam in loco facit. Et hoc dicunL Allg. lÒer,sisse, mutationem temporis tantùm spirituali creatUr:Jl lribuentem; loci vel'ò ct temporis corporc:ll. Hìc respondelur eis. t2. Sed, ut snpra diximus, dupliciter dicitur psse rcg localis vel circumscriptibilis : scilicet vel quia diBlcnsioDem recipit el dislamiam facit, vcl qnia loci tcrmino defìnitur; quorum utrumque convenit corporere crealu1"oE, aherum \"erò lantiml spirituali. Nam, IIt snpra diximus, corporalis creatnra ila Csl localis vel circumscrilltibilis, quòd determinatur delinitione lod, et quòtl dimensionem recipiens dislantiam facit ; 6piritllalis verò uiltllm definii ione luci concludilur, eìlll1 ila sit alicubi, fjuòd n"l1 alihi, sed Ilec dimensionem recipit, lIecdisLamialll in lo co !;,cil, quia si multi esscnt slliritus hìc, Ilon eo coangustarent locum qUGminùs de corporilJus contineret. Ideòque Aug. attribuiI mu13tionem loci COl'pori, non spirilui, quia licèt spiritus lranseat de loco ad locum, non lamen ila ut dimensionibus circllmscriplus, inlerposilione sui faciat distanliam, siCUL corpus. (;ollclusio ex prmiliclis, quòd spirillts creali sunI locales el circumscriplibiles quodommodò, SIJiriluS t'el'ò Dei olllnillò incirculIIscl'iptibilis, i 5. SUIII ergo spiritus crc.'!li in loeo et transeunt dc loco ad locum, et quodammodò locales ct circum~erjplibiles, sed non omni eo modo quo creatur:ll cortlorere. Spiritus autem increatus qui Deus eSI, in loco '1uidemest, ct in omni loco, scd omninò iIIocalis est ct incircumscriptibilis. Un de ncda super Lucam ait : Cùm ad nos angeli "eniunt, sic exteriùs implent mi:Iislerium, ut tall:en ante Deum inlcrills per cOlltemplationem assisl:mt, quia et si angelus est spirilus eircumscriplus, summus tamen Spiritus, qui Deus eSI, incircumscriptus eSI, intra qucm currit angelus quòcumque miuatl.lr. Ecce hìc dicilur quia spiritus angeIicus circumscl'Ìptus est, Spirilus autcm qlli Deus eSI, incircumscripllls. Aliùi etiam Ambrflsius dist:lnli:lm ostendeng inter spiritum iucreatum, pt gpiritllm ereatum, 1i1J. f de Spirilu sancto, c. 1, dicit serapllin de loeo ad lf1cum trallsire, infjlliells ita in liù. dc Trin. : Dixit Isaias, quia misSlCs est ad me untlS de S{Jf((!lltill, Et Spiritus I]uidcm ~;II:ct()S dicitur missus, sed sCl'aphin ad IInllm. Spiritus verò ad omnes. Sl'raphill lIIiuilur in minislerio, Spiritus operatur mysterilòlll. Seraphin de loco ad locuIII Iransil; non enim complel omllia, scd ipse repletllr à Spiritn. lIic apertè osLellditur quòd allgdi quodammodò locales sunI. CUlli rcpetitiol/c sUfleriorum confirmal fluclorilalibllS Del/III esse lIbiqlte sille locali mo/u. H. Fateamur itaquc dlvinam natllram pro immensilate sui nusquàm deessc, c3mque s{llam omninò illocalem, et omninò incircllmscripliùilern, nllllo condudi loeo. scd il fine usquc ad lineru OIlIingere, non

UB: l, DrST. XXXVIU. tamen spatiosà magnituame nec locali motu, sed immensilale atquc immobilitatc sue essentire. Ullde ~ug., epis~. 5?, :Id ~ardanum, a:t; Non quasi spa· t~osà mllgmtudme oplncmur ()eufll per cnncla dilfundi, SICU! fumus aul I!lX ista diffunditur, sed potiùs sicill in dllobus s3pienlihus, quorum alter altero corpol'C grandior est, sed sapientior non est; u:la sapientia cst, nec est in majore major, nec in millore minor, n~c minor in UIIO qU3m in duobt.3 ha ()cus sine labore regens et conlinens mllndum, III crelo totus est, in terrà lotus, et in utroque lotus, et nullo contentus loco, sed in seipso ubiqlle totus. Idem quoque supcr iIlnd Psalmistre : Velociter curTiI, etc. ; Ali verbulil Dei, inquit, pertinet non ·esse in parte, sed ubique esse per seipsllm_; lIrec enim est Sapienlia Dei, qll:C ali ingit à fine usque ad finem forliter, non tamen motti l,,.. cali sed immobilitate sui; veluti si moles alil(ua S:lXea illlpleat aliquem locnOl, dicitur quòd attingit à lina illius loci usqlle ad /inem, eùm tamen alterum nOli deserat alternm occupando; non ergo habet motllm localem verùum iIIud, et sapientia illa solida est et ubif/lIe, el pr:l!dictis innolescit quòd Deus est ita ulJique per essenlÌ:lm, quòd nec spatiosà magniludine dilfunditur, ncc lIlIO desert"o loco alium occupat, quia localem molum 1I0n hallel. Ideò:juc August., volens pr:l!scindere à Dei pUl'itate omnem localem motum ct localem circumscriptionem ,potiùs dicil omnia esse in ilio quàm ipsum essc aliculJi, nec tamen ipsum esse hcum, qui non eSI in loco; in iiI!. 83 QII:CSt., fJ. 20,. i:a inquiens : Deus non alicubi est; quod alicuhi t'st coutinelUr loco; ((uod continetur loeo, corpus. Deus anlem non est corpus; non ergo alicllbi eSI, et lamen quia est,el in loco 1I0n est, in ilio sunI pllliùs omnia qllàm iIIe alicllbi; ncc lamen ila in ilio, ut ipsc Sil 10cus. Locus enim in spalio eSI quoti longitudille, et laliludine, et allitudine corporis occupat!lr : nce Dcus tale aliquid est; et omnia el'go in iJlso blmt, et JtJCIIS non eSI, nec iII loco est; locus lallien Dei,sc(! impl'opriè, dicitur tcmplum Dei, nOli f1l1òd co continealur'. Id autem nibil meliùs qU3m anima mUllda in!elligitur. Ecce hic dicit Deum non essc in ]nco, sed in!cILge:!dum eSI CHm non esse in Ioco localiLer, scilicel (lui::. HCC circumscriptionem nec localem mOluDI haiJet.. Opposi/io qua videlur probari qliòcl Deus mlltelul' foca. 15. Ad hoc autem solel oppolli sic quolidiè : Fiullt creatura:: qUi"C ante non erallt, et in cis Dcus esr, etlln ante non esset in eis; est ergo uhi nOli era!, itleòque IIIulaiJilis esse videtur. Sed Hcèt quolidiè incil'ial esse in crcaturis, in quilJus ante non erat , ((uia ill,c non erant, hoc tamen lit sinc sui mutatione, ((ilaliter iII mundo eOlpit essc quem fecit, tamen sillc suì rnut:dJiHtate, et silllilitcr desinit esse in qllillU S alllc eral bilie sui mutJlione; 'n cc lalllen ipsc dcse!'il 10Clìlll, scd locus desini~ esse. Epil09U8 ubi expolli/ur quare iII prrediclam t'eiwl'it discepla/ioJ!clIl. 16. Jam surlìcientcr dClIlonSlr:lIl1m essc vidctur quomodò omllia dican tul' esse in Deo, Cl Dcns ili omnibus; quam discept.alionem quasi incitlcllter suseepimus, quia id \'idebatur postulare res circa qlWlll lIoster versaùatur sermo. Disscrebamus cnim dc scienti!! sive sapientià Dei; et cùm diceremlls Deum scil'e omnia, ((u:esilum est ulrìlJlI propler cognitionem qua m de omniblls habel, dic.!rell!ur omll ia esse in Deo an alià ratiollc hoe dicerct SCriplUl'il. IInjus ergo qu:"CStiOllis occasio iII pra~missalll 1l0S t1cduxit dispulationcOl. DISTINCTIO XXXVIII. mc REDIT AD PROPOSlTU&I, r,EPETENS SlJPEI\JUS DieTA rT ADDAT ALn. t. Nune ergo ad proposilum re\'Cl'leni~s cmpf.<I illsi~tamns. Snpra dictulII est l)nòù pl':l!senlia Dci fu tu 1'0-

rum tanlùlII est, sed omniulII, tam lJon\\fUIII quiull malorum. Scientia verò vel sapiellliJ non mollò de fuluris, sed cliam de pr:esentilJus l't fuluris ; ncc lamen de temporalibns, scii cliaIll dc ~ ~ t\' rnis. qui:r seipsum novi' Deus, lìic oritur qUa!sLio 11011 Jis~ i mll-


PETIU I.mlBARDI lanòa, utrùm scilicet scientia vel p,,:'Cscicnlia sit callsa etiam dicimlls scientiam ve! pr:csciclltiam Dei non rorum, an res sint causa scienti:c vel prmseientire esse C3usam eorum qua! fiunt, nisi talem sine quà nllil Uci. Videtur enim pr;-cscicnlia Dei causa esse corum fiunt, si lamen scientiam ad notitiam 13ntùm rt'feraqll::e ei subsunt, ac nccCSsi:alcm eveniclldi eis facere, muso Si vcrò nomine scicnlÌ;'c includiLuI' Cliam lJ~ lIe­ placitum a!que dispositio, Lune r~clè potest dici cansa (juia IJ('C aliqua fulura fuissent nisi Deus ca pr~-escìs­ set, IICC possllnt 11011 evcllire, cùm Deus ca prà'scieormn qu:c Ucus faeit. His enim duoblls modis, UI superiùs pr:Etaxatum est, lib. -15, C. Hl, aceipilur coverit. Si ~ulem impossibile est ca non evellire quia gnitio vel scientia Dei, scilicet pro notitià solà, ve} p:o:.-cscila sunt.. videlur ergo ipsa .pr:c~cielllia q.u~ pr:cscita sunI, CIS esse causa evclllendi. Imposslllllc est pro notitià simul et lJencplacito. Hoc modo fortè aealllelll ea non evenire, cùm pr:cscila sint, quia si non eepit Aug. dicens, homil. 5i, tomo 9 : Ideò sunI quia evenirel ci1ln pr:cscita sin t, filllerelur Dei pr;-escientia. novit, id est, quia scienti plaeuit, et quia seiens disAt Dei pr:-csclcntia falli non potest. !mpossihile cst ergo posuit. llic sensus ex eo adjuvalllr, quia de bOllis ibi lanlìlm :lgit August., scilicCl de erealuris Cl de his qll:E ca 11011 evcnire, cùm pr;:cscita sint. Sie ergo pr;1'Dcus raCil ; 1]11;1: omnia novit nOli solùm seienlià, seti scicillia causa eorum esse videtur 'lu;c pra:scita sunt. 1I0c idem et de scientià dicitur, scilicct quòd quia Deus etiam llencplaeito ne disl'ositione. Sic ergo ibi accipialilJua novcrit, ideò sint. Cui senlentia: Aug. attestare tur Dei cognilio, ut nOli modò notiti:lln, sed etiam bevidetur in lib . 5 de Trill., C. i 3, dicens : NOli ista ex llepbcitulII Dei significet. Mala verò scit Deus et Ilr;-esciL:lIll p.fI'Ùm fi anL, sed solà notitià, non heneplacilo; aliquo lempore cognovit Deus, sed futura onll\ia temporalia ; alque in eis etiam quid el quando ;,b ilio pe- pl';escil enilll Deus et prredicit eli:un qu:c non est ipsu factlll'U S, SiCUI pr:escivit et pr:edixit illfidelilatem Jutitul'Ì l'ueralllus, et qu08 P-l dc qui bus l'elJlls vel exaudilUrus , vel non exauditurus essei, sillc illilio alite d;1'orulII, seti 11 0 11 l'cciI; nec ideò quia pr:Escivil ad pr;1'seiviL. Ulliversas autem, crcaturas ct spiritllales pe{,c~I, 1I1ll inliclelil:llis eos coe;;il, nec pr;:escìssct ve! et COl'porales, nOli <Iuia sunt ideò nov il, scd ideò sunL pra:dixi s"ct eorulIl mala nisi essent ca habituri. Umle (Iuia novil ; non enim nescivit qu~-c fllerat crcalurus ; AlIg., super Joan . : Deus, ilHlllit, fu~urorlllll pn-escius qUi:l crgo scivil, cre:lvil: nOli quia creavit, scivit, nec per 1"'O!ll!etalll pr~-edixil illfidelilatcm Judxol'um, sed alilcr scivit creala qllàm ereanda ; non enim cjus S:l11011 f~ci l; IlC(I'h! pr:cscìsset mala eOl'um, Bisi ea hapi cnli;c nli'luill ;\Cfcssit ex eis ; scd illis exislcntibus hel'ent. Ì'ion cnim ideò quelndum ad peccandlllll coskllt oportcbat et quando oportcbal, ilIa lIIallsit ul git, fluia futura homillu1I1 peccala pr:enovit; illorum enim pr:'C scivil peccata,lIol1 sua. Ideòqlle si ea crat. Unti!! in EccI. : Anteqllàm crcarelltlll', omnia Ilota suni i/li; sic et p05t(Juilm conStlmm:\l a suni. Ecce his flU::C ille pr:csci\'il ipsorum 11011 suni, non vera ilio vCl'bis videltlr Aug. inlluere scil~lIli a m vel pr;e,cienpr~'Cscivit; sed quia illius pr:cscientia falli nOli pOlest, lialll Dei C:1usam esse eorllm qu:c HUlll; cllfll dicit ideò sinc dulJio, 11011 alins, sed ipsi peccalll qllos Dcus pecca esst!, qn ia Deus lIovit. Idem qlloquc in lib. 6 dicere calores esse pr:'Cscivil, et ideò si nOli malunl, sed bovidetlll'. Cùrn, inqllit eod. cap ., decedant et succcdant nllm 1:.Icere ,'olnissenl, non llInlUIll facturi pr:EvideI,C1I1pOra, non decedit aliquid ,cl succedit scicntire rentur !lb co, qlli nOl'it qnid siI qnisqllc facluru s. lIis Dci, in qn:) novit omnia qll:n feci t per i!)sam. NOli verbis apertI! o,;lenditllr, si lliligelllei' altellllamus , ellÌlII h:-cc qu:-c creata SUllt ideò sciuntur il Deo quia prresciellliam Dei non es;;e CaIlS:1111 111 a 101'11 III qua: pl':'Cfa cla stlnl, sed potiÌls ideò facta sunt quia immutabi- sciI; quia nOli ca pl'a:sci l t:IUt(lIàlll J:l ctul'um, IIce liter ab eo sciulI\lu'. El Lìc eti:llll significare videtur tanquàm sua, sed illllrllm qui SIIIII r.a l':IclUl'Ì \'el haUci scientiam causam eorum esse qme lìullt, dicells, C. bituri; pr::csci\"il ergo illa st)lanolili~. sed lIon benei O : NOli ideò Delllll ea no visse quia (acla SUII/, sed ideò placito aucloritatis. L'Ilde datur illtelligi (IIIÒÙ Oells, è {actll, qllia lIovil eli Deus. IJeòque videtur Dci scientia converso, l'r;cscit bona lanquàlll sua, l:lll'lllàm ea qUa! vel pr~-cscielllia causa esse eorum (IU;1' no\-it. faelurus est, ul illa pr::esciendo simul fuerit ipsius noI Ilconvellielllia oSlelldil qure aequerellluT, si dicerelur scien- titia, el aucloritatis llenel'lacilulII. lia "cl pra:scielllia caUSa onllliuJ/I reTul1Iqureei sllbsunt. COlllra hoc dictulII eSI, pm'sciellliam Dei Ilon posse (alli. 2. Quod si ila est, eSI ergo causa omnium malorulll, opposilio_ - 5. Ad hllc ~ulem quod supra diclum esI, sciIicel cùm omnia mala sciantur ct pr"'sciantnr à Deo; quod longè esi à \'erilale. Si ellilll Dei scienlia vel l'r::c- pr~e s ciclltialll Dei falli nOli possc, solct à quibusdam ~ciclltia callsa esset malorum, esset utique Deus auctor ila opponi: Deus pr:cschit hUlle lecturum "el aliquid 1II:\lor1lln, quoti penitÌls falsum cst; 11011 ergo scienlia hujUSUlOdi : sed potest esse III iste 11011 legai; cl'go ct pra:scielllia Dci causa esi omniull1 qllre ei subsunt. pOlcst aliler esse qllàm Deus pr::escivit : ergo pOlesl QlIòd Te~ (utura: 11011 Slllli causa scienlial vel prrefalli Dei pr~-eseicnlia, quoti olllllinò falsum e,t. l'otest scienlÌre Dei. equidclll ,non fieri aliquid, el iliud tamen pra~scitlllll 3. Ncque cliam res futur::e callsa sunt Dci pr::escien- esI fIeri, non ideò tamen pOlcst r"l:i Dci ~r;:cscit:ntia ; ti::c ; licèt enilll 1I0n essent fUlur::c Ilisi pra!scirentur à (jlli" si illud lIon Heret, uee à Dco pr;cscilum essei Deo, non tamen ideò prresciuntur :'luia futur:c sunto 1ieri. Sed adlluc lII'gent qu::cstioncm dicellics : Aut ali~i enilll hoc essei, Lune ejus quod ::cternum esI alitcr pOlest lieri quàm Deus pra:!sci\il, aut non alilcr : quid existe r~1 causa, ab eo llliellum, ab eo diversum, si Il''" aliter; ergo nccessariò cunCla e\'cniulIl ; si ,'erò aliler, pOlesL crgo Dei pr.-escielllia falli \'èl n. ,.lari. o:l ex creaLUris dependeret scielllia Creatoris, et crea111111 causa esse t illcrcati. Origenes tamen, in tomo 4, Sed potcst aliter /ieri, quia polcst aliter fieri quàlU lial, ita autclII Iit ut prrescitlllll est; aliter ergo potcsl Ilb . ';, super Epistolam ad Hom., e. 8, ait : Non fieri qu:'lm pr:'Cscitulll Csl. ,\d quod ditimus illalll 10JlIol'lerCa aliquid eri t, quia id scit De:us futurum • seti IJlliòl futl1rum est, ideò scitur à Deo antcquàm fiato cutioncm IIllllliplicem facere illtelligellLiam, scilicel; Hoc \'idctllr pr:Emissis verbis August. obviare. Hìc Aliter potesL lÌeri quàm Deus pr::esci\it, ct bujusmodi; eli iIII sigllilicari ,'idelur qllòd res futur::c causa sint III : Potesllloll esse quod Deus pl'::escivit; el : Impospl';rscicnli:n; ibi vcrò quòd pr:Escientia causa siI resibile esi lIon esse quod Deus prà'scÌ\'it; et : Impossibile est non esse prà'scita omllia qu,-c /iunt el hlljllS)'11111 l'l1turarum. Quid ex pra:diclis leuCIldum sii, CU/ll determina/ione modi. Possunl euim ha!c cOlljunclim intelligi, Ul COIlauctori/.alul1I. dilio sit implicita, eldisjunclilll. Si cnilll ita illtelligas: '4. lIanc igitUf qUa! ,'ideLnr repugnantiam de medio NOIl IIO ICSI aliler li eri qU:lIll Deu. pJ'a:sci\'it, id esi: tollerc cupientes, dicimlls res f!llUra S nllilatenùs call- NOli l'0tes: IIIrumquc si Il 1111 csse, seilicet, quòd Deus ita pra:sciwrit /ieri ct aliter lial , \erum illtclligis; si ialn c~sc pl':J.!seicnti::e "el scicllti:c Dei, ncc ideò pr:cscil'i "cl sciri 'luia fUlllr;-c vel fact::c SUIIL: ita exponen- autcm per disjuncLioliCIlI illlelliga5, Ul dicas hoc alitr.s qllod ~il Origeuei' : Qllia flltllrull1 est, ideò scitur à tcr n Oli posse evcllire 'luàm e\'enit, el (juomodò futun eo ante'luàm \ial, id est : Quod fulIIrum est scilur à rUlli Dcus pr::cscivit, lalsulll est. Iloc ellilll aliter potcsl \} ~ o antc'luilln lial, IIcqlle seirelur lIisi futllrum esset; ut c"cllire quàm cvenit, et lamcn Dcus hoc modo futllrum pr;escivll. Simililer el alid delt'rlllillJlio, :;cilicc~; nnn ltGlelllf ibi causa , nisi sine qua non lìt'ret. ha


629

SENTENTIARml LIBRI QUATUOR. -

Impossibi1r. p.st i~ld 1I0n evenirc qltod Deus pr:csdvit vel dilm l)eu~ pr:p.scierit. si cOlljunctim intdligas, verum dicis; si disjunctim, falsllm. Ila cliam et illud : Impossihile e, l non esse pr:rseilurn omlle 'Iund lit, id est: Non pole> t esse UII'UIlHluC, scilice\, 'It fial et uon sit pl'm,Cillllll, hic sensns vcrlls e.;t. Si vt'rò dicis [)eum non p!lluissc nOli pr:escÌl'e ornnc (IUod li!., falsulII est. Poluil ellim facere ut ilon lierel, ct ila non esse pra!scilum. nlSTINCTIO XXXIX. lITRUIi SCIE NTU DEI l'ossrr AU GF.III HL 1I1:'i1Jl, \ L I. I L1QUO 11000 IIIUTAIII ; UTlIUMQU& t: NI\I VIOETUII ?OSS E PIIO o .\lIl. t. Pr;l~ lerca qll:cri sokL ulrùm scientia ilei possit :wgeri vcl miflui, uLrum'llic enim vit!elur posse prohari. Quòd cnim divina .c.icnlia possit augeri vel mulari, Iwc modo proballlr : quia potest Dcus scire quod UUIHfuàm scit. Est enim aliquis qui non est lecLurus 1I0diè , et lamen polesi f;sse ut legal horliè : p()test enim hodiè legere. Nihil autem potest fiel'i ,. q:aod flon possit il neo s('iri. Potest ergo Deus scil'e lume lecturum hotliè; potest ergo aliquid sei re quod nOli seit, ergo potcst cjlls seiclilia augerì vel llIutari , cadcmqlle "itletllr \,OSS i ~ minui; est enilll aliqllis hodiè IC('(III'IIS qucm ()rn9 seit lecturllm. At pOlesl esse Ilt lIon legat; ergo potesl I)ells 11011 scire hUIlC leclurilfll ; PfIlc,; t crg<l 11011 scire aliqllid lIuod seit; ergo potes1. llIinui ejl1s scienlia vcl mulari. Ad quod dieimlls qui:\ Dd scienlia omnillò illlllllitabilis est, nec angeri pOlest 'l'cl minui. N:lln, 111 ail August, in lih. 15 de Trin" c. 13, 14, scienti:l Ilei esL ipsa Sapicnlia, et Sapienlia est ipsa. essenli:, si\'c sullstantia [)ei, quia in illius lIatur;-r. simplicit:lIe mirabi\.i, non est alilld sapere, et aliud csse, seti quod l'st saprre, hoc esl et esse. Jdeòqlle novit omnia ''l, .. bUIII , qu:c novit l'aler; sed ei nasse dc Palre cst, sicul esse; uòssc ellilll eL esse ibi IIl1um est, Et ideò Patri sient esse non est à Filio, ila nec lIasse. Proinde I!lnquàm seipsum dÌl'ells Paler gennil VerhUlIl sibi co:cquale pel' ofllllia. Non enim seipsum integrè perfectèque dixissct, si aliud minus ant amplius esseI in ejlls Verbo qnàm iII seipso. Hoc est ergo omninò Verbum (IUod Pater, non I!lmen est Paler ,quia istc Filius , iIIe PUler. SciunL ergo invicem Patcr et Filius, seù iIle gigli endo , iste nascendo. Et omnia qua: slInt in eorufll scienlià, in eorum sapient1a, in eorum essenlià, unusqllis(lue eorum simul vide t, non particulalim aut sigillalim velut altern!lnte conspcctu hinc illine, l't illde hùc, eL rursÙffi inde vel imfe aliud utque aliud , III aliqua videre non possit, nisi flon videns alia; sell ofllnia simul videt, quorum nllllum est quoti non semper videat et sciato Ejus ilaque seienlia inamissibilis et invariabilis est. Nostra verò scientia, et amissibilis, et variahilis, et reeeptibilis est, qui:! non hoe est IIQbis esse, quod sapere vcl scire. Propter hoc sicut lIostra scienlia illi scienti:'C [)ei dissimilis eSL, sic fiOs!rum \'erhufll quod nascitur de scientià lIostra, di:;simile est illi Verbo quod nattllI! est de Patl'e scienlià. F;x hàc auetoritate clarè ostenditur scientiam [)ei fllllninò illvariahilcm esse, sicut ipsa essenlia Dei IIl11ninò inval'iabilis est; et qnòd Pater l't Filius cum SpirilU sanclo simul omllia scitlnl eL vident. Sicut ergo non pOlesl augeri vel miflui divina essenlia, ita nec dil'ina scientia; el lamell eOllceditur posse sci l'e quòd nOli scit, eL posse nOli sci re quod scit; quia posset aliqnid esse subjectum ejus scicnli~, qnod non est, l't posset non esse subjeclulIl aliquid quod est, sine p ·~rllllltationc ipsius sdenti~. Upposi/io , ali Deus passil lIuviler vel (X tempore scirc vel prrescire aliqllid. 2. mc opponi tu l' à quibusdam ita : Si Deus pOlest aliquid scirevel pr:l.!scire qllod nlllHluàm scivit 'l'cl prmsci\'it, potestergoex tempurealiquid scire vel priEscire. Ad (Inod dicimus: Polest qnidem Dens seire vel pra:scil'e IlIl1ne quod potest facere, et potest facere quod flunqU3m tiel. POlest ergo scire l'el priEscirequod nllnquàrn lid , lIec eSI, ncc fuil; nec illud seit vel scivit,neque pr:eu:il "el pr:rscivil, /juia scienl.ia cjus 1l01I est nisi de his

LIB. I, DIST. XXXIX. 65()' qll:C sunt vel fucrllnl vel erunt, pr:escicntia non est nisi de futuris. Et licèt possit scire \'el pr:cscil'e 11l1ollllunqu:'m est vel cril, 'non tamen pOlest aliqllid scil'e veL pra!seire ex tempure, Polcst utiql1c scire vel pra'scire qllod nllnlfuàm eslnec eril, nec illud scitulll vcl pl':rscilUm esI ab ~terflo; nec lalllen potesi inciperc sci l'e vd pI':cscire illud, sed ita pOlest modò sci l'e vcl pr:l~scire, sicut pOlest SciSSf~ vel pl' ~scìsse ab a:terno, Si l'Il i III dicatllr eum modò !IOSSe scire "el pl':escirc quod ah ~terno nUIl scivit vel pl'~sc ivit, itil qllò./ ah :cterllO OUII sciv!'rit vel prmscivel'i l, C}n!lsi ulrllnlllllc simul esse possit, fafsum est. Si vel'ò dicas eum possc mollò 'cire vel prmscire quod ab :eterno non scivit vel pr:e~civil, id est, habere potentiam sciendi vel pr:cscie1llli ab :eterno ct mollò aliquid, nec la mcn illud pr~scilum ~ sl vel fUlurum, verulIl est. Non pOlest ergo noviler vel ex telllpore scirevel pr:l~ scire ;i1iquid ; sicul non potcst lIoviter vel ex lelllpore velle all' lui!!, et lamen potest velle ql10d nunqu:1m voluit. Ulrùm Deus POSSil scire p/w'a quàm scii. 5. Item il quibustl:\llI di eitur Deus posse plura s(;Ìre quàm sciat, qui:! pOlest omnia scire qum scit, et potest aliqlla faecl'e (Jll:e nllnqllàm erulII, et illa pOlest scil'e, 11011 enim aliqua incognita faccl'e po!est. Si vcrò omlli!l essent qu:e mudò sunt, et :llia qU;I'dam faeeret Il"m nOli sunt ncc erunt, et il!a olllllia sciret pro certo, plura scil'ct qu11/11 modò scia l ; IlCC lailiell ejus scientia angeri potcst , quia hoc lOtl.11lI fieri possCI sine lIlutabililalc scicntia~. Cunslat el'go Od scienLiam omninò esse imillutabilem, ncc augcl'i possc vcl minui, sed l'i subjcet3. Quod vide/ur adt'erSUllt il/i scn/wlire, quà supm dic/!l1II esI lJeUlIl s ~l1!lIt'1' cl ~i l/ll(l sci re Oll/ltill. 4. Ei vcrò quoti pl':.cdiClIIIll est, scili<:e t '1uòd Deus omnia sefllp el' l'idct et simul, videllll' ouvi31'e quod ait Hicro :l. in EXl'ositi:JI:e ALacue,: AbslIt'dum est, in'luit, ad hoc tkducere Dei ll\;ljeslalCIII, III seiat per mOlllenta singula <iuo! clllices n:Jscantllr, ql1ntve 1110rianlur, quoLa puliculll ct mllscarUIII SiL multitudo, qnotve pisces "atcnt iII aqllis, et similia, Non silllus tam falui adulatores Dci, lIt dilm pro"itlentiam ejll> etiam ad ima relrudimus, in IIOS ipsos injuriosi simu!'-, camdcm irrationalJilium et rali'mauili!1m pl'ovidclIliam esse dicelltcs. Hìc videtlll' diccre Ilieron. qllòd li,:liS illor.um minifllorulll scientiam sive pl'o\'iLlentiam non h ~ ueat; quòtl si !IOC est, lune non ollillia simul scii et sempcl'. Ex tali iL1que sensu illud diGlum esse 1I0vel'imus, ut Deum illa allcrnalim ,'cl particulalim sCÌl'e nege t, nec pel' diversa lempOl'lIl1l momenla sic illa cognol'it, sicut per varia lIIomenla Worlllll qU:l!dam delieiullt , qu:edalll incipiunt. Nt!«ue illis :1liis'llle irralionabilibus ila providet, qllcmadlilOdùm r:\lionabilibus; 11IIIl/quid enifll , ut ait Apostolus, 1 Cor, 9, cura esI Deo de bobus? ct siellt non est Clfl'a 1)eo de bllbus, ita lIec de aliis irr:lIionabiliuus. lJici! tamen Scriplura, Sap. 12; quia ipsi ~/ cura c/e olllllibus. Providenlialll ergo et curam uuiversalitcl' d~ cunctis qum condidit habeL, ut habeaL ullulllquod(pw quod si bi deùeluret conl'enit. Sed spf'cialem provid'!Iltiam 3!que curam habet de rationabilibus quihus pr:ecepta tradidit, eisque r eetè vivendi legcm pra'ECI'ipsil, ae pr:p.mia promisit. HallC providentiam CI CIII':\ !1I Ù<! ilTalio/labiliblls 11011 habel. Ideò dicit Apos!olus, (I ilia 'lOU est cura Deo de bobus; providet tanwlI ofll!J ihl: S et curaI, id est, gobernat , omnibus solem suum facit oriri, et pluviam dal. SCil ilaque Deus quanta siI O1ultilndo puJicum , cll!ieum et muscarum CL piseiullI,' l't quotnascanlur quolve moriantllr; sed non SdL hoc per momenta sillgula; imò simul eL selllei OlllilÌ:l. i'\e· que ila scit, uL eaflldem hòlbeat providcntiam irralillnabilium et rationallilium, id est, lIt eodem modo penilùs provide3t irratiollubilibus. Haliollahililllls t'tlilll Cl pr.ccepta dedit, et angelos ad clIstodiam delegaril. lll'cvis IIWllma prredictol't/III, cum addi/ione '1u.oruflIJalll. 5: SiClI1 ilaqu<l et immulabililer scit /)CII S olllflia qua: fucrunt, ct sunt, el CI'UIII, tllm uon:l ,plillli maid, I1r~clt I}uoqlle omnill fUlun ) lalll hon" CjU;tlll l\Ia1 ...


PETnI LOMBARDI

631

DIS1'!:"CTIO XL. (lUlD SIT PRAlDESTINATIO, ET l:'; QUO DIFFE!l.\T A PRA:SCIENTIA.

j.

Pr:edestinalio verò, de bonis salutaribus est, et

rlc hOl\linihlls salvallrlis; UI cnim ait Aug. in Iib. de Pl'a~ rlcs lillaliolle sanctornm , c. iO, pr:edeslinatio est grati:e l'l';cpar:ltio, qu;c sine pr:cscicnlià esse nOli polest.Potest autcm sille pra;deslin:llione essc prrescieuti". Pra~ destinationc quippe Dcns ea pr<cscivit, qn;,(! l'ucrat ipsc f:1Ctlirus; seu pr:esciYit Deus etiam qua~ I:on ipsc faClul'US, id est, omnia mala. Pr:edestill3vit (:os quos clegit, reliquos vcrò rcprobayit, id es!, de /Ilorte a~ternà pr:cscivit peccaturos. An a1itluis pra:deslillatorum possjt dalllnari, vel rcprobortlm .<alvlll'i. 2, Pr:cdcsliualornm nullns virlclIIr posse damnal'i, nec l'cprobol'um aliquis posse salvari. LJnde Ang, , in lib. de Correetionc et Grati:'!, e. :\3, iII Apopalypsi, inflllit, dicit.ur, e. 3 : Tene quod habes, ne alius accilJill1 COTOllam ItUIIII, Si alills non est accejlturus nisi ISIC pcrdiderit , ecrtus est elcctorum nUlllcrus, iù est, 11011 potesl angerì "el minui. Ad hoc alllcm objiciulll qllidam, "iteules probare IlUmerllm electorum pos,e :lugeri et millui , sic: PosSCI Deus non appollcrc gratiam lJuiblis apponit, et posscl sublralH~re qllibus non Imhtrahit; IJll0d si facerel, utique damnarentlll' ; possenI ergo damnari isli qni tamen salvabuntur; possct ilaque minui eiccloruill IllllnCrUS, ila etiam possel !\ugel'i, quia possel appoai gralia quiulis nOli apponitlll', per qllam sall'arclltlll'. Posscnl ergo salvari hallil:'! gralià, qui tamen sine ea damnabunlur; posset it~qllc angcri Iiumerus c!eclorllln. (lui bus respondemlls ex c:ì ratione dicllIlll e.', 5C et "erltm esse lIumerl! ili cleclorull1 non posse augcri "cl lllinui, ql!i!1 non pOlcst ulrumqlle simul essc : seilicet III aliquis salvet:lr ct non sit pr~:cdestillatus, vel Il: aliqllis pl':cdeslinallis sit et damnetllr. 11I'elligefllia enim eOlljunclionis implici!:e verilalem fal'it in dicto, Cl impossibililalem in vero. Si ,'erò si:lIplicitcr ililelligatur, impossibilitas non aumillitur; ul eùm dicitur : Pr:rdestinatus polcst vcl lIon pOlcst dalllll3ri, et repl'obus poleSI salvari, In his cnim cl hujusmodi loculionibus, ex rationc dini tlijlldicalllia est sentClltià diclionis. Alia namque lit illtelligcntia, si per conjllllCtiollem h;ec accipialllllr diela, atqllc si pcr disjllllctionem, ut slIpra , CÙIll de 1'1':'Cscielltià ~gcba!ul', pr:lllaxatum est. Si eliim cìllll I.licis: Pr:\! dcstinatus non pOlcst damnari , illtelligas ila, id est, non polest esse ut pr:edestinatus siI el .!:ullllclur, VèfUIli dicis, quia conjllnc!im inte!ligis ; blsllm alllcm, si disjtlllclim, ut si intelligas istlltn ilO:; posse ll:lmnari qllem uit:o prreàcstillatum; pOlllil cllilll non esse pr~t::de s tina(.tls, et it~ damnaretul', Quomodò ad/lUc iI/stani 111fa:stiolli. 3, Vcrùrntamcn adhllc installt, et seculldirm conjllllctionem ,arglllnenl:lnd') it!1 procedunt : Non cuim , inqlliullt, pOlcst esse Iit alilplis prxdestin:llllS sii t't dall1llclur. Utrlllllquc blOl'lJ1II simul esse non potest; seti alterlllll horull1 nOli jloLCst non csse, scilicet quia iSle siI pra'destinatlls (ab :etcl'no ellim pr:eùcstinatlls est), cl non polest modo esse pr:cdcstin:\llls, C[rrll ergo impossibile sit simul utrllmque essc, ct impos~ilJile siI alLerum non esse, videlur non posse allcrllm csse , sdlicet \lt damnelur. Quòd si cq;o, nOli pOlest essc ut 1I0n salvelur. In Itnjus flUiC slionis SOlliliolic m:lììelll alios audirc quàm docerc. Dicilllus tamell dc l'r'a:'cien,ì:ì sÌmilclll l'ossc moveri 'lua:stioncm. Idcòqil c [;1111 h:c qllillil ilJi uua lll lacillllls rc!.polisioIlCIll, .Iicelltes detel'lllill:J.mlulIl forc illllti eui inniLiwr tola h:l:C qll:-cSlio, scilicCl: Impossibilc est nlteI'lJ1ll iSLOrum lIOIl esse, scilicet, qui Il iste mollò sit pr:cdcstinatus ; ah :clcrno cllim iSle nr:edestinatus est. Distlllgur'ndum enilll esI cìlln ait : 'bte non polest mollò ìlOn cssc Ilr;.:;rI~sl illatus; \'cl : Non potcsl co modo esse qllin :,,1 pn,'df!Sli nallls; 1:0<: Cllilli COtljullclim ycl disjullctim inteHigi potest. NOll ClliUl pDtest esse ut ab :eterno sit

pra~deslinatlls , et modi> non iiI pr:cdeSlin~lns; ne~ pOlest csse ul sii pr;:eùeslinalus, et nOli sit pr;l!lleslin~ltls ; seù tamen potuil esse ab reterno quòù non esseI p:';cdestinatus, et potllit ab reterne non esse pr:l~­ dcstillatus. Et sicul ab :clerno Dell;; po!uit eUIll Ilon pr~destinare. ila concedilur à quibllsù::lt:l quòd et mndò polcst DClls cllm non pr:cdcslinàsse, ab :l:terno ergo pOI est DClls non prxdcslin5ssc cum; ergo p"t,>;! iSlc non fllisse pr:r~destinat\ls : si YCI'Ò nOli fui,st:I l'r;-edcs!in:\llls, nee moùi> esset pr;l!ùestillalus; ergo llIodò pOlest 11011 csse pl'redeslinalUs, ha et de pr~('scicl\li:\ et de pr;cscitis dicunt, quod in actionibus ,cl in oprral.iOllibus Dei ct homillum nullatenùs concedunt. Ex quo enim aliquid factulil cst vcl dictum , non concedUlit quòd possit non esse vel fuisse : imò impossi bile est 1I0n essc yel non fuisse quoù ractum esI vel diclum, referentcs possibililatem yel impos,ibilitatem ad naturam rei existentis. Cilln vcrò de prresciclltià wl pr:cdcstin:\liollc Dci agitlll', possibilitas ad pOlcnliam Dei ref'ertur, qu:c semper e:\(!cm fllit el est, fluia pl':-cdestiaalio, pl'resCÌcntia, potcntia, unllln in Deo est.

Quid l'eprobatio Dei, et iII quibus cOII.liderelur , el quis sit pra:destilla/iollis effectus. 4. Cìlmqlle pl':cdeslinatio sit grati:c pr:cparatio, id cst, divina clèctio quà elegit qllos voluil allle mUlldi conslitulioll~m , ul ait ApOSIOllls, Eph.\, 8, rcprohalio, è converso, illtelligenda est lm-escicntia iniquilalis qllorurnd~m , et pr:cparatio daml13linnis eorumtlCIII. Sicut enim pl'xdestinalionis elfcctlls ilb gr:'lia est quà in pr:cscnll jllstifie~mllr. alqlle ad rcc lè vivpndllm ct iII bono pCl'scverandulll adjllvamur, et il13 "!là in futuro bC~li!icanlllr; ila reprobatio Dci, qllà ah :eterno non cligcllllo quosdam reprolJavit, seclIlldilm duo eOllsidcrallll'; qnorulli alterum pr:escil cl non pr:cparat, id est, iniquitatcm ; allernm pr:t::scit et pr:cparat, scilicct, xternam pcenam. Unde Aug. ad Prospernm el Hilariulll. lht::c, inqllilj regula incolIcllssè tcncnda est: p'!ccatorcs in peccatis pl':escitos esse, non pr:eparatos, prenam :llltem esse pr~-e para13m. Pr:epar~yit enim Deus, ut ait Aug" iII lih. de fillllO persevcralltire , in pr:cscienlià sufl , quiblls \'0luit bona Sila, ct qllibuscumqlle donat, procul tluLio se donalurllm esse prxscivil. Pr;cpara ', it etiam Dcus, ut ail Fulgentius, malis ignem :etcrnum; iIIis utique, qllos juslè pr:cparavit ad lucnda supplicia, nec taIllen prreparavit ad facienda peccala, Pr;:eparavit enim Dcus qllod diyina xquitas redderet, non qnod hllmana iniflllit:\s admÌltcl'et. Non enim sicut pr:r, rar~­ ,'it sanetos alI justitiam percipiendam , siI' pr;'C paral'il iniquos ad jllstiliam amiltcndam ; qllia pr3\'ilalis pr::cpa rator nunquàm fuiL Siclil crgo pr:rdc;;lil!alio Dei propriè est pr::csr.it'lIt ia et pr:rpal':\lio benefieiorUlli Dei, quibus cerlis~imè Iiheralltllr lJuiellmquc liLel'antur ; ita l'epl'Obalio Dd est pra!SCienlia maliti;c in qnibusdam non finiemh-c , et pra~pa l'3tio prenx lIon tcrrninand:c. Et sicut pr:edestinationis effecllls est grati:c appositio, it.a r('probalionis xterna.~ qlll'rlamlIlodò etl'eclllò csse "id cllIl' obdur:nio. i'iec olJdlll'al Dells , IIt ait .\II[). , 10111. 4, episl. 15, ad SiXtlll11, imparticndo rna!Ìli:JlI1, sed non imparlicndo graliam , ~iellt IlCC digni SUIlI. QuilJlIs ('nill! non impartitilI', Ile,· digni Slllll, lIee merclllllr; potiùs ul nOli illlpal'tiatnr, hoc digni s:lat, ' hoc merelllnl'. t lndi! Aposlulns ait, Horn. 9: Cujus VIdI misere/tlr Deus, t'! qll e llll'l/ltilldlL~ Trlt; 1lliscricordiam ~ppclbns pra!deSlinalionem , ct pr;\~ cip\lè pra~ deslinalif)nis etfectullI, id eSI, gl'ali:!.! a~lposiliollcm ; oLduratiolll:1ll vcrò, grali:e pl'ivat:o1":111. i'ion clliBI, IIt ~, it Aug., \ilJ. i, 1IIIIl, 4, ad Simplidanulll. ilileitigentlulll eSl quòd Deus ila indlJret, ([1I:lsi quelllqll:lm pccc~re cogat; sed lamen quihusdalll pccc:tlOl'ilJus lllisericordi:1I1l justificatiOllis ~u,c nOli largilur, oh hoc eos indurare dicitur, qUld nOli corum miscretur, non quia impellit ut peccem. Eol'11m autelll fl on miscrelur, 'luibus gratialll non pr;'l'hcntlalll esse :cquitfttc occultissirnà, et ab humanis SCllSibus l'Clllotbsimà judicat ; q~~lII 11011 arerit, .ed


SENTENTIARUM LIBRI QUATUOl\. mir:\Lnr Apmto!us dicens, Rom. il : O altill/d(l d,d· liar4/11 sap,clltilC el scimtire Dei. DlSTINGTlO XLI. VTI\UII ALlQUOD SIT llERlTUIi OBDURATIO;-;:S ET MISERICORDl.-E.

i. Si autem qu~r~nll~s mCl'i~lIm o!)(lura.lionis et !f1is~ ricordi::c, ob:l!lratlOnlS menlllm IIIVCmOlUS, mlserl(,oI'Ji~(~ alllcm merilum lIon i:wellimus ; quia nullum est miscricordi::c meritum, ne gl':\tb ev;'cuctur ~i lIon {!ralis donelur, sed meritis l'cdditlll'. ~lisel'cLur ILaque Séclllldùm graliam, qU:l! gl'alt;; datilI'. ObtluraL alltem ,;cculldùm jlldiciulIl, quod JI1crit!s l'ed~litur. Unde d~l1m inlclli~i, ul sicut repl'OballO DCI eSL nolle 1111sereri, iìa obduratio Dei SiL non misereri: lIt non ab ilio irrogetur aliqllid quo sit homo deterior, sed l!\lIlÙm quo siL mclior non erogelur. Ex bis apcl'tè oSlenditllr quiJ per misericorJiam, quid per obdllralionem illlellexerit ApOSIOIII!;, et qui a misericordia nullllm advocat meriLum, obduralio verò nun eSI sille merito. EL lIIisericol'di::c verbo hìc accipitur pr::cdestinalio, eL pr::ccipuè pr::cdestillalit)nis dl'ecIlis ; obduralionis vero non ipS3 Dci a!1,~rlla r~­ probalio, quia cjl1s nlllllllll est rnel'itnm , sell grall~ pri\"atio siye subtraclio, qu::c qllodam modo eSL l'e probatiollis elJ'eclus. Accipilur tamen aliquando reprobatio pro obdllralione, sicul et pr::cdeslinatio pro suo effcctu, cui est gratia apposita. Gratia enim qu::c apponitur e!fectum est pr:l!tleslin3Liollis. Cùm ergo grathc qll~c appollilur homilli aJ justilieationem,. llI~lla hint merita, multò minùs et ipsius pr:cdestinatJollls, q 1Ii1 ab :eterno elegit Oeus quos voluit, alillua possunt existere merila. ILa nee reprobationis, qua ab ;elerno q\lo,dam pr::cscil'it flliuros malos ct damll3ndos! sicut elegil Jaco" el l'cprobavit Esau, quod nun fUlt pro meritiseorurn qll:e lIme habebanl, quia nlllla Iwbebant, qlloniam ncc ipsi existelJant; nee propll~r fUlura merita qua: pnevideret, vel illum elt'giL, vcl iIlum rcprob.avit. Ul'inio quorumdam, in quel fuit aliquando AugllSllnUS, sed postea relrae/avil. 2. Opinati sunt lamen qllidam Dellm ideò elegis~e Jacob, quia talcm flllurum pr~sciyit qui in elllll cl'ederet, et ci servirei; qllod aliqllando Aug. se seJlsi~se ditil in lib. i Hetract., ubi apertè oSlendil, c. ':23, qllòd si propter l'ntura merila elecLns essei, jam non c~ grati:i esset electio. Non ergo ideò elc('lus est à Deo, qllia talis fnturus erat, sed ex tali eleelione lalis est /:lctus; ita dicens , Displltans ergo quid clegeril Dens in 1I0ndùm nnto, cui dixit servilllrllm esse majorl'lII, el quid in eodem majore similiter nondìlm nalo repl'o"averit, ad hoc perduxi rat:ocinationem, ut dicerem: Non ergo elegitDeus opera cujusquam in p~­ scienlià, qu::c ipse dalurus est, scd !idem elegit in prmscientià; et quem silli crellilUrum esse pr::cseivit, Ipsum elegit cui Spirilum sanClum daret, ul :)ona operando, eliam :eternam vilam conscqllel'elllr. Ecce hìc apertè dicit non propter opera ellili ekgi ssc, seli propter !idem qu:i ellln Pl';cvidil credilllrum. Scd fluia et in fide meritum est, sicuti et in OP(lrib:,S, hoc retractavit dicens : Nondùm diligentiùs qll:"Csi\"el'am, nee adhllc iflveneram qllalis sil eleetit> gr:lIi~c, tle f\uà (!iciL Apostolus, HOIll.lI : Reliqllire per eleclionem gratilI: sa/w! fiellt; qu::c lIliquc non esi ex gralià, SI ex mel'ilis procedil; Ul jam quoli datllr nOli secundùm gr:ìliam, sed secllndùm dehiturn redJalUr pOlillS 1111'l'itis qll;\ln dOlleLlIl'; pCl'indc quòd contilluè dixi ; dicit cnill1 itlelll ApOSIOlus, 1 CIlI'.12: idem LJe1Js /'fili operullll" olll/lia iII olllltibus; lIullquàm aULCIU diclUlIl esi: Dcus credit omnia in omnilJus. Ac deinde subjullxit : Quod cl'go ereJimus, I!u:òlrnm est; quoti vcrò honum operalllur, ilIius Csl qui credentibus dat Spiritum sanUlUli; sed hoc proreclò non dicerem, si scireOI elialll il'sam !idem intCl' Dei munera rcperiri, qUa! tlalliur in f!odem Spirit'J. Utrumqlle ergo noslrum est propter 3rbitrillm l'oluntatis, ct IIlrlllllque d:\lum e;;L pcr ~;Jiritnm Md Cl charitalis. Et quod paulò post dixi • i'i;J"rulll cl!illt c,t creJcre et ,"cile, iIlius autem dare

LIS. I, DIST. XLI.

credenlibus et volentihus faeul!alcm bellè ollerandi per Spirilum sane/III/!, per quclii cltarillls Dei dilliwdilur in eordibus nastris, Rom. 5, verum est quidern, sed eadem regljl~ est. Et utrumqlle ipsills e,t, quia ipse pr::cparal volunt:Il.em; et ulrumllue nOSlrnm, Iluia nOli fit nisi volenliblls nohis, el'go el meritnlll lidci de misericordia Dei vcnil. Non ergo propler !idem ,'cl aliqua merita elegil Deus aliqllos ab :eterno, vcl apposllit gratiam jllstilicalionis in telllp:)J'e, seJ gratuita bonilate sua elegit, ul boni essenI. Unde Aug., in li". :I. dePrmdestinaliolll~ sanctorllm, c. ili, \1on qllia flllllros nos lalcs csse pr:l~sci\"it, ideò elcgil, sed IIt esselllns tales per i psam elcel iOllcm gralim su::c, qllà gralific:avit lIosin dilecto Filio suo. His videtur eonlral'iul/l qnod alibI ail AI/gus/mlls. 3. His tamcn advcrsari \"idelllr quod dicil August. lib. 35 Qn:cst., <I. 98: Cui vIIIL, inquil, iniserelllr \)ells, et quem vull illdurat: sell' b:cc \'oluIII::S Ilei injusta esse non potest, venit cllim dc occuitissilllis mel'Ìlis : <llIia et ipsi pCCC:1lorCS cùm propter genel'ale pcccalulII lInam massam fecerunt, lamen nonnulla inter cos est diversilas. Prrecedit ergo aliqllid in peccatoriblls, qllo quamvis nondùm sini jusli!icali ,digni erfieiamur jllstitìcatione. El ilem prmceJil in aliis peccalorilJ\ls, quo digni sllnt obtnsione. Ecce hìc videtur Ang. Jicerc quòd et ipsa Dei voluntas <lua alios eligit, alios reprobai, ex merilis provcniat, scd oceuhissimis, id est, clllòd pro meritis alios voluerit eligere, alios reprobare; el q'lò(1 pro meritis aliis apponilur gralia jnsli!ìcalionis, aliis non, nnde obtunduntllr. Sed quid imelligcrc volucril, ignol'allll'; nisi forlè hoc diclllnr inlellcxisse, qlll,d supra diximus eum reLt·netasse. Nam i"iJem qU3~' dam alia eontinuè subdil, qu::c in lib. i Helract., c.25, apertè tractat; quoti utfllrnque legenti palehit. Unde verisilllilc esi in pr3!ll1issis eliam hoc J·etractasse. Qllidam lamen ex eo sensll accipillnl fore diclllOl, non quia aliqllis pr::cdestinetur pro rneritis, vel jl15tili~ calionis graliam merealur, sed quia aliqui non adeò mali sunt , Ut mereanlnr sibi gl'aliam non imparlil'i. NlIllus enim Dei graliam merel'i pOlest. per quam justificatur; pOlest tamen mereri ut non apponatur, ul penitìts ahjieiatnr. El quidem aliqui in lantulll profundUIll iniquitatis devellerullt, ul hoc mereanlur, ut hoc digni sinL; alii verò il.<l vivunl, ul etsi non mereanlur gratiam juslitìcalionis, non lamen merenlur olllllinQ repelli, et graliam sibi sublrahi. Ideòque dixit in qnihu.dam peeeatol'ibns pr~l'cedere qUI) Jigni sini justilicatione, el in aliis quo digni sint obtusione; seu hoc fl'i\'olnlll cst. Opinio qllol'lImdam falsa de occullis Dei disserel/lium carnaliler. 4. Malti yerò de islo prol'unJo qu:erentes rcddero ralionem, atque secllndùm conjccluras ellr(lis sui inscrulabilem altitllilinelll judiciorum lJei cogitare colIantes, in fallllias v:milatis abierunL, dicelltes qll~d anim::c sursùm in crelo peccant, cL secunuùm peccala sua ~d corpora pro mcritis dil'iguntur, et dignis sibi quasi carccribns incllldunlllr. lerunl hi talcs post cogil:.tioncs suas, et volcnLes disputare dc Dci prolùut!o, versi sunt in profulldulIl; dieenles anilllas in eu:lo allie eonver.alas, et ilJi aliquid boni "cl mali egissc, et pro llIcritis ad corpora terrena detrusas esse. Iloe aulem respllit c3lholica fides propter evidemcmA postoli senlcnli~m quà ait, Rom. 9 : Cùm lIondùlJI uati es senI, aut aliquid boni vel mali egissellt, ele. Mcliol' esi crgo fidclis ignorantia, qu1lm telneraria sciClIlia. EI<.,gil erg') cos quo,; ,"oluit gratuità Jl1isericordià~ 11011 qui:! IiJelcs futuri cranI, seti ul lidelcs essent; cisque gratiam detlit, 11011 qui;, tidelcs eraul, seti lil lìcrellt, ait ellilll Aposlulus, -1 Coro i : Misericoruiam colIsecuIII,! S!l11l, ui fidelis essel/l, non ail : Quia fiJelis Cl'alll. Dalur quidcm et lideli, sed data eSi Cliam priùs lIt esseI !iLlèlis. Ila etiam reprollavil (1"0, voluit, 11011 pn'pter futura mcriLa ql!::C pr~"Cvidl!l'ct, v~riLale talD<'U rectissimà, cl il nosll'is scnsiuus l·elllotà. QlIlt'stio. ~. ScLl qUòPl'itur ulrùm sicut dici luI' elegi5se '1U05'


636 daOl ul bolli fierellt et fideles, il:\ eliali't cOllcclli debeal reprobàsse quosdam Ul mali essent el illfideles. Cl nbdurare ul peccent; quod nullatenùs concedi opol'tel. Non enrm reprobalio ila est causa mali. sicut pr:l'ucSlinalio est causa boni; neq~le ob~l1ra.tio i!a facit hOOlincOl malum, quemadmodum mIsericordIa .:Il:it bOllum.

Ali ea qUa! ~emel scit Deull ve! prtr.scil, seml'er sciaI et p,.tr.~ciat, et semper scierit ve! pra!scierit.

G, l'rrelerea considcrari oportel ulrùm ca omnia qU:I! semel scit vel pr:cscit Deus semper scil eL seieril, ae pl',esciaL et pr:I!scierit, an olim scieriL vel pr,,'scicrit quod modò non scil vel pra~scit . Dc pr:rscientià primò respondcll1l1s~ di~ellles. mu.ll:! eum .pr:'l:scìs:iC qu:c modò non pr:escll, CUlli elllm eJlIs pra:sclenlla non sii nisi de fUluris, ex quo i\la qtl,l) fUlura erant pr:esenlia fiunt vel pr:etereunl, sub Dei pr:c~cienlià essc desinlllll,sub scienlià verò sCIllJler sunto Pr:cscivil ergo lleus omnia ab a:lerno qll:C fUlOra eranl, neque pr:esl'ire desini t, nisi eùm fUlura esse desinunt. Nc!(ue elÌlIl pr:escire desinit aliqua (Iure anlc prresciebal, minìlS ('a Iloseit quà1ll anle eognoseebat. Non enim dicitUI' ('x dercctu sciclItire Dei ' quòd aliqu:I pr:I!seierit. :lIi'Illando qu:c modò non pl':esciat, sed ex ratione w:l'bi flllOol est pra!scieulia. PI':escire enim est ante stire alill"ill quàm Hat. ldl:ùqlle non pOLesL dici Deus llr:\ ~ sci\'t', nisi ea qwe fulura sunI. Ilic de 8cicIlliti, dicens Dell/ll scire semper qUa! Beme! acil.

7. De seienlià aulemalilerdicimus.Scit enim

Deus semper omnia qu~ aliquando scii; omnem enim scienliam qU3m aliquando habel, semper habuit, et bahel, !'l habebit. Ad hoc :llllem oppollitur ila: Olim seivit hUlle Itominem naseituru1ll qui lIalus est, modò non scit eum nasciturum, seivit ergo aliquid quod mudò nOli scil. Item : Seivit roundum ~~se creandum, motlò lIon sci t, eum ess~ erean~um, ~\i"quid ~r~o s?ivit quoti modo non selt; cL alta bUJusmodl mfìlllta dici possllnl. Sed ad hoc dicimus qllòd idem de Ila tivilale hujus hominis et mundi crealione, nune etiam scit quod seiebat antequàm fierenl, Iicèt lune el nUlle hanc sciellliam ejus diversis exprimi verbis opol'let. N;Hn quod Lune fulurum eral, lIunc pr:eteriLum esI. ldeòque verba comll1ul:llllla s.u nt ad ipsurn designandum_ Sieut diversis temporiuus 10quenLes, eamdl'm diem modò per hoc atlverbiulll cras designamus, dùm adhuc flllura esi; modò per IlOdiè dùm pra~sens eSI; modò per heri, dùm pnelerita est. lLaque aUlequàm cl'eareLlir mundus, sciebal Deus hune crcandum ; post'Illàlll crC:ltus est, seiL eUIII ereatum, nec est hoc scire diversa, sed omllinò idcm de erealiune mundi. Sicut antiqlli palres credidcrunl Christum nascilurum et JJ1nritnrum, nos antem eredilllus euro natum et mortllUlll; nec lalllell di,'ersa credimlls nos cL iii i, sed eadem. Tempora enim, ul ail Aug., variata sunt, et ideò verha sunt mulata, nOli lidcs. Indubitalller ergo ten~amus DClIm scmper omllia scirc fllI~l!aliqualldo scil. DlSTlNCTIO XLIl_

polest enim amuularc, IOQlll, el II11Jusmodi qll:C à naturfl divinilalis sunt penilùs aliena, cìlm horum instrumenla nullalenùs hahere queal incorporea el silll)llex substanlia. Quibus id respondendmn. arhilror, IIIIM hujuslllodi aCliones, ambufalio sciliceLet loeulio ct hnjusmodi, à Dci pnl<'lllià alien.:e non sunt, sed ad ipS~ffl perlillent. Licèt ellim hujusmodi aetioncs in se lJeus h:tbel'e non possil (Don ellim PII lesI ambnlare ycl loqui el hujusmodi), eas tamen- in crealul'is pOlesl operari, facit citim ut homo amh'Jlel, el lilQll:tlllr, et hujnsmodi. Non ergo per islas aCliones di.vin~c pO!CIILLe delrahitur aliquid, qub el hoc potcst facere OIlUlipOlens.

De aliis objicitur. 3. Sed sunt alia quretlam llu:e Dells nul1alenùs Ca· cerc pntesl, ut peccata, nOli ellim p"lesl mentiri, non paleSL pecearc. 8\'<1 11011 ideò ornnipolellli:e Dd in aliqllo dell'ahilllr "el <ll'rogatur, si peccare non pdsse dieitur, qllia non essei hoc p'ltenli:e seti illlìrmilaLis_ Si enim hoc p0,;sel, orrtllipolens non esset, lIon ergo impOlcnlh!, sed pOlenti:.c impulalldum est, quòd isla non po!est, unde Aug., in lih. Hl de Trin. : ~bgna, inquit. Dei potclIlia. esi non posse menliri. SunI enim qua~dam qu:c in aliis rebus potenti:c depulalltla sunt, in aliis verò minimè'; el qu:e in aliis budabilia sunt, ili aliis verò repl'ehensibilia Sunto Non ergo ideò Dcus millÌls plltens eS L, qui:! peccare non po!esl, ~ùm 0111nipolens nullaLcnìls possil esse qui hoc pOlest.

llem de aliis opponi I, . 4. Sunl eliam et alia qu:cdam qll::e Delts non potc,;t, un dc videturnon omnia posse; 11011 enim 1'01 t'sI morì ,'el falli. llnde Aug., in lib. de Symholo : I)ells omnipOlens non pOlesl mori, non pOlesl falli, non polest misel' fieri, lIee pOlest villei. H::ec Illiqlle et hujllsmolli ahsil ul possit omnipolcns, si enim hlljllsmndi passi()nibus alque defeclilms subjici possel, omnipolens lIIinimè l'orel. Et ideò monstr:lllll' olllnipolens , quia ei h:fc propinquare non valent; potest lamen h::ee in aliis opcral'i.

Quòd omnipo/enlia Dei secund'ùm cltto cOllsiderfl/ur. 5. lIìe ergo diligenler con!iidel'anlihus olllllipotenlia ejus seellndùm duo apparet, scilicct qllòd olIInia facit qu:e vlllt, el nihil omnillò palÌlur; seenndlÌll1 ulfllmque Dei omnipolenlia verissilllè prrediealur, qui!! lIee aliquid cst quod ei ad paliendulll corruptionem illl'erre valcat. nec aliquiu ad facicndllm impedìmcnLum atlerre. Manireslum est ilaque I)eum olUllinò nihil posse pali, elomnia facere posse, pr:rtcr ea sola quilllls ejus dignitas l::ederetur, ejllsque exeellenti:.c derogarelur ; in quo lamen non est minìlS omnipolcns. Hoc enirn posse non esse l posse, sed non posse. Nemo crgo Deulll impotelltem in aliquo dieere pr:esumat, quia ornnia pOlest qu:e posse poteulire est; et indo vel'è dicilur omllipolens.

Quibusdam aucloritatibus tradilur quòd idl!ò dici/ar olllllipo/ens quia polest quicqllid vull. 6. Ex quibuStlam tamen auctorilalihus trauitnr

ideò verè dici omnipolcns, quia qllicquid vult nOleSl. U1I<Ie Aug., in Ench., cap. 96: Non ob alind\'eraciDE OIlNIPOTENTI' DEI, UBI PRIUS CONSIDERATVR QVARE ter vocalllr onlllirlltens, nisi quouiam quicqllid "lIlt DICATVR OMNIPOTENS. i potest. nee volulltate cujuspiam creatul'::e volUlIlat. Nune dc _omnipotenlià Dei agendum est. ubi lis omnipotentis impediLur elfectlls. Idem, in Iib_ prima eonsideratiù occurrit, Quomodò verè Deus dicade Spirilu el Lillerà : Non pOIHSI Deus facere injll. sIa quia ipse esi summa jllstilia et bonilas. Omnilur omnipotens; an qUta Olnnia possit, an tantùm quia ea possit qu:c vull. QuM enim Deus omnia pospOlcns verò est, non quòd possil omllia facere, scd quia polest efficere IllIicqllid vlIll, ila Ul nihil valeat Sil. pluribus auctoritatihus comprobatur. Ail enim Ang., ili Iib. QU;l)SI. veleris ae nov:c Icgis: Omllia ejlls volunlali resislcre quin co:nplealnr, alll aliquo quidcm potest Deus, sed non facit nisi quod convenit modo impedire earndem. Joanlles Chrys. , ili hOIl1. ,'critaLi cjus CL juslili:e. Idem in eodem :PoluiL Deus quàdam de Exposilione Symboli, ait : Olllnip.)tcns ellllCla fa cere silllul, seti ralio prohibuit, id est, vodicilur Deus, quia posse illills non pOlest ÌlnmiIUlllas. RaLionem nempe ibi volunlatem Dci appellare non posse; dieenlc Prophelà, ps. H3: O/lwa vit, qui a Dei voluutas ralionantlis est et :fquissiroa. qUa!cumque volui' fecit. Ipse esI ergo omnil'olens, Ilt Falendnm est ergo Deum omnia \losse. tolum quod vult pO~Sil, unde ApostolllS, nOlll. 9 : Quomodò dica/w' Dells ol1H1ia posse, cùm 1105 multa Ejus, intluit, vol!mlati quis resistil? IIis auclorilalibllS possimus I]Utr. ipsc nOli polest. videlur oslendi quùd Deus ex co lanllÌm dicatllr ornni'1. Sed qll:l'l'illlr quomodò olllllia posse dicatUl', potens, quòd olllllia pOlcst 'II"'! vult, non qllia 0111013 cùm Ill)~ qua:dam possimus CJll ~e ipse nOli potest. Non · pO:;5it.


SENTENTIARllM LIBRI QUATUOR. - W3 . : . DiST. XLI:!. 638 tia ejns exigit : sed nnn cxigiL (,jns juslilia ul l;\cial Detfl'llIinatio prmmil&arllm auctoritatum. 7. Seti atl hoc potest dici quòd Aug., ubi dicit: nisi qnod facil; lIon erf(o pOI esI faecrc lIisi qUtllllacit. Ea~emque jllsliLia exigil ul itl 11011 faciat qllod non Omnipotens non didlUl' quòd omnia possit, etc., tam amplè Cl generalilcr accepil omllia, uL etialll mala in- faclI, nOli aulcm pOlf:Sl fa cel'c contra jllstiliaul SlIalll: non ergo pOlcst aliquid eorlll11 I:,cere IIU ;C dilllittit. cludereL, qu;c Deus non polcst, Ilec vult; non ergo Responsio ad l'l'iits diclufli. negaviL CUlli l'0.,se olllnia qu:e convcnit ei posse. Similitcr cùm dicit . Non ob aliud verl'ciler dicitur on,ui3.' His aUiclIl resplllldCIIIUS duplicem vcrborllm in. pOlells, nisi quolli~m .quicqllid vult potest; non negat telligenliam aperielltes, et ab eis illyolut3 evolvente, eUIII posse dÌ:t1ll ea qu;\! nOli vllII, sed, adversùs illos sic : Non pOlesl [acerc Deus Ilisi quod bOllnlll est Ci qui ' dicclJallt Dcum multa velle IJUa: nOli poteraI, at"- juslum, id est, non pGtCSl facere nisi iIluti 11'1011 si filcere! bonlllll cl juslUm esscI, ,'emI\] est; s,~d IIIlIlta firmai eum posse quiequid vult, et ex eo verè dici potcsl facere qua.: non hOlla sunt IICC justa, ql1ia Ilec omlllpolenLem, non ob ~Iiud, !Iuàm quia potest quicquitl vllit . Seti cave quomodò inlelligas : pOlesl quie- sunt, nec erulIl , nec hcnè fiUIII., nec liellL IJllia nllllfluiti vllit se posse, au C]uicC]uid vllh faeert!, an quic- quill11 ficllt. IIcm quoll secpnrlò oppos~lIm fuit. Non pOlest fa cere nisi <]lIod justitia sua exigit; et, nOli po"uitl "ul! tieri? Si enilll dicas ideò omnipotelltem vucari, qUÌ:1 polest quicquid Vull se posse ; ergo et tesI itl l'accre qllod jlHHiti~ sua exigil ut non fial. DiciPelrus silllilitcr omlliplJlCnS dici pOlesl, vel quilibet IIIUS <juia exactiol1is vcrhufII dc !)CO COllt;ruè non diS:tIlCIOI'IHIl hcatorulll, qllia pOLest Ijuicquid vHlt se cilllr, lIec propri~ accipilUr, Cl in illis loculionibus l'0sse, "t pOle, t raccre qllicquid vnlt facere. NOli cllim dlip l ,~x esi sen.-lIs ; si ellim inlclligas : Non pOlesl faYlllt (:1C<'l'e lI isi ql10d fadl, IIPC posse nisi qnod pOleSI, cere lIisi I!uod sua jllstitia exigit, id eSI, lIisi quoli ,'olulltas sua jltsta vulL, falsum dicis. Justilia cnim be" nOli ,,"test fa(;erc Il"id,\uiti vnll lieri. Vull enilO salws fieri qui sakllidi suni, vCrlllnlamell ces salvare ipsius Dei <Cfjllissillla yolulltas accipitur : qualiler accipil Alig. iila .,'eI'U3 DOlllilli iII Gen. loquellLis ad Loth, IIUII v:dct. ()C\1S anlcm quicquid vult lìeri, polcSI facere. Si ellirn vnlL aliquid !ieri per sc, pOlest illlld ~enes. i 9 : fii 1)1/ pos,l um quidlfllalll (acere dOllec illùc III/roeas, cxponclIs : Non possc, illquit, se dix iL, qllotl facere per se, eL per se facil ; sicut crelmll el lerram per se fecil, qui~ voiuit. Si autem \"Ult /ieri per crea- sille tluhio potel'at pcr potellliam, sed nOli pOleral per Iliralll , ct per éam operalur; sicul pér homines faeit jl1stiliam; qlla,i pOlerat qllidcm, sed nOli volebal, et illa volllllt<ls jusla eral. Si verò per ha~c verba intellid01l111s, ct hujllsmodi artili c i~. El Dell$ qnidem ex se, gis CUlli IIllD .posse facel'e nisi illud Iluoti si fierel, judI'cI' sc l'O test ; homo ~lIlelO vel angelus, quantùmSlilia! ejus convenireI, veruIII dicis. Simililer distillgue que bealus est, 11011 esI potens ex se n~l per se. il!lId : NOli potest facCI'e quod sila jllslitia exigit ul non Opposilio. 8. ScII forfè dices : Nec Dei Filius potesl à se, nee faciat. id cst, non pOlesl racere id quod ipse. qui est Spirilus sanctus . seti solus Paler. lIIe enilO potest à se, SUllllna jllstitia , non vllit l'acere, lalslIlII esI. Si autem qui est à se; Fi:ills alllem , qllia nlln est à se, sed à bis \·C!·j,is illlelligas CUlli IlOIl posse faeere id quod jul'all'C, non potest à se, sed à l'all'e; el Spirilus stili:e ejlls convenire 1I0n potcst, verum dicis. Terlia il/orun! m/io, sanctus ab utroque, Ad quod dicimus quia Iicèt Fi4. Addullt quoque el alia dicel1les : Non potesl Deus lius 110/1 POSSiL à se, ncc operetur à se, potest tamcn et opl'falur per se; sic ct Spiritus S3nctu8. lacere lIisi quod dchel; 1I0n autcllI debel fa(,Crf~ lIisi Ulllle Hilariu>, in lib. 9 de Trinil. : Natura:, in- quod [.. ciI: si t'uim dehet alia faccl'e, 11011 ergo (aci, (Iuit, cui contradicis, hreretice, h:ce unilas eSI, ul omne quod dcbet; si vel'ò facit 01l1lle quod de be!, nee ila per se ngat Filius, ne à se agal; et ila non à se putest fa cere nisi quod debel, nOli ergo potesl lacere agi l, ut per se agal. Per se alllem dicitur agere eL po- nisi quod facit. llcm, aut debe! dimiuere (Iuod dimittit tells esse, quia naluralem habet pOleuLiaJl1 eamdem ne facial , aul non dehet : si 11011 debct, nOl1 reclè diquam eL l'ateI'. IIUa potens est el oreralllr; scd /IIillit; si verù debet dimiuere, ergo 1I0n dellet facere. qui" ilbm habel à Palre non à se, ideò il Palre, non Si :tutelO 11011 debet lIec Jecel. 11011 oporlel eUIII faà se dicilllr posse et agere. homo aulem vel augelus cere: et si 11011 tlccet IOCC IIpurlet eum faccre, ergo gralUilam halJel potentiam, qua potens est. Ideò ergo 1I0n pOlesL facere; non el'~o pOlesl facere lIisi quod l'acil, lIec pOlesL i\lutl dilllittere qllQd facil quin faciaf. verè ac l'ropriè Deus Trimtas omnipolens dicitUl', quia per se, id eSI, naturali polenti. pOLesl qUiCIJHiti quia dehet illnd facere : et quod debel fact're, nOli vult lieri, et quicqllid vult se posse. Nihil enim vult potest illull dimittere. Sl'd ul mihi "idetur, hoc verlieri quod non possil facere per se, vcl per crealuras; lIuIII debcl, v,'nenum habet. Multiplicem ellim el in(L nihil vnll se posse, quoll nori possit ; et Ollllle \"1)]1I13m cOlllinel intdl ig,:ntiam; IICC \)eo propriè (1'1011 VI/Il lìeri, "ult se posse, sed non omne qnod cOlllpelil, qui uon est debito!' f1olJis, nisi fOl'tè ox pro\ "Il se (losso, vllit fiel'i; si enim "ellet, fieret, quia lIIisso; 1I0S verò ei tlchitores SUlIIIIS ex cOllllllisso. Ut alltell1 VCII(;(IU111 e\'acuetUi' , distillgue vel'bi seliSUIll: "oItmlall ejlls lIihil resistere possit. NOli pOlesl llclls facere nisi quod debct, id est, lJìsi lllSTINCTIO XLIII. quoti vull, falsum eSI, sic euilll pote.;l ipse tliei tlebcre OPINIO QUORUMDAM DICENTIUM DEVH NIL l'OSSE NISI QVOD ali'luid, qui.l vult illud. Si aulom dicalnl', non potesl FACIT. ipsc tlici tlebcl'e aliquid, qllia vull illuù. Si aulcm dii . Qllidalll lamcn do suo sensu glorianles, Dei po- calu!', nOli polcst lIi5i quod debet , itl est, nOli potesl Il!lIti~1Il sllh mellsurà coarclare conati suOLo Gùm enim lIisi ilIud quud, si faccret, ei benè cOllvellircL, vcrml} dicl1nt: llnCllsql1c potesl Oeus, et non ampliùs, quid est. Adùllnl quoljUC illi diccntes : Nihil facil aul dihoe est aliud Iluàlll ejus polenliam qua: iII finita eSI, lllittit, ui,i Opt\lII3. et l'alionalJili causà, licèt nobis occOllcludere el restringere ad mellsuram. AiunL enim : culta sit; secundÌlm quam oporteL CUli' f:'ccre ac diNon polesl Deus aiiud facere quàm facil, nec mcliùs mittcre qll;j) facit vcl tlimiU;t. Ratio ellim penès cum faccre id quod facil, nec aliquid pr:Elermiucre de his est, quà illa lacil ct ilb ùimittit; 'luw ratio :l'tcrna est lilla! facil. lstamque primarn suarn opinionem verisiCl selli per lIlallCnS, prxlel' (juam nOli potes! aliquid l1Iilihus argulllelllis, causisque cOlllllIentitiis, necnon facere vcl dimillerc. 111:\ crgo l1lanellLe 11011 potest CI sacrarulII allclorilatl1m lestimoniis munire conanlur quoti facit dimill.cre, lIec quod dimiuiL facere; et ila tlicentes : NOli potest ()ens fa cere lIasi quod bOllum et 11011 pOlest faccre Ili si quod facil. Et ad hoc respondejustulII eSI (ieri; non est aulem juslllm et bOllUIll /ieri IIlUS, ambiguitalcm locutiollis detcnilinailles. Ci·m · ab eo , nisi qllutl facit. Si ellilll aliud justum est el bo- enim tllcitur : Il.ltio vel causa optillla penes Deum est, I1U111 cum facere quàm facil, non ergo facil omne quod quà lacil CUlicLa (jUW facil, et diJlliuil ea I]ual dimittil, jnslnm e~t el lJonum eum facerc ; ~ed quis audcal hoc verum (luidem est, quia in eo vlllulltas eSI a~quissillia dicere? et rcctissima, quà facil et !Iimitlil Iln:ll vult, cOIII,'a Srcunda ralio. qua m fa cere nOli potesl, IICC pr:I'ter cam facere po2, Adduut ctialll: i\vu pote~l lacere, ui"i ijllodju~titest. Ncc utique contra eam fare!'el, nec pnctu etlm

637


(;59

ea qU;.'I) &clt dimiUcret,

PETRI LOMBARDI

qn:e climitLit raceret; sed', eàdem manente ratione et causà, alia roluit lacere, elISia dimillere; lieèl ergo ratio sit penes eum, quà alia facil, et alia diJilittit, polest tamen secundùm e~mdem rationem et dimittere qu:e fatil , el facere qUal dimitlit. Ipsi ctiaIn addunt : Ratio est eum facere IIII:B faeit, el non alia ; et non potest facere lIisi quod ratio est eum.facere, et ila non potest facere nisi quod facit. ltem, ralio est eum dimittere qu:c ruminit, et non potest non dimittere quod ralio est eum dimittere, el ita non potest non dimiltere quod dimittil. Et ad hoe dicimus locutiones ambigllas esse, et.ideò determi. nandas. Si eHim, Clìm dieitur : Non potest lacere nisi quod nlio e&t eum facere, illtelligas eum non posse (aeere nisi eaqu:e ralionàbilia sunI, et ea qll:e si fierent rationabilia essent, veros est scnsus. Si aulem in,telligas eum non posse facere alia rationaùilia et bona, nisi ea qUal vult et facit, falsus eSI inlelleclus. ltem aliud adjullgunt dieentes : Si polesl Deus aliud facere quàm faeil, potest ergo fa cere quod non pr:escivit ; et si potest (acere quod non pr:r.scivit, pOlest sine pr:escienlià operari, quia omne qpod faclurum se p~d- . viI facit, nec lacit aliquid (lUod non pr:r.scivit. Quòd . si prreter pr:eseienliam ejus aliquid lieri impossibile est, omne ergo quod pr:escitum est, fieri neeesse est; ergo aliud fieri quàm lit nullà ratione possibile est; ergo nOli potestà Deo fieri nisi quod fit. ":ce aulem qu:estio de pr:cscientià facilè determinari pOlest per ea qUal 8uperiùs dicla sunt, cùm de pr:ESCienlià agerelur. &1

Tel

Auclorilalibus utunlul' inasserlionel1l .Ul1! opinionis. 5. His alllem iIIi, scrullttores qni defecerunt serutanlesscrutinia, sanetorum anneelunt teslimonia. Dicit ellim Aug. in !iÙ. t lIe Bymbolo, c. i : Hoc solum IIOn potest Deus quoil-m;f\vlllt, per qllod videtur non posse facere aliquid nisi quod vult; sed non vull nisi I]uod faeit, et ila vidclur non posse lIi~uod facit. UlUli autem ila inlelligendl1m est: Id solum non pOlest Dells quod non vult, scilicet se Ilosse. Illem in Iib. 7 -Conress., c. 4, ad Ocum loquens ait: Nec cogeris in\'ilu8 ad a!iquid, quia voluntas tua nl)lI est major quàm potenlia; esset aulcm major, si tcipso lu ipse major esses. Ex hoc videlur quòd Deus nOli possit plura quàm vult, sieut nOli vuh plllra quàm potesl. Sieut cllim volunlas non est major potentià, ila lIec potentia major est voI unta te. Idecìque Sicllt plura non vull quàm potest, ila eum non plllra posse quàm velle diçunt. Sed ad hoc dicimus quia nec "ollultas potentià, Ilee potentia volunlale major est, qUla ulla el e:ldem res esI pOlenlia et voluntas, scilicet ipse Deus. qui esseL major seipso, si vollllltas major esset potentia vel pOlenlia volllnlaie. Nec hàc auctoritaLe ncgalur Deum plura posse quàm velle, quia plura sunt subjeeia ejl1s potenti:!! qllàm voluntali. Faleamur ilaqlle J)cllm plura po~se facere qu:c noil vult, el posse dilIlillcre qu:e facit. Quod ul eertiùs firroiùsquc tenea1111', Scrilllur:c lesLimoniis asseramus Oeum plura pos~e fa cere quàm facit. Veritas ipsa seeundùm Matth., c. 26, ait: An pulaB quia non po""m rogare Patrem

1neum, et exhibebit mihi modò plus quàm duodecim legiones angelorum? Ex quibus vcrbis patenter innuitur quia et Filius poterat rogare quod non rogabal, cl l'aler exbibere quod non exhibehat. Uterque e'lo poterat facere quod non faciebal. Aug. eliam in Encbirido ail, cap. 95 : Omnipolenlis voluntas multa potesi facere qu:!! non VUII, nec facit; potuil enim faeere ut duodecim Icgiones angelol'lIm puglia reni contra ilIos qui Christum ceperllnl. lIem in eodem: Cur apud q\.!)sdam non fact:c sunt virlUtes • qu:c si faCL:l! fuis~ senI, egissent ilIi homines prenitelltiam; et faCIre sunt apud eos qui non erant credi turi ; tunc non lalebit clund nunc latet. Nec IIliqlle illjllslè Deus noluit salvos lieri, cùm possent sal vi esse si vellet. Tunc iII darissima sapienti:!! luce videbitur, quod nunc piorum fides habet, antequàm manifeslà cogllilione videalur quàm certa et immutabilis et efiicacissilUa sil voluntas Dei: 'l'la! multa possit et non veliL. nihH aulem quod non po~~iL velit. Idem iII lib. dc Nalw'à ct Gratia, c. 7 :

Dominus LaZ:lfllm ~lIscitavit in corporeo NumquitI dicendum est: Non pOluit Judam suscitare in mente 7 PotlliL quidem, sed noluit. His aucioritatibuli aliisqllc multis apertè docelur quòd Dells multa POSsil lacete qllal non vull ; quod eliam ratione probari potesl : non ellim vult DClls omnes bomines juslificare. el l.lmen qllis dubit:lt eum posse? Pulcst ergo Deus aliud facere quàm facil; et lamen si aliud faceret, alius ipse non csset. El potelil aliudvelle quàm vull; el, tamen ejus voluntas nee alia, nee nova, nee mulabilis aliquo modo potesl esse. Quod e:si possil velle quod nunquàm voIlIil, non lamen noviter, nee lIovà vuluntate, sed sempit.erlla lltnlùm voluntale velle potesl; potesl euim veli e quoti ab <l'lerno pOlest voluisse; babet ellim polentialll yolendi el nune cl ali :eterno, cluotI lalllclIllcc modò vult, lIee ab :eteru() n,lui!. DISTINCTIO XLIV. AN DEUS PO, SIT FACERE ALlQIlID MELIUS QUUI nCIT. i. NUIIC illud restai diseutiellllnm. ulrìllll meliìls

aliquid pns_il fa cere quàm faeil? Solen I enim iUi serutatnres dicere qllòd ea qu:e faeit DCIIS, nOli plltcst meliora faccl'l~, quia si posset" facere, eL non faeerel, im'idus essei, et nOli summè bonus. Et boe ex simili àstruere conantur; ait euim Aug. in lib. 83 Qu:!!,t., q. 50 : DeIlS quem genllit, quonialll mcliorem se generare non potliil (nilli! ellim Deo melius), dcbuit :r.r/ualem. Si enim voluiL et non pOLlliL, inlirmus est; si potait et nol"it, invidus. Ex quo ,:onfirmatur :r.quaIcm genuisse Filium. A simili volultt dieCl'e quòd si pOlesl Deus rem meliorem facere quàm Tacito invidui esL. Sell non valet hujus silDilitudiJlÌ5 induclio, quia Filium genuit de substantia suà. lJeòque si posseLgignere :!!t!ualem ct nOli giglleret, invidus essel; alia verò qu:e nOli de SubSLaIlLià sua Cacit, meliora facem plltest. '

QUl1!stio quà illi arelalliur. !:!. Verùm hìc ab eisresponderi deposeoeurd1cunl refi aliqu:lIn sive etilm rerulD ulliversitatem , in quà major eOllsummatio ex pressa est, nOli posse esse meliorem quàm est? Sive itIeò quia summè bona esl, ita u! nulla omninò boni perfeetio ei desit ; sive ideò quia lIlajus ùOllum quod ei deesl, capere ipsa non valeal. Scd si ila slImlllè honum dicilur. IIt nulla ei perfecLio lumi lIesit, jalO creatura Creatori :cqual.Ur. Si verò iJeò 1I0n potesl melior esse, quia bonum amplius quod ci deest, capere iI'~a non ,-aleat, jam hoc ipswn non p.l~se defeclionis eSl, non consummationis; el potest esse melior si lial capax melioris boni, quoll ipse polest q"i eam fccil. PotesL ergo Deus llIcliorelll rem facere quam facit. linlle Aug., 10m. ~, lib. 11 , super (;ell., c. 7: Talem poLuit Deus hominem fecisse, q.i lOec peccare posset, lIec veli Cl; et si L:llem fecissci. qllis duhitat eum meliorem fuisse? Ex pra!dictis conslat quòlÌ potest [leus et alia facere quàm Cacit, et qu:e facit meliora ca lacere quàm facit. UIrùm alio ve! metiori modo possit facere quàm {acil. 3. Post h:rc consider:mdum est UlrùlIl alio modo vel meliori quàm facit, possil ea facere qu:c faeit. Si modus operalionis ad sapielllialll opificis rcCcratur, nec alius , nec melior 1II0dus esse potest. Non willl polest faeere aliquid aliter vel meliùs -quàm ' fach, id est, alià sapientìà vel majori sapientià; nillil cllim sapienliùs pOlesL facere quàlll facit. Si veròreferatur modus ad rcm ìpsam quam faeiL Deus, lIicimus quia et alius, et nlelior potesl esse rnodus. Et seeuudùm htc concedi pOlesl, qui a ea qUa! facil, pOlest facere meliùs, el ali lei' quàm facil; quia polest quilmsdam mcliorem modum existendi pra'stare, etquibusdam alium. UUde Aug., in }ib. t3 da Trin., dicit quòd fuil et alius IllOdus nOSlra! libera· tionis possibilis Deo, qui onlllia potest; sed lIullus ali05 lIostr:e miseria! sanand:!! (uil cOllvenientlor. l'otest er~o Deus eorum qUa! facil, Ilu:cdam alio modI) melion, qu:edam alio modo a:què bOllO, qll:cdaln eliam millùs bono faeerc quàm facit; uL L..'Imen lliodus referalur ad qU..'llilalem opcl'is, id eSI, Clealllr&. nOll ali ~apicllliaill Greaturis,


5E~TENTIARUM

LImU QUATUOR. - LIB, I, DIST. XLV. ila 'luoqlle potesl ùiei esse omlll:l. (; /1"..:111 DClIs semper possit omne quod olim pomi/, ..I. Pr:eterca q1I:-e ri solct ul!'i~m Dells semper p()ssi~ Quis sii senSllS hOTllJJl verboruJJI: Dl!us .cil vel Dcus vult; item : Deus 3cil omnia, vet vull aliquid; el quid omn e quoti O\ìlll pOlllilo Qnoù (j::ilJusdam viuclllr didc Deo in his prredicetur. ccnlihlls : Powil DClIs illcarnari, "t pOlllit mori, et 5. Et ubicunu!ue Deus dicitllr scire vcl sciell', vel r~';lIrf(ere, cl alia hlljnsmodi, qu:c modò non potcst. POl\liì crgo ifll;c modò non pOI est , CL ila habuit po- velle vel volcns, h:ec de eo secundÌlm esselltiam dilenliam quaIU modò non habet, unde viùetur po- cuntnr. Cùm cnim dicitur, Deus sci t , vel Deus vulL, lenlia ejlls imminu~a. Ad qnoù dicimlls, quia si- sive Deus est scicns vel volens, essentia divina pr:e . CUI om'nia sempcr scit qu:c a!i(IUanÙO scivit, et dicatur, et Deus esse enuntiatur. Cùm autem additur sClllpcr vull flu~n aliquantlo volnil, lIec unquàm ali- olll/zia, vel aliquid, vel aliqlla, et dieitllr: Dells scii flllam scienliam amiUil, ve! volnlltatem mutat qllam ol/lllia, vel vu/t aliquid, vel aliqua, essentia quidem divina pr~dicatar Ilon simplicitel' et absolulè, seti ila ha bui t ; ila omllia semper pOlest qn:~ aliquanùo rolllil, nec unflll:ìm aliflllà polelllià sllà privallir. Non ut sciellti~e qua: ipse est, omnia subjecta monstrelltur, et volullta(i, qllòn ipse cadem est, a!i(llIid vcl alieSI crgo pri\:lIus pulcntifl illcarnandi \'el resurgendi, licèt non pos~i~ modò incarnari \'el rcsurgere. Situt qua subjecta esse ùieanlllr; ut talis fiat seIiSus : Delfs enim ' j,oluit olim incarnal'i, ila et potest moùò scit omllia, iù est: Deus est cujlls scienti:e qua:: ipsius incarnati"; esse; in quo ejusdem rei potenlia mon~ essen lia est, omnia subjecta sunto Similiter: Dcus Slra I III', L: enìm olim scivit se resurl'ectul'um, ct vult h:ec , vel il!a; iù est: Deus est cujlls volunlati modò sciI se resurrexisse. Nec est alia scientia qu::e ipse est, h;ce sive iIIa subjeeta santo Volens ergo illuù olilll scivisse, et hoc moùò scire, seù eatlem sive velle ùicilur Dtlus secllndùm cssentiam cujus voolJlllinò, Et sicut voluit olim rcsurgere, et modò rc- luntas essenlia est sempitel'na et immutaùilis (licèt surrexisse, in IluO unius rei \'oluntas eXJ?rimitul'; ea val'ienlur ctlranscant, qUal ei subjecla sunt), qUal ila potuit olilll nasci et resllrgere, et mollò ipse Pl)- UOII potest esse illjllsta vel mala, quia DClIs est. leSI nallis l'lIisse et resurrcxissc, et ,e,;t ejusdem l'CI Quòd Dei vo/uJI/as SUlnllJè bona causa est omllium qure naturali/el' sUIII : cujus causa 1I0n ~t qurel'ellda, quia potenlia. Si ellim Dosset modò nasci et resllrgere, lIul/am flabet, cùm siI re/ema. non es,rt idem posse, Verba cnim diversorum tem4. Ha:c itaque summè hona voluntas causa est porllID diversis prolata templlribns, et diversis adjnaeia adl'el'biis, ellmdero facinnt senSUlD. ut modò 10- omnium qu;c lIalul'aliter fiUllt, "el faeta sive fulura clllclltes dicimlls : Isle potest legcre hodiè. er;ls aulem sunt; qUa! nullà pl'inventa est causà, quia a~lerlla est. dicemus ; ISIC pOlest legissc, vel ; Potuit legere heri ; lùeòquc causa ipsius qu:crenda lIon esl. Qui enim ejlls uhiqnc IIl1ills rei monSlratul' potentia, Si alltcm dil'er- causalll qua~ril aliquid majus ea qlJ:erit, CÙIIl nihi! eà sis telliporitJIIs IOfluellte" ejllsdem temporis verbis et majus sito Unde August., in lib. ~5 Qua:st., q. 2.8 : ad"erbiis utamur, clicenles hodiè: ISle potest legere Qui Ilua:rit quare volùcrit Deus llIUntlUtll lacere, cauhodiè, Cl dicenles cras : Iste pOlest hotliè legere, non sam qu;erit "olunlaLis Dei. Omllis :mlem causa effiidem seti dil'ersa dicimus eum posse. Fatealllnr ergo ciens majol' esI «lO quod ellicitur. Nihil :mlem majns Deum semper pos,e quidqllid semel pOlllit, id eSI, est vol~nla,le Dei. Non crgo ejus causa qu;ercllda esI. IJabcl'c omllem illam )lolentiam qua m semel lIabuit, Idem 111 libro cUIMa Mallieha~os, si qui dixcrinL : el illills omnis rei pottmtiam cujus semel habuit; seti Quitl placuit Del! faccre crelum et terram? Besponnon semper ]losse facere ornne illud quod aliquando dentlum est eis : Qui voluntalem Dei lIòsse desiderant, potnit f:lccre (5) : polest (Iuidem facere aUI fecisse causas, et vO,luntatem Dci sci l'e qua!ruu't, quòd "olnn(fuod aliqnando potuit. Sinliliter quidfluid voillit et las Del omnJUlll que SUlil ipsa sit causa. Si cui m habct \'ull, iò est, omnem quam babuit voluntatem. et modò causam voluiltas, esI aliquid quoti antecedat volullt~­ habCl, lIon tamen vnlt esse l'cl fieri. Omne quod ali- tem Dei, quod neras est credere, Qui ergo tlicil : quando voluit esse "el fieri, seò "ult fuisse ve! faetum Quare fecit \)eus crelum et tcrram? Respondendum est ilIi : Quia vult. VulllnlaS euim Dei causa est cmli esse, Ila el de scientià Dci dicendum est. et terr:e; et itleò major est voluntas Dei fluàm crelulll DISTINCTIO XLV. cl terra, Qui aulem dieit : Quare voluit facere crelmn DE VOLIlNTATE DEI. QlJAi: ESSENTIA DEI EST !l!U ET cL terra III 1 majus aliquid qua~riL (Iuàm est VOlllllt:l5 AlTERNA, ET DE SIGl'iIS EJUS. Dei, Il:hil alltem majus inveniri pOlest. Compescat sa :I.. Jam de l'(lluntate Dei aliquid pro senslÌs nostri el'g~ hllllJana IClllcrilas, et iù quoti non est non qu;eral, imbcci llit:lIe dicendum esI. Sciendum est ergo quia Ile Iti quod esI non inveniat. Ecce his aueLul'ilatibus vohllltas sh'e yolcns ÙC 0('0 secunuùm esscnliam tI- :Ipertè ir.sinuatul' quòd vulunlalis Dei causa nulla est ' citur, Non esI ellim ei alilJtlid velle ct ~lil1d esse, se.! et ideò querenda non est. omnillò idem. Et sicUI itlem esI ei essI) bonulIl flulÌd Quòd vululltas Dei prima et ,u/llma causa est onmiwn. esse [\ellln , ita idem eSI ci esse I :)iClIlCIll Iluòtl es,e ~. !olunt~s ergo Dci, ut ait Aug., lom. 4, iII Iib. 5 DCllm, Nam voll1ntas quà scmper vulens est, non ar- de fnn., pnma ct summa causa est omnium speeiefec l.l\s vel mOllls est, qui iII llellID cadere nOli l'alet, rum atque motionum, Nihil enim /iL quod non de inseù diriJl3 usia quà l'oklls est Deus, et hujuslIJucli, teriori alque intelligihili aulà sUlllJJJi imperatori:> Qllòd licèt idcm ,it Deo velle quod esse, Iton lamw pote~1 egrcdiatul' sccunùùm inelfabilem jusliliam. Ubi eJJiul dici DCIIS esse omllil/ quce t'ult. non oper~tu.r 9u?d vult Dei omnip~tcJllis sapicl'lIia I 'l, El licèl itlem sit Deo l'ellc quòd esse, non (amen qu:e, pe/'/lIIgu a ~ne ,usque ad fine m /orlilel', et dispollit .liccuu um esI Deum esse omnia ql1:'C l'ult; quod qui- omma suavllel', ~aplcJJt. 8, t; et non solùm faeit e,I dam dc Dei voi unIate non rectè senliclltes, nobis ob- qu:n perseveranlia consueludillis aùmil'ationem nOli jiciunt, dicenles : Si idem est Deo ,'elle quòtl esse, atlmiUunt. seu eliam ea qu:e proptcr rarilatem et inergu cùm dicimus Del1m velle OIunia qu;c facil. dicimns solitum eventum mira vitlenlUr : ut sunt defecLus Iuelun esse omnia qu:e racit : alioquin non ibi ilio verbo minarium, et terr:e 1JJ0tus, ct mOllsll'osi animantiU!ll itlelll significatur, quod significatur hoe verbo eSSI-, cùm parlus, eL his similia; quorum nihil iiI sine \'olunlaLo de Deo di cilllr, Et si ila est, non semper diciLUJ' de Deo ile!, sed plel'isque non apparet. lùcòque placuit vanil'clic secundilln essentiam, Si \'erò secundllm essen- talI ph:losophol'um etiam causis aliis ea attribuere liam non dicilur aliqu31ldo, quomodò ergo dici iur de cÌlm ymniuò vider~ non possent superiorem ca:lcri: Deo? relaLivè enilll Itunquàm dicitllr. Ari quuu di.;Ì- olll,lnllU,s C:lusam, Id est, volulltatcm Dei. llaque nOli IIlUS quia licèL idem penitùs sit Deo l'clic (juÒll es~e, IlISI Del \,o!ulltas causa prima est sanitalis, :cgri!'Jtlinon tamen potesl dici omnia qu:e ,'ull; sicut idem est nls~ pr;enuorum atque prenal'llJl1, gratial'um et re tl '~ lJt:o cssc quòtl scire, nec lame·n sicut scire omnia, butlOlJ~m, Il:l!C crgo sola est, uude ortum est quiùq uid e,t, ctlpsa nOi! est orta seti ;eLerna. (:'i) Hìc conll'~dicitur ~l:1gistl'o il plerisqllt~ moderQuivlls lllodi3 accipilllr lJt'i voi/dIte/s, nis UClc:tlll'ilJlòS, 6, llìc n(HI eSI pl'a:tCI'CuIltlulll lJollls quòd S<tCltl (Hl


PETRI LmlBARDI Scriptura de volontale Dei v:lriis modis loqui eonsoevit; eL taDlell non est Dei volulILas lIiversa, sed 10culio diversa esi de volunL,le, qui:1 nomine voluntalis diversa accipit. Nam volUIlLaS verè ac pl'Opriè dicilor qu:r in ipso est, et ipsius essentia esi; el hrec ulla est, lIee llIuhiplicilalem recipil, DCC mutabiliLatcm, qure inexplel;l esse nOli plltest: de quà Propbela ait, psal. H5 : Or/mia qure,'umque IIolllit DOl/iinul (ecit. Et APOSIOlus" ,Rom. 9: Voluntali eju, qMi, reQl/it 1 El Rom. t2 : Vt probelis qutB siI voluntas I)ei bOIl4 etbenl'placen. el perfecta. Et hree volontas rcere appellalur )lCne"lacitum Dei sive disposilio. Quòd secun!iùlll {i3uram dici/ur volllntas Dei prreceplio, proliibilio, con5ilium, permissio, operatio; et ideò plurall/er dicit Scriplura vo/unlatu. 7. Ali1lllanòo vel'ò sccundùm quamdam figoram di c,~nlli volunlas Dei vocator, (jllòd seCllllùùm proprielalem non est volulltas ejus : ut prrecpplio, proflibitio. consili,n" , nce non prremiSlio el ol"-"/Ilio. Ideòque plllraliler aliqoando SCl'iptllra volulllaies Dei proIJIllIliat. Unde Prophela, psal. I iO : Magll4 opera Domini, exquWla inonlnes votullta/es ei"'; cùm non sit. nisi ulla volunlas Dei qUal iJJse est, plur.\Iitcr lamen dicit volunlaleS, qoia volunlas Dei variis modis ae pro ,diversis acciJlilOr, ul dictllm est. ha etiam idem prophela pro pier ml.lltos eJfeclus miscricordi:p eL juslitia: plllraliter~dicit, psal. 88 : Misericordia, Domini iII relemulil cUIl/abo. Et psal. t8 : Jus/itire f)omi"i Tectre, lreli{icallies corda; cùm lamen iII Deo ulla sit misericordi:l, IIna justitia. cl IIna cademque siI misericordia qu:& juslilia, seilicet divi,,:\ osia. Quare prreceplio et pro/libilio el consi/ium dicanl.,. Dei voluntas. 8. I,14ò antem pr:rcepLio et prohibilio alqoe consilium, dlm sinl tria, dicilur t:IIIlCn. 1I1101ll11001i11UC . l'Ortlm Dei vnlulIl:1S, quia ista slInl si~l1a divill;e vo10lltalis : (IUellladllloùùlll el signa ir;e diclllIlUf ira, et . dileclilJllis sigua dileclio appellallLur; cl dicilur iralos Deos, el (amen 11011 esl ira iII eo aliqn:J, sed signa t:mtùm qll;P. forìs lillnl, quilllls iralus ostclldilor, ira ipsius nomillantul'. EL esL tigora dicelldi sccUlldù", qna," 11011 est f:\lsum qnod dicilllr; sed verllm qllCld dicilur, slIb lropi III111ilo ob!lmbraLur. El seconllì"" bos lropos divers:c \Olunla!eS Dei diellntur. qnia diversa sunt illa qual per lropom volunlas Dci ùiCIIII tu l'. lJ bi vo/mllas Dei l1TO prrecepto et consilio llccipiatur. 9. Pro pr;l'cepto nCI aLllue consilio 1l/lleSl accipi vohmlas; UI Mallh. 6 : Ha/ volulltas tua sicu/ in ctElo el iII terrà. Et Maltll. t et : Qlli (acil volulitalem Patris mei qlli iII cretis esI, il'sC (l'ateI' mells , el soror, et nill/er est. Et COlllra h~nc vnlllntalem lIIolta fiunL. Ulille Aug., 10m. 3, iII lib. de Spil'Ìlu el Liucrà, C. 13: 111lìdeles, i\l!(uil, conll'a vlllunlatem Dei raciUnL, cùm ejus E\'angelio 11011 crcdunt. Qllùd Deus 11011 vllit llb Iwmillibus fieri omnia fJ1UB prlI!&ipit. vel 11011 fieri qufI! T'roMbel. iO. El si ilIa dicantur Del volulll:\S, ideò Iluia signa SUllt dh'in:c "nllllllatis, non esL lamen in lelligend oIII J)cUln omne illud lieri vl'!le quod euicumqllc IlraleipiL, ,'e! nOli fieri quod pl'ohibuil. Pra!ccpit ellim Abl"dh:.c immolare, filillm f1ec lamen voluil; nec ideò pralCepit uL id fj(,ret, sed ul Abrabal probarelur fides. El iII EV3ugeliu pr:ccepit sanato ne coi diccrel; iIIe aulelll pr:cdicavil ubi11lle, intelligens Deom non ideò prohibuisse qoin ,'ellel OpOS SOOIll pr:cdicari , sed oL darel Cormam homini laudem bumanam declinalldi. De permi.sione et operaliolle, ubi dicanlur Dei 110lUIIIUl.

I J. }'erlllissio qlloque Dci et oJlcralio volontas Dei IIppellalltur, qualitcr accipil Aug. in Ench., cap. t)5, dicells : NOli lit :Iliqllid lIisi Omnipotcns fieri velit, ,'el sinendo ot lial, vel ipse raciendo. Nec dobitandum est Deom lacere uenè, etiam sinendo fieri qo:ecumqlle fillnl malè; non enilll hrec nisi justo jodicio Dei sinit, aL prOreClò bonuOl est omlle Ijood jostum est. Ecce bìc: mallirl!Slè habemus Dei voluulalem appellari ipsius

operalionem vel permissionem. cùm dici! non fleri aliqoid nisi Omnipolells fieri veli t, ohi includit Cl bona et mala omnia qUal fiont. Ideòque apel·tè distingoi! quomodò Deum velle dixerit, ne eàdem ratio:Je intellillcretor velle oona et mala, sobdens: Vel ,inendo IIt fiat, hoc quant.ìm ad mala dici!; vel : l pie (aciendu , hoc qo:mlùm ad bona. Mala enim sinit fieri, sed flOII radL; hona wrò ipse Caei!. Ideòqoe dixit eom velle. qoia et nolells mala sinil, et volens bona operalur; et ob hoc permissio et operatio volunlas Dei dicuntor. Qui1UfKe supra 31Int proposita qure dicunlllr scculldìtm troPllnl, el ideò dis/illguat lec/or ubique pro q'lO eorulli aceipitllr IIolllntas. t~. Quinque ergo supra posita sunt qOal diclIIIlur Ilcclmdùllllropum Dei volonLas, quia signa sont di\';II:e voloutatis, qo:r. ona est et immlltabilis , sciliccl Lld beneplaeitom. Ideòquediligentcr distingoaL lector.uui de volunlale Dei Seriplora commlllUOra!, juxta qllem modllm accipi opol'leat, otrllm pro hcnc(llacito Dci ali pro :\li'1uO signorum ejus. Maglia ellilll esi aJbiuenda discre!io iII cQgnilione divin:c volontatis, quia et beneplacilom Dei est volulltas ejus, et signum beneplaciti ejus dicilor voluntas ejus. Sed beneplaciLum ejus reLerllum est, signOIll verò beneplacili ejus non, et eonsonat rerullLelfeelibus belleplaeiLum ipsius, el ipsi effecIlls rerlllll ab ilio non ùiscordallt. Fit enilll omne quod beneplacito vull lieri; el omne quod IIon vult fieri, lIequaqllàm fiL. Non ila aulem ,est de signis, quia pr:ecepit Dcos multis ea IIUal non facillllt, et prohibet qu:.c non cavent, eL consolit qme non implcnt. DISTINCTIO XL" I. lLLI SENTENTI Al QUA DlCTUH EST DEI VOLUNTATEM NON POSSE CASS.utI, QUA: II'SE EST, QUAlDAM VIDENTUR

OBVIARE .. :t.:Hìe orilor qu:.cstio. Diclum est eDim iu SlIpcl'ioribus, el aucloritatibos comllloaillllll , quild \'uIUIlI:JS Dei, qOal ipse est, qOal beneplaciLulIl eju.; v()L'atur, cassari non potesl, quia iIlà volulllaLe feci/ qua~cltlllqlle tIO/ldt in c~lo et in terrà. cui, teste A poslcl0, Ilihil rc,istit. Qoreritor ergo quomodò accipiendum SiL quod ApoSIOlos de Domino ait, t Tim. 2 : Qui vlIlt ollmes homilles salvos fieri. Cùm enim lIon omncs salvi fian!, sed plures damnenlur, videlur utitjue non fieri 'luod Deus vult fieri, homanà scilicet volunLate impedienle ,'olunlatem Dei. Dominus qooquc in EvangeliQ illlpiarn civitalem compellans, Manh. 25 : Quo/ies, inquit, Va/Ili congregare /ilios tU08, sicut gallina congrega/ pullos SU08 ,ub alis, et noluisli ? Ita l'liam h:Ee dieontur lanquàlll Dei volontas· superata sit hominum volunlale. et infil'missimis nolendo impedienlibos non poloerit facere POlentissimus quod volebat. Uhi est ergo illa ollluipotentia, quà in cre/o el iII terru, secundùlII Prophetam, omnia qurecumque voluit (ecil ?et quolllodò VO/UIlta/is ejus, secondùm Apostolum, lIihill'esi'li/, si colligere Iilios Hierusalem \'Oloit, et 1I0n fccil? H:cc eli illl pr:rdictis plllrilllùm obviare videnlur. Solurio ,qllomodò inie/ligendlllll siI illud : Vo: .i COIIg"egare, et noluisli. ~. Sed aodiamos solotionem, ac primilnl qllomoJò accipiendom sit iIlud quod Domillos ail videamus. Non enim ex eo sensu illod dictom est, ut ah Aog. in EIICh., e. 97, prredicLam qorestionem solvens, quasi Dominus voluerit congregare filios lIierusalem, eL ilon sit factum quod voloit qoia ipsa uoloeril, sed pOLiùs ipsa qoidem filios suos ab ipso eolligi uoluit , quà tamen nolente, filios ejus collegil ipse Ollllles quos voloit; qoia in cre/o et terrd non qu:rdam voluit et (ecit, quredam verò voluit et non (ecit, sed olllnia qurecumque IIOIllit (eeit; ot sit sensus : QUQ/ies volui COljgregarI! filios luos, et noillisli? id est: QlIotquol congregavi meà voluntate semper effieaci, le nolcnlc rcci, Ecce in evidenti positom eSI qoòd i1Ia Domini verlla superioribos 1I0n repugnant. Quomodò intel/igendulIl sit iUud: Qui vult OlimeJ IlO/IIillu III/VOI {ieri. 5. None ,'idere restal quomodè etiam pr:cmlssa

in


SENTENTlA.mm LIIlRl QUATUOn. - Lln. I, DIST. XLVI. verlia Aposloli praldiclis non conlr.:ltlicant, qui d~ hìc apertè Itabes qliò1l vOllum est mala esse: olllllis aulem honi ()eus auelor est, qui vllilolllne bOIlUIll eSSt~ Deo loquens ail: Vu/t ollmes h?"!lIles .SII/VOS {i~r,. quod est. Cilm ergo bOllutn siI mala licri l'el esse, ergo Quorum occasione verborum mulll a ver,!alC denael mala \'ult lìeri vcl csse. llis atque aliis hujuslllodi ,'crulII, dicenles Deum milita velle lìerl qUal Ilon finnl. Sed non esI inlelligendum (~à ralione illud esse ralioniblls et aucloritatibllS utunlur qui dicullt Veu:1I diclnlll ,qu~si ()eas velit aliquos salvari et non sal- veli e mala esse vellicri. venlllr. Quis enim lam impiè desipi~I, ul dicat Deum JJìc ponit ratiolles ilio/'um qui dicunt Dei vollwlate 11011 lIIalas hominulII volllnlaies quas voluerit, et quando fieri IllUla vel 1/un eS,le. volueril el ubi volucrit, in bonum non posse couver6. Ila verò (lui di cllnt Dei voluntate mala nOli fil ~ ri lere? N~n esI utique verum quod in psal. f t5 dicilur: velllon esse, linùllct:oniblls pr:crnissis ila respolltleut, Qurecumque volllil {ecil, si ali(lua voluit et 1I0n fecil; dicentes Lleum lWC velle mala fieri, nec velle non fieri; N, quod est indi~nius: Ideò non feci t , I)u(j~li~m, Ile vl'l nolle fieri, sed lanlìllll non ve Ile fieri . ~i euilll fieret quod volebaL Omnipolens \"01 ullIas hOlllllllS IIn- "ellel ca /ieri vel esse, f"ceret utiqlle ea fieri l'el esse; pedivit. ldeòque dIII, audimus, et in sacris Lilleris ct ila esseI aucLO.· maltlrum : non est autcm auCltlr ICllimus, quÒtl velit omnCB homi"es sa/vos fieri, non malol'ulll, ut sanCIOl'um prolestantur allcLOrilall!S; lamefl ideò debemus Ollllliplllenlissinl:e [lei vohmlati non ergo ejlls \'olunlale liullt mala. lLem, si 1I01!et aliquÌlI derogare, sed ila iutelligere quod scriplum mala lieri, vel vellet non fieri, et lamen lierent, omniest, vu/t Olllfles IlOmilles sa/vos fieri, lanquàm dicerclu~ potells 1I0n essei, cimi e.ills volllnlas human:e voluunullum hominum fieri sal\"um nisi quem salvum lieI'l tatis effeclu impcùiretur. Ideòque 11011 conceduot ipse voluerit : nnn quòd nullus sit hOlllinum Il!S! quem Deum vellfl mala fieri, ne malorulII auelor illtelligatul' ; sah"um fieri "elit, sed quòd nullus liat salvus IlISI qucm nec concednllt eUIII "elle Il.ala nOli lieri, ne impOlcns \'elilsalvari; el ideò rngandus esl ul \'elit: 11UÒÙ nece.se esse videalur ; seù tanlùm dicunt eum uon velle lIIala estlieri si \'oluerit. Non esl ellim creùelldus Omnipil- lieri, III nOli allelo.', seù pcrn.'ssor Illalorulll monsU'clens aliquiù voluisSfl fieri quod facIlII1\ IHln sito Sic tllr. Vnde et Evallgdisl:t, JiJan.f, llhi oSlendit DeulII ctiam inlelligiwr illud Joan. 1 : ll/ullIinal O/Melll ho- 3uctorem essc OllllliulIl bOllorUIIl diccns : VI/mia pe!' lIIinel1l vellieutem in hUIIC mundum; 11011 quia lIullus ipsunl {acta SUlI/, COllSel]UCnlel' rnalorum auctorum eSiiC hominllm est qui nOli ililiminelllr, sed ((uia nisi ab lIegat diecns : 1':1 sille ipso (octUI/1 eslllihi/, id eSI, pecipso nulllls illuminatur. POlest et alio moùo iUud in- catlllll. Non llixil per cum faClulIl esse, l'el eo .lIllellle lelligi , dlìm lamen credere nOli cngalllUi' OllllllpOlCII-: et invito, sed 13ttLÙm sine eo, id est, sille ejns volufltem aliquid ficri voluisse, l'actllll'IjUe non cssc, IjUl l.'lle, quia non ejus volulILale lit peccatum . Nnn erg .. sine u!hs ambiguilalibus sive iII crelo et iII lerrà, sicul Deo volenle vel nolente, seti lIon volente; liullllllala; Verilas canlat. omllia qurecumlJue vo/uil (ecil; profeclò quia non snbest Dei voluntali ut malullI Hai \'cl nOli lacere non voillit qua~culllqlle lIon fecit. Ex his apcrlè fiat, sed ut lieri sinat, Qnia bonum est sillcre llIala oSlendilur qllòù Oeus eà volunlale qU;!! ipse cst, nOli fieri: et lltique \'olcn:; sillit non volens Iliala, seli vull aliquid lieri quod 11011 fiat, ncque nOli fieri quod volens sillere sinit ut ipsa fiant, (Jllia nec lIIala SUllt /iat. bona, nec ea !ieri vcl esse bonum est. Otrùm muta Dei volulltate fiant, an eD no/ellte. (Juomodò illtelligendulIl sit i/lud Aug ,: Al ala fieri 4. Ideù(]lle, Cìlnl eonstel oJllnia bOlla qna! fiunt ejus bo:nrm est. fieri \'011l1l13Ie, CJua~ si Hai IInll el IIl1l1alcllùs licrcnt, 7. Quod verò Aug. ail : Mala lìeri Lonum est, nee reclè qu:ui solelulrùm cl tnala omllia qUa! IiUlIl, id sincreul\lr mala ab OmnipOlcnli bono licri, lIisi hoc est, peccata, Dei fiant VOIUIl13lc, an nolcille co fialtl. essel honllm, \II ea essent, ca ratione ditlullI esse Super hoc dhersi varia selllienlcs sibi conlr3diccre asscrunt, Iluia ex malis Ifllal finnl J)eus hon1 elicil; ill\'elliuIlLUr. Alii enim dicuttl quùd J)eus vulllllaia esse IIce ipse penniuel'Ct ea liel'i nisi de eis bOlli aliqnili vel fieli, non lamen vull .uala. Alii VCl'Ò IllIÒd ncc ' "1t faceret, Unde Angusl., in eot.!em IiI>. Euch., c, t t, aperlò mala esse nec licri. In hoc lamen cOllveniullt el hi ct indicans pr:l!tlicLOrulII verborulll esse lalclII illLelliilli, quòd ulique falelltur DeulI) mala 11011 ,'elle. Ull'i- gellli:ull, ait: Deus Omnipll!eIlS, cui rerum est Slllllllla '1l1e verò raliollibus et aucloritatiblls iJlllilUlllur ad potestas, .cùm sUlllmè bOll'JS Sii, nullo modo sineret lIlunienùam suam assedioncm. ali(lllid JIIali esse in operiblls suis, nisi IIsque aùeò essei olllllipolens et bonus. IIt benefaceret ctialll de Qliare diculll quidulII Deum velle mala esu vel fieri. malo. Item in codell', 10m. 5, cap. t 7, : Melii,s judi5. Qui enim dicllnl Dcum mala velle esse vcl fieri, sU:lIn his modis mUlliuflt inlelllionem : Si enim, in- cavitD,~\ls tle malis bona !:'r.ere, quàrn mala nulla pcrquiunl, lllaia non esscvcl non heri vellct, nullo modo miUerc. Ex hoc ila(Jne sen~u dictulll e!a acverum esI: BOllum esl m:lla lieri, quia ex malis qu:e fìUIlI, bOllis esscnl vclliercnt, quia si vnlt ea uon essc ,"elnllil fieri, elllon pOlesl id efliccre; ~eiliccl, ut llOIl sinI vcl non «(lui sccundùm pl'oposilllm vocali sunt sanCIi) acciùie fianl, ,'olunlali ej lls ct potenli:c aliquio resislil, cln(:n honil.'\s, ili eSl, IIlililas. 'f~ i iblls ellim, ut ait Apostolus, est omnipolcllS, quia nOli pOlesl I]uod ,"uIL; sed im- iII bonulll cooperanlur 'llllnia eliam mala, quia cis pl'osunt, qu::e aliis hicienlilllls obsullt. Ullde eliam alipOlen;; eSL siculi et 1105 SUIIlUS, qui quod \"OllImus qual.doque non pOSSUIllUS. Sed quia olllllipOle,l!S est quando in Scripturà legilur malum l'Ipl'ellarì bonum, et in nulio impolcns, cerlllm est nOli po!;se fi eri mala ut Bieron., tomo 9, Commenl. ad cap, i4 Marci: vel esse nis! eo volenle, Quomoùò ellim invito eo et Malum, i/l(luit, Jlld:c bonulIl fuit, scilicet nobis; ncc Ilol entc posset av aliquo malulII fi eri, dilli scriplum si bonum est illi vel illi, illùe seqllitur quod simplici. sit Rom,V : Volrmlali ejlls quis resistec ?::iupra eli:lln ùixit tel' bonum est, quod in se et facicnli bonulll e~t. AlIg. quia necesse est !ieri si ,·ollleril. Scd vull mala QUlldriparlita bOlli acceplio. !ieri aut non lieri. Si vult non fieri, nOil liunt: /iunt 8. Est enim aliquid quod in se bOIlUIll eSI, et cui aulem, vult ergo fieri. ltem hOIlUlll est mala essc vcl fit ; sed 1I0n est bOllum facienli, ut cùm sllbVCllitlll' !ieri, :llioljuin SUHtlllè bonus non penuillerct ea liel'Ì. paupel'i, scd non pl'opter Dcum. El aliquid hOllllll1 in lillùe August. in Ench., C:lp. UG : Qll:tmvis ea, inquil, se et facienLi, seù 11011 ei cui fil, ul cùm veri lati pro· pler Veum alicui non obedicllii pra:ùicallir. El ;,li!Jl:i,.\ (IU;C lltala suni, in quanlUlll mala sunt non sunt Lon..1, lamcn Ul nOli solùm hona, sed etiam sint et mab, in se el laciellLi et ei cui iiI bOllII 111 , ut CìUll vel'il:\5 bOIlUIll esI. Nam nisi esset hoc bonum ut esselll ct pr;'Cdicalur propler Deum creùemi. Unoe Apostulu; : Bonus odor aumus Deo, aliis odor vitre, aliis odo/' morli.f. lIlala, nullo modo esse sincrcnlur ab omnipolellli bono; cuiprocultlubiò quàm facile est quod vllh faEst antem aliud quod nec in se bonullI est, el f:,ciellli cere, tam facile eSI quocl nOli vult esse lIon sinerc. nocel, et damllat nisi pOlnileat, ut malum : valcl lal13\c nisi credamus, periclitatul' 1I0SIra eonressio, quia meli ad aliquid. Vt enim ait Aug. iII Ench . , cap. JO uos in Palrcm Offillipotentcm creuere confi~cmur. Ec~e et 1t : A sUlIIlllè et flllalitcr CI illulIuLabiliter l'I'jnitatc

Gi5


PETRI LmmAIlDI bona creata slmt omflb ; Dec summc ncc immutabililcr bOlla, sed tameu bona, etiam singula. Simul verò universa valdè hona, quia ex omnibus consislit IIniversitatis admirabilis pulcbritudo. In qua etiam illud quodmal~m di~,itur, benè ordinatnm, cL lo~o suo posilum, emlllcnlllls commendal bona, ut maglS placcant Cl 1:Jllllahiliora SInI, dùm comparanlUl' malis. Qllòd mata Imi!'ersitali va/ellt. et (acienlibll5 sua propria, ve! palicutibus aliella prosunt, e/ectil lame/I. 9. Hinc paLclquòd ex m~lis qUa! finntaliqnod proveni! bonuIll, dùm bona magìs placelll cL laudabiliora existUnl, lpsis etiam facienlihus, ex malis (Iua! f:lciunL interdum buna proveniunl, si sccundùm p'roposilum lOC<lti sunt SancIi. Talibus enim, ulaiL Ang.,tom. 7, m lib, de Correctione et Gralib., c. 9, uSlllle adeò Deusomnia cooperatur in bonulll, ul si qui horum devianLel exorbilalll, etiam hoc ipsum eis faeiat prolicere in bonumTquia humiliorcs redeunl, aLque doctiores, ut Petrus. llla etiam malaqu:E ab iniquis tìdeles p,iè perferunt, ut aiL Aug., in lib. de Trin., ipsis utique prosulIl, vel addelellda peccala, vcl ad cxereelldam probandamqne. jnsliliam, vel ad de .. mOllsll'andam hujus . viL;c miscriam. Ideòque cl Job' Dei manum, et Aposlolus Salana!slimulum scnsil; et utPorCIue henè profecit,(IUiamalum benè portavit. Ex pl'l1!dic!il coneludil ostendens eue bonunJ fieri /IIala militi. Illodi&. i O. Si quis igitur diligenler attendat qU3l scripta sunt, farile esl Poi pereipere cx malis bona provenire ; et ex ralionc diclum esse quòd bonum esL mala ficri "cl essc, non quia.malum sil honum, vcl qili,a MnUlII siI malulO fieri. Non est enim bonum maluro fieri ab a!icluo, quia non est bomim ul alil}uis faciat malum. Si enim hoc essel bonum, profeclò hujus Deus auclor esse t, qui est auCLor ontllis boni. Quòd si buju!! l)eus auctor esl, co ~ aucLore hOlllo agil mala, el ila eo auClore homo fil deLerior. Etsi eo auclore homo lil deterior, tune eo vole.nlc homo fil deterioro Idem eSl ellim dicere aliquid fiel'i Deo auclore, quod Deo volellte : Deo aulem auClore homo noo fil deterior, ergo non [)eo volcote, ul Aug., 10m .• , QU3lst. lib. 53, (l' ;:;, aperlè astruil à minori, dicens ila: Nullo sapientc homine auclore fil homo delerior; tanta enitrl cst iSla culpa qUal iII sapieulem bomillem cadere nequil: est alllem Deus omni homine sapieote pf3!stantior ; lIlultÒ minùs ergo Deo ~IlCLore fil homo deterioro Multò ellim esl pr:cstantior Dei voluntas, quàm hominis sapicnlis. lIto aUlem auctore cùm dicilur, ilio volente diciwr; ergo est vilium voluntaLis bumao:equoeslbomo dctel'ior : quod vilillm si longè abest à Deo voluntate, IIt ralio docel, à quo sil qU3lrendum eSL? Ecce aperLè dicit Aug. Deo anctore vel volente hominem 0011 fieri delcriorelll, sed "ilio volunLalis su:e. Non eSl ergo Dco aucLOrc '1uòd malum lit ab aliquo; et 'ita Dco volellie mala nOli fiuOl. Quòd in Deo /10/1 est ca"," utlil homo delerior. i I. Deillde idelll Aug., qUa!Sl. 4, qUa!rens qUa! si! causa ul h()tno sit deterior, in Deo nan esse asseri t , III codcm liu. dieens ul si hOlllo dClcl'ior, aul in ipso est, aut in alio, aut in nihilo. Si iII nibilo, nulla causa est. Si in alio, aul iII [)co, alll in alio qnolibet homillc, aut in eo qui ncqllc Deus neque homo sil : sed non iII Ueo (honorum enim Deus tantùm causa cst); ergo iu hominc est, aut in co quod neque Deusneque hOIllO, a ul iII lIihilo. Et ex his aperlè o~tendilur quòd lIon eSl bonum ut sil homo delcrior, qllia non est ()ells ejus rei causa, quia l311lùm causa uOilorumesl. El si non est LOllulJl ul homo fiat ùelerior, 1101\ est ergo bonulIl Ul ab co liat malum ; 11011 ergo "ull Deus ut ab co lialmalulII. Aliter probat.quòd Deo auclore non fiunl mata. i2.ltemalileretiamostellditurquòdDeoauetore.id cst, volentr. non liunt mala, quia ipse nOli esl causa 1~,"I!'!llIli ad 11011 esse. Tendere cnim ad non esse, m:l!1I1ll est; ipse aUlem allctor mali non esl: teneliL \(:,ò ad nOli esse qui operatur mo'llmn; lIon ergI) Deo :ltl<:tort~ "stlJuòd alilluis uperalllr 1Il~11\1lI. NOli esI ergo LOlluII' clllod aliqllis opcralul' ma!lIll1, quia talllù'lI

G48

balli Oeus :mclor est. Hoc alltem Aug., in eodelll Iib. q. 21, in principio et fine, apcrtè eXl'lical il.'\ dic.cns: Qui omnium qu:e sunl auelor est, et ad cnjus uonilalem id pertinet uL sil omne quod eSl, boni tanlllmrnodò causa Csl. QlIocirea mali auclor non est, et ideò ipse sllmmum bonum est, à quo in nulh> ùeliet'l'c bonum est, et malum esl dclicere. Non eSI ergo calJji3 deficiellùi, id est, lendendi ad non 'esse, qui, ut ila dicam, esscndi causa. est; qliia omnium qu;c sunt aUClor est, qUa!, in quanrum sunt, bona sunt. Eeee aper1è habes quòd deficcre à Deo qui summum eSI booum, malum esl; mala ergo facere malulll esl; non ergo Deo auctore vel volente mala finnt. Objeetio quorumdam sophi,/ica, qua probal'e nilUlllllr ex Deo e"e quòd muta fiall/. 13. Jam sufficienter ostensum est rtuòd Oeo anctore non fiunt \Ilala. Quidam lamen sophisticè illccdel\tes, et ideòDeo odibiles, probareconalllurex Oeo allclol'c esse qllòd mala fiunt, hoc modo: QlIòd mala fillnt, verUlli est: omne aulem verum qnod eSI, à vCl'ilalc est, qu:!! Deus est; à Deo ergo est qnòd mala lìulIl. QlIòd aulem OlUlle verum à Deo Sil, conlirmanl 3nctllritale t\ug., iII Iib. 83 Qu:!!st., q. i, ila dicel,tis : Omnc verum à verilale verulIl est: esl autem vel'ilas [I,' IIS; Oeum ergo habel auetorem omne verulll. Est aUlem verum quòd mala fiunL vel suol, Deo ergo auelort! est quòd sunt vel fiunl mala. Relpomio, "bi concedil omne t·trum e.se à Deo, cl sophisma apenl. . 14. Quibus facile esl nobis respondere; sed indignum respclJ\sione videlUl' quod dicunl. Omne lIamqlle verum à Deo eSI, ut ait Aug., cui consonat Amb., tomo 4, explanat. I ad Coro t'l, qui tractans illnll verbum Apostoli: Nemo potesl dicere Dmmms JCSIJS ai'; in Spirilu sanclo, dicil quòd cùm verum il q'HIcuml)ue dicitur, à Spiritu sallclo est. Cùm iLaIlUC verum sitquòd mala fiunt, hoe verllm quod dicilur ilIa locu\.ione, scilicel, mala {ium, à Deo est: scd lIon UIde sequilur qnòd à Oeo sit ulllIala fialll. Si ellilll hl/e dicerelur, auclor malorlllll J)eus esse intelligel'etur ; quod ex simili manifeslè falsulll oSlendilur : Dells pl'ohibet fUl'tum fieri: sed furlum /ieri vcrum es!; ergo (lrobibet verum : non ~fJuilur. Purlem qlUE'tiollis approbat illorum , qui dicunt J)ettlll non velle mata fieri. t 5. Ha!c igilur el alia hlljusmodi in:lIlia relinqucnles, pf:J!missa! qU3!SlÌonis parti saoiori favelltes, qUa! saoclorum testimoniis pleniùs approbatllr, dicamus Deum non velle mala fieri, nee Lamen velle non lieri neqllc nolle . fieri. Omne ergo quod VUIL fieri fiL, el omne quod vull non fieri non Ilt. Fiunl auLem multa qu:e non vul1 fieri, uL omnia mala. DlSTINCTIO XLVII. QUOD

VOLU~TAS

nEI SEIIPER IIlIPLETUR DE HOall);!':,

QUOCU.QUE SE VERTAT.

I. Yolunlas quippe Dei semper emeax est, ut fiat omne quod velit, el lIibii HaI quod nolit; qUa! cfc homine semper implelur. quòcumque se vCl'taL I\ihil ellim, ul ail Aug" in libero arbitrio cOlIstitllllllll su· peral volunLatem Dei: elsi raciat conlra ejus voltlntalem, lamen conlra ejus volunLatem, qu:e ijlse est, nibil putandum eSl ila fieri Lanquàm veli l fieri el nOli tiat, vel nolit fieri cl fiato IIla enim volulltas, ut ail Auguslinus, in Ench., semper impletul', aut de nohi~ aul à nobis. De nobis imJlletur; sed lamen non implcmus eam quando peecamus. A nobis illlpleLUr, quando bonum faeilllus; ideò enim facimus, qllia scimus piacere Deo. ila el dc Itomine semper I)cu; implcl sllam volunlalem, quia nihil facit 1101110 du quo Deus non operelllr quod vllit. Non enirn vult J)eus uL pececl homo qnilibet. Si autem pere\ "cl'it, pmnilcnti vult pal'ccrc U1 Vi"31, in peceatis \'crò per· severanlem punire, UI justilia! polentiam eontulIlax non cvadat. Sicllt alios au a'lcrllO pr:epara\'it acl PII!n:lln, ila alios pr~paravit ad glnriam ; l'I h... ~ SUllt /W!!lilll ojlno Domini, el'r/ui$iU/ iII Ol/llll'S !AJ/unltH,·,


649 SE~TENtf..\Rt;ll Ll81U QUATUOI\. - J.l8. I, DlST. XLV!li. tJKI (1ISa!. • IO). Ellamen sapienter e'tquisita, 111 cùm t'lLlt miscre/llr, sive per judieium quelli lJull obduror lIngcli·~J cl bumana creatura peccàssct, id eSI, non nec iniqnè aliquid facil, lIec nisi vo)ens quidquam Ca: quod iHe, sed quod ,·oluil ips!\ fecissct, etiam per ci' , et olllnia qureclIl/lque t'ult (acil. eUl\d<:m creaLurre volunlaLem qu:\ factum esI quod SU/llUllllim perstringi! sellten/iam prredictorum, addenì ~realor non \"oluil, irnpler~ ipse quod voluit; bl'l:è quare Deus prcccepii omnibus bona facere et mala viulens èliam malis t:mqu~m summè bonus ad eorum lar(', cùm norl velit hoc ab omnibus impleri. damnalionem quos juslè prredest\na,·it ad prenam, e, 5. Ex pra!(!icl~S Iiquet quòd .vo)u~s Dei, qu:e ipse ad eorllm salulem quos benignè pr:edeslinnYÌL ad cst, sClllpcr InvlCla est, nec In aliquo cassatnr scii graliam. Quanlùm enim ad ipsos allinet, qund Deus p.cr omnia. i~'p)eLur. Consilium .verò ~jus ct pr~c;plio, noluiL fccerllnt; quanlùm verò ad omnipoleiltiam [)cil SIVC p:olubltlO, non ab ommbus lI11plenlur quibns nullo modo id facere "aluerunt. IInc quippe ipso qIlò:ì propo~lta cL data sunto Neque ideò pra!cepit omnibll5 contra ejlls volunlatem (eccrunl, de ipsis ·faCla est Yl)- bOI,la, vd prohibl.Iit mala, vel eonsuluit ov tima , hmtns ejns. Pr.ctérea nalllque lIIagna opera Domini quoli velleL ab ommbus bona 1(1I~C pl·:ecepit fieri, vet sunt exquisila iII ODlI/eS vollln/a/es ejlls • iiI miro t;l in- 1II:!la qll~c prohiJlUit vilari (si enilll vellct. uLiquc et effabili modo non fial pra'ler ejus volunlalenI flu",1 /ierent. qui:!: in nullo potcst ab hnmine superari vel elinm· iiI contra ejus voluntatcm, quia non lieret si ÌI~lpedir; ejùs yolunLas) , scd ul juslitiam suam hominOli sillcrel; nec ulique nolells sinil, sed volem; nee mbus oSlend~ret ~ el mali essenl :ncxcnsahiles; dellisinerct bOllus lieri malè, \lisi omnipotcns eliam dc qne ul honi ex obeclienlià gloriam, mali.ex illobedienmalo posset facere bCllum benè. IIis \"erhis eyidenlcr tla prenarn sortirentur, sieut Iltrisque ab :-eterno pr:émonslralur quòd vo)unlas Dei :elerna semper imple- paravlt. F.a ergo qll:l~ olllllibus pr;ccepit "cl pl'ohibuit; tur de hominc, eliamsi facial hnnln contra Dei \"0- à quibusdam voluiL fieri vel vilari, sed non ab omnilunlalcm. Scd atlendendum est diligrnter quomodò in hus; et qn:edam personaliler pr:cccpil, et in veleri, et superiori bus didlur fieri aliquid contra Dei vollinla- in 110\'3. lege, qUa! ab cis quihlls pr.ccepit ficri lIoluit; tem, quod lamen non iiI pra)ler cam, et quaIiter in- 111 Abraha: dI! !Illllloiatione HIii , et in Evangelio qllitclligendum sit iIlud . QualllÌlm ad se, {eceTtml quocl busdam curatis quiblls pr.cccpit ne cui dicerent. l>Cu5 Ho/llit; qaalltùm verò ad omnipo/elltiam Dei, Ili/ilo DlSTlNCTIO XL VIII. modo id (acere va/uerullt. Videnlur enilll ista superio- QUOD A1.IQlJANDO HOllO BO:'l! VOLUNTATI!: !L1UD VILT l·ihllS obviare, ubi dictum esI voluntali ejus nihil reQUUI DEUS; E"f ALIQUANDO MALA ID QUOD DEUS BO~A VOLUNTATE VULT. sistere. mc aperil, dicena diversia modis supra ampi Dei voi. Sciendum qlloque est quòd aliqllando mala est /un/atem. voluntas hominis idem volentis quod Deus vull fieri, 2. Vcrìlm, ul supra diximus, yo)unlas Dei diversis cl aliquando bona eSI voluntas hOlllinis aliud volentis Illodis 3.ccipitllr ; qu:e diversilas in pr.cdictis verhis si quàm Deus. UI enim bona sit homillis volulllas, opordiligenter uOlclur, nihil ibi contradictiollis repel·ilnr. tet attendere quid congrua t ei velle, el quo fine. TanUbi cnim dicil nOli fieri pr::elcr ejus volunlalem eliam IÙID enim interesl inler vo)untatem Dei et volwltatem qnod fil contra ejus ,·o)ulltatem, qu:n Deus est et senl- hominis, III in quibusdam aliud congruat \)eo velle • . aliud homini; undeA8g., in Enchi. rL. 7, c. tOI: Aliqual!pilerna est. ejlls signa pr:edictis verbis illtelligi VOlllit, id est, prohihitionem et permissioncm. Multa e/lilll do bona voluntate honlù vull aliquiol quoLl J)eus non luh finilI contra Dei pr:eceptum ve) prohihilionem, qu:e bonA multò ampliùs multò'lue cerliùs volulIlate , nam lamen non finnl pr:eler ejlls permissionem. Ipsiùs i1lius mala vulunlas essEI nunquàlll p"l~SL : lalll(lIàru o:\mque permissione omnia (iUIII ma)a, qllre Lamen si bonus lilius paltclII ,"eli I \'ivere, (Iuem DCIls bO;là pr:nter ejus vo)untatem sempiternam fiunt, sicuIAug., \"olulliale vu)t mori. Et ruroùs lieri pOlesI IIt hoc velit tOIR. 8. dicit sllper iIIum locum psaI. t 6 : Ut non 10- homo volunlate malti qllod Dcu8 \'IIlt bon:\ : velul si malus filius veliL mori patrcm , vclit etiam hoc I)eus. qualuros mCllrn opera liominum. 0ver'l cnim bominum dicit ea qu:e mala sunI, I(u:e pr;.cler Dei volunLaLem Nempe iIltl vuh ql\od \.on vult Deus; iste \'erò id vlIlt fiunt, qu:e ipse est; sed non pr:r.ler ejus permissio- quod vult eL Deus : et tamell bon:n Dei vo)untali pienem, qUa! ipse non est. AppellaLur tamen ip.'13 Dei vo- tas illius POLiùs cOnS(\nal, qllalllvis aliud volcutis, luntas, quia Dcus voleps sinit mala fieri. FlUul eL con- quàm hujus idem voleutis impietas. Multùm ellim intra ejus pr:-r.ceptionem w~1 prohibitionem, sed non lcrest {(uid vellc hOlllini, quid vellc Deo congruaL, ct contra cjus voluntatem, qu:e ipse eSI; nisi dicauLur ad qllem linem suarn quisl(l\e relcral volunlalcllI, tlt contra cam fieri qure pr,clcr eam fillot. Contra eam approbelUl· ve) improbetur. PottlSL euim vcllc bonulI\ quippe nihi! ita fit, UL \"clil ficri quod nou fiat, vel quod niln congruat ei velle ; et potesl "elle bouum 1I0lit eL HaI; quod evidenler ibi AlIg. nOlavit, ubi ~iL : quod cOIIgruiL, sed non referL ad linem rectuUl, ct Quan/ùtn ad ipsos aUinel. quod Deus noluil (eceTllllt; ideò non esI bona vO)lIntas. Quòd bona Dci voluntas mola ItOn/il/ulII voll/lltate imqualltùm ve,.ò ad omnipotentiam Dei, lIul/o m<Jdo id {ap/etllr, ut in passiolle Cllrisli COI/tir/il, I.bi quiddan; cere valuerullt. Ac si diceret : Fecerunt contra Od . faetum est quod Deua bona el Jwlmi llIu/a vo/untatl pr,'Cceptum quod appellalur volllntas, sed non fccevolucrtlllt I veluerunt lame/! el aliquid quod Deua nOli runt conlra Dei yolulllalem omnipolenlem; quia hoc vo/uit. non yaluerunt, illud valuerunt : et ila per hoc quod 2. llIud quoque non est prretermittcndum quòd ali... fcccruni con Ira Dei voluntatem, id est, pr:-ecepllllll, dI! ipsis faclaesl yolUnlas ejus, id CSI, illlpiela est quando Dci voluntas bona per malam bominis volulI'·oluntas ejus sempilerna, qll:\ eos (bmnari ,·oleba!. latem implelur : III in crucilixione ChrisLi faclUln CSI, Unde Gregorius, super Gelles.: l/u/li voluntatem quem DCIIs bona voluntate mori yoluit, Jud.ci verò nei peragunl t unde llIutare contendalll, et cOllsi/io impià vo)untate eum crucifixerunt. Et vo)ebantJud;ci mala "oIUhlale quiddam quod Deus bon:\ \"olunejll' resistente. obsequulllur; quia hoc l'jua dispotate vo)ebat, scilicet uL Chrislus paterctur, moreresi/Ioni militant, qUa! per humanutn sludium restlliat. mc apertè ostcndiLur, quia dùm mali consilio :le pr,c- tur; sed vo)ebant ct atiquid a)iud quod Deus lIolebat. cepto Dei resislunt, quo.d voluntas. Dei appe!lalur, ca scilicct occidere Christum, qllod fuit mala aCLio ct Caciunl unde volllnL:ls cJus, qUa! Ipse est. nnpleLur, peccalum. Ac!um quippe Judreorum non volnil Deus, 111I:e disposilio ,'cl heneplacitum voeatlll·. Nam, ul ai! passionem verò ehrisli voluiL; sicul et in ipso psal. Aug ., 10m. 5, cap. i02, in Ench. : Qllall/relibct sinI i58 j Cbristus ad Palrern ait : Tu coglloviili aenioneln rolul/tatea angelorulII et homillulll bOllorum vel ma/o- meanz; id est, ,·oluisti eL approbQsti passionem meam, ti bi enim p)acuit. Vo)uiL ilaque tnla Trinila. fUIII. "d i/lud qllod Del1s, vel aliud volelltiulII .quàlll Dcus, omnipotelilis valuma. Bemper invicta at, qUa! III Chrbtus paleretllr, lIec lamen voluil ul J ud;ci oc.ciJel'cnt; quia vo)nit pumam Cllristi, sed non cui" 1111110 elSe lIunquàlll potest, si ve etiam dÙIII mala irrogal palll Jud:eorum nec lamen noluil, si enim noluiss6l, ·fUI.1 eu; et pro/eclò qUa! jUBla esi, ma/a non csl. \Ice fuisset. )ells ergo Olllllivolcns sive per misedcordiam CUjlll

t

PATROL.

CXCII.

21


PETRl LmmARfll dernpUClnc. et lamen de mor!-e il'slIls dil'crsis ùc cau·· Ollptmlio. sis oort.la f!Ol'lIM \":lriè 1II0vcL:lnlur. 3. SIld ad hoc opponitur sic : Si mluit (lcus III r.hl'isluS p:llerelllr, \'oluit uliqUl~ ut paleretllr 11 Ju- (.)1II:nnodò .lnlicl/dl/lII sii Ile lJnss:ol/ibus sane/orulII, a;1 l'elle an nolle debemllll'. da:is, vel nOli. Si yoluil ul non palerl'lur à Jud:l'Ìs, 5. Si \'erò fJlIa!riLur ull'illn eodclII modo scnliendum cino pnssus siI, faclllm esl ilaql~~ quod v.oluil Deus 1I0!l lieri. Si aulem wluit eum pau a JUd:l~IS, ergo \'OlmI sit de paSSittllilllls et marLyriis sanclorlllll, dicimu5 CUOI occidi à Juda,is : l'olniL il3qlle nl Jlldrei ol'ci.le- aliqu:un esse differentijlnl inler passiollem capilis Cl l'enl CUlli, Ad quod rrspond('nles, didmus simplicilcr memhrorum, (;hrisli namlJllc p~ssio causa esI 1l0str;1l conccdendllm csse quòdDeus voillil Chrislnm pali et saluLis, l!lIOti non esI passio alicujlls sallcli. Nullius mori; quia ejus passi.o. "OIlU\~1 fu il, el. causa, noSlr::c ('lIim passione rcdempti sumus nisi Chrisli. Profucnml salnlis. CimI anlem dIC/lU/' : \ oleLat ellm l'nll vel oc- CJnidcm non modò eis qlli passi suni, yerùm dia m cidi à Jud:l~is, hìc distillguen·I\\1ll c,t: Si cnim inLelli- aliis !idelibus ipsorum passiones, verùmlamen uoslr:; gilllr sic : Volcba~ cl,an sustine/'e pnssionem siye CfU: redcmptio nOli suni; hoc enim passi o illius sola po.:ilixiollem 11 J\\da'ls Illal:lI11, l'c,'lIS eSI srnsus; SI Vl'ro luiL fJui Deus est ct homo. Uiu:; ('l'go passionc\ll cre · i/llelliniwl' sic: Volch:ll nl Judxi occiderclIl eum, f:ll- denliulIl pi:c llIenlcs mluerunt cl Opl:l\crunl /ieri sieul futurulll credd,anl; l'assio/l('1ll ycrù s:wClorulll possum C~l. Nnll ellim mleh:lI Dells :lcLionem Juda'o/'ll/n Ilu:\! J1Jala er:ll, sed ,'oll'hat passiouem bonam; !'l h:rc SIlIllIlS \'ellc et lIolle, et utr'Il/lòfJuc lJollà \'ollllllatù si l'eclOS nohis proponamus Iincs, Cui cuil.ll placuill'auli "\'ollllltas per malas JUtla~ orum vollllllales implcla l'SI, passio CII fine, CJnia pra~llIiUIll cjlls per' hoc auclum cL linde Auguslinus in Enchiridio, c. ·101 : Dcus fJII3sda/ll voluulatcs suas utique honas implel per Illalorum ho- paratul/1 cerncbal, I)()n:llll \i Ictur habuisse vulunla\em, qu:e "Olllllt;lli cjus congrucbal, qui;} cnpieb:ll minnm \"ultmlales mabs : sicut per malevulos Judocos bona volulllate Patris Chrislus pro lIobis occisus esI; . dissolvi ct esse cum Chrislo. Qui aulem "ol!,it eUIII CJuod tantum bonU/n fnil, ul :lposlolus Pelrus, (Iu:mdo dcclill:lre passiollem Cl dfllgel'e man1\S il/iquorunJ id fieri lIolebat, Satall!ls ab il'so qni occisus e, 1 dice- compassiouc pietalis, et ille habuil LOllam ,"ulUnla . tcm; ullde August. in Euch" c. iOi : BOlla! appare" relllr. Ece'e maoifestè habes magoum bonum fllisse qnòd Chrislus occislls est; et hoc bOIlUIII quia PClrus . banl vohllllales pioru/ll lidelium qui Ilolebanl nposloIum PaulU/1l Ilierus:Jlem pergere, Ile ibi patt'!relur lIolebal, ideò redargnl\\S est. lIlala qu:e Agabus pr:edixeral; et lamen hoc iIlum U/I"Iìlll p/acucri/ viris bOllis '1uòd ChrisllIs pllUreluT; Deus pati vull'bat pro annullliand:\ f:dc Chrisli, ex crplacuit qlticlell/ il/lltilu Iwslr/li redell/pliol/is, seti lIun cens martyrcm Chrisli : neque ipsc lJonam \'Olulllalem ipsius cl'ucialiÌs. 4. Ex quo soh'itur ql1:eSlio qua qUa!ri solet utri/m suam implcYil per Chrislianorlllll \"olllntales bO!l:ls, sed per Judreorum malas; el ad rum pOliil, pcrlillc'iris s:lnctis pIacere dehuc\'il (iuM Chrisllls palcrelnr. bant qui n!lJebaut quoti volchat, qllàm illi per quo9 \"el occiùerclur. Debuit enim eis piacere iuluilu 1l0\'olenles faclu/ll est quoti yoleb:ll, CJuia iJipsum fIIalà "Ira! redeOlJllionis, sed 11011 inLniln ipsius crllciatùs. \"I,lul/lale fecerullt quod Deus bona lolul/Lale \"OllIit. \"oluef'll1lt ergo ac vchemrnLcr enpienlllt Christum ha el in passione Christi faclullI eSI, quoti ellim DeiJs ili ori lll'npler Iiberalionem hO/llinis el impleliunelll t1i\'in:\' yolllnlnlis, sed nOli voi 11<:/'110 I deleCl:llionc yoluil, I:oc idem Jlllhi et dial",llIs; scd illi llIalà \'0ipsins aIHicliouis. [)c eodl:m ergo l:.clahanlur· et lri· luulate, Deus wrò bonà \'Oluulatl', scilicct, III Chrislah:1I11nr; sed ob ::Iincl gaudeba/ll, cl propler alilHI do- stus 1Il0l'erelur. VerùulLiIllCII illi atlUIII \oIUcrllnl, Iella ,, !. \'"Icballt ergo ChrislulII mori pro homiilis rc- qllem Dells non I"OllIil.

f.SI

L/BER SECU.JV'DUS. Jm .HEliIUI CORPOllAUUM ET SPlRITUALIU.\1 CREATIONE ET FORMATIO:\E, ALIlSQEE PLUlUBUS EO PERTlNENTIBUS.

QUID.\~I

v'r

PVTAVERVNT.

·1. CrealiollclII rerlllll iusillu~ns Scrip!ura, Dculll es~,~creJtore/ll initilllnllU(' tcmpol'is nleluc ollllliu/ll "isibiliulll \'el inlisibiliulll ercnturarurn iII \Jl'illlol'dio sui OSlcndit. diceos, Gen. t : 111 prillcipio creavit Deus crr:!uflI et l':I'ralll, lIis eLcnilll vcrbis Moyscs Spiri!1I Dei !JfUaluS, in uno principio il .\)eo creatore 1Il1lndlllll factum refcrt, elidcns crrorelll qlloruOldam plur3 sille principio I"uisse principia opinanliulll. Plato lIamque uia illilia exislimavit, lleulll scilicel, exemplar, el ,nalcl'Ìam, eL ipsam iocreatam sine principio, et Deum '(lIasi arlilicem mlll crealorem. Crealor enim eSI qui tic nihilo aliquid facil. Et creare propriè esI de nihilo aliqllid faccre; faeere \'el'ò 1100 mollò de nihilo ali{Iuili opcrari, scd eliam dc malerià. Undc el homo cL angcllls dicitur aliqua fa cere , sed non cn'are; vocatlll'que factor sivc artifex, scd lIon crcator. I10c I}lIilll /lUmCII soli Deo propriè congrui l , qui dc nihilo ijl/:edam, cL de aliquo aliqlla facil. Ipsc esI ergo crealor Cl opil'ex et faclol', scd creatiunis nornell sibi proWiè retiouil, alia verò etiam creaturis commllnicavit. /I Scripturà lamen s:epè creaLor accipilur lauquàm l'aetor, cl creare lauquàm racer~ sinI! dislincliolle significationis.

!

scilic~/, age,.e l'I face,.e, el hujIlSlll tldi.. 11011 diclmllll' de Deo secul/dÌ/III calli rrlliollt'lll '{lIlÌ tlic/w/llr de creall/ris.

Qurd /:((',' twba ,

IIlSTI \ CTIO Pì.mL\. rNU!oI [S,E f\nIU~1 PR1!'iCIPW)/ O,TEIHlI"I'; NO:'! l'LURA,

2. \'cl'ùllliamen sciendmo e-t h:l'c vcrba sCilicrr crmre, (accre, agl're, el alia hllju511l0di • c.Je 'neu 1'01; posse dici ~ccundillll ealll ratiOIiC/1I qll:ì dicllnt:tr de crL'aturis. Quippe citm dicimlls CUlli alil(lIid fa c\'rè, lillll aliqllclII iII operaoelo 1Il01UIII illi illc,se illtclligiIIiUS, "cl alifJII3m in laIJorando passiollelll, .ic:111 1111_ bis solel acc,Jcl'C; sed cjll'; sellip:lel"lla) \"uiullialis I1m'um aliqnc/Il sigllilicanws e!fec' u:u, id eSI, :I ~ 'CI'O:i ejlls YO!lIntate alillUid /HJ\"iler exislt're, Cl'III I crgo ~I iquid dicilur facere, lale ('Sl ae si dicatul' ju\ta cj II~ \'oIUIII.alem, "el per cjlls VOlulll:\lcm , ali'luid 1I0V itt!/, collliligere v~l e,s se; , ul i~ i~so lIihil no\"i cOlllillgal, sed nonI/n allqll1l1, slcul III cJus a:lel'll~ ,"olunlale fucl'al, liat sinI! aliquà motionc \'el sui /llUlatione. l'ios verò opera/ldo mlilari dicilllur, Cjllia 1lI0Velllllr; nOli enilll sinI' I/Iolu aliquid faci/llus. D('ug ergo aliquilt ag,!re yel facere dicilllr, quia callsa est reruili 1I0\"i!cl' exislc/ltium, dì/m ejus \'ollllllate l'e" 1l0l"re essc incipiI/ilI, qu:c alite nOli ef':lllt. nhslJuc ipsius ngilalio/le; ul actlls pl'opl'iè dici non quelll, ciI/li I"idelicct aclus olllnÌ> in 1I10lu consblat, in Dco 311lcm mOlllS /I ullus est. Sicul ergo l'X calore sulis alif(ua lieri contiugit, nl/Ilà lamen in illSO \"CI in ejus calorc faclA motione wl lIlulatione: ila Cl Dei I"olullla[(' cova habcnt esse


6!i3

SENTEi\TIAHt;jI LIBRI QUATtOR . -

LI~ .

Il, DlST. I.

peri ora qll idr.1ll noslra sunt, ad pCl'rl'Uendlllll. uL Denl sine mlit:llione auctoris, (I"i cst tlnllm , et solum, et Trillit.15; ;l'qllali:\. aù eOl\vil·clIllum, 5eilicet. an"eli. omnium principium. Arisloleles vcr-ò l'osnit principi~, scilicet maledam et spcciem, Cl lcrliulII opcraloriulll Oui elsi lIol:is lIIodò supel'iores sinI, in flllul'o e~·unt :equalc5; 4ui et mollò Ilostri sunt, quia ad I/snl1l nodictum; numdum qU0'llle sempcr csse Cl fuisse. Quod calf/Olicul/I est docel. bis suni, siclit rcs dominorum dicunlllr esse fam!llol'UlII, 11011 dOlilinio, sed flui,] ad I/sum eorum. Ipsiqne ~. l10rum ergo el similillm errorelll Spirilus s:m:lIIgeli in IJllilollsdarn SCl'ipLura~ locis nobis servire Ct\15 e,·acuans, ,·el'ilalisque disciplin:1I1l Iradcns, De III Il in principio tcmporum lIIundum crcàsse. et alile lelll- dicllllLur, dùm proplcl' 1105 in millislerium millunLur. !luomodò dici/u .. aliqu(lIldo il! ScriplUrti: Homo factu. l'ora reternalilcr exlilisse signilk3t, ipsius a·leruilaesI propter reparalio 1wI1l angelici casus. tcm et omnipotenliam commendallS, cui voluisse, fa9. De honline fJuolJlle in Scripturà illlerdùm repecere est; quia, ut pr:cdiximus , eK ejus volunlale et rilur quòd factus SiL propter rejJaralionem angclic::e ooniLale res novre eliSlun1. Credamus p.rgo rerUl1\ crealarum creleslium. lerreslrium, visiùilium vcl ill- l'nill,c, quod nOli ila eSL inlelligelldum quasi non fuisscl homo faclllssi non peetaSSeL :lI1geluS, scd quia iu'·isiùilium causam non esse nisi ùonitatem CrealOl'is; ter alias c.1usas, scilieel, prxcipuas, hrec eliam nOllql~i est Dells IoInus et verus. Cujns tall13 esl honilas , 111 sUliunè bc.nus ùealitudinis SU,\! ql/à :Clernaliler bea~ nulla causa eXlitit. Nostra ergo sunt superiora cl :I~qualia. Noslra cliam Suni infedora, quia ad servienIIlS e,t, :11ios veli Lesse parliclpes , ({uam videt el comIllullicari posse, el minai OIlininò non posse. I1111r1 dum nobis facta. ergo bonum qtrod ipse eJ'all el quo bealus t'ral, solà Qlll/re ita siI hÒnllJ inslilulus, ul anima siI unita corpori. iO. Solet etianl qureri, cùrn rnajoris dignilalis vide':' honil.ate, non necessilale, aliis cornrlluIliC3l'i voluil, qllia sumlllè boni erat prodesse velle, elomllipolelltis- luI' esse anima si absfJue corpore permansissct. cur unita sil corpori. Ad quod primò dici polcst: Quia Dcui sillli 1I0cere non pùsse. Quare ratiollalis creatura facto til. voll/it, et volunlatis ejus causa !)II:erenda non est. Se.i. Et quia non valel ejllS bealitlldillis particcps cundò autem pOlesl dici quòd ideò Deus votuil eam exislerc aliquis lIisi per intelligclltiam, qure quaulò corpori uniri, ut in humallà ostendereL conditione no· Inagis illtelligitur, lanlò plcniùs habelur, feci t lJeus vum exemplum bealre nniollis qure est iuter Deulll et ralionalem crealuram qn:c &ummum bonum ihtellige- spirilum, iII flnà diligilnr ex l% corde, el vit1etur (arel, et illlclligendo amaret , eL mnallllo pnssideret, ae cie ad (aciem ; putareL enim crcaLura se non pO:ise uni possidclldo frucrelur. Eamquc hoc modo dislinxil, ut l'i CreaLori suo lanla propinquiLale, uL eum lata meu/e Il:Irs in sui pllrilale permanerel, uec corpori unire- diligerel et cognoscerel, nisi vidert:t spiri:um, (lui 1IIr, sci!:cel, angeli, rars corpori jllngerelur, scilicet, est excellelilissillla crealura, lam inlimre, id eSl, c.ar· aniIU;\!. Di~lil1Cla esL uliquc ralionalis creatura in in- ni, qu:e de lerra est, in tanlà dileclione unid, ul non valeat arclari ad hoc ut velit eam relinquere. SìcUL corporea m eL corpoream; el incùrpol'ea quidern angelus, corporea ~· erò htlmo ,:ocalllr, ex ~nimà ralio- oslelldil Apo,tolus dicens, 2 ad Coro 5:Nolulllus corpo. Ilali el carne subsislens. CondlllOergo ratlonahs crea- t·e expoliari, sed supervesliri, per quod oSlendill/r spu·i tllm crealulll Spiritui illcl'e:1to inelfaùiJi amore ulliri. tur.e primam CaUS31ll halmil [)ei bOllitalern. QUI/re creallls sii 1101110 ve!. angellls. Pro exemplo ergo fullirre societalis, qu:e illler DeulII 5. Ideòque si qu:{~ralUr qllar.:: cl'ealur homo ,·el et spiritlllll ralionalem in glorificalione ejusdem perii. :lllgellls, hrevi sermone resJlonderi polest: Pro pier cienda eral, anim:lln corporeis illdumemis et terrenis l'Ollilalem l'jUS. Unde Aug .• in lib. de Doclrina chri- mansioniblls cop"lavit ; 100teamque maleriam fecil ad stia n!! , c. 52 : Quia hOllus est J)eus. SUIllUS; el in vitre sensulll vegelare, ut sci re l homo quia, si pOLllil Deus lam disl·arelll naluram corporis el anilllx in Croquanlum sumus , bOlli summò. Ad 1;lIid crea/a siI mlio/lalis creatllrtl. deraLionem UII:lln cl in amicitiam tanlam cOfljulIgcre, 6. Et si Iluxriltir ad qtlid cre:Jl:~ sÌl ratiollalis creatu· neqllnquàm ci impussibile fulurum ralionalis crealu· ra, rCSllolidetur : Al! laud~nduu: Deum,. ~ù . serviclI- f:e hllllli.IiLalem, IicèL 10llgè inferiorem, ad su:e'gloria: parlicipaliollem sublimare. Quia ergo, pro exemplo, .111m ei, ad frucndull1 co; III qUibus prohclL Ipsa, 11011 Deus. Deus enim perfectus, el5umma bOllitalc plellus, falionalis spirilUS in parte usque ad consortium ter\"(~lIi Ilec augeri potest. IICe. mirwi. Quod ergo rationalis corpori, humiliatus est; ne IGrlè in hoc nimis dcprescrealUl'a l'acla esl 11 Oeo, referendum est :id Creatoris sus lid~relllr, addidit Dd providentia ul poslmoJÙlIl, cum eodclII COrp{lre glol'ilìcalo, ,Id cOllsortium iIIohonitalem, ad Cl'ealllr.l! l!til!latem. rum qui in sua jJerm:lIIserullt purilate, su!Jljmaretur, B,.evis~illla responsio, cùm qurerilur, qunre vel ad quid (actn sit rationa/is creatura. ul quod millùs .ex dispensalione Cfealorissui accepe7. Cilm ergo qua:ritur lIu:,re vel ad quid facta sil l'al cOlldilas, postmodulli per graLiam ejusdem aecipe.t·aLicualis Cre:.lltll'a, Lrc\'issimè resfJolIl.lcri POl('sl: l'et glorificatus. !Sie ergo condilor noster Deus ratiollal'ropler Dei honilalem, el sila m ulililaLem. Ulile nelll- Ics spiritns, varia sorte pro arbitrio \·olunlati$ suredispaTle ip"i èSL servire Deo, el. frui e?. Faclus el';;o ang?- nens, iIli; quns in sua purilale reliqueratsul'sùlll in crelo mallsionelll ; illis verò quos corporibus lerrenis socialus sive homo pro pIer [)eum dicilur esse, I.on <IUla verat, deorsùm ili terrà habilalionem constiLuil, IIlrist;n~aLOr VCIIS el slllllmè bealus alLcrulrius indiguerit Ilue regulam imponens obedienli:e, quatenùs cl illi ab o fii ci o , qui b01lorulll nos/rorum tlOl~ egeI.; ps. '147; seti eo ubi eranl non caderenl, et iSli ab eo ubi el·ant ad tll servirei ei ac fruerelur eo, cm servire re(jllllre esi. id ubi non eram ascenderenl. Fedt ilaque Deus hoin hoc ergo proficil serviens, non ille cui serviwr. lIlinem ex duplici subslanlià, corpus de terrà com po' ~icul {uctus est homo ut sert1iret Deo , sic //IU1ldllB Ilens. allimam verò de nihilo faciens. Ideò etiam uni· ut servireI IIO//Iini. 8. EL sicut faclus est homo pl'opler Deum, id est. l:c sl/nl allim~ c.orporil.Jus, ul in eis Deo famulanlel majorem mereantur corollam. III ci servirel, ila mUlidus faclus est prollLer homincm, Post sacramenlum Trinitatis de creaturei Iri partità ageliscilicel, ul ei sel'virel. PosiLus est ergo homo in medio dllm esi , el de digniori, id esI, allgelica. III Cl ci scrvirclur, el ipse servirel; Ul accilleret H. Ex prremissis apparel ralionalem crealuram in lIlrtllllque, et retluclel lùlUlII ad bonllm hominis, ct angeliram et hllmanam fuisse dislinclam, quarum <Iuod accepit obsequiu'''' el quod impendil. Ila enim volli l Dcus sibi ab homine serviri, III ea servilllle, 1I0n altera esL 10ln spiritualis. id est, angelica; allera ex Dcus, sed homo serviells juvarelur: el voillil tll . parle spirilualis et ex parte corporalis, id esI huIDalla. ruulldus servire Lhomini, ct exinde simililer juvarelur Cùm ilaque de his Iraclandum SiI, scilicel de ~:ri­ 1111100. 'fOlum ergo bonum hominis eral, el qund fa-, IU31i el cOfjJOrali creaLurà, de raliollali et de non r:llionali, llrimò de ralion31i eL spiriluali, id est. de nn· (:tUll\ csl propter iPSUlll, eL projJler Iluod ipse factus gelis agendum ,"idelur, u! à conluilu crealoris ad CO" ~\. Umilia enim, uL ail ApoSIOlus, i Coro 3, ,!Ostra lIlIitionelll creaLur:e dignioris ra~o noslra illlellt1ae, fl'nI.. b~llicCI slIperiora, el 'l'qlla\i~,. cL iuferiora. Su-


PlT"1 LO~BARD1

6 ,.·. )0~;

dcillde ad considcralionem corporea! tam illius qll:e est rationalis quàm illius Ilure nO:l esl J'ationalis deicendal, ut TriniLatis increat:c sacramenlum Il'iparlil:C creatura>, eique concretorulll alque contingenllulII bequa luI' documcnlum. DlSTliSCTIO Il. OUA;; CONSIDEIlANDA SUNT DE ANGELICA

~ATURA.

f. De angelicà ilaque nalurà h:ec primò cOllside · TaRda sunl: quando creata fueril, el IIbi, et (IUalis facla sil dùm primùm cOllderetur. Deinde (IUali. elfecl:\ aversione quorumdam Cl conversione fluorumd:un. De cxcellenLià quoque, el ordillibus, et dOllnrum differenlià, el de ofliciis ae nominibus, aliisque pluribus aliqna dicenda sunto 'Qllando facli sunt angeli priìu dicit, in quo videntuT ,ibi obt"Ìare auc/oTi/alu. 2. Qu:cdam aucloritat.es videnlur innuere quòd anle ollluem ereaturam creati suni angeli. Unde illud, EccI. 1 : Primò omniullI creala eal ,apienlia, quod inlelligitur de angelicà Ilalllrà qU:E in Scripturà s:rpè vita, sapienlia et lux dicilur. Naro sapieutia ilIa qu:c. J)ells est, creala non est. ,,'ilius cnim sapielllia l'alris est genila, non facla nec creala, el lola Trinilas una sapientia esI, qU:E non facla nec creala esI, ncc gcnila "cl pl'ocedens. De angelicà ergo "ila illud accipielldum est, de quà dicit Scrip!ura quando facla est, scilicet, primò onmillm. Sed rllrsùm alia Scriplura, Gen. t, dici! : l n principio creavit Deu, c;a:lulIl el lerram. El iII Prophelà, psal. 101 : lnilio III, Domine, /erralll (un .. dàsli, el opera IIlUllUUIll /unTum ,uni cadi. :El \iii.lelUr cOlllrariclasqu:Edam oriri ex assertionibu5 isti;;.l\:un si primò onmiu11l crcata est sapienlia, omnia pnst ips:.1II fact:I videnlllr; Cl ila post ipsam facLa videlllllr {"u:llun ~I lerra, el ipsa facta anle cCElum Cl terram. llt'm si in principio crea dI Deu. e/E/Iln1 cllerrem, uihil factum est ante crelum el lerram, nec ipsa sapienlia facla est anle crellllJl et lerram. Cùm ergo contraria vidcaulur, ItCC in divinà Scriplurà fas sit sentire aliquill esse cOlltrarielalis, requiramus illlelligelltiam verit:llis. Quid lellelldum sit dorel prremiUlIs auc/orilllle, cle/erminando. 5. Videlur ilaqlle hoc esse lenendlllll, quò(\ sillllli -creata esI 81'irilualis creatura, id est, :lIIgclica, el COIpnralis; sccuudùm I(uod pOlest accipi illlld Salolllouis : Qui vidi ili a:lenlllnl creavil omllia ,illl1ll, id eSI, spirilunlcm et corporalern naluram : Cl ila ~riùs tellll'0re ..rcati Sllnl aUlZcli quàro illa cor\loralis IIwll'ria (IuaIllor eleml'lIlorulll; et lamen pril/lò Olllllilll/l creala est sapientia ; flui:\ elsi non lempore pra~ ccdiL, lamen tlignitale, Quod alllcm simul creata fllcril corporalis .spiritualisljue crcalura, AIIg., super GCII., ad liLleral1l ~perlè oSlendil, 10m. 5, liò. t, C. t, dicclIs per cre!lIl11 ct lerram spirilllalcm eorporalemC(lIe crcat;:ram in, Iclligi, et h:ee creata SUllt in principin, sciliccl, lemporis; l'el ili principio, quia primò lact:l Stilli. QlIòd nihil (ae/ulll esI ali/e crei lini el/erram, Ilec elialll lem· pus; cum /èmpore enim creata SUllt, scd non ex lempore. 4. Anle ca cnim lIibil faCllII" est; nee etialll Icmpus laclum est ante spirilualem, scilicel, an.gf:!Ic:lm naluram, et ante cOI'poralent, scilicel, materiam iIlam qllatuor clemclllol'um cOllfus:lIl1. lIIa enim CUOI Irm· pore creata sunt, nec ex lernpore, nec in t.empore. Sicul lIec leml'us in lempore crealum est, quia non fuit lemplls 311lequàm. e,seI crelum et lerr.!. U"de Aug., in lib. 5 de l'l'in., C. 6, dicit quod Deus fllil 110.nillus allleqllàm lempus esseI, et non in tempo re crepit "sse Dominus; (I"ia fuit Dominus Icmpnris qualldo (' (l}Ilil esse lempus : nec ulique tempus crepi I esse in IcmllOre, qllia lIon era l lempliS anlequàm iucipel'et Icmpus. Quòd simili CUni tempore el CUlli mundo crepi' corporalis el spiri/uali, crea/ura , S. Simnl ergo cllm tempore facLa eSI corporalis et spirilualis crealura, et simul cum mundo. Nec fuit ante angelica creatnra quàm mundus, quia, ulail Aug ••. '001. a, Iib. 5 de Geli. ad lin., cap. t 9 : Nulla crealura creata esi allle secula, sed à seculis Cllm quiblls ere·

pit. Hicron. tan:en, 10m. !I, sllper Episloillm ad Tilllm, c. t, alilld videlur scntire, dicens : Sex lIlillia necdùlII nostri tcmporis implclltur a111101'1Im, cL qualltas priil' :r.lernilates, Ifllal1La lempor;I, qll;lmas scclilorum origines fuisse arbilrantlum t'SI, iII quilltls angeli, Ihruni, domill:lliollcs, cXLerique onlilles scrvicruili Deo ab,;. qlle IClllporum "icibus alquc mCl1sllris, el Deo juben:e subsliterulIl! I1is vcrbis quil!am adh:r.rentes t1ixcrulll eum mundo erepissc Lcmplls seculare; scd alile mlllldum ellilisse lempus :elerllum si Ile mUlauilit;tLIJ, ct in eo immutauiliter Cl il1lCmporaliLeraSlr\lonl angelos Dco jllbenle slIuslitissc, cique servisse. Nus :Hllem quod pl'iùs t1iclllm l'SI, pro caplu inlclligemi:c noslr:r., lIlagls appl'ohamus, sah'à lame n rc,'ercniià secrelorum, in quiblls nihil lemerè asserelldum esI, el illud Ilicron. dixisse nOli ila scnliendo, sed aliorulll opillionem referendo arbilramur. Ubi angeli I//OX creai; {lierill/; iII empyreo .ci/icel, quoti $Ialilll fac/llm replclUlII e,' angeli,. 6. Jam esl oSlensullI quando creala fueril angc\ira nalUl'a ; nunc alllcm allcndendum esl ubi facla fucri!. 'rcslimoniis qllarnmdam 311ctoritalum evidenlcr nlOIlslratur angelos anle casum fuisse in cmlo, el illtle C"l'ruisse quosdam proptcr superbiam; alios \"erò qui nOli peccavcrllnl illìc perslitisse. Unde Dominus iII E\'angclio ail, Lllc. tO: Videbam Sa/ananl Im:quàm {u/gllr de CIElo cadenlcm; Bee appellalur hoc crelllm firmamenlullI quÒtl secundà die factum esI, scd ca;lulll SplClldilllllll quoll dici luI' empyreum, id eSI, igneulll à splendore, nOI1 à calore; quod staLim faclulll angelis est replelum, quod est supra firmamenlum : et;llud empyrellm quidam expositorllm sacral Scriplur:c lIomillc (reI i it.lelligi wlulIl, ubi Seriplura dici L: J 11 principio crelwit Deu~ c/EII/III cl terraUl, l:relulll , i: ;quit SlrOiblls, I.on visilJile linllalllclllulll hìc appellat, scd empyrCIlIll, id esl, ignclIm vel intellectuale; quod 11011 ab ardore, sed à splendore dicitur, quod slalim factum rcplelulll eSl allgelis. linde JolJ 3~ : Ubi erus, cìllll me lalldabant aslra matutina? elc. De hoc qllOtlu0 8etla ila ait : Hoc superius crelum (Iuol! à l'olulJililalc mundi sccretlllll eSI, UlOl UI crcatulII esI, s:lJlcLis an.. gclis implelulll est, qlluS in prillcipio Cllm crei o et lerr!t condilos leslalur DOlllinus diccns: Vbi cr:lS, CÙIII me laudaballl ailra Ilw/utina, el jubilllrcn/ Olll/Ie, ti1ii Dci, ASlra malUlina el fìlios Dei cosòcm allgclus Ilci \"oral. Crelum e:lim in quo posila IUlllinaria, lIon iII I rillcipio, sed secundà die faclulll est. Ex his liqud CjI!ÌJd iII empyreo .ollllles angeli fuaun! 11l11e 'lUOrllllltl:illl ru iIl:11 Il , l.irilllltJue creati itUllt allgeli CUlli crelo Cllipyreo, ct cllm informi lIIalcrià onllliulII corpOl'alilllll. !.!llòd 8illllli creala esi t'isibiliulII rerum materia el illl'i· sibilillm lIaiUTa, cl u!raque i/l(urmis secltlldilm aliquid, el {orma/Il secl,lldùlII uliquill. 7. Simul ergo visi\)ilium rerum materia el itl\"isliJililllll nalura condita est ; cl ulr3que il,forlllis fuil sccundùm aliquid, tt formala sccllnòùm aliquid. Sicut t'II1111 corporallllln materia COli fusa el pcnnixla ( qlla! sccundùm t.;ralcos diela est ehans) in ilio cxord iu COlllliliollis primari:eellorlllalll coufusionis hallu it, el nOli hahuilformam dislinctiollis t:tdiscretionis, donee postea fOrtllal'elur atque dislillclas reciperel ~pecies, ita spiritualis et angelica natura iu sua conditiollll seeull\lilln nalur.:e babitulll formala fllit ; et tam clI iIlam (11Ialll po,lea per amol'em ct con ve "siolle m il Cre?lore suo acccplura crat formam 11011 haùuii, sl'd eral informis sillc illà ; nnde August., li h, t. tic Gen. ad liLl. C. i, mulliplieiler cxponclls I,rxlllissa Teri.a Gt~lIesis, per crelnm dici! inltliigi infol"lIlCIII na turalll \"it:e s(Jirilllalis, sicul iII se l'(llest exislcre non COIIvrrs:\ ad Lre:llorcm in quo lornmlur; pcr Icnalll , cOl'pora!cm lIIaterialll sine omai qualilale qu:c ap~ I,arcl in malerià forlllaia. QlIolllodò dical Luci{er secHlldùm J saiam : Aseendam iu creltlln, el ero SilllilisAltissiulO, CÙIlI esseI ili C/E'O. 8. 1lìc qu:cri solel, ~i in c:relo empyreo fuerunt nngeli qllàm slatim fadi sunt, Cjuomodò, ut Icgilur in lsaià B, dicil Luciler : ASCI.'lldalll in C/EIIUII, et IZIII/.abo


657

SE~TE:\TI.\nDl L1m\l QUTlOH. ,- LlB. Il, DIST, llI.

30tium tnf.tlm, el ero simili. Allissimo. St'J ihi crel,lm ,'ocal Dd celslludinem • cui Jlarific:lri volt)h:\l ; l't l'st lale: Ascendam in crelum . id eSI, ad :cqualitalcm Dei.

DlSTINCTIO III. (lUALES ""eTI FUERINT ANGEI.I, ET QUOD QUATllOn EIS ATTIIIBUTA SUNT IN IPSO INI110 SUAl GONDITIONIS.

t. Ecee oslellsum est uhi angeli IncrinL mox III crcati sunto Nune conseqnens esi invcsti)(arll qu :oles facli fuerunl in ip;:o primordil) SII:C cnndiliollis; l'l qmuuor quidem angelis ,-idenlur l'S~C atll'ibut:l in iuilio suhsistcnti:e su:c, scilicet, esselltia simplex, id est, indivisibilis et Ìlllmalerhlis. el Iliscl'Clin pCI'!'onalis, l'l per rationem nalllraliter insitam intdligeoli:l, m,'moria ct ,'oluntas sh'c dileetio, liherlllll ql1oqUI! Ilrhitrìum, id l'sl. Iihera inchnand:e volunlaLis sive :ld bllnum, si\'e ad rnahlln fa(·IIIL:1S. Poleranl. eni ... per Iiberu ;ll arbilriulll si"ll \'iolenlià cl coaclione ad ulrulillibei propl'ià volulltate dcnecli. Ali omlles allI/eli {umll/ il'l/llalrs ill/ribus, sciliert in .<apielllitì, iII fSS<'lIlià, iII liberlllte arbitrii. 2. Ilìe coasidcrandum est 1I1rt'1:n in sn3. sll;\>fnnli:i ~pirilllali ct sapielllià ralionali rt liberiate arhilrii f/1I:e omnìhus iner"nl, omnes :C'lualrs fuerint; ut sit prilll:! cOllsidcratio de slIlJslalllià ; secnnda de fOl'mà ; tCI'lia de pOleSlate. Perso!la quippe sllhslanlia ('st; sapirillia forma; arhitrium pot,>stas, cL ali sllhsl311tiam qllidem pertincl no,tul're subtilit3~, ad forrnam verò intdligenli:-e pel'spicacitas. et ad poteslatem l'alionalis \'olllnlalis hahililas. 1II:n ergo essellti:c rationales qn:c perSOUa' er.lnl, et spiritus crant, natllraque simplices, et vilà illllilorlales, diffcrClllclll rsscllli:e tennitatclll. el differelilem, s~pienli :p. perspicacil:ltem, alqlle differentem arbitrii libcrtatem et hauililalem rectè habuisse intelliguulur : sieut in enrporihns nOllnllll:1 differenlia est secundùm essentiam ac fonnam et pondus. Quredam enirn aliis mcliorem :lC di3l1iorem essentiam el forma m hahenl, ct alia aliis leviora alque Igiliora sunI. Ad hunc ergo rnodllm r.redendnm esi \l1:ls spiriinallls naluras con"enieules SII:e puri lati ct cxeellelltire, el in essentià, el in formà. cl in facullate wffcrentias accepisse in exordio su~-e conditionis ; quibus alii inferiores, alii superiores Dci sapiclllià consliluerenlllr, alìis majora, aliis minora dona pr:'Cslan. tis, ul qlli lnne per natnralia hona aliis excelleballt, ipsi etiam post per mllncra grali;c eisdem pr:r.essent. (.lui enim nalurà magis subtilcs, et sapientià ampliits perspicaces creali sUl.l, hi etiam majoribus gl'ati:e 11\11l1erihus pr:-edili sunt, et dignitale exccllenliores aliis conslilltti . Oui "erò nalnr:. rninùs subliles el sapienlià millùs pc'rspicaces comliti sunto minora grali:e dona hahncrulIl, infertoresque constituli slInt sapienlià Dci, :equo 1ll0Jeramine CUIIClà ordillantis, In ipsà faCilitate arhitrii differenlia animad\'erlenda est seclllldìlrn dilrcrenlem nalm'a! "h'tutem ct diffcrcnlcm c'ogniliOllis ct inlelligcnti:c vim. Et sicllt differells vigor el subtilitlls natur:c infirmilatem non adducit, miuorqlle cognilio sapicnli:e ignorantiam non Ingerii, sic libcrtas inferior nullam arbitrio neecssitaLis Y01Ulltalem ill1ponil. Q/lm communia ct mqllalia habuerllnt angeli. 5. El Sicul in pr:cdiclis angeli diffl!rehallt, ira et qu~cdalll COlllmltma ct :cqllalia habebant : qllòd !>llil'iIIiS erant, qllòd indissolubiles. et immortalcs erant, commllne omnibus et :-equale erat. In Suhlilitale \'er'Ò csscnti:p, et intelligentià snpicIILi:u, et liberlale voluntalis differentes erant. Il:ls dblillcliones inlelligibiles ill\'isi'IJilium naltlrarulll ille solus comprehendere poluil el ponoerare, qui cuncta fecil in pondere, lIumero, €I llIellslIrà . An boni ve/ mali, jllsti vc/ il1jllsti creali si"t angeli, et (/II aliqlla mora (lIcrit iuter crcationem ct /apsul/I . . ... Illud quoque ìtlvesligaLionedigllum videtur, qnod oliam il plltri!i\\~ qmcri sole I , utrùm bOlli yel mali, jllsli vel injusti creali sillt allgeli ; et an ali(lu~ mora fueri! inler CI'C:ltinllelll ct b[HlIm, wl sinc morà in ipso ('fealioni< ~xtlnlio (ccHll'rinL.

(j",S

Ol1illlv 'luommdrtm dircl/til/m al1(frlos iII mali/id . crea/os, e/ sine ollll/i morti ruissc. 5, Pula\'erullt euim quidam angelos qui ccciderun\ nc~los esse lIIalos, el Ilonlihero arbitrio i1,\ IIwlitiam llt-c1iuàsse, srd eliam in malit-,à à Oen f:l.ctos esse; Il':C aliqn:lIl1 fuisse moram illLercreationelll ellal'wllI, l'>eJ ah inilio :lvostalà ·se; alos \'ero crealOs fuisse plcllò healOs, Qui Opilliollel/l SU:lIIl IllllniuIll auclol'itale AlIg., lih. i. C. Hi, super Gene.,. ita dicelllis ; NOli frustra pOlesl putari ah m.tio It~mp:lris di;lbolum cecidisS!l. nec cum sanctis angclis pacatlUlI al iqu3ndo vixisse et hcatum. scd mox aposlalà",c; und,: Ilominlls ail Jo~n. -I : l/le homicida erat IIb illi/io, et il! veri/ate 1/011 sletit; ul intelligamus qllia in ycrit:1le I\on stetit èx quo creallis eSL, qui slaret si slare \'oluissl!1. Itcm iii elldelll , !il>. t , c, -I!l in fille, et initio 20: NOli fi'IlSlr:'l, inquit, pUlandtllll est ab ipso illilin tcmpnl'is "cl conditiollis stlre di:lbolum ccci disse , et nlln rlnàm in yerilale Sl~lisse; unde quidam in hallc malitiarR liÌlero arbilrio nOli esse t1exurn. seti iII h:'le à neo pulaJlt esse cJ'e~tlIl11, seclIndùm iIlud llcali Job, 40 : lIoc est iniliulII figmenti Dd quod fecil Deus, u/ illuda/W' ab IIllgelis ejus (4). El Prophcta ait. ps. i03 : Dl'lleo iSle 'luelll (ormt'isti ad iIludelldwl! ei. Tanquàlll primò f'ae!Us sii malus invidu~ et diall ..lus, nel: vo11IlIt:Jte depr:watus. llis aliisquc tcstillloniìs Illunllll' qui diculll allgelos qUi ceciderunl creatos l'lIisse malos, l't sine morà corruisse; cos yerò qui persliterunt, pcrfcctos l!t beatfls fuisse crealos asLrullllt allctoritale Augllslini , qui super Genes. , dicit per crclllm sigllifkari crcatllram spiritualem, qu:-c ab exordio (1110 facla est beala est semper. ;llioh(lII ,ente/aia probabili" qui dicullt omnes angelo$ crtalos esse bonos, et aliquullI nloTulam (uissc iII/eT creationem et lapsl/m. 6, Aliis aulem "idelur omncs angelos ereatos esse lJonos, el in ipso crealiOllis illitio bonos exlitisse, id esi, sine ,'itio, .jllslosque fnisse, id est, innocenles ; sl'd non jllStoS, id est, virlutum exercitilllll habenles. Nondìlm enim pr:edili eranl virlntibns, qll:e slantiblls apposit:c fllemnt in confirmalione per !(ralinm; aliis verò per liberum arbilrium slIpel'bienlihus, el ideò, cadentillllS. Aliquam etiam fllisse morublll aiunt illlrr crealioncm et laps'-1m ac eonfirmationclll t et in illà brevi tale temporis omnes honi crant, nOti qllidem pcr u_um lil><>ri arhilrii, sed per crcaliollis beneficiurn; CI tnles erant qui siare potcrant, i:l est, non cadere per bona creationis , el caùere pel' liberum arbilriulll. Polerant enim peccare el non peccare, sed 1I0n p'llerallt proficere ad mel'illlill \'it;c lIisi gratia sllperaddcrelllr, qu:e .addita est quiuusdam cOlllirnwtione. Et ad hoc conlirmandnm nLnntllr teslimonio Allgustin', qui, suptr Gencs., dicil angelicam naluram primll informiler crcatam, et crelulll dictalll; postea formal:tm, el lucem appcllatalll qU:Judo 3Ù Crc:llorem CSL conversa pCl'fectà dileclione ci inha!rens; linde priùs dietuIll est: ln prillcipio creavi/ DCll8 crelu/ll et terram, et postra subdilllm : Dixit Deus : Fillt /ux, et (acta est lux; quia in primo agiLur de creatione spiritualis nalura~ illformis, postea ddurmatiollc ejusdern. nalio quoque ub,·iat ilIis qui dicunl nngclos crealO, fllisse malos. Non enim poluit Cre:llor op!ìmns auclO,' mali csse, eL ideò lotllrll lJonum erat quod ex ipso illis erat; et tolum bOllum eral, qlloniam ex ipso lotum erat. Hoc modo prohalur quòd boni erant omnes angdi quando primò f:lcti suni, sed eà bonitate qualll lIatura incipiens acceperal. l'robatione/ll Augustilli cOlltra i/los IIldllcit qui dicullt angelos (actos ma/os; verba etialll J ob delermillal, 'lum ilIi pro se induceballt. 7. ldeòqlleAllgllst.,lib. de Genesì ad IiUerameap. t. e\terminalls opinionem eorllm qui angelos cl'ealos fllisse malos putant, auctoritale el ratione probat bonos fuisse crealos, el vel'ba pr:cmissa beati Job qUa! illì (4) Ilic 'e~lus non habctnr in lib. Sob juxla Vulgat"m editionem , scd secundùm scplllaginta iUlerpretes.


660 PETRI LOllnARDI ]lro !te inùucehanl, qllomoùò sint inle:ligentla aperit, tendum "cl re!lpuen~lIm illis foret. dicens, super Genes.: Umilia feciL Deus valdè bona, An aliquam Dci habutTinl dilecliollem !leI lui inri,em. Naluram ergo angelonnn hon:lm fecit. Et quia iniO. Solet etiam qn:cri utrùm aliqllam Dei vel sul justuDI est ul lIullo merito hoc in alifluo quod creavit dileCliollern inyicem habuerinl, ul mcmoriam, iRlelDeus damnet, non naluram, sed voluntalem malam Icclum et ingenium, quà Dellm et se aliqual.enÙs dilipuniendam esse credcndum est; IICC ejus naluram gebanl, per quam tamen non merebantur. sigllificatam esse cùm dicilur : Iloc csl illitium figmenli DlSTINCTIO IV. Dei, elc. Sed corpus aCi'eum quod lali volulllali apta,'it Deus j vel ipsam ordinationem Dci, in qua eum in- A~ l'ECrECTOS ET BE.\TOS CBUYIT DEUS A."{GELOS, A,:oI IUSEllOS ET IYI'ERFECTOS. ,'itllm etiam fecil ulilcm bonis; ycl ipsius angeli faeluram, quia etsi pr:escirel ,DeulI VOlulIl.ate mnlum t. Po~l h:ec vidcndllm est ulrilm pcrfeclos et beafulnrum, feci l tamell cum, providens qllanla de ilio tos creavit Deus angelos, nn miseros et imperfeetos. sua bonilalc esset faclurus. Figmentum ergo Dci di- Ad qllod dici potest quòd nee in beatitudine, Rec iII citur, qllia eilm scireL eum Deus volunlnle rnalum fu- llIiserià creati sunto Miseri enim allle pecca III m esse lurum ut bonis nocerel, creavil1.1men i1lum, uL de ilio non pOlUerunt, quia ex peccato miseria esi. Nam si bunis prodesse!; hoc alltem fccit ut ilIudalur ei. Illll- n.on fuissel peccaturn, nulla e,set miseria. Beati quo41ilur enim ei, cùm sanclis proficil lenlalio ejl1s. Sicut flue .nunquàm fuerunt illi qui cecideru:lt, quia sui el'enel mali homincs '11105 Deus malos l'lIt11ros pra:videns tù;; Ignari fuerunt, itl est, peccati et supplicii futuri. Si creavi t , lamen ad sanclOrum Ulililalem , illllduniur ('IIill! larsum SIlUDI pr:\'scivcrullt, aut "itare I·oluerunt. cùm pr:cslalur sanctis eorum lelll:\liolie pl·ofeclus. seti nOli potllem!:t, el ita eranl miseri; allt pOluerullt, Seù ipse cst initiurn, quia pr:ccedit antilflliLale et s~tI. lIoluerunt, et ila crani slulti et maligni. ldeòque principatn malili:c. Il:cc alltem i1!usio fil angclis malis, dlclmns quia nOli erant pr:escii e\'cn:ùs sui, ncc eis cL hOllliniblls malis, per angelos malils, quia subrli t eis ùata est cognitio eormn qu:c futllra erant SII per eos. angelos malos et hOlllines malos, ut non quantilrn ni- H~~i "erò cl qui pcrstil~ rllllt, forlè bealiLndinis pr~~ tunlur, sed quanlìnn sinuntur, possint docere. Ecce SCII Cuerunt. Unde Angust., lib. Il, C. i7, super Ge:lperLè ostendilqualiler pr~dicta vcrlJa Job inlelligenda nes . : Quomodò, inquil, bcatus intrr ang~lo, l'uil qui sinl, et angelicam naturam bonam cre:ltam esse as- fnturi peccali atflue sup;,licii pr:l'sciu~ lIon f"il? Qua::ritllr :lulem cur 1I0n fueril. Fortè )wc Oeus re\'elare serni!o Q"omodò inlelligellda ,i/n "erba pi'II!i7fÌtSlI Do;;:i1li dis- diaholo noluit quid facturus "el passurus esse!; c;\:telerit, evidenter traden. angelos esse crealOs bonos, et ris verò revel3re voluil quòd in "eritale mansnri espo.t crealiollem cecidi.se. seni. His vcrbis videtur Angustinus signilìcare (luÒll 8. Deinde qualiter verba Domini qn3.l supra posuit angeli qui corrnerulIL nOli fnerunl prxscii sui casùs, accipienda si"t Ang. aperit, uhi eliam sua qu~ pr:c- idcòque beali non f!leruni. EL quùd angeli qui perslidisit verba delerminal, cyidenter dicens augelos bonus terllnL healitlldinem sibi alTuluram prxscivPorllllt, alfuisse creaLos, et pOSl creationem, inlerposità aliqllà que de eà cerli in spc extilerunl, IIn41e quodammotlò morulà, cecidisse, ita inquiens, lib. t t, C. 25 : Quòd jam heati ernnl. Et reyerà si ita rnisset, posset i1los )'llltatllr diabolus nunquàm in verilate slelisse, lIun- dici modò fuisse lIeatos, alios verò non, qui nesci\'c~ quàm bcatam vitam duxi-sse, scd ab initio cecidisse : runl'eventurn sUllrn. 1I0n sic aceipiendum est, Ul malns à bOllO Deo crealus Quòd opiJlando .4ug. hro, dixit, non aueTelldo, quòd angeli qui perslilerunl prro"ii fuerllnl bOlli. esse pul.etur, quasi ab iniLio 1I0n cecirlissc diceretur. Non enim eecidit, si talis, scilicet, malus faclus est; 2. Sed hoc 1I13gis opinando el qn.-crendo dicit Au:\ quo enim caderet? FaclUs ergo priils, siatim à veri· gustillus quàrn asserendo. UJ;lde l'l huic opinioni oplate se avcrlit, proJlrià poteslale deleclaLus, beaL:cque ponens cousequenler snbdil : Seti qnarc discel'Ocllall,'il:e dulcedincm non gusf.3vit, quam acceplarn non fa- lllr illi à <::Eleris, III Deus istis qu.-c ad ipsos perlillere"t liliùivit, sed Rolendo accipere amisit. Sui ergo casùs non revelarel, alHs verò revt!larel, CÙIII non priils si~ ip~e nlLor qllàm aliqllis peccator? O rl O enirn darnnal ~1·; t·SCiuS esse non JlOluit, quia sapieIlLia Iruclus est }lietalis. Conlinuò alllcm ut ractns est cecitlil; non:lb ipse innocenles. Hìe videtur innuere quòJ nec peccaco qllod accepil, sed !lb eo quod acciperel si Dco subtli turis futurum malum, nec permau;;uris fULurvm bo"oluisset. Ecce hìe aperlè declarat 311gclos bonos crea- nllm rcvelaverit. Ideòfjlle nec illi qui ceciderunt IIn· to, fnisse, el JlOSL creatillnem cecidis~e ; eL fuit ibi ali- qllàm, ncc ilIi qui perstiLernlll usqlle aù eonsummalionem lJeati fueruul; qllia bC;lIi non poteranl esse si de 'Iua morula, licèL brevissima. Quod Orige(le~ conli ..lIlat super K7.ech., dicens, tomo 2, homo t : Serpens beatitudine cerli 1I0n erant, vel si damnationis incerti Iwslis cOlltrarius veri tali, non lamen à principio, ncc cr:lIIl. Unde AllI;. in eodelll : Dicere, iUfluil, de an· slalim supra pectus et yenlrem sUllm amhul:lViL : sicut gdis Ilnòd in SIlO gl'nere beati esse posse"t, damnalioAdam CI Eva non st.1tim peccaverunl. ila eL serpens lIis vel salulis incerLi. quihlls ncc spes esseI qnòd nliqnalldo fuil non scrpens cilm in paradiso deliciarum IIIl1landi esse"t in melius, nilllia pr:esumplio est. (lno1II0rarelllr j lleus enim malitiarn non fecit. Ecce aper:è modò cnim beali esse pOSSUIlI qllilJus esL inccrla sila dicil post èrealionem, interposi là morula, cecidj,se. bcatitutlo? Idcòfll/C iIIa vcrba sic accipicnda videntur : Homicida Swnmam col/igit prrot/ictorwlI, cOllfinwlIIs omnes allgclos alite cOllfirmationem rel laps/lm non fuisse beaeral ab iniLio vel mendax, id est, SLalirn post initium, tos, uisi per beati/udillfm accipiaL illlvr ,'!l'1~'11 ;'1110ql/ando sibi a!qllalilatem Dei promisit, Pot seipsulll occmtin: iII q/lo (uerolll ante casum. cidit, (lui homo dieilur in Evangelio; nec in verilate 5. Ex pr:cdic!is consequilur quòd all;::eli qui cor'lelit, quia in ca non fu il, sed ab initio lemporis, id est, stalim pust inilium tcmporis aposlatavit. Potest rncrlllll, 11I111quàm beati fu, runt. nisi bcaliludinem ctiarn ct sic accipi illlld : Ab initio Ilornicida fllil vel :lliquis accipiat iIltllll stalum illnllcclllb~ in qtlo fu erunl ante pcccatulll. Iili vcrù qni pel'slitel'lIllt, alli ml~ ndax, id est, ex quo hOlllo l'lIit conditlls. quelli per in"itliam in morlem pr:ccipitavil et fallaciler seduxit. 8U;1111 beatiLudinem fnluram Deo l'c,,clanle pr:-cscieEx pr;~dictis ergo li'lllet angelos bonos olllnes esse runL; cl ita spei ccrlilutlin~ aliquo mo,Io heali fucore:)I.os, el JlOst crealionem quosdarn cecidisse à bono l'lml, vcl iuceni extilerunt Sila! bealilildillis. et ila nlitel' beali nOil fue : linI qllàrn rcli4Pli qui cèciderllnl. 41l/od Irahuisscnt si pcr;, litisscm. Quod IrirJlex fuil sapientia in angelis ante casum vel Mihi autem quoti posleriùs dictum est prolJalJilius "itlellir. collfirmaliollcm. 9. IIic influiri soleL qllam sapienliam habuerunt llesponsio ad id qUlJd qllrerebatur an allDeli ("CIII crca:i !,crfecli (/ui illlpafecti. el dicilllr quòrl Jll'r(ecti (IICl'IlItL Il nte casum "el coafinnalioncm . Eral ia cis tril'lex nasecundiun aliquid, et impcr{e.li seCll/llii.", aliquid. !uralis cogni~io, qllà sricballt flllOll facli cralll, et il quo 4. AlÌ hoc antem qlwd qll ~el'eb;]tllr, Ull'Ùfll Jlerrccti !acli crant, et cllm quo farti Nant; et habebant ali"cI ill1perfeeli fn.rinl crcali, dici pOlesl quia ,!lIvd~m 'l\Hlm boni ct l\lali nntilialll, iilt~lIig~nles qllid appe6~9


SENTE~TL\nDt

GGI

LlI3RI QUATUOn. -, LIB. Il. DlST. VI

Illodo perCecli fucrint, et quodam alio modo imperfeclio Non cnim uno modo aliqllid dicilur perCectum, seti pluribus. . Quòd /ribul modis dicilur per(ecllllII. secundùm tempus, secundùm nalliram, e' u/liversaliter per(ectlHlI. 5. Dicilllrnamque pcrfeclum triblls modis : est ('nim perfeclulll sccundùm tempus, el pcrfecllJm seflJlldilm n:lluram, etest universaliler pcrfeclulll.SccundùllIlclIlJlUS perfeclulll est quod habet quitlqnid lemplls requirit, ct con\'t!lIit sccundùm tcmpus haberi, et hoc mndo angeli crallt perfecli anle conlirmalionem ,'ellarslllTI. Secllndùrn naluram perfeclum est quod 11311cl fluidf)lJid debitum est "cl cxpellil nalllr~ SUl! ad glorilìc;:lio/lcm, et hoc modo pcrfecli fueruill :\Jlgcli post cnn lirlllalionem, ct erunl sancIi poSI fl'SUITeCl.ionen'l. Uui\'ei'saliter et slImmè perfcclnm eSl, cIIi nihil 1111q1l1lm deesl, CI à quo uni"cr,3 pro\'enilllll D()ll~, qnoi! cst solius Dei. Prima ergo perfeclio est nnlul'~ cOlldil:-e, lìecunda lIalur:c gloriHcal:C, lerlia n:lIur:c incl'cal;c. l'Hl:dicta brevi/er langit, adde/ls q1!ìl!CS {IIC1'1I1lt angeli iII eOllVerSiOlle el adversiolw. 6. Qualcs rucl'int allgeli in cl'ca:ionc ostcllsum est, bOlli scilic('(, elllon mali; jusli, id est, innocenles, et perlcfli ql1odamnlOdò, alio yerò modo imperfccli. /leali \'erù IIl1n fuerunt usql1c ad confil'watiollem, llisi bealitudo accipialar, ut jam diclum eSl, ille slatllS illnocelllLc cl bonilaLis in quo conditi sunto

DISTINCTIO _V. flE

CONYERSIO~E

ET CO!'iFIRMA"fIONE STANTIVTd, ET AVERSIONE ET LArsu CADENTIUM.

t. Post h~c cOllsideralio adducit inqlJirere, quales elTecti sint dùm diviJerenl1lr aversiOlle et con\'er~i(Jne. Post creationem namqllc mOI quidam con\"crsi s1Int ad crealOrem suum, qllidam aversi. Com-erli ad Denm, fuit ei charilale :Hlh:crcre ; averli, odio haDere "cl ill"idere. Invidi~ namquc maler est superbia, quà \'Olueruni se parificare DI'O. In con\'cl'sis quasi in spcculo l'elucere crepit Dei sapielllia qua illuminali SUllt; a"ersi \"erò exc."Ccati sunI. El illi quidem cOllvel'si sunt el illuminati 11 Deo grali!l apposità. !sli \"erò sunI exc:ccali nOli immissiolle malitix, sed descrlione grati:c à qua deserti sunl; n:,n ita quòd priùs dedita subtraherell1r, sed qui a nunquàlll est apposita ut converIcrenlur. H:cc eSI ergo con\"ersio et aversio, qllà di\'isi sunt qui natura boni erant, ul sin t alii sllpra illud bolIum per justilialll bOlli, 3lii ilio corruplo per cnlpam mali. COlI\'ersio juslos fccil, et aversio illjustos. litl"aflue fuit volulllalis, et ,'olunl3S Illriusqnc liberlalis. 2. lIauebanl cllim Ollliles Iiberulll arbitrium, quoti est lib"ra pOleslas et habilitas voluntalis ration31b;. Polcrant enim voluntate eligere quodlibct, el raLlone judic:ll'e, id eSl discemerc; in quiblls constat liberlllll arbill'ium, lIec Cl'cali sunI \'Olenles :n'cl'li vcl com'erti, sed habiles ad volendum hoc 'l'cl illud; el post crealio1lcm sponlallcà volunlale alii elegerullt malmll, alii honllm; et ita discernil [)CI1S lucc1I1 à lcneDris, sicut dicil Scripwra, id est, 1>01l0S angl'!os à malis; elll/cclII appellI/viI di"I1I,llVclem vcrò tellebras, Gen. I, qllia bOllos :lIIgelos grali:i slia illlllllilla\'il, malos vcrò exe:~cayil. l'eSI creatiol/cm a{iqllid datlUlI est s/alllibliS per quod COllverlerclltur : lIec merito aliqllo , sed yrutià cooperante. ' ii. :;i alllcm qu:critur utrllm posl crcaliollcm .con"crsis aliquid l,(,llatlll1l sit per quod cOllYCrlerClIll1r, Id est, diligcrelll LJeulll, dicilllllS fllli:! C-l cis c,dlata gralia cooperallS, sine qua nOli pOleq proiiccrc ralio· lIalis Cl'eallll'a ad mcritlllll 'l'il]!. Cadere cllim pOlest per se: s('d prdìccre nOli potest sine gralia adjmanle. Quà grmia illdigcual unge/us, et IJwlnoll. 4. ~;on illdigdJ31 angelus gl':tlià per 4)11:\111 jllstifical'CIti!', lIni:! Il:alus nOli er~t, scd (11là ad diligendum lkillil perfc('lè et ohedie:iùum adjllvarclllr. Oller:tllS flllidcln gratia (Leitur qnà jlEtiilc:ltu1" illlpius, id est, de i'''l'iIJ Ht pillS, dc malo bonus. Coopcrans verò gl'atia, quil jll\'alUI' Hd hCIH~ yoll!l\dulil cfficacitcl', eL DCIl1l1 ~\n omnibus dili;;~'lIdulli et (\l'rr:\ndulll D:;lnUm, ct :l\l

pcr5eve~and1lm iII bono, et hlljUSll)(lI!i; dc lJ\lihu~ postea plemùs. Dala eSl ('l'go allgelis qui pcrsliterl1nt cooperans gralia, pcr 1]11:1m convcr,i Sl1l1t 111 Dellm pcrfcctè diligel'cllt. Con\'ersi ergosunl il bono '1 111Jd hahchaul non Jlcrdito ad majus bO!lum qnod 11011 haiJehant; et facla est isLa cOllversio pcr gl'aliam coojle. r:l1llel~ libero a!"uiLrio, qlla) gralia allis 4111i ceciderllilt apposila 1I0n IUll. Ali siI impll/n11llum ilIis qui aversi SI/III. 5. Ide.ùque à. qllill1l~tl:lIn dici so!et non esse illlpu ' tandurn Jlhs IJl1l a\'er';l sunt et nOn cOllver"i, q!lia sine gralià con ve l'li 1I0n poleranl; sed illa 11011 (;SI eis dala, nee culpa illorum fllil qllòLl non csl data, quia iII eii nulla culpa adhuc pra:cesseral. Ad hoc dici potest qllolIialll quihlls apposila e,l gralia 110n fuit cx merilis corum, alioquill jarn non essel gralia, si ex merit() <ruod esseI anlc gl":\liam darClllr. QlIa culpa gra/ia non est Ila/a ei3 qui ceciderunt. G. Quùd \"crò aliis 1I0n est dala. culpa eurum fuit, qllÌa cùa, slare possellt, lIolUerulIl quousqllc gratia ap· ponerelllf; SiCUl alii perslileruul, dOllce illis cadcntiDns per slIperbiam eis gratia apposita eSI. Apcrlè ergn cadentium culpa in hoe !I()prehendi pOlest, (Iuia sine gl'alià nequirent pl'oficerc, qllam 110U accepc;ant; per id tamen quod eis collatum er:ll in crealione, pOLerant non cadere, id est, slare, quia nihil erat quod ad casum cos compl'llerel, sed sua sponlanea voluntale declinaverunt . quod si non fecissenl, quod dalUm est aliis, IltiqllC dardur et istis. Quòrl angeli iII ipslÌ conprma/iolle beati rumlnt; 8ed tllrùm eam meruerinl per gratiam tUlle sibi da/alli ambi!JlIllIlI est, de hoc enim diversi diver.~a sen/iullt. 7, llìc qu:r.ri solet nlrùm in ipsà confirmatiolle he:lIi fuerÌlll angeli; el an ipsam healitmlincm aliqllo mod (1 mernel'inl. Quòd in ipsà confirmaliolle heaLi [uel'ill!, plures contest::!nlnr auetorilales, el ideò pro c!lnsl:mli habcndum est. Ulrù:n verò pcr graliam tunc sihi da 1:\111 ipsam bcalituJillcm rnernerinl, amuigullm est. Quihusdalll ellim pbcet (!Uòd eam merucrint per gl'alialu (Jllarn in confil'lllalione per4'cp!'1"llllt, sinllll(IUC in cis llIerilum et pr~minm fllisse dic1Jut; nec meritum pr:ecessisse pr:mnium lemporc, scd callsà. Aliis alltelll "i· dctur ql:òd bealiludinem qU~llI rec('pernnt in cOIlIìI'lIla. lionc per gtatiam tunc appOSila/llllon meruetinl, dicen· IcS tU1Ie fuisse eis collatam graliam non ad merendll111, sed ad beatè viyelldulll; nee tU1IC eis datum e,se Do· nnm qllo mererelltur, scd quo Celicit~r frucl'cntur. Qnod aulem tu ne in pr;emium acceperllllt, per ouse· Cfuia nolJis exhibila, ex Dei obedienlià et rc\'ercnti:ì IIlcreri dicllnt, el ila pra!milllll pr:ccessit merita i et hoc m:hi magis piacere falcor.

DlSTlNCTIO VI. Qt:OD nE IIAJORiBllS ET ,mìOmnus QlllDUI CEC1DERU:lT, t'ITER QUOS U~US FUIT CELSIOR , SCILICET LUCIFEI\.

1. PI':eterca scire oportet quoniam sicut de majorì" IJus Cl minoribus quidam perstitei'1l:ll, ila de lItroque gradu ql1idam corruerunl, inlcr quos unus fuil OlllHibus aliis cadentibus cxccllclltior, r:ec iuter st:lIIles aliquis co fuit dignior, sicilt leslimolliis auclOl'italum monslraluI'. Ail enim Job, c. ,W: lpse pl"Ìl1cipium viarulII Dei. El in Ezechiele lcgilllr, C. 28 : 7'u si!Jllaclllum simi/i/IIdillis, plenus scimliti el /ifr(ectione, decorus in dclicii~ paradisi Dei (uisti. Quoti Gregorius expollcns ail. l. 31 1\Ioral., C. 24 : Qllanlò in co subti!ior esL Iiatura. cò Jl1agis in ilIo Ìlungo Dei similis insinualnr impressa. Item in Ezechiele IcgilUi', C. 25 : Omnis lapi5 pre/io. sus o/lcrimentum ejlls, id eSl, omnis allgelus qmlsi t!perimenlum ejus craL, quia, IIL dicil Gregorills, hnm 54 supcr Isai. : In aliorulll eomparalionc c~teris clar;l)r fuit, unde voeatus est Lucif()r, sicllt leSlaLur Isaias, C. 14 : Quonlodò, inquil, cecirlistj, Lllcifer, qui lIIml~ oriebaris? ClC. ; qui 11011 lInllS ordo, sed UIlUS spiritus aceipicndus est, qui leste Isidoro, I. de Sl1n:mo Bono, C. 12, poslqllàm CrealUs eSI, eminenliam natura) el profunditalelll SCièlltix SUi>! ~m'p,~ndel\&, iII SUlllll Crca. lorem surf>rhi'lit, in léllilumquòd cLiam Dco se ,cquar;:


GGi

PI<..ll\i LmIlJARD1

"nluit: IIt in IsaiA diciLur, c. U : /n ere/um a$cendam '.per astra creli, et exaltabQ solium meum, et ero. .imili, Alriuimo. Similis quidem Dco esse voluit, nOli per imitationem, sed per :'Cqualila\em pOlenlil). Unde el quò dejccIIIs (ueril merito. SlIre slIperbire. !l. Et 1.:mt:e superùi:e merito de crelo, id est, de elllprreo, in quo cum aliis ru~rat, dejectus e.st i~ iSlUIll ealigmosum aerem ("um onlll~bu~ SIl:C pravlta.'ls con1I0rtibus. Nam, ul Joannes mI III Apocalypsl, c. 12, draco de COllo cadens secum traxi' terliam par/em slellarum, qui a LnciCer ille aliis major non solus cecidi I, .ed cum eo alii mlllli qlli ei in maliLià consellserullt, eosque cadentes hujus caliginosi aeris habiLaculum excepil. El hoc ad noslram probaLionem factum C51, Ul sit nobis exercit:llionis causa, unde A postolus, Eph. 6 : CIIl/uctalio est lIobis adversùs principes el 1'0.testates mundi hujus, et adrersùs reelQrcs harum tenebrarum, contra spirUllalia ncquilim in ereleslibus, qilia d!\~mnnes, qui ~lInt spiriluales eL nequam, in hoc lUrIJIIlenlo acre nobis propinquo, quod crelnlll appcllat\lr, hahil3nt. Unde ct diabolus p!·incepa. aeris (aliàs mundi) .licitllr, Joan. 14. Quòd nQn eal CQllceSSlI.m eis "abjlare in crelQ 'l)el in terra. S. Non cnim esL eis concessum habilare in crelo, qllia cl.arlls Iocus est et amOlnus; uec in terrà nohiscum, ne homines nimis illfeslarent. Sed jllxta :Jposloli Pctri doctrinam in Epislolà 2 canonica lraditam, in aere iSlo caliginoso, qui ei> quasi carcer usqlle ad lempus ju,licii deplllatus esI; lunc aUlem delrudentUi' in bara!rllm inferni secundùm illud, Mallh. 25 : Ile, mll· ledicti in igllem relernum qu.i prl1Jp/Jratus est diabQIQ et ~Igelis ej14s. Quòd dremones aUi aliia prresunl, et Ilabenl ecia~ a(ias prlElaliQnes. .I. Et sicul inler bonos angelos lllii aliis pr:esllnt, ila el inler malos alii aliis prrelati sunt, et alii aliis sul>jecli; quamdiù durat Dlundus, angeli angelis, dremolIes dl)monibus, homincs' hominil.ms prresunl. Se<l in futuro omnis evacuabilllr prl)lalio, ul docet ApOSlD1.IIS. I Coro IS. "abent quoque secundùm moùull1 scicntire majoris vel milloris, prl)laliones alias Dlajol'cs vel minores. Quidam enim uni provincire, ali i uni homini, aliqlli eliam uni vilio prl)sunl. Unde dicilur spirilus superbim, spiritus lllxllril) , et hlljusmo<li , quia de illo vitio maximè pOlest homines lenLarc, à (IliO ,lenominalur. IlIde etiam esL quòd nomine dremonis di\'iti:c vOC3l1tllr, scilicet mammorla. Est ellim MamnlOn nomeA dl)Iuonis, quo nOllline vocanLur divilil) seclllldùm Syram Iingllam. 1I0e autem non ideò cst quod diabolus in pOleslale balleat dare vel aurerrc <livilias cui velit, sed qnia eis ulitur 3.d homillum lenla., tioncm et deceplionem. Ali QllInea dremQnes silll iII hQC aere caliginoso., an aliqui silll iII in(ernQ. 5. Solet autem qu~cri ulrùm omnes in iSlo aere ca.,. Iiginoso sinI, :10 aliqui jam sinI in inferno? Quòd in inferno IllIOtidiè de~ccndant aliqui dl)monum, verisimile est, qui animas illùc crucialld:ls deducunt : eL quòd illìc aliCJni semper sinI. allcrn3lis fortè vicibus, nOli proclIl esI à vero, qui iIlìc :In.imas detinenl atque crucianI. Quòd aulem anim:e malorull) illùc descendanL. alque iliìc pnni.lIl111r, ex eo constaI, quòd Christlls ad infl'ros desccndit, IIL jllslos qui ibi leneballlur educeret. Si enim .iusli il:ìlc <lescell<leùalll, muliò Jr.agis ininsli; eL SiCUloIradidit auclorilas, cùm justos eduxir, lIIiqllOS ibi reliquit. l\1omol'<li.L cnjlll illfcrnum, nOli allsorhuit. QuitJam pu/allt Ll.lci(erutn esse in ill(erno relega/um Cl: qUQ IClllavil Cllri&Jum et victus (uil; quern dicullt priIlium Iwmillem telltasse el vicisse. 6. l)c Lucil'ero autem quidam opinanlur quòd ibi lelcgnlus siL, el ad nos tcntan<los nunc accessllln nOli bal>eal, quia in Apocalypsi legilur, c. 20 : Cùm CO/l4Ummali {llerial mille anlli, sQIVelur Salanas de carcere suo, et exiet, el seduce! gen/es; quod erit novissimo te.mpore Anlichrisli, quando eril tanla tribulalio, IIC ctiAm ~i fieri potest, mQl'ealltur ele(li, MaltI!. 24. Quem

ibi rclegaLulll dicunl ab co tempore quo tentavi t Christum in deserlo vcl in passiolle, et victus fuit ab co. Ipsum plllanl hominem tenlàssc cl "icisse; et secundò Oeulll, sed ab eo viclum es~e, cl ideò in inrerno relegatum. Alii autem pulant ex quo cecidit pro peccati sui magniLudine ilIùc fuisse demerslIIlI. Quòd Luci[er non /tabet potc&latem Ifualll "abehit in tempQre Antichristi. 7. Sed sive in infernum demersus siI sive non, eredil>i!e est eum 1!01l habere potestatem accedendi ad 1I0S, fj1l3m h:lbcbit in tcOlpore Anlichristi; in lino fraudulelllcr ac "iolcnlcr opel'abilur, et ideò fortè dil'itur tunc snhendus , quia tune dabitur ei potestas à Dco lcnlandi l,ofllincs, quam modò non hal>el. Quòd dl1JlIIQnes semel vicli à sallelis, nQn aeecdunt ampliùs ad alios. 8. Aliis qnoque qui à sanctis jusLè et pudicè vitenlibus "incnnlur, pOleslas alios tenlandi ,'idetur adimi. Undc Origencs , l. t , homil. 15 ad librum JOSIl3! c. 12 ej~lstl: ; Pu!O, inqllit ,sal:è, quia s3ncl.i repugnante; advcrsus Islos lIIcenLores ct "Illcenlcs nuouant exerci. tum da!monum,velUI quàOl plurimos eorum interimant: nec ultra Cas siI illi spiritui qui ab aliqllo sancto caslè ct pudicè vivendo \,ict.ls, est, impugnarc iterùm alium hOIll,inem . .Hnc .a.ul~m pntant qllidam inlelligendulll tanlum de ilio "ltlO ID quo superalus eSI, ut si de superbià aliqllem virllln sanclmn lentat,cl ~indlur, ullerlùs non liccaL illi illum vel aliUln de superbià tentare. DISTINCTlU YlI. Qt:ÒD BONI ANGELI A DEO SU~T CO~FIR}I.\,TJ PER GRA., TIA11 UT PECCARE NO~ POSSI:'\T; ET )lUI IT A OBDUnATI I~

lIALO,

UT BEIiÈ VIVERE NEQUE.\:'\T.

i. Supra dlClulll esI quòd angeli qui perslilerulll, per gratiam cOl:firmali sunt; et qui ceciderunl, il gralià Dei deserli sunI. Et boni quidem in tantum confil'mali sunI per graLiam, quòd peccare nefJlleunt. 1I1ali verò per maliLiam adeò SUllt obstinali, quòd bonam voluntatem hal>ere, sive benè velle non "alenL, elsi bonum sii quo<l aliquando l'olllnt. VolunL enilll aliquando alilfuid fieri quoll Deus Vull fieri, eL utiqlle illud bonum est e~ juslum lieri ; nec lamen bunil \'0lunlale illutl volunl.

Qllòd ulr,iqlJ.e liberum arbitriulJI flabent, nec tamen ad n/,.umalle fleeti PQSSunl. ~. Sed cùm nec boni peccare possinl , nec mali henè "elle, l'el benè operari, Yidl'lur qllòJ jam non habt)ant liberum arbilrium, quia in IIlr~mqll c T'~rtcm flecli 1I0n possllnl, cùm liberulll arhilriulll ad IIlrlllllquc se habcal. Unde Bicl'on. in IrnClalu dc prodigo Filio, dicil : SOlU5 \)ells est in qnelll peccaLullI cadere non pOLesl; c:r.lera cùol sinI liberi arhitrii in "ulram'Iue parlclll J1ccti possunl. llìc ,-idclur dicel:e quòd omnis Crealura in libero arbilrio COlIstilllla llecli potesI ad oonum et ad malum . Quod si esI, ergo et boni angeli ct mali ad utrumque flecli possulIL; ergo el boui possunl ficri mali, el mali I>oni. Ad quoti dicimus quia bOlli lanlà gl'atià confirlllali sunL, ul IIcqucallt lieri mali; ct mali in malilià adeò obdul'aLi SUUl, ul 1I0n va!ealll fieri hOlli; et tamen ulrique hal>ent liberum ari.JilI'iullI , qllia cL bOlli non aliquà cogeute nccèssilale. scd propl'ià ar. sponLaneà \'oluntate per gratiam (Illidem adjllLi uonum eligunt. cl malum respuulIl, ct mali similiter sponlaneà volulllalc à gralià desLilu li, hon~n Vllalll , CI 111 al 11m sequunlur: elmali habe ut libernm al'bilriulll, sed depresslIlIl alque corruptullI, quod surgere ad bon:Jm nUII valet. Quòd bo"i PQ.~I cOllfir1llaliollelll/iberius a,.bitriun! "ab e;cl quàm ali/e. S. Boni verò arbitrium habent moltò Iil>eri!ls post conlìrmaLionem quam ante. UL enim Aug. Iradidil in Ench., c. 105, nnn idcò carenI libero al'bilrio quia Olalè l'elle nnn possunt; multò quippe Iiberius est al'bilriulll quod nOli pOlesl sef\'ire pcccalO. Neque culp:m<la eSL l'oluntas : aul volullLas non est, aUL libera. diccnda Ilon est, quia heaLi csse sic volunl, ul csse m iseri non soliIm 1I0!illl, sod nec prol'sùs ,-elle ,,'O~­ sini , Non flOSSUIIL ilaque I>oni a/l~elì "elle malulll 'iel


SENTENTIARml LIBRI Ql1A TUon. - LlD. Il, DlST . "'. lill5 vell.c else miseri; nequc hoc hahcnl ex lIaturà, sed autclll aliquid valcrc p:Jssllnt, nisi datà llesuper poCI grali:e bCllcficio. Antc grati3! namque confinnalio- lestate. Datur autCIII vel ad fallcndllm rallaccs sicui iII Ill'm potuèrc peccare angcli, el quidam ctia," pccca- A'.:gyptios, el in ipsos ctiam magos data cst, ut iII '"Crlllll, et dXllIones faeti suni. Unde Aug., 10m. 6, in eorllm spir'ituum opcratione vidert'ntur admiralltli, il Iib. l$ contra l\Iaximinum, c. 12: Creatorarum nalura quibus ficbant, il Dei ,'eritatc d:lllln3ndi; "cl ad 1Il1l_ creleslillm mori potuil, quia pcccarc potuit. Nam :111- nendum fideles, ne tale aliquid faccre pro maglio de· geli pecc:l\'crunt, CI d:Ernoncs facti sunt; quorum dia- siderent, propter quod etiam no bis in 5criplUl'à SIIIII hollls est priuceps : et qui non pcccavel'uut, pcccare prodita: vel ad exercendalll, proballdam, manifcstall' pOlllcrnnt; el cuicumque creatur:e rationali pr:esta- d:1nlllUe justorllm patienliam. l'lr ut peccare non possit, non est hoc natur:e pro- Quòd transgreSloribus allgelis non sert'Ì1 ad lIuturn mll· pri:r., sed Dei graLi:e. Ideòqoe solus Deos cst qui non . teria rerum vuibilium. t;r:lIià clljllsquam, sed nator! suà 1I0n potuil, IlCC po7. Nec putandum cst istis tl'allsgrcssoribns angclis ICSI, nec poteri t peccare. Ecce hìc iusin<Jatur qllM ad nutum senire hallc visillilium rcrum materiam : allgeli allia cOllfìrmalionem peccare 1>otllerllllt, SCII sed Dco rotiùs, à qllo hme potcstas datur quautùm iupo~t conlirmationem Ilon pOS5ullt. Qaod pOlllèrllnL commutabilis jllilicat. fuit eis ex libcro arllitr:o, qllod cst eis natlll'alc; qnòd Quòd IIUII .unl creatores, licèt per eos magi ranas el olia ,"crò modò non possllnt pcccare, non est ei, cx lIa(ee crinl, scd solusgeus. tllrà, id e61, lillero arbitrio, sed ex gratià, et quà gra8. Ncc s:lIlè Cf/~atlJros iIIi mali angeli dicendi suni, tiil etiam cst IIt ipsum liberum arbitriulll jam non possit quia pcr ilIos llIagi ranas Cl serpenles fcccrunt; AOn ellilll ipsi eas Cre:lVcrulIl. Omnillm qllippe rcrum qu:'C peccalo servire. Q.òd 1'0'1 ronfirmationel1l angeli non pouilll ex lIalurti corpor.llitcr visihililerque nascuntur, occlllla qU:l!dam peccare sieut ante; 11011 quòd debili/alulII siI COI'UIII /i- selliina in corporeis llIulldi hujus elcmentis latent, bcrunl nrbilrillnl, ,cd con{il'lI1a/llIu • qu:'C Deu3 originaliter cis indidit. Ipse er'go Cl'ealOr .l. Non crgo posL conlil'mationem angeli de naturrt est omniurn rerum qui Crealor est illrisibilillm semi,ir.ut ante peccarc potuerllnt; non quòd liberum ar- num; quia qU:Ecurnqllc lIascendo ad oculos nostros Ilitrium eorum dcbililatum sit per gratiam, sed ita po- cJçeunl, ex occullis seminihlls accipillnt progrcdiendi liùs confirmalum, ut jam per illutl non possit bonus primordia ct incremenla deuit:e magnitudinis, distin~ angelus peccare; quod utique non esi ex libero arbi- ctillnesque formarulll ab ori~inalillUs, ul ila dicarn, trio, sed ex gratià Dei. Quntl elgo Hicronymlls aiL : rcglllis sumunl. C:l:lera cùm sini lillcri arbilrii possllnl Ilccti in utram- Sicul parelltes non Ificllntllr crealore. filioT.m. nee a!1riquc parlem, acciri oportel secllntltìm slatllm in qllo co/w (rugum, ila IICC boni angeli nee mali, et.i pcr creala sunI. Talis enim et homo ct angelus crealtlS eorlllll mini.teriurn fiant crealUTre. eSI, qni ad ulrumque flecti poterai; $ed postea boni 9. Sictlt ergo Ilec parcntes dicimus crealores bominngeli ita per graliam sunt confìl'mati, tll peccare non Ilum, nec agricolas creatores frngum, IJtlamvis eorulll l'OsSinl; et lIlali ita in vitio obJurali, III bcnè vivero extrinseeùs adhibitis motilll" ad isla creanda Dei virncqueant. Simililer etiam iIIud Isid, inlelligeadllm est; ltIS inlcriùs operelur; ita non slJlùm malos, sed nec Angcli mulabilcs sunt natllrà, immlltallilcs sunt gra- honos angelos f;ls cst putarc crcatorcs: Scd pro suhli· li~; quia ex nalurà in primordio SII :C cOllditionis mulilale sui sellsùs cOrpOl'i3 scmina iSlarum rerum no bis 'ari potuerllnl ad bonum sÌ\"e ad malurtl, scd pOSI per OCCulLill1'3 !loverunt, et ea per congruas tcmpcratiol{ratiam ila bono addicti suni, IIt inde milIari nequeaut. nes clementoru/ll latenter spargum, atque ila el gigAd hoc cnim repugnal gralia, non natura. nCl1dartlm rerum el accelerandorulII inCrClI\,m&I,rulll Quòd angeli mali vivaçelll 3ellSUIII non perdiderunl, et llraobcnt occasioncs. Seti nec boni h:Ee nisi qu~nttìm quibui modis ,cianI. Dcus jullet, nec.nlali h~c injuslè faciunt nisi quanlùn\ S. Et Hcèl mali angeli ita per malitiam sini obdu- juslè ipse pcrmittit. Nam iniqui malitià vohmtatcm rMi, vivaci tame:! sensll non sllnt penitùs privati. Nam, suam habellt illjustalll, pnleslaLelll aulcm non :lisi IIt Iradil Isidorus, lib. i de summo Bono, triplici acu- justè accipillnt sive ad sua III prenam, sive ad aliol'um ; lIIine scienti:e vig~lJt d:emones : scilicet, sulllilitale vel pU!JIalll lIlalorum, \'cl laudem bOllorum. natur:n, experientià lemJlorum, rcvclalione stll1erno- SiClit juslificationcllI lIIe/1lis, ila crcaliol/elll reTUni IO/Ul rum spiriluum, De hocetiam AlIg., lib. 2, super Gl'n" Dells ope,.a/ul' ; licèl creatul'll extl'ÌIIsccùs scnial. c. t 7, in fine, aiL : Spirilus mali Ilu:cdam vera dc LemiO. Sicul crgo melltcm nostram justilicandil forpora1ibus rebus nosccre permiUuntur; pal'tim subtili- marc non pOlest \lisi Dells, pr3'dicare alltcm exlrintatc senstìs, parLim experknliil tcmllorum, callidiol'cs secùs E\'angelium cliam hOlllines pOSSUllt, 111111 &olìllll. (lroJlter IalO magnam longitudinem vil:e; parlim san- bOlli per '"erilatr.lII, sed ctiam lIIali per occasioncllI ; clis angelis qllod ipsi ab omnipottlllti Deo discunl jussu ila crealionem rcrlllll visi!JiIiulll Dcus inlcriùs oJlcra-. cjus si Ili l'e\'elantillus. Aliqllando iidcm ncfandi sl)iri- lur. Exteriores alltell! operatiollCS atquc I:OIlICIII(lla· IlIs cl qu::c facturi sunI, velut divinando, pr:edicunt. liQncs, sive occasiolles, ab angelis tam bQllis ((llàlll Qllòd magicre arles t'irlule el scienlià diabo/i valelll; qure malis, ycl etial1l ab homillillus adhillentur. Scii iI:I!C , virlus et $cicnlia esI ei data à Deo vel ad (al/elldwl! ab hominibus tanlò difliciliÌls adhibcntur, quall.Lìlm lIIa103, t'et ad monelldunI, vet exel'cmdullI bOllo&. cis dl!sulII SellSUtllll Stlblilitalc,> et cor(lOl'lI1II JIIohi:i6" Quorum scicnlià :tlfJIIC virtutc etiam magica~ arlatcs in IIIclllhris terrcl1is et pigris. Unde tlllalibus1.'S exercclltur; qui bus t:\lnCIl Ilon lam Sciclllia Iluàm cllrnque :lIIgelis "icillas causas ab dcmcntis COIIIl'aI,oteslas il Deo data est, vel ad fallentlum lallaccs, voI here quan:ò facilius esI, talltò miralliliol'l~ s iII hujus. ad tIlonendum fideles, vcl ad cllcl'cendall1 prollalldam. modi operiblls corllm exiSlunt celeritatcs ; sctl nOI\ 'i"C justorum paticlltiam, UIllI,! Allgust., in li 1.1. 5 de est crcator /lisi qui principaliter iSla forllla~, IIce Ilnis· Trin., c. 7: Video, inquit, infirmm cogitalioni qllid IJu3111 hoc pntcst Ili si UIIUS crcalor Dcus. ,\ lill\1 est (lussit occllrrere; ut scilicet iSla miracllia eliam magi- cnim ex inlimo ae StlmlllO C3US:lrum cardine clllldl!ro éis arlilms fiant. Nam et magi 1'Iwraullis sel'pelltes fc- :lC ministrare creallll'3m, qllod facit solus CI'Catof 1:(.'l'lIlIt, ct alia. Sed illud cst amplills admirandum, Del\s ; alilld autem pro dislributis ah ilio \"iribus ac qllomodò magol'UllI potelltia qu:c sCI'peales facerc pu- facllltaliblls aliqll3m ojwl'aliollclII fOl'illsccùs adllloIlIil, ubi ad mllscas miulltissimas,scilicct. cilliphcs \"cn- ,'cre, U~ tlllle \"cI tune, sic \"cl ~jc, cxcat qUlld crcatllm cst, omninò dcfecil, qllà tcrtifl plagà JEgyp\us tllr. Ma fJui(l(lc orig;nalitcr ct priIllOl'di:llilcr in quùca~ dellalur. Ilti certè defcccnmt magi dicenles: Digidam lélturà elCIllf!lIlurulIl CUlIcla jam creala SUIII , seù tus Dei csl hìc. Unde il:tel!igi datllr Ilec ipsos fJll idem :lcccptis Oppol'tllnitalibus p";stC:l l'l'0deullt. Iran,;grcssol'cs allgclos, cl acre;,s po!estates iII imam (,!lIùd al1geli nlldi lIIullll ')(ISWIII per nlltl/rre l'igorcml. iSlam caligincm tanfJuàm in slli generis carccrclII all qure 1/0/1 pOSSU111 r"/)p ~er Dei ve! bOllomm IlIIgdorum. l1Iius sublilllis a:thcl'e:c J1Ul'it'lis habilaliollc delrusos, prollibitio"em, id esI, qllill 11011 p.:rmilllllllw". ~r ~1l0S m3SiCil arlt5 pO!'~Ullt qoid'luid ~OS;;III\I," non Il. UI.IIQ qUO<lue scienJum est. quòd an3~li mali


PETRI LOMBAHDI li68 :Id impletionem ministeri i sui sil.Ji à Dtn iilj'liIC1i, CIiqu:cdam pOSSUllt per natnr:e slIblililatelll, qu:e lamcn 1I0n possunL propler Dei vel bonornm 311gelorll/O pro- d~mqtle p?S~ explctionem depononl; in quihus corpo. IlibiLionelll, id c,;t, quia non permiuunill/' iIIa 1:lcerp. à rlbtls homllubus app:lrUerllnl :Ilquc IOCUli StillI. Et aliquando quidcm locuti Stlllt ex l'ersonà Dei sille diiDeo vel ab angelis bonis; posscnt ulif(lIe fecissc ciniphcs qui rallas scrrentesque fccerunt. Qu:cdam verò . tinctione alicujus person:c, 31iqualldo ex pcrsona Panon possunt facerc, etiam si peflnill:llItur ab angclis Iris, "el Filii, si\'é Spiritùs sanCIi. Qllòd Deu, in corporalibus ilIis allliquis (orlllis appanut. supcriorihus, quia nort permittil Dens_ Unde Aug. in 2. Nec duLJilandum esi Deum in corporaliiJus formi!> lib. 1) de Trin., cap. 9 : Et inefTabili polenlatu I)ei lit ul qUlld pos,eul mali angeli si perOlil:erentllr, ideò :\pp:lfuisse hominibus, SiCUI AugnsLinusin lib. 2 de nOli possunt quia nòn permiltunlllr. Neqlle cnim oc- Trinilal!! ostendit, eonfcrclIs di\'crsa Scriptur:c testicurl"Ìt alia ratio cur 1I0n pOlcrant fa cere ciniphes lini monia ex qllibus Deum in corporeis lìguris hominibu~ ranas serpcnlesque fecerunl, nisi quia major aderat app:lruisse prohal; cl ali'lualllio ex personà Dd sine dislincLionc, aliquando sub dislillcliùlle pcrsonarum domin~lio pl'ohibenlis Dei per Spirilum sanctum; qllod clhm magi confessi Slllll, diccutes : Digilus Dd sermoncm ab eis factum esse. De perple.rà qUlusliolle quafll pOI/il ,iugllslinus, qurerells hic. Quid :l\Ilem pCI' nalUram POSSilll, lIec lamell 11/1 ad e:rllibelldulII hascorpora{cs aflparitiol/cs crcalura possinl propter prohibiliollCIII , et quid per ipsius nauova sii (Ol'lIIata, WIIII/gcli qui (II/le cralll missi·; cl lura! sua~ cOlldilionelll l':\(:ere non sinantllr, lIomilli si ipsi miss; SUI/t, l11rùlIl sen'alà s}Jirilllalis C01llOI'is explllrare diflicile esi, imò imJlos~';bile. NOl'ÌiI!us 110qUi/lilllle aliqualll specielll corpora/l'III de corpll/cl!Illinem possc ambubrc, Cl ncqlle hoc pnsse si non liori malerià asslt/l1pseril/t, lIl! proprillll/ corplis SIIUIII permillalur; volare autcm n,m [losse, elialll si pcrIIl11laver;llt iII specielll actioni SIl.x (! pl'l1Il. millalur. 8:c et illi allgeli 'lil::'dalfl pos 11111 facerc ,i 5. Sed ubi J)clIm llolllinib;ls in cl)l'poraliblls illla"ipcrmillanlnr:lh angeli; !l0leilliori!ms ex illlpcr:o Dci; IJlI'cdam V'TÒ non possunl, eti:\ln si :Ih cis pcnnittan- nihllS apparuisse ~sseril, perplexam qu;cslionel1l pl?OluI', quia i1le nOli pGrmillil à quo est illis talis Ilalllr;n penil, qn:lln IlCC ~bsllivit, qll;~re:ls IIlrlllTa in illis COI'1Il0dll', qni etiall1 per allgelos suos il1a plerùmqlle pnralilJtls appill'ilio:libllS cr,'alura aliqlla crc~relur 3d illud OpllS tanlùm, in qui! DClIs hominibns apparcret: 11011 pcnll:llil Il!!:!! conc,'s,il ul l'ossilli. an angeli fini ante crani ila millerenlur, lIt mancules DiSTI:'\CTlO YlIl. in suis spirilll~lihns cOl'poriliU,; assnlllercnl ex COl'pllIn ;Wll A~GF.1.1 O~I~ES cOI\Ponm SI~T, QUOI) QUIllI;SOHI l~nlfJ illl't!l'iorulll elemelllorllln Inall'rià :Jli!jllam speVISUH EST, QUIIIIIS AI;GG STIMJS CO~SE~TII\E V\DETUn, clem corporalem, I]n3111 coaplal:lln qU:lsi "li11llam I)ICF.~S AlIiGF.U'S O!l~ES A!'iTF. CASUM IIAnUIssE CORveSlCln l11ularcnl in qn3s1iht:l spccies c/lrpnr:.lcs vcl'OI\A TDV"I ET SPIRITU.II.IA : SED IN CA SII MUTATA IN r:15 fJllldcm; an corpus SlInl11 prOpl'itlll1 vcrlerenL ia llETEllIUS !\,ILOIn;lI COIlI'OIU, U'C l:'ì EIS POSSE1(T PA1 I. spccics aplas aClionibu, suis per \il'l::ICln siùi à Oeo i. Sole! cliam' iII qll:l~ slionc rcrsari apud dOCl(J~ daLam. Ait ellim ila AlIg., in lih. :5 dc! Trin., q.3, IIlrlllll angeli omllCS, bOlli scilicel :le mali, co l'porci e. i : (ln:l:rendnm esi iII illis antiqnis corporaliLJus sillt, id est, corpora h:lheant sihi unila. Quod aliqui formis el yisis ulrùm ad hoc OptiS taillilm crcalura pnlanl, innilcnles verbisAllguslini, qni diccre \'iderOl'lllala sil, in f1uà Deus, sicllL lun~ opllrlllisse jilllic" .. lur quòd angeli omnes 'ante cOllfirmatiollCI1l vel 1:1- ~' il. llum:lI~is os~enderellir a'peclilJt1s;. :111 angdi qni Jlsnm corpora aerca habnerinl de pnriori ae supe- Jalll eranilla nllltebantur, ut ex perso':,!! Dei IOfJuel'iore parte formala, ad faciendllm haLJilia, 1I0n ad renlur, aSSUlllentes corporalem spcciem dc cr.'atlll'Ì1 palicndnm; el angelis bonis qui pcrslÌlerunl, lalia corporeù in nsom mini61el'ii sni; ali ipSUlll corplls snlll observata corpora, ul in cis possinl faeere, ct 1I0n S!llllll (ui 1I0n subdnlllur, scII suLJditllm regimi , lIIilpali, qll:e lallt.::c SUllt IClluitatis, I1t à mnrlalibns videri lanLes alqne yerlenlcs iII spccies qll:lS wllenl :lCCOIII1I0n valeanl, nisi sllperve~lila aliqllà grossiori formà; lIIodalas all\tle aplas aClionilllis suis, ~ccUlldÙ!ll aar:(Iuà :lsslImpt.'1 "i,lelllur .. d i~ posil :ì qlle videri desiuullI. LUlalll à Crcatore si bi pOlclltiam. Sed laiCO)' exced(')'l! Angdis vcrò malis IIIl1lala sl/nt iII caslI cOI·pora in de- ,·ire.s ill.lenliotli~ Jl1e~'C .II:riull angeli, mallcn:c spirileriorem qllalitalem sl'issiuris acris. Sicut cllim à loco tua SlII corpol'ls qnalll:lte , per balle occlilliils npetligniori in inferiorem locum, id est, caliginosum ae- r.an~es, aSSUlllallt ex infel:iorilJus elemenlis eorpnlclIl'cm, dejecti suni, ila i1li corpora tenuia mulata suni llOflLJUS corplls quod slbl coaplatulll qU;lsi ali'lu;l1I1 el Iransformala in deteriora corpora et spissiOl·a in ,'eslcm Illutenl et "crl~nl iII qU3sliLJel SpOdCi COITO' qui bus pati possint à superiori elemento, id est, ab rales el ipsas vera" sicut afJlla vcra in \'illUIll "erd\ll ignè. Et hoc Augllstinlls sensisse videlur supero Geli. conversa cst à Domino; 311 ips~ propria corpora cL ila dicells : D:cmones dicllnlur aerea animalia, qui Sll:l trasformellt iII id quod vulunl aecommod"lllill a.l corporum aereorum nat.urà vigcllt; nee per mortem id qllod agunl. Sed quod llOrum Sil (quoni:\tIl hO:iiO dissolvllnlllr, Ijuia pra!valCI in cis elcmelltuill aplius s!lm) nullo experimcnto cOJl1prehend ~ re \':11eo; &iCul ad racientlum quàm ad patiendum. Ad patiendum angeli flui hoc :lgllllt. A!tende, leclor, fJuia qll:'Csliocllim hUlll,or cl hllmus; ad rariclldulII, :ler el igllis ncm proposilaru nOli sol l'il , ~eLl intl;scuss:ulI rdiqllit , aptitudinem rra~bcnL TrulI>:;rcssores verò angeli CUlli nLl'ùm allgeli qui lIIiueLJalllur servali, sui, IlI'uIII'iis principe suo nUllc diaLJolo, III11C archangelo, 1I0n mi- spil'iLualibus corporihus supcfI'cslirclllur ali'luù COl'rum si pOSI p,~ccallllll in hanc caliginem detrusi SUIII. JlulcllLiori specie, iII "tlà l'0S5CIII videri; ali ipsllm NcquE\ elialll hoc rnirum esi si conversi sUlllex prenà corpus mularcnl ct Iransfol'II13renl in f)ualllelltllq ~l() in 3ere:lm qu:JilaLeIll fluà possllnt ab igne pali. Cali- " cllent ;')Jccicm iII quà pusselll cemi. III quibliS "erginosa lamen acris tenere tantìnll perlllissi sunt, qui bis vidcLur AllgUSlilltls :lltest:ll'i angel os esse corpocis carcer siI IIsfJlIe :\(1 ternplls jlldicii. Ecce his YCl'his J'GOS ~c propria et spirilualia bberc C<lrI'ClI':I. videlur Augllslinus ila traderc 'Illod quidam opinanQuòd JJcus iII specie qllri est /)cus IW!UIIIÙIIl IllOrlaI.llr dc corpnribns :lllgelorulII. Hoc ailtcm CU'II ~"ii libus appal'lIil. tlixisse :islrlllllllnoll iLa sCIILiendo, sed opillÌtJllcrn alio4, C:I'lerìlm h:l!c velul nllllis profu:ltb ulqne ob1'11111 refercndo, qllotl cx ipsills vCl'bis tlijlldicare \'0~C'ir:1 relinqnentes, illud indubilalllcr leneamll, : hmt; qllil)\)s ail, D:emones dicunl.lIr aerea allim3lia; qnàd DClls in spccie essenli:e sU:C nllII(III~' 1Il mnrlaiiIlon ail wnt; ila ellim: Quidal/l diceballt. Dè 1J:li.lilabll; apparniL ; sirut famulo suo Moysi dicit, Exod. 33 : tione verò cltJigillosi aeris in quelli dell'llsi suut non .'VOli videbil me homo, el vil'el. El in Eyallgelio, Joan. I, opinando, secl rci \'crilatem ~S :i('rr.ncr() Clan traùidis, e I:'gilur: Del/m IIC'IlO vidit ullquàm. \'isihi!c cnilll quidùicunl, qllotl ipsius 10clItionis rlislinclio ostendit. Diqn:ì1l1 nOli esI quod non SII lIIulahile . Ideò stlbstaillia cunt (Illoque pl:lrimos caLholicos lr..elalo\'t'S in hoc ~il'e C5scnl!a lki, quoniam 111111.) lIIodo IIllllabilis CSI, ,:olll'cllissc nl:llle id cOllcordil"r t1ocuisse, ''1'1Ìltl allml~lo Illildn pel" scil'sam "isibil is e,' I. Proinde i!l~ !(t'li illcorporei sini, nec ('orp(\r:l haheU>l1 ,illi \I!1il3, omni~ r,UiP. p:lIrihil:; \'isa sunI, dilli [klls i!lis prx· ~$.~I!!llanl aut!'m aliqu3ndo rorpora, Oro r'r",p~;'~ntc, S'!! "-'HP.IUI', !'('r !Tl'aturam l'acta il,se mamfc&IUm e.~~. ~6i

,-,I


G70 SEr<iTENTIARUM LIBRI QUATUOn. - Lln. n. DlST, 1~. inCormet: dominationcs vcrò yocanlnt qlli prillcl~)~tus Eisi 1I0S lalet qllomodò 1'3 millistris angelis feceriL Deus per angelos ,tamen farta esse dicimus. Audco et potcSI:IleS tr:mscendnnt : princip:lllls dicuntur qui ergo flducialiter direre nec Deum Patrcm, nec Ver- sibi subjectis qure sllnl agenda dispnnlllll, ei~que :Ili bum ejns, nec-Spiritum ejus , f)'li est unns Deus , per explcnda divina mysteri:t princlpantur : potestatcs id lJuod est atque idip~um est. ullo modo esse muta- nomin:mtllr hi (lui hoc ca'leris pfllentiùs in SIIO ordine 3CCepel'llnt, Ilt virlntl'S :ldvcrs:c cis suhject:e cornm hilem. ac per hoc mullò minùs esse vi"ibilem. Ulrùm dmmone. inlrenl in corpora homillum ,ubatanlia- Tefrenelltnr poleslale. ne homines lalllt'lIl1, tentare valcanl, quantùm desideranl : vil'lules vocalilur m. li/er, an illablllltur menlibus homillllnl. 5. I\Ind etiam conshlcratione dignissimum yidelur, per !filO'; signa el miracllia frequenler liunt : archan 1Ilrùm d:cmones,siye cOl'\lorei sive incorporei Sill!, gl'Ii qui majora nnntianl : allgl'\i. qui millora. . hominum substantialiter intrenl cCJrporn, eorumqne Quòd "cee nomina non pro/IleI' se. scd propter no, CIS animabui mabantnr; an ideò intrare dic:mtnr, qnia datll 5unl, q/lm sumpla SUI/t à dOllis gratice ,!ure nOli maliti::e su:e ibi effectum cxerccnl Oei permissione lljP /Iflbcnl singulnri/er, seti exccllenlcr, el à pra:cipui, primcndo allJne vexnOl)o pas. yel in peccatllm pro nominanlur. a. U!l'C nomina illis non proplcr se. sed propter volunlale Sll:ì Ir'lhelldo. Qnòd in homines introe:mt alquc ab cis expulsi cxe:lnt Evangelium apertè dccla- nos ds dala sllnl Qui enim sihi 1I0li sunI cOlllemplara!, commemor:lIls d:cmOllia in qnosdam ingressa. et tionr.. nohis innotescunl cngnflllliuatione. Et nomipcr Christnm ejrcla ; .scII ulrllm s('cundùm snbstan- na"lur singllii ordincs il dOlli, gralial'lIm qUa! non tiam fuerint illgrcssa. an propter mali effec:um di- sillgnl~rill'r, seti cxrellcn!er (lala ~lInt in parlicipacantur ingressa. non adeò perspicunm est. De hoc ;1n- lione. In illà enim crel"sli curi!!. uhi pleniwrlo boni· lem Ang" in lib, dc ccc\esinslicis Dogrnalilllls, c. H3. es!, Iicèt qu:rtlam dala sint ex('clle!ller, nihil lamen ail : Da'mones per encrgicam opcraliollcm non crcdi- possidelur singul:lriler. Omni:1 cnilll in omnihlls suni. mus substanlinliler iIInhi allim~, srd apl1\icnlione et non IJtJi<lem :eqnaliler; qllia rllii aliis sublimiùs pns· oppressione unÌl'i. lIIahi alltem menli. iII i soli prJssi- sillent, Iln:l~ tamen oll1nes h:lhcnl. CìIl\H]Ue olflnia bile eSlljui crcavit, qui nnlllrit sllhsistrns incorporeus dona graliarllm supcriores orl!incs slllJlillliìlS et perrl~('lJìIS perceperillt. tamen ex pr:l'cipllis sorlili snllt capabilis est SU:l~ faclur~. Ecce hic yidelur insilllmri quòd snbstanlialiler non iIlabnntur d:émoncs ve) invocahllla, inferiorihns C!l~léra rrlillqllclilcs ordinihm; Iroeanl corda hominllm. Bcda quoljue super iIIum 10- ad cogllominationem; ut seraphill, (I"i ordl) exccl('11111 Act. ap'lslolorum. c. 5, uhi Pelrus ait Anani:e : lenlissimlls :cslimalllr. lam dilectionem qnàm cogllitionem divinilali~, et cretera yirtlllllm dona crelcris Cllr lel/lat'il Sn/lmns cor tllUlJI? dicit nOlandum Iluòd mentem hominis juxta sub'lantiam nihi! implere pos- omnihus suhlimiùs el perfecliìls percepiI, el lamen Sil. lIi!'i crealrix Trinilas, quia lanlllmmodò ~ecllndìlm ab excellentiori dono. id est, à charilate nomcn acoperiltioncm ct yolnnlalis illstinclum anima de bis cppit iIIe snperior ordo. Majus cnim donum est ipsa Ilu:e 5Ullt creata illlpielur. ImJlld verò 5.1tanas cor rharilas, qn[lm sdentia. (tem. majlls eSI seirc qnàm alicnjus. non quidem ingrediens in cum et in sensum judicrlre; scienlia namqlle informaI jlldiciulll. ldcòqlle l'jus, neqne inlroiens adilum cordis (siljllidem pOle- serllndns odo à secnndo dono, ili esi., cognilionc ve~tas hoc so\ius Dei est), sed callidà et fralldnlenlà deritalis. appellalUs csl, scilicet eheruhin : il:1 el dc aliis ccpliolltl anima m in effcctlllll malili:e lrahens per co- illlelligelldllm esi. As,ignallir ergo exceHentia ordìgitalioncs el incentiva "iliorum quibus plenns est. num -;"ccllnrlìllll exccllelllbm dOllorllm~ CI lamcn, 1llll'Ievil ergo Satanas cor Ananire, non inlrando, sCII siclII Gregorius. homo 34 E"ang .• ait : llIa liona omnimalilire su;e virus inserellilo. Idem spirilus immlludlls bus sunt' commllnia. Omnes enim ardent charitate. f1ammà yirllllUm dc cordibus fidelium expulslIs, do- t'l scientià pieni sl\nt : sic et de a \iis. Sed sllperiorcs cloribus vcritali~ Ill('l~nlihus w~llenum persp.rnlionis aliis exccllentiìl o , nl jam clkllllll f'sl, ipsa accepcI'IlIIt. inrundil. llis :lIlctoril:llihn!\ oslenflilnr quòd d:emones à fJuiblls el nominanlur; linde Gl'rgol'ÌUS: In iIIi! summfl IIon snbslanlialiler intl'aul corda hnminum. scd pro- ch'ilale qllisquc ordo ejlls rei ccnselur nomine, qllam pier maliti:c efl'cclnm ; dc qi!ihus pelii dicunlur, cùm pleniùs aceepil in IIIl1nerc. llocere non sinuntnr, Qllce,~tio ex verllis Gregorii or/li. DlSTl~CTIO IX. "'. Sed orilnr bic qU!l'stio talis : Si qnisque ordn ab ilE oRDI~ml DlSTl:'\CTlOlIE, QUI ET QUOT SINT. ilio dono nominatur quoll pleniits possidel. lunè cheio Post pra:dicla snpcre'l cognosccre de ordillilms l'lIbin in scienti:\ pl'reeUlinent omnihus, qllia à scienti~ an;;elorum qllid Scriptura lradal. Qll:e in plllriblls 10- nomina luI'. Scd qui m:'gis diligit. plus cognoscit. lan .. cis novem esse ol'fline~ an~e\ornm promlllg:lt. scilicet tùm en,m, 1H tradit anelorÌlas. cOi;noscil ibi IfllislJlIC, angelos, archangelos, principlllllS. polcSlales. virLu- (1lIanlìlm diligil. Itaque scraphin non solt'lm in charitl!S. dominaliones, thronos. chel'1lhin, el seraphin. tafe, sed eliam in scientià pr:ccn'inl'nl. llròqne allEt invellillntnr in iSlis ordinibns Iria terna esse, cl in ctol'ilas iIIa sic videtur intdligl'lltla, III comp.:rali'l singnlis trcs ordincs, nl Tl'inilali, similitndo in cis non rcreratllr ad omne!\ ordincs, scd rld iJnosdalll, ilisinllClur impressa; Ulltlll \)jonvsills Ires ordines scilicel illf~riorcs. IIle cnim ordo 1I0n plrniìls serarlllgelorilm esse t !'a Ili l , ternos iii singillis pOllcns. phin accrpil scielltiarn in Ulllnel'e, seti plcniùs :lliis SunI enim Ires sllperiort's, Ires in!eriores, tres mcdii. onlillilms qui mnl illfcl'ÌlJ\'CS. Nt'c "omillalllr quisquo Supcriorcs : scraphin, clwmbin. Ihroni; medii : do- ordo ah omni re qualll plClliìlS aliis accc\)it. sed ab minalioncs, prillcipalus. et polcslales j inferiores : aliq1là rertlln (lliaS accepit. Vel pote:;l comparatio referri non ad ipsos ordines. seli ali alia dona; nec !III "il'lnlcs, arehall~eli. an;!cli. Qllid appelle/1I1' ordo. cl ,!uce sit rnlio 1l0IlIinis cll;lIsqlle. omni;1 alia dona, sed ad qll:cdalll. BicUl enirn homi, ~. Ilic con,ilicrandulll est qllitl appellelllr ordo; nes, cùm plnra habcant (Iolla, 1j1l:cdam aliis ex· Ilcinde ulrÌlm ab ipsà cl'ealionc fueril diSlinl'lio illo- cclll~nllìs possidenl; ila fOl'lè cl :1l1geli qlJihllsdam rum ordilluill. Ordo alllem dicitllr mulliludo c<:ele- 1I1uucriblls lll~gis pOIlCllt, cl alli, qllihustlam minùs. stium spirilllum, qui ililer ,,1) iII aliqllo Il1UllerC grali I/'Ìal! ordines ab illilio cl'(latiollis ila dis/illcti (uer;'lt. li:e similanlur, sicul ~l iII n!llllralilllll dalorllln mllllcrc 5, Jam IIII1lC inqnircre l'es'at uu'ìJnI ct iSli ordilles à rcmvcniulIl. UI, verbi gratià, serapliill dicnll111l' qui cl'l'ationis inilio ila fncrillt di-tineli. Qllòd it:l fuerinl dipr:e aliis ardellt charilate; seraphill euilll inlerpreta- slineti à primordio sure eOIHlitionis, vitlclur teslimonio lur ardens \'CI succcntlens; cherubin, qai pr;e aliis :llIclorilatis insinuari, qlla! tl'adit dc ~illgll!is ordinihlls in sdenlià eminent j cherllbin ellim inlcrprelatllr ple- :\Iiquos cecidisse, D,) ordine Ilrlmljlle f.IIperiori Lucifer nlllllio scicnli:c: Ihropus diciltJr sede,,; throni alltelll ille l'uil, qno lIullllS dignior conditlls fuit. ApOSIO!!I!! ,oellltur (ul heatus Grrgorius, hom, 5i, sllper cap. Cl ialll prilleipatus Cl pntesl:ltes lencbrarllm nominat , M!QndpIIS de ordinious iIlis eccidissc; qui cllm iii llIa~ l,ne. 15, ail) qui lanLa diviuilalis gratii! rrplcntllr, IIt iQ eis E~e~L Dcus, el per eos judi<'Ì o decernal afque: Ii~ mini~lPriumcxgrceallt, non tamen penilus ncm:nl~

669


S7i

PETlULOMBARDI

bus ordi'num suoruITI pl'h'ali suni. !:'cù 11011 villclur ilIud posse Slare. NOli cnim lune charilale ardeuaOI, nee sapiClIlià p{)II,~ballt, IIcque in eis Deus sed'e bat; li enim hoc habuisscnt. nOli eeciùisscnl. NOli ergo lune crani eherubin, vcl scraphill, vel Ihrolli. Ad quod dicimlls quia anle I:asum IJllorumdalll lIon erant isti ordine!>, quia nOlldùm hahebanl dOlla in quorum parlicipalionibU5 convelliulIl. Sed qllilJllsdalll eadeuti~ Ims, aliis apposi la sllnl; eisque qui ~eciderunl collala fllissenl eadCIll dOlla, si pcrslilisscnl. Ideòque Scriplura dici l de singulis ol'dinibus ali'IUOS ceeiùisse, Ilon qllia fuisselll in ordinibus et pOSI ca currllerillt, sed cluia si perstitissenl. eorum alilJlli iII singulis fllisscnl ol'diniblls, qui cl in nallll'a~ trnuitale, cl in lormm Ilerspicacilale. dilfcrenll's grad'us habcballt, lòicul ilIi qui pel'stilerunl. Alii CII illl, ul pr~cdiximus , liuperiorcs, alii inferiorcs conditi slInl. Superiorcs , qui nalurà m:lgis subliles, el sapicnlià magis perspi~ ClICCS; inferi(.res, qui nalurà minùs subtiles, cl ìlllelli~enlià minùs J1erspicaces fadi sunt. lIas :UIlCIIl inyi:;ibiles dilTcl'enlias iuvisibiliulll solus ille pOlldcral'e pOluit. qui omnia iII 1/111/101'0 el menSlll'a el poudere di'p08Uil, id esi, in seipso qni est mellSUfa llIuni J'ei Inodum pra:ligens, el IlIlIIlcrus oOlui rei speciem pl'ò\:lJens, el pOlldus OOlllell1 l'cm ad slabililatcm trahclls, id eSl, lerminans ct rOl'm:lIls el ordinans omnia. V lrùm omne, angeli ejusdem OI'dinÌ8 sinI aH/llall". 6. Pr;clcrea considel'~ri oportet ulrùm omnes anseli ejusdem ordinis a::quales sini. ILa esse IluiLusdalll placuit; sed nOli est hoc probahile, nec assertiullc dignum ; quia ',Lucirer [lui ruil de collegio sllpcl'ioflllll, Ipsis etiam dignior exlitil, qui aliis exccllcllliol'es cl'eali rueranl. Ex quo pCl'cipilur quòd si pel'sLilissCI, in ol'dine superiori fuissct, et aliis cju;-:dem ordillis digllior exlitisseL. Sicul enim lInus est ol'do apostolol'um, et aller marlyrum. Cl lamcn in aposlclis aHi suni digniores, simililer et in marLyribUS alii aliis ~unt superiol'es; ila et in ordiuibus allgclol'ulII rectè (TedilUr esse. Quomodò dical Scriplllra decimum orclillem e."c hominibus cultip/eTi, cùm IIOIL silll niij novelli ordilles.

7. Nolalluum eliam quòd decimus ordo legitlll' Ile homillibus reslaurandus. Sed CÙIlI non sini lIisi 1l0,'em ordillcs, nec plures ruisscnt eliam si illi qui cc. ciuel'uul J1erslilissent, moventur lectores quomodò Scriplura dical dccirnum ordinem compleri ex hOHlinibus. Gre::wrius namque, homo 54, supero cap. t:> LIICa', ail homines assllmcndos in ordille angelorum; 'll/ol'um alii aSSUOlunlur in ordine superiorl/IIl, qui ~cilicel llI:lgis 31'deut charilale ; alii in OI'dille infcl'io. l'UIII, qui sciliccllllinùs perfecti suut. Ex IJUO appa~ l'ct non essI! de bominibus formandum dccimum ordinclII, l:lnquàlll novcm sint anllt:!orum et dccimus hOlllinum , sed homines pro qualilale llIeritorllm stalneudos iII ordinibus anllclorum. Quod crgo Icgilur decimus ordo complendu5 de hominiuus, cx tali SCII su dicLum fort} acciri potcst, qllia de hOlllinibus reslallral.iIUl· quod in augelis lapsum CSI, dc qllibus lol COI'l'uerllnl, ul possiL fieri decimlls ordo. Pl'opter quoti ~poslolus dicil, Ephcs. t: ReMaumri oll/Ilia iII ellristo qure iII crelis, et qure ctiam iII lerris SIII/t, qllia per Chrij;lllm ret.!elllplulll estllenns hlllllallulll , dc [l'II) IiL r'~­ paralio ruin:ll angelica:; lamen nOli lIIinùs salv<treLur 1101110 si angelus 111m ccci,c(j"scl. (Juòd JwmiT/es assU/llulilul' jux/a numerum slantium, 11011 [apsorl/Il!.

8. Non enilll jllxla nUlIlerUIll eOfllm qui cccidenml, sed eorulll clui permanscrullt homiues ad bealilndillem admilluulur. lJllde Gregor., hOIll. 54 : Superoa ilIa civilas ex :lIlgclis cl hominibus cOllslal; ad IllIalll crcdilllus lalltos 1!Ulllani gcneris ascendere, (jllanLos illic couligil (lIlgeios relllausi,se; sicut seril'IUIII est in caulico [)eulefonomii, C. 52 : SlalUillel'",;IIOS pOI'Ii/orl/lII juxla IlUlllerUI/! a/lgclorlll1l Dei. ,fJlddDlII dicUla sCCUlldÙ/lIlIUI/ICrUllllapsorurn allgeloTuIII /lOmiIIC& rcparulldos. \;I. A ~uibu5ù:\m tamen puLalul' f!lItlll hnmin('s rcpa-

67'! n."!1"erum angelorum qui cecillerulII, uL dIa creleslls e~vIl.as n~r. sllorum chilllll numero pnv('~u.r, IItC m:lJorl .CO(lI~ regnel. Quod AugUSL., in EnChll'ld., C. ~9, senllre vldeLur, 11011 asserens de homilJi~u.s ph~s sa~vari quàm corruil de angelis, sed nOli mlllus; Ila dlcens : superlla Hierusalem, maler no. stra. civilas Dei, nullà civium suorum numerosila~ fl:audabilur. ~ut uberiore eliam copià forlassè regna. hll. Neque ellam numerum aut sanclorum homillum , aut immllndorum d:cmonum novilllus; in quorulll 10cllm sllccedentes filii caLholic:p. malris , qll:e stcrilis app<lrehal in tcr~is, in eà pace de qllà illi ceciderullI, s~n~ 11110 lempofls termino permanebunt. Sed iIlorulII clVlum numer~s. sive 'lui est. si ve qui rUiL, sive qui fUI.Il\·lIS eSl, IO contcm(Jl<ltione ejus arlilid~ l'SI, qlll Vocal ea qure 11011 SUlII Illllquàlll ea q/ue '11111. Hom. 4. Ecce aperlè dicil 1I0n IIIÌIIÙS de homilubl15 sahari, quàrn corruit dc allf!clis; scd plus 1I0n asserilo DISTl~CTlO X. AN Olll~ES SrmIT(;S C(Eu:sn:s l1ITTANn: n; ET rO:'iIT ~ClIlur Jux~a

DU.\S OI'INIONES, ET AUCTOfllTATES Qt:IBLS 1:'i:lITU!iTUR.

i. 1I0e ctiam ill\'eslig:llIdum esl ulrùlll olllnes iii i cll'le,l"s sl'irilllS ad ex!criora nllllLiallda mill:wtul'. Quitlam putanl ali'luns in illà IIIllltillldille esse qui 100'às pr<! officio. cxcunl, a!ios qui intùs selli per a,si. stllllt; SICllt scnpLulll est !Il [)an., c. i : Mil/ia lIIilliulII lIIil/is/rabuliI ei, el decie.~ CCIIIl'11a II/i/lia assisleba>/I ei • .hem DiOIl., in .Hierarc.h!à, qu:c, sacer pl'illCipaL:15 dlcllur, de pra::lallone spmluulIl alt: Supel'lflra ill3. aglllina ab inlimis nunquàm recedunl, quollialll ca qua:: pr:ceminent usum eXlerioris oflicii nlllll(uàlll II:!' bellt. lIi~ auctorilatibus inllilunlur qui angelos lUini lIisi infcl'iores, infici:lIIlur. ' Objeclio contTa i/lO&.

2. QuilJlls ohjicitur qllòd lsaias ait, c.6 :

l''olavil mi de Seraphin, qui ordo sllpcrior est ct excelh~lliior. Ideòque si de ilio ordine Illillulllur, 1I0n est amhigendulII quin eliam l'l de aliismillanLur. Apostolus [Illoque ail, lIebr. t : Ol/II/es 'I/ni admillistralol'U l/liriau, iII mi//istenunllllissi. Ili, teslimoniis as"eruuL quitlam omnes angelus miui. Nec debe! indignum ,ideri si eliam superiOt'es millantur, CÙIll el Ille (lui creator esL omnium ad h:cc il/feriora descclldcrit. Qlllrstio : Si omlles miUUlIlItr, cur UIIUS lalllulII ordo nomine ange/orl/III cense/llr. 5. Hìc orilur qua::slio : Si omncs milLullllll' el nUIIIii Dei exisluul, quare unus talllùm, inler uorem ordincs, angclorlllu nominc ccnseLllr? Ad qund «(llÌdalll diclInt omncs (Iuidem miui, scd ~Iios sa'piùs Cl quasi ex officio i/lju/lcto, qui propl'iè angeli \"CI arehall~cli nominantur; alios vcrò l'ariùs milli, seilieet lll:ljOfl:S, causà e'llra communem uispenS;; lionclll oborlà; qui CÙIll an gclorllm miuisterill!\) susci(liunl, eliam 1I0lltell assumullt. lInde psal. 103: QlIi {aris angelos Illos s/,irilUs el lI/i/lisll'03; quia illi qui naturà spiritus SUllt, :tli'lu~ndo angcli, id eSl, nUlltii fiunt. l'lIlanl quidum J/icl/ael, Cllbricl, l1t1plLael de sllpel'iori ordine {llisse; et sunillomilla spirilUlIIlI, et lIo/lordifIIC UI/1I3

Illllll.

4. Et pulanL illi Michacl . Gaùriel, Raph~el de supc· ritll'i ordille fuisse. Michael interpretalllr qtàs 11/ DC/Is? Gabriel, (Q1'liIUdo Dei; Raphaelmedicina /J ei; ucc sunI isla nomina ordinum, scd spil'iLUum , ct dicltut [(111dalll singull/m horulIl unius propriè ac sillgulal'ilet· spirilùs esse nomen. Alii ycrò, lIon Ullius singulariler et delcrmin3lè. sed \lIIIIC hujus, Jl(IllC illius esse nomen, secundùm [Iualilalem eorum ad qua: nUllliallda "cl gcrcnda milluntur : SiCUl el da~mollunl qu:cdalll nomina sunl qua:: qllidam put:ml esse unius prolll'ja, :1lii vcrò pluribus communia. Di:l.bolus quippe, qui Gra'cè ila \'ocalllr, el criminaloT interpreialui' "d deorsìwl fluens, I-Iehraicè dieilur Salall, id eSi, advt'Tsariu5. Didlur el Belial, id eSl, apoalula el ab.que jU{Jo. [liCllUr elia Il Levialhan, id est, additamwl/1I11 eOTllm; cl ab ptl'ra f('peries nomin, q\U' \"CI uilius ~p i r i IÙ<;


SF.l'\'rF:!\'tI:\i\tm UflftI QtJA'ttJOIL - Uft. Ii, DIST. xi. SUllt propriA, 'l'el. pluribns c~mmullia. . . In m, bonUfn vel malum, plllrillus homillibll~ dcputari f)uo,"odò df.lernl/nent 'Prred'CIIII (Ille/on/ales qum 111- ad custodiam vcl cxcrciLium, sive elldelll LClllporc, sh'a delltllr adveraari, qui dkun/ omnea angelo. mitti. divcrsis Lcmporibus. Ideò auLcm dicilllus codem telll5. Qui :lIItem omnes ~n~elos. '!lilli ass~runl,..pr~­ pore "el divcrsis Lemporibus, Iluia vidclur quibusdam dirtas auctoritates, Damells SCI licei el DIOnyslI, Ila quod olllnes homines qui sunL simul in aliquo tempodeterminanl. Dicunlur superiora agmina Dco assistere, re, singuli singulos angelos habcre possinL, bonos vel el ab inlimis nunquàm recedere; non quin aliquando malos; quia licèl major sit lIumerus hominum, commilt:mtur, sed quia rarissimè ad exteriora prodeunt; pULalis in unum omllibus qui fuerunL, et sunt, et fiineque lunc ab inlimis rece.dunl, sed Dei p~:psenlj;~ et luri sunt, qllàm angelorum, tamen quia homines dccUl1templatiolli semper aSSlstunt, quod ellam faclUnt cedentibus hominihus succedunt, et ideò nunquàm siqui frequenter miuuntur. mul SunL in bàc vilà, angeli verò nunquàm deccdunl, Qlloa aUi diealll milli,. el quo. dic~nl non ,!Ii~ti, cum sed simul omnes sunt, ideò esse potesL uL singlili ho4,terlllillatiOlle auetonta(um qure vldell,"r .. bs adver- minum dùm in hàc vila sunt, singulos habe::ml angclns bonos vel malos ad sul cuslodiam ve! cxerciliulII dea.lri. 6. AIii verò dir.unt tres ordines supremos, scilicci stioatils. C;c!el'ùm sive ila sit, sivc 1I0n, 1.011 esL ducherubin, scraphin et Ihl'onos, i~ cr~atori assistere, bitandum ullumqucmque habere angelllm si bi depulaquòd ad exlcriora nOli exculIl; IIIfenores auLcm tres lum, si\'e pluribus simul deslinat'js sit, si\'e uni sillad exteriora nlitLi; tres ,.erò medios inter IItrosqlle gulariter. Ncc esi rnil'andum IInum al/gelum plurihus COII~iSlere non modò digniLale velloeo, sed cti:un hominibus ad cuSlodiam depulari, CÙIll 1111 i hnmilli onicio, qnia pr;!'ceptum ~ivln!lm à sup~riorib!ls ac- plul"Ìum custodia deputetur, ita uL eorulII <)lIisqllC cipiulIl, et dell'l'ullt ~d. l~ferlOrcs. ~deoq~c. cum su- suum dicatur habcre dominurn, vel el,iscopllm, "cl premi m~diis, et .medu Im~s! atque In homl~lbus J'r:n: abbatem. eeplulll Dci nuntlanl.. me ... to olll~es angeh ~~mlDarl Utrùm angeli proficiant in merilo tiel in pr/1!lIIio mquI debent. Et ob id furie Apostolus alt Ollllles splTllUS adad judicl.m• milli,tralores esse Filii, eL milli in mini8terium; et pcr .I. Pr:eterea iUlId consideral"Ì oporlet, utrùm angeli flflln~s, 11011 singulos ordines, sed de inferioribus orboni in pr:-emio vel in merito proficianl uSllue ad judinibus sin"lIlos angelos complexus est. lllud ,"crò dicium. Quòd io meritis proficianL alque quoLidiè 111:1_ lJuod lsaias" ait per ,'erba ()ionysii determinant di- gis ac magis merealltur, quibusd:I/Di videtur, ex co ccntes : Ili spiritus qui millunlur, pcrcipiunt horum quia quotidiè hominum utiliLalibus in'serviullt, eorulllvocabulum quorum gcrunt tJHìcium. Unde diclIIII il- que profectibus sLudclIL. Quibus etiam nihilominùs vilum angelum qui missus est ad Isaiam, ut mundarel delur, quòLI et in pralmio proficianl, scilicet, in cogni.. t't illcelldercl lal!ia prophet:n, fuisse de ordine infe- Lione ct dilectione Dei. LireL enim, Ul aiulIl, iII COIIrinrum. Sed ideò dicLUS est fortè de seraphin, quia firmatione beatiLudinem acceperint :eternalO atquo \"cniebat incendere et consumere tleliCla Isai:e. perfccLam, augelur lamen quoLidiè eorum beatltudo, quia magis ac magia diligunt atquc cognoscullt; eL esl DISTINCTIO XI. eorum charitas, quà Deulll et nos diligulIl, el meritwa QunD QU.4:QUE ANlIU. HABET ANGELUM BONUM AD SUI el pr:emium menLorum, quia per calli et obselJuia el CVSTODI1!1 DELEGATVII, ET IIUUII AD EXERCITIVII. ca nobis impensa merenLur, eL in beatiLudilic prolii. lIlud qnoque sciendum est, quòd angeli boni de- ciunl; et ipsa eadem cst pr:rmium, quia ea beati SUIit. plliali sunt ad custodiam hominum, ila ul quisque clcAllc/oritalibu& tOllfirmullt quod dicunl. elorum habeal angelum ad sui profectum alqlle cu5 •. El quòtl angeli proticianL in cngnilionc, :te pcr 510diam sJICcialiter ddegalum. Unde in Evangelio, hoc in beaLitudille, leslimoniis S:IIICLorUIll confirmant. lIauh. t8, Veril"s à pusillorum sl~alldalo prollibellS Dicil ellim lsaias, c. 65, ex pel'sonà angelorum ehrisli ail : Angeli eorllm .emper .videll/ (aciem ~a/ris. Ange: ascendeulis ma"nificeuLiam admiraliLium : Quia ul I"s dicit corum esse, IIUlhus ad cusLodaam deputali ;sle qui v/mit de 'fdOIll, IiI/Cii. ve,libu. de Bosra? Et in 5nnL. Su per Iluem locllm Bieron" LOIII. 9 Commenl., psalm. 24 : Quia est isle rex glorire? Ex quibus appali". 5, ad cap. iS Matth.; Tobi. 5 d. 6. el 8,11; rCL quòd l~ystcri~1II Verbi ill~ar~ati plcniùs , co~nov~­ Actnnm i 2 b. lradil unamquamqne :mimam ab exor- runt angeh post ImpletlOnem "qualll anLe. Et Sicui 111 dio n:lli\'il3lis habcre angelulll ad sui cusLodiam de- cognilione hujlls myslerii pl'orecerunt, it:! dicun! eO!! pnlaln!ll. illf)niens ila: Magna dignitas animarum est, in deita.is cognitiolle proficcre. Quòd au'cm in hujusnt un:l(lu;cque habeal al! orlu nalivitatis iII cuslodiam modi myslrrii cogllilionc profecerilll, evidcnter docel 5ul angelulll delcgatum. Gregor. quoqlle diciL quùd Apostullls, Ep'l. 5, 6, dieclls : QU/1! si/ dispettlalio .aquisque bonum angelum sibi ad custodiam depulatulIl, cramel/li IIbscondili à seculis in Deo, ut inno/esca/llld et unllln malum ad excrcitium habet. t:ùm enim Olll~ ti{orlllis sapiel/tia Dd ,per Ecc/csialll pl'il/cipibu$ et T'OIICS angeli bOlli lIostrum bonulll vclinl, commnniICI'lea/aliblli in crelcslibus. Super quelli locum dicit llie. qne s:\luli omnium stndeanL, ille Lamen Ilui dCpul3tuS ron., tomo 9, angclicas digniLalcs pra~latulII myslel"Ìum esl alicui ad custodiam, cum spccialilcr horlaLnr ad ad purulll non intellexisse, donee cOlllplt!la est passio hOllum : sicui Icgillll" de angelo Tobi:p., Cl dc angclo ChrisLi, cL alloSLO)Ol'um pr:rdicatio per gelltes dilat:II:l. Quòd i/l II/'lc sellter/liti videtur Auguslinus adveraa,.j l'elri in AClillus apostolol"um. SimiliLer et mali angeli Hieroll. dIlli desidcrenL malulll hominulll, magis Lamcn 110llIillem ad maillm incitaL, et ad nocendum forliùs iu6. IIis autem videlur cOIlLradiccre Augllst. ~upcr blal ille qui ali cXl!rciliulIl ejus depulatlls est. eumdern locum Epistolre dicens : Non latuil allgclos UIrulII singu/is Iwmillibus singuli llIlgeli, ali pluribus mysteriulll regni crelorum, quod opportuno Lempore depulallls siI III11IS. revelaturn esL pro salute noslrà. Illis ergo à seculis in· 2. SoieL autclll qua:ri Ulrùm liilllJuli angeli singulis 1I0tuiL supl'a IllCllloratum mysLerium, f)uia omnis creatura non anle secula, scd à scculis c,l. Attellde, Illhominihlls, an unus pluriblls ad clisLodiam "cl cxercitiulll deputatlls sit? Sed cùm electi tOI si/lt quot el clor, quia videnLllr dissentire in h:ìc sellLentià illu· hlmi angeli sunt, plures conslat esse omnes simul ho· stl'CS doctores. Idcòque uL omnis rcpllgllanlia de nll~­ nos ct malos homines quàm bOlli angeli sinL. Et cìlln dio tollatllr, pl':l!t1icla "erba liaylllollCIII seqllelltcs ita IOt sint elccti quot angeli boni, cL angeli boni plurt,S dcterminemus, uL iIIis angelis qui lIIajul'is dignilalia ~int quàm mali, ~!lIrcsque siut hOlllincs mlli I)n:tm sunt, et per quorum millislel'iulII illa Iluntiala sunt, .lOlli, non est3m"~endum plures esse bOllos bOIlIln,~s ex parle cognila à seculis fuisse, ulpole familiaribu, Iluàlll sinL lIlali augeli, el plures esse 1I1<ilos hO/llillt!s el nUllliis; iIIis verò qui minoris dignilalis sunt incogllila exlilisse dicamus, usqucquò implela sUDt cL per '1u:'1lI SiUL mali angeli vel bOlli. angcli. . J;onlirlll4l IlIUlI/I ullge/una plunbus h&..mIlbllS deplllul'I, "cc1eii:ll1l pr:l!dicta; eL IUIlC ab olllllibus allgclis perdre lirllul, Ioitte tClllporiòlIs diversi,. rCClè lUerllllt cognila. Constai il~lqlle omnes allielol ~ . IdcòlJuC d.ci op1lrlcI unum ('.ulIldcUil)U6 angcin eognitir.,ne divinorum myslcriorum sccl.ntJilln pro(j'i3


pF.Tnl T,m.IIHRm cessum tempor:s pròrctisse. Unde non incongrneuter ipsi dicunt angelorum scientiam ae bealitudinelw augcri usque ad futllram consummalionel(, ,[uando in licieulià ae heatitudille ila pcctecLissimi erunt, ut Ili:c augc3111r ampliùs uee minuatur. Aliaru", opinio qui dicunl allge/os iII q/(ibusdam prredi-

clorum

11011

pro(ecisse.

'1. Alii autem dieunt angclos in conlìrmationc lallt~ deilatis dilectione atque nOlitià (uisse pr:l!ditos, ut in bis IIlteriùs non profecerilll nee profecluri ~illl. Profecerunl tamen in scientià rerum exteriorum, sieul iII, ognitione sacramenti Incarnaliollis ct hujm.modi,sed non in con· templatione deitatis, quia Trillil::tem in ullilalc, atque unitalem in Trinilale uon pleniùs iutclligunt sive intellecluri sunI quam ab ipsà cOlllil'mationc pcrceperunt. Ila eliam dicuut eos in charil:lLe non profccissc post confirmaliollem, qula eorum charitas poslea nOli est aucla; el sic dicunt eos non profeeisse iII meritis, sed hoc qU:lfltùm ad vim merendi, non quantùm ad numerum meriLorUIll. Plura eniln uoua fecerunt poslea, qU:l! lunc non feeeranl: sed eorom charilas ex qua iIla proeesserunt non est aucta, ex qua lantìHII l1Ie~ tuerunt antequàm iSla addcl'cnlur, quautùm poslea his adjeetis. lllud verò quod alii supcriùs dicun! probauilius videlur, scilieet, quòd angeli usque ad judiciUln in scicnlifl et alii. proficiant.

Quredam auclo/'ltales videnlur obviare probabiliori aententire. 8. Quibus lamen videnlurouviareqfforumdam nuClorilatum verba. Ait enim Isidorus, de summl) Bono, I. i, e.i2 : Angeli in "erbo Dei omllia sciuntantequam fiant; sed nec omnes, nee omnia perfeetè angelos scire dixil, et idcò eos in scientià proficere non removil. GrcgOl'., iII lib. Dialog" cap. 5, ait : Quid est quod ibi neseiaut, IIbi sciell\em omllia SciUIll ? Uui videlur dieere qllòd omnia sciallt angeli, et nihil siI quod nesciant. Sed accipiendlllll est hoc de his quorum cogllitio heatum j)leit eognilorem, III sunto ca qUa! ad mystcrillin Trinit.ltis et uuitalls perliuent: DISTI~CTIO

XII.

OIlT CONSIDERATIONEIII DE ANGELIS IIABITAlI, ACITVR DE ALlAI\VIiI RERVI! CREATI"NE, ET l'R.t:CIPUÈ DE OI'Ef\UIiI SEX DIERVU DISTINcnoNE.

6iG

Quol/lodò per IIIlavalla lelllpOr/3 res corporala eon4l1<P silil.

5, Sccun,jùm hanc itaque Iradilionem, ordinem al. que mo4um crealionis formationisque rerum inspiciaIIlUS. Sicut supra memoralum est, in prillcil1io creavit Deus cre/mn, id est, angelica m naturam, sed adltue infol'lIlem ul quibusdam placel, et lerram, id est, ilIam confusam, maleri:un quatuor elemenlorulll, qllam nomine lerr::e, ul Aug., 10m. t, lib. t, de Gen. contra Manich.; c, 7, ait, ideò appellavit Moyses, quia terra illler omllia elcnlenla minùs est speciosa, el illa illallis erat, et ineomposita propler olllnium elementorum commixtionem; eamdem etiam "ocal abYSSUlIl, dieells : El Il!lIebrre eranl super {acielll abyssi, ele., quia confusa erat et comlllÌx ta, specie disLincla caJ'Cos. Eadem etiam maleria informis dieta est aqua super qualll fe~ rehalll1' Spiritus Domini, sicul sUllcrfertnr fabric3Jldis rebll~ vohmtas artilìeis, quia subjaccbat hon::e voi un. lali Cl'ealoris quod formandum perliciendumque incboaverat; qui, sieut Dominus et condilor, pr:eeral tluitanti et conflls::e maleri:e, ul distinguereI per spccies varias quando vellet, et sieut vellet. H:l!e ergo ideò dicta est aqua, quia omnia qu::e iII terrà lIaseuu. tnr sive animalia, si ve arboreò, vel herbre CI simili.!, ab humore ineipiunt formari atqne nutriri. lIis omni· bus vocablllis vocala est illa illfol'mis materia, ut res ignota Ilotis vocauulis insinuarelur imperitioribus, el non uno tanlùm; nam si uno talltùm signifiearetur vocalmlo, hoc esse pularelur quod eonsueverant ho· mines in ilio voeabulo inlelligere, Suh his ergo 1I0minihus significata est materia illa confusa et iuformis , qU:l! nullà specie cerni ae lractari pOlerat, id est, nominibus visibiliufll rerum qua~ illde fUlur::e eranl, propler infirmilatem parvlllorull1, qui minùs iùonei sunt illvbiLJilia eomprehelldere: et tUlle erallt lenebr.c, id esI, lucis absellli;l. Nun enim teneiJr.e aliquid SUllt, sed ipsa lucis abscnlia ; sieuI silentium ll1l1i aliqua res est, seJ u!Ji ~OIlU~ 11011 est Sil~ntluJl1 dicilllr. Et lIudilas 11011 aliqlla l'es est, sed in corpore ulJi tegulllelllulll f10n est lIudilas dicilur ; sieut et in:Hlltas J)(jll est alil]u:d, sed inanis dicilur locus esse uhi non est corl'u', et in311ilas absentia corporis. Quu sensu tenebrre diealllw' 11011 eS3e aliqllid, cl qua dicali/IIT esse uliquid. 4. Auende quia hìc Auguslinlls tenebras dieit non

t, II:l!c dc :mgelic:l! natur:l! condilione dieta slifficiant, NUIiC superest de aliarulIl quoque rerlllll creatione, ne pra~cipuè de opcrum sex dicrum distinctione, nonnulla iII medium prorerre. Cùm Deus in sapientia su:\ angelieos condidit spirilllS, alia etiam creavit, sicut ostendil supl'adicla Seripwra, Gcu, i, qu:c dicit iii prillcipio Deum creasse erelwn, id cst, angelos, el taram, scilicet , materiam qllaluor elemenlorum adhuc confu:;am et informem, qlla~ a Gra~eis dicra est ehaos, et h::cc fuit ante omnem dicm. Deinde elementa distillxit Deus, et species proprias alque dislinclas sili~ulis rehus sceundùm I.lcnlls suum dedil; qme non simul, ul quibusdam sancLol'um Patl'um placuit, scd per illtervalla temporum ae scx volumilla dierum, ul :liiis vi;um e,t, formavit.

esse aliquid, cùm alibi lenebr:e intercrealuras ponalltlfr (jU:l! benedicunt [)onlÌnum ; unde dicillfr, Dali. 30 : B:nedicile, [ux elleneuTre, Domino, Ideòque sciendulll est tellehras diversis n]()dis accipi , seilicet l'cl pro lucis absen,ià, qllaliler supra accepit Aug., juxta quam-aeceptionem nOli sunt aliquid; \'cl pro acre uuseuratu , sive aeris obsellrà qualilale, et SCClln·:Ù;1l hoc aliqll~e l'es ere:llaJ ~unt, Ideò ergo dicit lenebras lune fuisse super faciem abyssi quia nondùm eral lux; qn:l! si esset, et slIperesset et superfllnderelur; scd 1I0ndùm lueis gralià opus suum Oeus venuslaverat, qU:l! poslea iII primo die formata est.

Illlècl SII/ICli traetalores videntur super hoc quasi r.dvel'sa tradidisse, aliis dicelllibus oJ/mia sinml {acIa in IlIllterili el {onnà, aliis per intervalla lemporum.

5. De qll:\ re priusquàm Iraetemus, duo nohis disculie!llia oecurrunt. Primùlll, quare illa maleria CtlnrUsa infol'luis dieatur, an quia OIuui form:\ earllcl'il, :In propler alind ; secundo, ubi ad esse prodierit, ct qllantÌlm in allum ascenderit. Ad illud ergo quo ti pl'imò pO,ilum est brel'iler respO!ilICIlICS, Ilicifllll S illam primam maledollll non ideò dietam fol'(' informCIII, quòd nllllam omninò forma m hauuerit, qui a 11011 aliquid eorporeulfl la le cxisterc potesl quod lIulIam habcat formam ; sed ideò non absurdè infor me III appellari posse dicilllUS, qllia in confusi'Jlle et pcrmixlione quàdam subsislens, nondùm pulchralll aperlamque, cL distillClam receperaL forlllam, qualelll modò cernimus. Facta est ergo illa lIlate1'Ìa in fOflllà conruslOnis allle formam dispositionis. III forma CUIlfusionis priùs omnia eorporalia materialiter simul et scfllcì sum ~reala; posLllJodùUl il: forlmì disposilior.is

l. QUldam namque sanetorum Patrulll qui verba Dei atque arcana excellenter scrutati sunt, super hoc 'Iuasi ad\'ersa scripsisse videntur. Alii quidem lradidernut omnia ~imul in materià et forma fuisse creala, quod A<ug. sensisse videtur. Alii \'erò hoc magis prohaverllnt ae asseruerullt, ut prima materia rudis atlJue inform:s, qU:\Luor elemelltorulll cOlllmi\lionelll alque eonfusioncm tellens, creata sito PoslJllOdùm \'erò per intervalla ses dierum ex illa malerià rerum eorpOl'alium genera sinI formala secundùlIl species f,ropl'ias, Quam sententiam Greg., llieron. et Bed:l, aliique piures commendali t ac pnel~l'ullt. QU:l! eLiam Scripwrre Geneseos (unde prima hujus rei ad IlOS man,Wll c0l!milio) magÌli eongnlere videlur.

Duo hìc considerali da 811111 : qual'e i/la materia confusa siI diela in{ol'mis, el ubi acl e8se prodjj/, quullIÙI/I:iue iII alliludille ascenderit,


om TUOlt-

SE:\:TE~TL\RDI LIBRI G77 sex dicIJus suni ordinata. Er.cc abso\ulum cst f\IIOd primò in ~isc~ssion~ prop~silum fuit, scilicet, quare iIla materia dlCalUl' IOfornlls. Bit ad ìd qllod ,ecllndò qllCl!rcbatur, respu/ldel. 6. Nunc SlIpercsl quod sccundò proponebalur explicare, ubi scHicct iIIa materia substitcrit, et quantùlIl III altitudine porl'igcbalur. Ad quod nihillemerè assercnlcS, dicimus quòd ili:} prima rerum omlllllm molcs quando creala esI, ibidem ad esse videtur prodiisse, IIbi nune formala subsislil. Eratque terrcullI hoc clemClltum in uno lo co ,eodemque medio, suhsislcns c;>'lel'i:; ll'ibus in una confusiolle permixtis; cisdclllque cin:ul1Iqllaque in modo eujusùam ncbul;)! ()ppaIlS~s, ila obvdllium eral, ul apparerc lIon possel quod flllt. liIa vcrò lria in ullà pcrmixliolle cOllfusà circulllquaqllc suspmsa, cÒllslllIe in allum porrigelJantur, quòus(Ille /lUIIC sumlllitas. corpore~1) nalllr~c pe~lin~il. E! sitUl q!libusd~m '·ldclUI', ull:a. loc~m . hrlllal1lc~ll1 e~tenùc!Jat\Jr Illa Illoles, qu:c m lIlfCI'lOrl pal'le SpISsior alque gl'ossior erat, ili superiori ,'erò, rarior ac leninl' alque suhlilior exisleuat; de quà rariol'i subslanlià pulanl quidam luis,e aquas, qu:c super {h'mamenlUIll esse dicunlur. Talis fuil mundi facies in principio, priÙSfl"àlll rccipcret forma m vel dispo,ilionem. O~tellso quali. (llit mlludi (acies in ipso primordio, i/lcipit prosequi operulII ,ex dierulII dislinetionem. 7. NUllC supcresl ul disposilionem illam qualitcr perfecLa sil ordille pl'Osequamur. SClt ùiebus, sicut docel Scriplura Gellesis, dislillxil Dcus, cl in forlll3s rcdegit pl'oprias, cUllcta qu:c s!mul materiali.ter f~ceral. Perfccilque opus SIlUIIl ùle sexto; et SIC dcmde die septimo rcquil!vil ab omni opere suo, id e:;l, cess3vil 1I0\':lIn crealuram fa cere. Sex enim diebus sex rerumgellera distillxil, nihilqllt! postea fccil, quod in aliqllo illorum non cOlllillealur: operalUs eSL lamen poslea, sieul Verilas in Elangelio ail : Paler mell& operutu. est usqlle Tlune, et ego operol' ilIlId. De quatuor modis divill(l! opera/iol/is. 8. Qualuor enim modis, ul ait Alcuillus supcr GeIlcsim, opera tu l' Deus. Primo in vervo, omnia dispoIIcnùo; sccundo, in malerià illfor,t:i qllallloi' elemen-· torum, ùe nihilo eam crealldo; lIlIde, J<:cd. 18: Qui vivi, ir. a;lerlWIII ereavit o/ll7lia simul; omllia , scilicel, elemenla, ,·cl omnia corpora malerialiler simul cl'caviL' lcrlio, per opera sex dicl'lIl11 ,'arias dislillxit cre~luras; (Illarto, ex primordialibus seminibils nOli incognilic oriunlllr nalur.e, seù noLa: s:cpiùs rdormanlur, IlC percant. DISTIi'ìCTIO XIII.

Llrl. Il, OIST. XII!. G78 Si vel"ò corporalis fuit lux iIIa, .luo11 ulique probabile cst, COl'pUS lucidulIl fuisse illtelligi!ur, veIUllucida nubes; quod non de nihilo, sed de pricjacellii m~tel'ià formalilcr faclum esl, IItlux esset, el vim lucendi baberet, cum qua d ics prima ellort:! est, quia ante lucem nec dies fuit nec IIOX, licèl tcmpus fueril. Quòd lux illa (acla est 11M sol apparel, qllm ;'1 aqui, Iucere -poterai. 5. Si alllcm qua'rilm' ulJi csl facla lult iIIa, cùm auysslls Olllnelll terr:ll alliludinem legeret, dici polesI in iIIis parlibus facta q\las nunl: ilIustrat solis diurna 11Ilt. Nec mirurn lucem in lHIUis posse lucere, cùm eliam naularum operatiolle sa'piùs illusll'Cnlnr, qui in profumlum mel'si, misso ex ore oleo aquas sibi ilIuslranl, qll.e militò rariores f'ueruht in pdncipio quàm modò sunt, quia nondùm cJngregalal I"ucranl in uno loco. Facla csl crgo lux ilIa fluic vicem el lllculIl solis lenebal, qu:c molu suo circumagilata noclclIl diemque discerncb3t. Ibi crgo prilllùlll lucem appa· ruisse verisimile esI, uui sol quotidiano cllrsu circulllyeClUS apparet, \lI codem lI'amile lUI circulllcurrens, ac prilllÒ ad OCCaSll1ll desecndens, vespcralll facerct; deinde rc'vocala ad nrtum, allroram, hl eSl, mane illustraret; el ila divisit Deus lucelll et tenebras, et appellat'it lucem dielll, et tellebras l!Dctem. Quòd dies diversi, modi, aecipitllr. 4. Hlc notandum est quod dics diversis modis accipilur in Scriplllrà. Dicilllr enim dies lux illa qu:c ilio triduo tenchras illurninaual; Cl ùicilur dies ilIumillatio ipsa acris. DicitUl' eliam dies spatium viginti quatllor horarum; qualiler accipitur cùm dicilur: Fa,;:ulIl est vespere et malie dies WIUS. Qllod ita distinguendum eSL : Faclum esI ,'espe!"e priùs, et poslea ma ne ; eL ila fuit dies unlls explelus ,-iginti quatuor horllrum. Dies, sciliccln3lur31i.s, ljuia habuiL Yesperam sed nOD manc; mane cnim diciltlr lìui,; pra!ccdelllis eL illitilllll sequenlis diei, quod eSI aurora, qu:c nec plellam lueem, nec omninò lCllebras hallct. Mane ergo prilllui dies nOli hahllil., quia Ilec dies pra.!cesseraL qui sequelllis diei illilio tc!"minarclur; ct co pra~cipue, fJuia luce appal'.~lIte, mox sllpcr Icrram plellus alqllC pr:cclarus dic& cXlitit, 'lui a nOli ab aUl·orà, seù à plellà lucc ìnchoavil, et maliC scqucntis diei cOllsummatus cst, Ullde Beda, sllpcr Gelles. : Decellat ut dies à luce incipcl'cl, ct in lIwnc scqllenlis did tcndcrcl, IIlopera Dci à luce inchoàssc cl in IIICCIll complela csse sigllificarenlur. llcliqui aulCIll dies malie habuerullt cl vespel'all: ; fiIlOI·1I1I1 quisque à suo mallc illciplCns, us:ple ad allerills dici mallC IClldeuatul'. QUAl FVEI\IT PRIMA DISTINCTION1S OPt:R,~TIO. De lIaturali ordille compulilliullis dierlllll, e' de ilio qlli i. l'l'ima autem di~lincliollis operatio fuit l'ormalio pro lII!Jsterio illiroducius esI. lucis sicul oslclldit Scriplura Gent's., qua) cOlllme5. IIic t'si nalurali; or do dislinelionis dicrum, III 1lI0r;là rl'rUIII informilale, e.lrUIlI disl'osiliollclIl à luce dislilJg"uaniUl' alque computclIlur dies à lIlanc ad lIlainchoal il, SlIbdells: Dixil Deus: FL\T LUX, el (actll lIe.Poslca VC1'Ò in myslerio J'aClllm est IIt dies wmpnest lux : cl di\"isiL lllcém à tcnebri" appel1a\" itl l'lC 111lClltur à ve,pcl'à in vespcrall1, et adjllngalUI' dies pr.èCClll dil'lll Cl lCllebl'as IlOClCIl1. J<:l faelllll1 esi vcsperc cedellli noclI in complllaliunc, cum juxla nallmllem et malie dies unII';. Congl'lIè mllndi ol'l1alllS à luce ordincm pl'icecdens dics se'illcnti nocli adjllllgi delleal tOOpil, ullde cxlrra flll:C CI'c311da eraul v~d~rell.lUr. (Iuia homo à luce per peccalulIl cormit in lClld)ra~ Qualis {ueri! 111x iUa! co,.porc~lzs ~" spmtualt.s.. ignol'allli;c Cl peccalurlllll, dcinde per Chrisllllll à le2. Si qu;crilllr qualls Illa lux lucrll, corporalls 5CI- nebl'is ad lllcem l'cdiiI. Unde APOSlolus, Eph, [j : liccl an spil'ilualis,. i~ re~polldemus .rlllod à s:1Ilclis Eramus aliquando tenebl'm, nUlle ari/em lux iII DOl/li/lo. k"iIlHI:; lradllum. Dicil ellun AlIg. qllla lux lIIa cor- l'rillllls ilaqlle dies non ab lluro!·à, sfd à plcnà luce pl~·"lis vei sl'il:ilualis inle.lligi .p~Jlesl. Si spi~'!IU~lis illcipiells, cl pOSl VCSpenllll, paulalim occidellie luee. acciVilur, :mgehca natura 1JI1elllgltu~, qu:c,prllls In- exeipiells ma ne ~ell',elliis diei, cxplelus cst. Uude fl)flilis luil, sed poslca tormala e~l, C.UIII aù ~re.alorem Beda : Occidcnte lllte, et l'aulalim post spaliulII dilll'COlller,a ei charitale adh:cslt, CIIJlIS mfornlllalJS crea- n:c IOllgillldinis inferiores parles subeunle, faclulll est Lio supel'iùs significala est, ul dicllIlII, esI: "rillcivesperc, siCUl IIUIlC usilato cursu solis fieri solet. pio cl'cavil Dt!f(~ cai/u!n et. ter~~ml. llrc vero eJusdem FactulII est alllem mane eadem super lerram rctlcunforlllalio 051elldllur CUlli mt: l< lal IIIX, el (acta esi tax. tc, ct alium diem inclloanle, et dies eIpletus esi UlIUS lIa!c ergo angelica n;llura priùs tenebr.c, et p09lea viginli quatuor horarulll. FuilqlJc nox ilio triduo Olll~ lux fuit, quia priùs habuiL informilatem et imperfe- ninò tenebrosa, qll.e post crcala sidera aliquà luce clionem, dei Ilde formaliolli~ perfecliollem; el ita di- claruit. Cur .01 (actul al, si lux iUa sufficiebal. visit Deus lucem à teneuris. Nam, ul ai! Aug, super Gelles. : Hujus crealur~ informilas et !mp.erfectio fUlt, 6, Solel alltcm qu:eri ouare fa'!lus est sol, ai Iux antef{uàm formaretllr m amore COlldltOI'lS. Furmata ilIa ad facielldum diem surficiebat. Ad quod dici polest verò esl quando com'ersa c:sl ad incoUllllllLahile Iumen quonialll !ux illa fOl'lè supelÌores parle> illUSlra\Jal. ct

Jn

Ver·~li.


1\80

PETRI LOMBARDi :111 i11l1minaliollcrt\ intetiol'ùrn sole m /Ieri oportebat. Vel"otiìlS itleò, quia faclo sole diei Culgor auctus est. Ampliori enim n,ullò. luce ~diavit die~ poste:!, quà.rn anle. Si autem qll:cntllr qU1l1 de IlIce dlà factunl Slt, chm modò Ilon ;Ipparcilt, potest dici aul de eà corpus soli formatimI, :lut in eà parte creli lIon esse iII qllà sol e~l.; non quòd ipsa sit sol, sed sic ei unita Ul discerni 11011 v.aleat. Quomodò accipiclldum ,il illud : Dixil Dens, an .ono vocis id Deus dixeri/, an aliler. 7. Pr:cterea invesligandum est quolllodò acripielidum siL quoti ait : Dixil Deus, utrùm tClllpnraliler, ,vel SOIiO vocis i1!ud dixerit, an alio 1II0do. Augllslinns. super Genes .• Iib. t, c. 2. lradil nec lempor:1lill'r. nee SUllO \'oeis Dellm Ineululll fuisse: fluia si lemporaliler; el lIlulabiliter. El si eorporalilel· dicalur sonuisse rox Ilei, nec lin~ua erat quft loqucrdnr, nec eral quelli oportel ()t alJ(lire el imelligcre. Benè ergo VOli: Dei, ad naltl/'am Verbi, per qllod munia facta sunl, referlllr. Dixit ergo [)eus : Fiat, etc., non temporaliter, non sono vocis, sed in Verbo silli cOa!terno, id eSl, Verllum genuil intemporalilCr in '1uo I!rat. et disposuit ab :eler~ no, ul fieret in lempore, e~ in eo faclum est. . QlIomodò accipiendum siI quòd dicilur Paler operati iiI Jlilio, vel per Filiul/l, vel in Spiritu sanelO. 8. Hìe qll:cri solet quomollò aeeipiendum Sil qllòll dicitllr Paler operari in Filio, vel per Filium, ,"cl in Spirilll sanelO. Itee cnilll Scriplura freqllclllcr 1I0itis I,roponil; 111, ps. 103: Umilia in SI/pielllid recisli, /)0mille, id est, in Filio; ~l, Gen. 1 : In principio, id est, in Filin, crealtil Dell' cm/alli cllerram. EL ilIl1ll.lIcllr. t : l'er quelli (ecil el secu/a. Sup.'r illum qlloquc psa!mi 52 loculll: V~rbo Domilli creli firmati SIIIII, etc., dicit Angust. quòli Pater 0l'ernLllr per VerbullI SUU/ll ct Spirilul11 sanetuUl. Quomodò ergo h(lC accipiendurt\ eSl? Putnvrrunt quhlam h:crclici qllòd Pale.·, vclut nuelor el arlifex, }t'ilio el Spirilu ~,aDcto in rCl'UI11 opeI"atione, quasi inslrulIlcnlo, ulereLur; ex pr:cliietis ,'erllis errandi oeeasioneUl sUlllelltcs, quod vehi! bla51'hemum :ltque sana~ doclrin:c :ldversulIl ahjicit pia fitles. Non est itaque inlelliltcndum, ideò Seriplllram frequenter eommemorare P:ltrelll operari iII Filin ,·el p.·r FiliulIl, lanqllàlll Filius 11011 possel faeere. si ci fInn porrcxisscL Paler d~teram, vcl tanquàm aliqno,J illstrumentum rueril Palris operantis. ~ed polius illis Vcrbis Pall'em inlclligi volllii cum Filio et Spirilll llallcLO operari, eL siue eis lIihil facere. COlllra lIalic t:tl)(jsitionclII slIrgi/ hmre/icul. 9. Sed dicit h:creticlis hàc ra:ione hoe posse dixisse Fililll11 0pCl·ari per Fatr'(~10 vcl iII Palr", et SpirilllIll sancllll11 cum utroquc ,"el per 1I1rulIlque, quia Fil.ius CUlO Pall·e, ct Spirillls S:tnCIIIS cum ulroquc operalur. Cui hreviler respolldelur, ideò iIllHl diclllm esse, et non i,tutl, uL in PaLre monstrarclur allclm'ilas. Non ellilll Paler à Filio, scd Filius à l'aire opcralur, et Spirilu,; sancllls ah utroque. Ideòque etiam Filills per Spi.·iIUIIl sanclum legilur opcrari, (Iuia CUlli Spiri tu 8anclo operalur hoc ip.um il Filio habenti ul operelur. Alia prmdiclorulII C:rPOSilio. iO. Polest cl alil('r iIIud accipi. ut dicatur Paler in Fi· Iio ,'crper Filillll1 operari, quia CUlli geullit olllnium opilicem; sicnt dicilur l'ater per eum .iudicare, quia genuit jndicem, ita et per Spiriltlm S3nc!um didlur uperari ~ive l'aler, sive Filius. (Iuia ab utroque procediL Spirilus s:lnclUs faelor omniurn. Ulldc JoannesChrys., in exposilione Epi,;tol:c ad Ilebr., sic ait : Non uL h:erelicus inalliter slls[lieatur, lanqllàrn aliqllod inslrumcnlum l'aLris eXlilit filius; neque per eum Paler dieilur feeisse, tanqnàm ipse faeere 110n possel; scd sieuL dicilur Pater jULlicare per Filiulll, qllia judieefll !lenuit, sie etiam dicitllr operari per ~'ililllll, 'Iuia CUlli ConSlal opificem gcnuisse. Si enim c.'lIlsa ejus P:Jlcr c~t, sccundùm (IUod Pater est, multò ampliùs eorulll c;\Usa CSl qu:c p\!r Filium facla suut. I/:cc Ile opere l'rim;c dici dicl;) sUlIl.

DISTINCTIO XIV. DE OPERE SECCND.E D'F.I, III QUA fACTI;. EST nAIIAIIE.UUlI.

l. Dixit quoqne Dcus : Fiot firmameli/11m iII medio aqllarunl j et dil,idat aqual ab oquis. Dil';sil'l"e aqullI quw eronl sub firmameli/o, ab liil qum eranl 3"1'" {irmamenlul/I. Seicndum esl 'IuM illius creli descrillilur hìe creatio, sicul ail Beda, super Genes., in quo fixa sunt sidera ; cui supposit:1) suni aq11:c in acre el in terra, eL supposlL:c ali:c, de quihlls diciltir : Qlfi legi. artuis superiora ejua. III medio ergo firm3menluIIl esi, id est, sidercnm (:mlllm, quoli de aquis f"clllm eSSll credi pOlesl. Chryslallinus enim lari;; cui maglia eSI fìrmiras el rwrspicnitas, de aquis faelus est. Si qnelll VCI·Ò lU()n~t, quolllodò a'lu:-c lIatur:c lluid.c et iII ima lalliles snpel· ,crelllm possinl cOlIsiskre, de Deo sc:ripllllll csse mcminerit : Qlli tiga/ aqua.! in nubiblluuis. Qui enim inf.·a crelulll ligat aqlias ad lempus vaporilJus lIubillln rClclIlas, polesl elialll slIper COlli splta'ram non ,·aporali IClluilatc, sed glaciali solidil:1le aqu~i suspemlere, ne lallanllll·. Qualcs alllcm cl ad quid condil:C SUlll, ipse nnyi! qni condidi!. Ecce oslclIsnlll est his verllis quòtl crelulll faetum sit, scilicel illud in quo snnt Iìxa sidcra. id eSl, quod excedil aerelll; CI do qllà ma!el·ià, scilieel de aq!lis; el qnales sunl aqu,c qn:c super ilhul erellllll, seiliceL ut clacies soli<litat;~. A/ii pU/an/ ere/11m iIlml eS3e igllem natura:, quibua ClIIIsClllil .4.ug/Lslin/ls. !. Qùidam wrò crelum 'Iuotl exccdil aeris ~Jlali:t , Igne:c 113lura' dicullt , asse.·cllies snper aerclII purulll ignem essI' qlli dicilllt esseerelum; dc (Ino igne sidera ctlulIIillaria facla esse coujeeLallL, qui bus AuguSlilllls consenlire vidctnr. UlrùlII verò nOluille firm:ullclIli ci})lum quoti excedit acrcl11 , an ip>e aer hìc inlclli· calur, idem Aug. Iln:1.!ril, nce soll'il. ~bgis lamen ap)ll'ollare "idclur crelum ilIUll hìc aCCipi quod spalia acris exeedit, A'luas antclll qn:c super illud crelum SUlIl dicit YapOraliler trahi. cl Icvissimis suspell!li gutlis. Sieut acr i,te lIullilo~us elhal:llione lerra~ aquas \"aporalilcr lrahil, ct per subliles minulias suspendii, ct posto eorpnlentiìts cOllglobalas V'II,·ialitcr refundit. Si ergo pOle;;l aqna SiCUl ,'idemus ad tanta5 milllllias per\'enire, Ilt feralur vaporaliler supcr aerclIl aquis nllUl'aliter leviorel11. cur n'lII cred:Il11US P.[i:l!ll Supcr illud lerius c<clulIl millUliorilJUS guuis el levi~ rillll; ('IIl:lnarc v~poribus; scd quo!)IJe modo ibi Si:.l, il.Ji esse 11011 dullilamus. Qum sit figllra firmamenti. 5. QI1:cti etiam solel cujlls figu,",!! siI cOllllln. Sed Sl'irillls .sanelus, q~lalllv~5. anclort!s n~)Slri sc!rcrilll, per ens dlcere nollllt, 111 SI quod prpSlt salull. Qlla'rilut cliam si slet 3n movealur cOllllm. Si /II0Velllr, inquilllll. quomodò est Hrmamenlllm? Si slat, quollllJdù iII eo Iixa sidcra circumculIl? Seti lirlllnmclIlllm diei pOlest, non proplcr stalioncm, 8cd propler Iirlllilal('11l vel tel·JlliJlUIII :I(lu:arulll inlransgressil.J.lem. Si aut CIII stal, nihil illlpedil mo"eri el cireulllirc sidera. Quare lacltil ScriplUra de opere sccullda: diei qucd iII alii, di:lÌt. 4. POSI b:cc qu:-eri solet qllare hic non est dirllllll !ielll in alior'lIll1 dicrum cperillus : l'idil Deus '111011 e3set bOIIIl/ll. SacralllclIlulll a1ifl'lUù hìe cOIIIIll(!ud:allll'. Ideò enilll Cort3ssis non est dielufll, quo,1 lamen siClIl iII aliis faClull1 est, quia lIiJlariu~ principiulll allcrilalis c.t, Cl signulIl di,'isioilis. De operc lertire diei, qual/do aqum cOlIgregalm 'UII/ in Un/IIII /OCUIII. 5. Sequilur: Dixit Oells :Coligrege/llUr aq/UE in toell/n tlnlllll, el appal·eal arida. Tertia! ùiei OpllS est COII'~re· gatio aquarum in UIllII11 locum. Congregala: sunI e~lilO Illlllle<; aqll:C erelo illferiores in Ullalll malricelll, III 1m: qu:c pr:cterilo lli,luo aqllas clarà luce Juslran~ral, in pllro aere clarior fu Ig!:a I , cL avp:\I"eal lerra '11I;e coopcrla lalcllal, et (Jua~ 3(!uis limosa erat fierel afl,la et ~erlllinilJUs apla. Elldelll cnim die protulil \ena Ilablllll virell/clII, tiglllflllll'le {.Ic;ell. /i·""IIIII. Si allKlm


lì!! SENTENTIARUM UDItI QUATPOR, - un, n, 1)15T, Xl', CBI Ulrùm pesI l'cccalllll! t'ellcno.\ll ilI/ima/in IIo,na raNa 1";l'ralur lIbi congrpgal:'P. suni aqll:1! qUa) totllm lexe(uerilll an propl.!I' peCt:lllll/ll nuccre creptrilll, pri/i, rant spalinm IIsqllC ad cU'lum, pllluii fieri ut terra (IICIII ilil/oxil/. suùsidens conca vas partes pra~ bcreL, ubi fluctllalll es 5. Qureri ~ofet !le wneno, is et perniciusis allilllanaqllas recipereL. Polesl cliam cre!li primarias aqllas rariores (lIiss('., sic ut nebula tegeret lerras, slld COIl- lilms, ull'ùm pOSI !lI'CCalulII homillihlls n!l ,'in,lietam gr('galione esse sllissalas, et ideò f:lcilè in unum posse Creala sinI, an putiìls creala illnoxia peccaloribus 110 redigi IlIcum. Cùmque multa constet esse Illuria Cl C"re crelwrillt. Sanè !Iici plllesl qllòd creata nihii h.. lIIini nocuissenl, si 11011 peccàsscl; pUllicllllol'IliTt n!1I11 DUlllina, in unum I:UTlell locum dicit aquas congreF,alas pmplpr conlilluati~nem ,vcl congre,gationem que viLiofUIII et terre IIdorulll , \"el pl'oballd;1' ve! pe/'l'mllillnl aqllarum, qure Hl Icrl'ls sunt, qUla CUllcta liciend:e ,'irllllis clòusà nocerc C!l'pCI'\IIII. (i'lIerullt org" 1I11mina elmaria magno mari jnllgllnlur.ld(~Ò(IUe ct'lIn Creala inlloxb, scd prupler peccallllll fac:a sunI noxia . ' dixeril aquas congregatas in unum locum, deinde dicit .\u3', lib. dc Gen , ad litteram 5, cap, Hi, Ut"Ù/ll mil/llla animatia IUllC creata (ucrint. pluraliler congregaliolles nqual'um, prolller lIlultilì!los 4, De quibusdam eliam millulis aniawnlilms qU;j'&inus earum , quibus omnibus ex n.agno mari prillci· l'lio est ulrùm in primis condilionibus Cl'eata Silll , an pium est. De 'Opere quarlre diei, quando (nc/a sunI lumi//aria. ex rebus corl'uptis postea orta sillt. Pleraqlle enilll de 6. Seqllitur : Dixil Deus: Finnt luminaria iII fil'lIIa- 11II1llitiorum corporurn \'itiis, ,"cl olxhalatiollibus terra', ,wenlo cmli, et dividanl diem ac nCiclem. In prrececlenli si ,'e de ca!la\'cribus gignuntllr ; qu;cdam elialll dc 1'01'Lriduo disposila est IInil'ersilatis hujus lIIulI!li ma- l'ul'tione Iigllorum et herbarum el frucltHllI1 ; cL DCIIi china, et parlibus suis dislributa , Forlllalà enim luco allclor omnium c,L l'olesl autelll !Iici quòd ca qll:I~ dI! (,rilllà dic qUa! uni\'el'sa illustrarct, duo sequcntcs dic!! corporiilus :mi III ali u111 , m:\ximè morIUorUn!, naSellll· allribliLi slllll supremre et illlilna! parti mundi, lìrma- tu l', cllm animalibus creala lI()n fuerinl, lIisi polentiamenlo seilieet, acri, terra!, eL aqu:e. N:1I1l secundà liler cl malerialiter. Ea verò qll:C ex lerrà vel cx aquia n:lscunlur, ,'cl ex eis qUa! terrà gprminantc orla snnl, IIIC. fìrmam cnlum Jesuper expansum est. Tertià verò cljuarulIl 1lI0libus inlra receplacula sua collcctis, terra Iline creata fuisse 11011 illcolIgl'uè dici pOlesl. Aug" esI re\'elala alqllc aer sercnaLUS. QuaLUor ergo mllndi I.b. de Gen , ad lilleralll 5, cap. U. QUflre posI olllll;a (actus est hOll/o. ~Ielllenia ilIis dieIJll;', suis locis distincLa sU1I1 el or!li5, OmllilJus autem creaLis alque dispositis, 1I0vissimè 'Iala. Tribus autt'm sequcllLibus diebus ornata sunt i1la quatnor eletllcnla, Qual'tà eli iIII dic ornalllm e,t faclUs eSlholUo, tallqu:ull domillus el possessor, (lui Iirm:llnelltulII sflle, et lunà, el slellis. Quint.à aer in el,o~lIIibus pr,à'fcrcn!lus erat. Und,e se9!Ji!ur, GP.II. t : V/dII Deva quod easet bOli 11m , et a/t: ]i aClllnlllS I/Om;"olatiliblls, et aqure in pisci bus ornamenta acceperunL. Ilem ad imagillelll, elc. § Sed alltcquàlll de hOlllillis Sextà accepil terra jumenta ct reptilia et bestias, postqlle olllllia factus eSI homo de terrà el in lerrà; creatione traclellllls, quod slIpra "revitcr ICligimus, 1I0n lamen ad lel'ralll, 1I0e prolller terram, sed ad plclliùs VerS3nLCS clal'ius facia'lIus. In Mc enilll l'e~ rum distinclionc calhnlici ll':lctalores dissclIlire, ut crelulll cl pl'opt<,r crelum, Alite aUa de omalu creti agilur, sicut priùs (aclum esI. supra diximus, invenilllllul'; aliis dicentiblls l'es crea7. Quia ergo trelulll ca~ tcl'is cll'llIentis spccicm las alqur. dislinctas seculI!lùm speeies pCl' intervalla pr:I!stal, priìlsljue aliis faclum est, ideò ante alia 01'- sex dlerum; quorum selllcllti.e quia fitlera Gelles. lIatur in quarlo !Iie (IUO fiunt sidel'a; qUa! ideò facta magis insenirl:! videlUr, al/ille caLholica Ecclesia magls l'unI, ut pel' ea illustrelur inferiOi' tJars, nc esset ha- appl'Obal, ideò hactenìls sludillsè docuiulIJs quolllo!lò hilalllibns lenebrosa. llIlil'mitalique bomiuum provi- ex illà communi malerià priùs inforllliler factà, \lostea corporalium rerum genera per sex !IierufII ,"olumiua SUIII est, ul circurneunle sole pOlirentur homines dici noclisque \'il:issilu!lille, propter dormiendi vigilandi- dlstinclim sinI formala. § Aliis autem vi!lelur (Iuòd non IlIle lIecessitatem , Cl ideò etiam ne nox iII decora re- per intervalla temporum facta sini; sed simul ila forn,allel'et, seti lunà ac sideribus consolarentUl' homines mala, ad esse prodiel'unt. Quod Aug. super Gcues, IluibllS in noele operandi neces~itas illcumberel , et lib. 4, pluribus modis lIitilur oSlelidere, diccns clequia quredam animalia sunt qn:c lucem ferre non pos- menta quatuor ila formala sicut Ill00Ò apparent, ab sunt. Quoti :lUlem sub\!ilur: El aint in 3igna, et tem- iuiLio eXlitisse, et crei Il III shleribus 0l'n31uIII ruisse. Fora, el dies, el allllOs, quomodò accipielldum sit Qureda:n ,'erò non formaliter, sed matcrialiter tune '1uaTi solel, ILa cnim dicLUm vidclur, qnasi qu:nto die l'acta fuisse, qUal posI per lelll[Jlll'is aceessum formaccepisscnt lcmpora, eùm prius lridullm sine lelllpore liler !Iistincla suut : ut hcrlJ;c , arbores, et forlè aui11011 fneril, ltIeòqlle lemporu qna) liullt per sidcra, non malia, Olllnia ergo in ipso lcmporis initio facta esse spatia morarnm. sed vicissiludillem aerere qualit;'.tis dicnnt; sed qu:edam forlllaliter el secundùm species t.!ehemus :Jccipere, quia talia mOliblls siderulII fiunL, quas habcre cernimus, ul majores mundi parles; sicul dies el anni qnos usilatè novimus. SunI enim in qlla~dal1l verò llIaterialiter tanlùm. Sed, '" dicuut, signa scrcnitalis cl teml'estalis; cl in tempora, qnia lIfoyses loquens rudi ct carnali populo, loculionis mo· p.. r ca dbtillguimus l)ualuor tempora auni, scilicel dum lemperavit, de Deo loqueus à simili homillis ,'er, :rstalclII, autumllum, hyelllen, Vel sUIII in signa lIui per 1II0ras Lemplll'ulII opera sua perticit, cùm ipse sirnul sua 0l'era feceril, ullde Aug.: Ideò, inquit, rt tenl(lOra , id est, dislillclionem hnrarum, quia pl'iusqllàm liereul, ol'do tcn.porulII 1II.llis lIolal/alur Moyses divisim refcrl Deum iIIa opera fecisse, Iluia indiciis, '\'('1 meridiana hora , vel qu:clibct bora. Il:cc 1I0n pOlllit simul alJ homine dici, quoo à Deo silIlul potuit fieri.lLcm~ Poluil dividere Scriptura loquelllh 111.artà die l'aC'a sunt. tcmporibus, quod Dells operandi tempol'ibus 1I0n diDISTlNCTIO XV. ,·isil. lIliqui his aucloritalibus et aliis hujusllwdi iIIDE OPERE QUlST,E DlEI, QVASDO CREAVIT DEUS EX AQUIS ha!rentcs dicunt quatuor elemenla atqlle crei i lumiVOLATILIA ET NATATILIA. naria ita forillata simul esse, et habuisse ilio,; SI~ X !Iies 1. Dixit elialll Deus : Pruducan! aqure l'/'plile allimre l'iVel1lis , cll'olalile sI/per terralll, etc, Upus quillt:c did IluOS Scriplnra COllllllcmoral, sex rel'UIII gcnera, hl eSI furll.alio pisciu'J1 el avium, qui bus duo elemeULa esI distincliones appellant (Iua! simili {actre suul; orllaillur; el de eàdem malerià, hl csl, de aquis llisccs parlim formaliter. parlim causalitcr (Iib_ t, C. 15). el avcs creavit, volalilia lev'\IIs in aera, lIatalilia re- Quon/odo inltlligelldulll Ji, DculII requieviSie ab oml/i opere ,uo. IIII11eIlS gurgili. 6. Jam de sPJllim;c dici requie aliquid nos eloqui De opere Se.I1I11 diei, quando creala sunI animatia et oporlet. Scriplum ,cst, Gell. 'i, qub cumplevitlJeu& die replilia leme. ~, Sf'quilnr : Dixit Deus : Produca t Icrra amlllarn ,eplimo 0i'II& SUUIII, et ,'equievit d;e seplimo ab u'liverso lJive'dem, jumenta, el l'eplilia, et be,/ias lerl'Il1, secvndùm opere quod pal/'àrat. Rcquievisse dicilur Deus !Iie sepù.pl'Cles suaB, elC, Sexl:e diei opus dcscnililur I CÙIII mo, nun (Iuasi IlpCl'au!lo lassus, ..cd ab universo opere rcquii!,'it, qu ia uo\'alll acatur:lln (ar.ere cessavi\.. 'R(!. terra sliis anilllalihus urnari !Iicitur. PATIIOL.

CXCII.

22


G33

PETlll Lmm\RDI qòliescere Cllim cessare dirilllr. Ilnlk in Apoc., c . .}, ncm cl similiwrlilll'nl. nn .~tr(/m , el ,~. In eo qlloddidt dicilllr; NOli Iwbebanl requicm dictJlllia: Sanctus, SI/Il- (acllIllI!i S , ulla opcrallO Ir/Um pcrsollarum ostendilul" c/US, SallcllIs, id est, dicere nOli eessabant. Reqlliein hoc verò quod dicit ad imaginem el simililUdil/ell; visse ergo ()cus dicilur, lJuia cessavi l à faciendis genoslralll, una el a!l/u;dis su!Jslalllia Il'iUIO pcrsonaruill lIel'ibllS crealuriC, quia ultra Ilova nOli condidit. [sqlle mOllslrall/r. Ex personà enim Palris hoc dicilur ad mille lamr.n, ul Verilas in Evangelio ait, operalur Pa· Filiu'!l el SpirittJ.rn sanclulIl, non, ul qllidam pUlanl, ler oom Filio, scilicet administratiollem eorumdcm angehs; qUla Del el allgclorulU 1I0n est eat.lem iUla"u vel simililudo. . D ~ellcrum qu:.c lune instiluLa sunto Creatoris enim viI'· LuS causa suusistendi est omni crealur:e. Quod ergo Qu?d i~lIa!lo el ~imi!itudo hìc à diversi, accipitl/T variè; t1icilllr, JO;lIl. 4 : Paler mells usque modò oJleratlll', el a qUlbusdam II/Creala, et ab uliis creata, Cl il/creata egoPl'eror, iIIud univers:E creatur:e continuam admivel essentia Trini/atis . t'el Filil/3 l'I SpiritllS SIIllCII/I: I;istralioilelll ostendit. Die ergo seplimo reqllievit, III . 2. Imago alltem et ~illli:itud" iII hOI: loco vel increala 1l01':1m crealllram ulleriùs lIon lacerel, elljus maleria intelligilur, id eSI, Tri.llilalis e~selllia, ~ ,J Ifuam faClus \el &illliiitu.Io non pr:ccésseril; sed usque nUlle ope- est I~ol."o ; vcl crcala, m qllà ~ac t!ls est hOlllo, et ip;;;) }':Il.III', III qllod conuidit cOlllinere el gllhernare Ilon bOllllm concreala. InCl'calam IIlwgll:em qu~c Deus I~ s t. cessel (Allg., I. de Gl'Il. ad IiUcram 4, c. 12). Ìlilcllexisse \'idelur ncd:l cùm didt 11011 esse UII:1111 Ql/ali/e/' accipiendlllll siI quod dicitll/' Deus comp/ésse imaginem Dei cl allgelul'um, , ed Il'iull! periionanllll . oflu8 SUI/III septimo die, CÙ/Il tunc requievil ab Olll/li el.i~cò de p.ersollis .1I ~'n allg\ li~ fil i!Ji serll1o. Imp'rt>: opere SIlO. (Aug., Gen. 1 ; in Enchiridio, cap. iO, prle tamen Imago t"Cllur, qUla 'lIl1agll relalhe ad alillJ cl H). dicilur cujus silllililuuinem geril , et ad quod repl'a~­ 7. Seti qu:erilnr quomodò septimo die dicatur Deus s~nta.ndlJ.1Iì faela est, sicut iI.llago C:I$al'is qmc ij'sius cOlllplèssc opus SUUIII, cùm a)J omlli opere i.1l0 die rc- IImlhlllflmem Jlr,c fei'ciJ~t, lJlSmllflllC lJulHI;lIl1l1lOdò 'Iuic\'erit, lIec aliquou gCIlIIS novlIm rernm feeeril. repr:Eselllabnl . propriè aule;1I inl"~o dicllllr id ad Alia I.ranslalio habet : Cotlsummavit Dells die sexlo tIUO~ aliud fi~, sicut Cxemjlllllll propl'iè didlur (pIOli opera sua; qu:c nihil 'jll,cstiUliis alTerL 'I"ia m:1llifesta SlIllIllur ex allquo, el exemplal' ex IJIIO sumilui' alil/liid. SUlit qu.:c in eo r3~ta SIHI~, et OllllliulII ~oll~um~atio. co Poailur lamen el alilil/ando alJllshè allcl'lIl11 pro 31dieperlecla esi, slcntScl'lptura O, lell(htcurn 3lt: Vlda ~er.o.; il.a et. minùs propri è ?ccil.,illlr imago e~spn:ia I)eus cU/zcla qure {ece/'at, et eremI valdè bOlla. Omllia qllifl'lllllall8 , SI 1alliCli ea 1I0tllllle IIl1agillis iu Iwe luca dcm ualuraliler hona eranl, niliilque ira sui Ilalurà vilii illlelligiLUr. (!.leda, sUllel' Gellcsilll.) habcnlia; el sunI hona qll iC con:lidit Dcnsclialll sillgllia. Upillio eOrllm qui plltuVerlm/ Fiiilllll per j'llu7iuI'm ( l Simul "erò IIniyersa valdè bOlla, (l'lia ex omniuus sil1li/it/Cdint'JJI hìc accipi. (AIIg. iII Hu. '7 de 'l'l'h ., c. 6, in /ille.) consisti t IIniversit3tis ndmira!Jilis p";chl'itililo : iII qua eliam illud Iluoti malum ùkitllr, uelle ordill:Jlum, etIoco 3. Flliu;; Yl'I'Ò proprie imago l'all'i, dicilur siclil suo posi 111m , erninclIliils cOllllllendal !luIIa, III Il:agis s:: pra in lraclalu de Trillil:ile tlixilllu._. U"dc 1\lcrullt placcanl, cllallda!Jilia sinI, llù:n comp ~ r:lII!ur malis. IIUlllllllli qui ila dislillxcl'lIlIl III i:il:l ;;ille:n iII hoe loei) Sexlo ergo die l'acta est, opel'uili COlisullllllalio. Id,:ù illldligel'em FiiiulII; homine;n \ el'ù 11011 i1Il:l:.z iIl èll I l'r;(~lIlissa ol'iltll· qlliCslio, quolllorlò dicalur Oeus die sed ad illl;Igillem 1;ICIUIII dice.~clIl ,.1]1It1S l',:fcllit ..\ pii: septir.lO opus SUlllII cOlllplèsse, quod Ilebraica veril:\s Siolus dl ~é Il3, t Coro t l.: \'lr qwd,'1II est illl!lg9, l'l ha!Jct.: in qUI) tamen nilnl no"um creàsscdicilur, nisi glol'la Del. H ,~ c Il:lIl1que 1111:1':0, Id est, 110:110, f:Ìlm funè dicalur die scptirno cOlllplevisse OpllS sUllm, dicilur /ieri ad illlagillelll, lIuliquasi :,d FiliulII dicillil' qllia ipsum belledixit et sanelificavit; sicUI subjicit fieri; alioquill 11011 t.liccl'e:ur ad illlagiuCl/1 IIOS/I'IIIII. SCI'iplura : BenediIit diei sep/illlo, et sanclificatlit illum. Quolllodò ellim 1/o.lral/l diecret, ('.Ùlll Filius slililiS Opns enim est bencdiclio el sancLiticalio; sicllt Salo- Pall'is imago sii? § Fuel'Unl alltCIII r.t nlii flt~l'spicaciÌl'l II10n Illiqllid operis fecit, cìlln lemplum dedicavit. h;p.c Iraelantes, qui per illlagillCIiI Fil iUIII , el pel' sillli. Qllm siI benedic/io el. sanctificatio sep/inue diei. liludinem Spil'ilUIII sanClUIII illlclligcrclIl, qili silll!li. 8. lIIum aulelll diem sanclilieàsse et benedhisse tlldo t!st Patris ct Filii. Et ideò pluralill'J' pUla\'CI'tllIl dlcitllr, qllia m)'slicà pr;'C CiCleris helledictione et dici nostram, ilI l'efl!renleS ad Silllililudillelll t:lIlIÙIII' salleliliealione eum donavit. Unde in lege dicillll', ad imagillcm VI!I'Ò, subilllciligelldlllll e"se IIIcalll.lll1ll1i: Exod. 20 : Alclllcuto sallctificare di CIII ,abba/i. Et inde J1em "erò et illlagillem esse t!1 ad imagillem Cl Siluiiitllesi quòd numerando dies usque ad septimum proce- dillelll faclum esse ll'adidel'UUI, et illlagillclIl illla"illis " o1illlUS, et dicimus seplern esse dies, quol'Um l'epNi- esse el similitndillis. .IVec IlOr/(1/I sen:cl/tiam approbal •• cd iII/agir/CIII ct si. I. ione omlle Icmpus agitlll'; Il " 11 quia a!ius sit ah illis mili//ldillelll Dei i/1 hOllliue qlllurel/dalii ~t cOllsille. dies octavus et 1l0llUS , el sic dI! c:elel'is, sed (Iuia iII ,;ex dic!Jus rcrum gellera distillCI:1 Slllll, el in scptimo, mndam doCeI, ul il/lll!l0 eI similillldo crea/a illld/'.. gatuf. liect 11011 fueriL 1I0nllll gelllls l'l' rum ilistitlllulll , fllit l:lmen in co qUilsi (1lIid:l1ll nOYIIS ~1:llUS S311clificationis 4. Verumlamen h:ee tlislinclio, Iicèl repl'o!Jabili. 'lper'lIlll el requietiollis 0i ,iìicis. Polest cliam sic ex- . pellitùs nOli vit.lealllr, qnia de medio lIlolltiulil. id e,t, pOlli iIlulI :: COlllplevit Deus (/ie scptilllo opus SUltlll, aUdul'itaLibus S:\IlClorUIII 11011 mallaL, COII);rllClIliÌls in ipso homine iJll3~0 Cl silllililudo lJei qua:l'èlllla est iJ est, cOlllplctUIll el cOlislImmallllll vidil. et consillcranda. Facllls l'Sl ergo homo ad im:l"illelll D1STINCTIO XVI. Dei cl simililliùillCIlI, seclllldùlIl melllcllI, qua" il'l'a!lE IIomNls CREA TIONE , [BI COliSIDElaNDU31 EST QUARE liona!Jilibus anLecellil; sed ad imaginelll, seclllldilin CREATUS UO!lO, ET QUALITUI SIT I:'\STlTUTU S , QVAi: memnriam, ililelligcllliam el dilecli.olielll : aJ sillliii1\110 SUPRA TRACTATA SUNT; ET QUALIS FACTUS ET QUA· ludinem, sceun,jùlII ililiocelilialll el. jllsliliam, qlll ~ in LITER LAPSUS, PO,TUEUÒ QUOMOIIÒ srr l'EI'AIIATU;; ; menle rationali nallll'alilt'r SUlit. VéI illlago cOliside:'aOlIAi: DISCUTIE1IiDA SUNTo tur in cogllil/olle verilatis, similitudo in anltlre \'il'lll1. His excursis qu:n SlIpl'3 tic hominis crealione tis; vcl illlagil iII aliis Olllilibus, silllililuJo iII es.cHliù pr;cmisimus, eITcclui mallcipare alque ordine expla- quia eL immul'talis t!1 illuivisilJilis est. Uuue Au"usl.' Ilare nuncsuscipimus; IIbi ha!c cOlIsidcl'and:l videlilur, tomo 2, iII lih. dc Quanlitate ani:n:c, .c. t : A/lim~ ,cilieel qua l'e creallis Sil homo, el 'Ilialilà insLiLullIS, facla est similis Deo , quia immortalelll ct illèis!.clu. et qu:tlis eL quomodò faelus ; dcinde, qualiter sit la· hilelll fecil ,)a,1I Dcus. Imago el'go perlinel ad furlll:lJll~ psus' proslremò, quali leI' el per qUa! sii rcparalus. silililitudo ad lIalur:lIlI. facllls eSI ergo homo secullHoruin ~utem pl'illiÒ el sccundò posit:!, id eSl, C31lSam dl'UIl allilllam, ad illl:li;iaem et silllililudinem non Pa crealionis hUI1l311:C, l't modullr inslilutionis, sliperiùs ll'Ìs vel Filii vel Spiritùs sallcti, sed 10lius 'frilliLatis; pro modulo nostr:c facullalis Irar.tavimlls. IJl'ò1jue ila eL secundìml animam ,Jidtur homo esse imago Dei, wperesl ul. qualis \'el quollloliù f:leius Sil disculiallllJs. IJllia illla~o lIcl iiI eo es1. SiclII imago dici luI' el talml.! 1H G CIICS . JegitUI' , C. i : Facitlllws //OlIiilW/Il IId illlll!JiCl p:ctlll:l qu:.c in eà c,t; ,et! proplcr pÌt'tllr~1lI '} I!'.;)


SF.~TE~TIARUM

LIBRI QUATUOR. - UB. Il. DlST. XVII.

in di ('sI. simili et lablll:l el imago ~ppe1J:l!ur : ila l'''oplcr iina~illcm Trillilatis !'liam illud in qno est im~go, nomine imagillis vucatur. (Aug. in t5 Iih. do Trin. c. 2, in linc. ) Q"òd homo dicilllr imago, el ad imaginem; Filiu8 verò imago, Ilon ad illlagillelll. 5. Qllocirca homo et imago dicilur, et :Id imagi· ~iIlCIll; Fllius :lIIlem imago, lIon ad im:'gincm, qnia lIalns et non crcatns, requalis et in nullo dissimilis: homo crealuS est à Deo, non gClliLus; non parililale a'flllali" ~ed quàdam similitndine accedcns ei, unde AUl(uSl. in lih. i de Trin., c. 6, iII Hne: In Gcnes. legitllr : Faciamu8 /lOlIIinem ad imagil/em et simi/iludi11,'111 11O~lralll. FlIcillllltls"et nostl'mll pluraliter dixil; et Ilisi C,, rcbti\'is accipi non oportel, ul facere inlclliRalliur Patcr Cl Filius ct Spiritus sanctlls ari illlagi· ùrm Palris et Filii cl Spiritus sancii. Ilt suhsistercl hOlllfl imago Dci. Sell qnia non onmillò :\!(l'wlis licbat illa imago, tallquilm 11011" ab ilio Il:lta. scd ab eo ne:!t", ideò ila illlago diciturquod Cl :Id im~gÌlwm ; fJilia non :l'fluatill' pal'ilil:ltc, scd accedit quàdam si1I1i!itudine. Filius :lIltem csl imago. sed non ad ima· !!inl'm, qui:! xqu;\!is Patri; dictus est ergo homo ad imagillCIII, III'uptcr imparcm simililUdillcm. El ideò 1l0stralll, \lt illlago Tri/lilatis t'sse hOlllo inlclligatur, non TI illilali ;l'fltt!\lis ~icttt Filius Patri. Ecce oslenS1l1n est secundùm QlIid sit homo similis Deo. scilicet ~ecundùlli !\lIilIl!\lll. Scd in corpore q!l:Ull(j:llll proprie· 1"lcm hallet qu:!! hoc indica t, quia est el'ccta st:itura, ~cclllldùm qllanl corpus an~lIl:!! rationali congruit, qllia in c~lum crectulll csl. An:; .. libro de Gcn. ;1(1 liltcram. 6, cap, 12, Cl lih. de Cen. CUlitra l\lallickcos I, c. 17, in linc lUmi prillli. DlSTl~CTlO

X\'n.

DE CilEATIONE A:-ìI)l<E, UTlICM DE AI.lQl;O FACT.\ SIT. \'EL >;0:-'. ET QUA:-ìDO fACTA, ET QUAY GRATI,\l\I IIAUUEIIJI' ;.~ CIIE .\ TlO:>iE.

i. llìc de originc allimre plura qu:cri solcnt, sdliçct lInde cre::ta fllerit, ct quando, el quam gratiam hahuc· l'it in crealinne. Sicul hominis formalio scculldùm corpus d~scrihilur cùm dicilur : Fonnavil Deus//Ol/linem de limo Icrrm, ila ejllsdelll secundùm animam factura lIe,;cribitlll' cìllll suhditttr: El inspiravi' iII (aciem l'ju8 spiraeulum vilre. Corpus enim de limo lerro!! fOfIlmvil Il''ljS, cui animam inspiravit. Vel, secundùm aliarn lil!eram, {1aril '"el su@avit; non quòd'fauciblls 5ufflan'l'il, \'cl mallibus co:poreis "corpus formaverit, SVi~ ritlls enim Dells est, nec lineamcnlis llIemlJrol'um cOll1posiws. Non ergo carnalilcr pulemllS Deum coro Jloris manibus formasse corpus, vel fauci bus illspinìs,e lInimam, scd pOliùs hominem de limo tcrr:c scclIudùm corpus formavit jullendo, volendo, id est, ,"oluit, Cl 'verbo suo jussit 111 ila ficret. el inspil'avÌl in fadem ejus spil'aculum vit.c, id est, sllbslanti~m ani· Illa~ in qua vivl'ret. crcavil: non de malerià aliqllà t'orporali \'el spiriluali, sed de nihilo. Vpiuio qllorullldulII hrerel;corrtm, qui pulaverunt IInilIIa/ll c,~se de sllbstalltià Dei. (Au:;. lib. 7 de GCIl. ad lill., c. 2 Cl 3. ) 2. P!II:werunl enim q!lilbm h:crelici I)ellm de su~ sllLsianlià animotm crci'ls, e , verbis SCl'iplllr:c pcrtinaciter inh:crenles. qlliblls dicilur i,131J;rfwit \'cl illslf@ilt'il. Clc. Cùm n~t, inquillnt. vel spiraI homo, de se lIalum ellliuit, 8ic ergo, cùm dieilllr l)ells lIàsse ,"el spirasse spil'aculum in f'aciem IWllli/lis, cx se spio l'illlln hOlliinis elllisisse inlelligitul', id eSI, de sua suhstalllii!. Qui hoc dicUllt, non capiunl tropicà locutione dicIlI1lI essc sllfllaril vel flavi', id est, lIalllm hOlllinis, ~cilicct anilllam f<!cit. Flare enim est fl.llum l'acere. el f1alullI facrre est animam tal'ere. Unde Donaillus il!'r IsaÌ.llll, C. 57 : VUlIIem flatum ego (eci. Non sunt ergo audicndi qui pulallt anima m esse partem Del, Si euim hoc esseI, ncc à se nec ab alio dccipi poSSCI, lIec ad malum taciendum \'cl patiendum com pelli, !Ice in mclius \'el delerius mOlari. Flalus ergo quo hODlincm anilUa\'it ractus est à I)eo, non de Deo, Ile<:

G86

dc aliqna materia, sc,1 de nihilo. Quando (lIcta si! al/il1lll, ali mite carpII' aut in corpoTe. (AlIg.lih. 7, C. 25 et 27.) 3. Sed ulrùm alite corpus. vcl in corpore, vel cxlra corpus, etiam inlcr doetos scrupnlosa quoestio est. Aug. enim" super Gen., tradit animam cnm angclis sine corpore fuisse crealam. poslea vcrò ad corpus accessisse; neque compllisa cst incorporari, sed na. turaliter ilIud voluit, id eSI. sic creala fllil, ul vcllet, sicut naturale nobis est vclle ,'h·Porc. Malè autem "elle vivcre, 110n nalul':ll, scd \'ululIlatis est per\'el·s:c. Alii "el'ò dicunt animam primi hominis in corpore fuissc crealalll. ila eXI'0ncIILes wrba iIla : Inspiravi! in (II. tiem ejus &pir/l(;ululII vi/re, id eSI, animam in corpo re cr~a\' it, qua!" tOlum corpus :111 i lllal'ct ; r"ciem Lamen spedaliler cxpressit, quia ha~ c pars scnsibus orna la esI ad inlucnda superiora. Sed quidljuid de anima primi horninis :cslinielllr, de aHi;; ccrlissilOè scnlicndum cst quùd in corpnre crcentur; l'l'cando e"iJl\ illfUlldil eas Deus, ct infundendo creaI. DicendullI e,t ' ctiam animam illam n!ln sic csse creat~m, nt \lr~escia cssct operis fuluri justi vel injusli. (Ibidem, c. 2ti.) III qwi re/aie Deu! hOlllinclII (eerri/. (Ang. lilJ. 6, Ile GCII. ad lill. l'alI. f;), U.) 4. Solet eliam qna:ri Ulr[Uli Dells hominem repentè in \'irili retale rcccrit. an perfieiendo et :ctales augendo. sicut nllne rormat in matl'is ulero. Angust., super Cenes., dici l c/uòt!'AdalII iII \'irili aetale conti· nuò faclus est; et hoc SCCUIIUÙIII supcl'iorcs. nnn illferiorcs C3usas. id est, sccundiull volulltalem cl po· tentiam Dei quam nalura: gcnerillus 1I0n alli~a\·it, qlJaliler ct \'il'ga Moysi conversa c,;t in dracollcn .. Ncc lalia conlra lIalUr:UIl fiullt. lIisi nohis, Iluillus alter nalur:ll cursus illllutnit ; I)co :lnlcm nalura cst quod r;"lcit. Non ergo cOlltra dispositioncm SU3m il· llid feciL ()eus. El'al enim in primà causarum creala. rnm conditiol1c sic homillclll possc fieri; sed nUIi ibi cr3t ncccsse ut l'ic neret : hoc enim non crat iII CIIIIditione crcalur;c, sed in hcneplacito Crcatoris , clljlls \'(liuntas ncccs,ilas e~l. lIoc enim IIccessal'iò fnllll'lllll est quod vult et (ll·:-escit. Mulla verò SeCUI1lHllll inferin· l'es causas fulura slInl, scd iII pr:!!sciellLià Ilei l'ntura non sunto Si aulcm illi alitcr futura SUlll, \)uliilS l'nlllra SlllIl sicut ihi sUllI, ubi prxscit illc qui 1I0n pote,t falli. Si ergo faclus est Adam, non sccundùlll infc· riores causas , qllia non crat in ,'crull1 causis scmina· lihus ul Ìla ticrèl; S{lJ seClllldìllll superiorcs, 1I0n cOlilra natUI':llll opcralltes. Ilui:l in rcrum causis naluralibus erat ul ila POSS(;t /ieri {Iih. ('.odcm, C. 17). Quòd homo exlra pfll'adi311m CrCall18, iII paradiso si, posi/Us; et qual'e ila {aelllm sii. 5. Ilominem autflll ila (ol'matum lulil Derls, 111 Scriptura docel, Gcn. 2, et Jlosuil in 1JIlradiso voluplalis, quelli planlavel'llt à prillcipio. lIis \'('rbis apertè MoysC,S insinua t quòd homo exll'a p:ll'adisulll rreat.ns postmo· dlìin in paradiso Sil positus. Quutl idcò l'aclulII dieilur quia non erat ili eo permansurns; "cl ut nOli lIatur,!!, sed \;l'alhe hoe assignarct1lr. Intcl1igilur alllem paradisus localis. ct cnrporalis ili quo hOlllo 10caLus est. Tres enim gClleralcs de paradiso senlel,ti;c sunI. Ulla eorum qui col'pol'3liter inlclligi volunl lalllùm; ali~ eorum qui spirilualiler tanlùm; lertia cnrum (lui ulroque modo paradislIlll accipiunt. Tcrliam mihi pIacere falcor, ul homo in corporali paradiso sit pusitus, qui ab ilio prillcipiu plantatus accipi pOlesl, quo terra m omnem l'cmolis aquis hcrbas et liglla produccre jusSil. Qui etsi pr:csentis Ecc/esi:!) vcl futuroe lypum lellet, ad litteram lamen inlelligendll1ll cst essc locllm anlm· nissimUIII Crucluosis arboribus, magllllIll ct maglio fOIl' te frecundum. Quod dicimus à principio, anliqlla lranslatio dicit ad Orienlem. Unde volunt in orienlali parte esse paradisum, longo inlcrjacenlc ~Jlatio vel maris vcl terrre à l'egiollibus quas incolllllt hOlllille5 see ..\!· tnIll, ct in allO silum, usqtJe ad IU1l31'cm circuh!1I1 perling,:ntem, unde lIec aq~I:e diluvii il1ùc pcr\'cnerllnt. (Aug., hb. 8 de Gen. ad htl., c. t.)


PETRI LOJIBAIWJ De li{jlli$ paradisi, j"ter qllm eral Iignll1ll ti/m et lignllna non de quàlilJet parte eorporis viri, scd de

Gai

acienlim bOlli et 1II(lli.

6. In hoc aulem paradiso cranI li!(na di\'ersi I(eneris; inter qn:c nnnm eral qnod vOC~lnm est ligllilm ,ilm; allerum vcrò, ligllum scienti:e boni el mali, Lignum alltem "il:C diclum esi. sicnt dncet Beda et SII'~­ hus qnia divillilùs accl'pit h~nc "im, nl (l'Ii ex ejlls fruclu comederel. corpus ,,'jus stabili sanitalc el perpetnà soliditate firmarclur; nce ulla infirmilale, vcl retalis imbecillilate in deterins "el in oecasum labcrctur. Lignum autem scienli:c boni el mali, non 11 lIalUrà hoe nomen accepil, sl'd ab occasione rei poslea sccnl:c. Arbor cnim illa non ernl mala, sed scienti:e honi l'l mali . ideò dieta eSI, qnia pOSI prohibitionem cral iII iIlà Iransgressio fulul':I; qHà homo cXJlcriendo discerel quid esseI inlcr ohedicnli:e bonllm, et in'lbedicntim malum. Non ergo de frnclu qni n.lsceretur illde posilum est iIIud nomcn, scd de re tr:ln5gressiolICIIl secntà. Cognm'il enim homo, priusquàlll tangerel hoe \ignuDI, bOnlll11 eL Illaltllll ; sed hOllulll per pl'Udenlialll el experienliam, lllalUIlI verò per prlldelltiam l.antùm. Quoti cli:ull per expl'rientiam novitnsnrpato ligno vetito, quia per experientLlm mali didiciL qnid sit mLer bonum obedicntial CL malum inohediellti:u. Si verò primi parcntes obcùicntes essent, nee' co.ntra pl':1l' ceptllm pecCaSSenl, non ideò Iamen mintìs dicerelur ligllum scienli:u bOlli Cl mali, qnia hoc ex cjns laCl1l accidereL si nsurpal'etur. A ligllo. ergo prohibiltlS ('SL quo.d malum nOli eral, III ipsa pr:ccepLi conserv3lio IlOnum ilIi esset, tl'alls;:ressio malmll. Nee mcliùs co.n~idllrall1r (IU3111um malulll ~il JnnlH~diCIILia, 'lllàm hoc modo.; dlm sciliccl ideò l'CUS factus esse ho.lllo Ìl ilel· Jigitnr, quia pro.hibilUS rem leligil. Ijuam si non pro· hihitlls kligisset, ncc peccàssel, IICC pmn3m sensissel. Si vcr'ò \'enellosam herbam prohillilliS leligeris, puma sc(]uiIUr; CL ~i nemo prohibuisset. similiter seqllcreIUr. Sic cliam pl'obibilur l'es tangi, qum non tangenli taulùm, sed prohihenli o.hesL, sicut aliena pecllnia; ideò prohihilum est peccaillm, quia pro!:ibenli esI d3mnosulll. CÌlm "erò tan;;itur quod nec tangenti ollest si non prehibeLur. IICC cuilibeL si l:lIIgalur; eL ideò prohibelllr, ul per se honllm ohedicnli,c cl malum illobediellti;c mOllsLrelur, Sicut primu$ homo à re bona prohihilUS !lilln3111 incllrrit ; uL non ex re malà, sed ex inohedienLià prena (,sse 1lI0nSLretur, sieul CX obedielllià palma. (Aug., iiI> 8 de Gen. c. 6, ili fiue; et eodem iiI>. c. 5,) lllSTINCTIO X "III. DE

FOIllLlTIO~E

IIULIE\US.

1.111 eOllcm quoque paradiso Illulierern formavil Deus dc snb"Lanlià viri; SicuL pOSL plaulatnm pal':IJisum, hOlllincmqlle in eo positum, éL pOSI nni\'(~rsa animalia ad clIIn ducla, suisque nonlinibus design~la, sulJllcelit Seriplllra, Gen, 2 : Immisit Deus sop~rem iII Adam. Cùnrqlle ubdol'llIissel, tulit Ullam de codis cjus, et {ornaal';t eam iII II/ulierelll. (.!uare vinmt priùs, et pos/ea de viro mu/ierem ereavit, . Ilon simul u/rumque. 2. llie attendeuùulll est quare Ilon creavit simul virum el mulierem. SiCUL :lllgeios ; sed priÌ1s vil'llm, deindc mulierem dc viro. Ideò scilicet, \II unum "S'iet 1lf)lIeris IlIImani prillcipium, qualllcllùs in hnc el superbia diaboli confulldcrClur, cl homillis humiliL:H Dei similitudine sublimaretur. Oiabolus quippe aliud à Deo principium esse concupieral. Idcòque III ejns superbia rclunderetllr, hoc homo in mllnerc accppit, quod diabolus perversè rape re voluiL, sed obtincre non pOluit. EL per boc imago Oei in homilll~ apparuiL; quia sicul Deus omnihus rebus exislit principium cl'eaLionis. ila homo omllibus hominibus prindpiulll gen('ralionis. Ideò etiam ex lino homine omncs es,e vulilit Vens, Ul dùm eognoscel'ent se ab 11110 esse Ollllles, se quasi umlln amarcnt. Quare de la!I'Te viTi, non de fllia cOTroris Ilarie (ormata siI. 3. Cùm autcm his de causis l'acla sit mulici' de viro,

688 I~tere

ejus formata est, ul ostenderelur quia in consorlimn creabalur dilee\lonis, ne fortè si fuissel de eapite facta. virò ad dominalionem videretur pr;derelllla; aut sr de pedihu_, ad servitutem subjicien,la. Qllia igitur viro llCC domina, nce ancili:l parah:l\ur, seti socia; 11ec de e:lpilc, nec de pedihus, s,'d de I;Ilel'e fue~t proùllcenda. UL juxta se pnnclld:un c,\!(nosccret. qllam dr. suo laLere sumplam didicissel. ~AlIg. iiI>. 9 de Gen. :a,IIiLLeram, cap. i3.) Qllare dormienti el nOli vigilanti eosla sublme/a est. 4. Non sine causà dormienli qU0'l"e viro plltiilS qnilm Yigilanti detracla est cosla, de '11Ià IIllllil'r in acljlliorium generalinnis viro e,t rormala ; ~cilicel. nl nullam iII eo sell~is!;e prelllllll monstl'arelUr, eL divin:n simul potential opus mirallile oslenderclur, qll:c hominis dormientis lalu~ aperllit, nec ellm tamen à qn~cto soporis excitavit. In qlln etialll opere 3IIC/'aI/WIlUIII ellristi et Eccl~sim figuralunI est, n,I Eph. 5. Quin sicllt mulier de lalere viri dormicliLis rOl'nlal3 est, ila F.cclesia ex sacramc/llis qU3! de latcre Chrisli in cruce dormiente proOllxerllnL, scilicet, s:lIl:;'lIine et nqmì, qnibus redimimur à Jlill.lis alfIne :lblllilllllr à Cllipis. Qllòd de ilIà cos/ti sille exlrillseeo addi/amèl/to lilCI!! (ltit Iler /}ei pole!ilÌum, sictll qllillque palles ;11 se /lllli/i plieati suni.

5, Solet eli:!m qll:cri ulrllm de iIIà costà sine arljeelione rei eXlrinsec:c facLa sit lIlulier; qllod QlIibus.. dalO non placuil. C:ctel'l'l:ll si ad perfidelllJulIl c()rpus IIII1!ieri~ Oells exlrinsCClI1ll auglllenltllll alldidissCI, mnjus illlld esseL quàlll ip._a cosLa ; ideòqne pOliilS ùe ilio addilo qllàm de ipsà costà mulier facla deh,crel dici, dc qllo plures ac.:epissct sullslallti:u (larles. Resta L ergo uL de sol:ì ipsius COSL3! snbslalltià sine omni eXlrinscco nddiLamcllto. per dh'inalll pOLenLiam in semclip5à mlllliplicalà, lIIulieris corpu:; faClum dicatui' : co sauè mil'aenlo quo postea dc qllinqlle panihus 11 J,~ ;; n crelcsli henedictione mnltiplicalis, qninl]lIc Illillia hOlllillll1ll satiala SUIlL. Illnd clbm scire.0l'orLel, qllù,1 CÌlIII angclol'um miuis.Lerio l'acla ;,illlllllicris fOl'llIaLio, uon esL eis tamen Lribuenda crè~lillnis potCHlb. Angeli ellim nullam pOS31111l ere3re naluram, ergo nec formare costa m iu mlllierem, ncc earnis supplelllcllLnm in loeo eost'll : non quòd lIihil ag:mt ut aliquicl crcclur, SCII nOH ideò crealorcs sunt, siculllrc agricola! segelum "cl 3l'\)orum. So.lus OCIIS, id est, TriniL3s eSL crcator ..Facla esi ergo felllill3 à Deo. elialll si COSLa lIIillbtrala siI pel' 31llle105. Ulrùm scculldùm $upel'io/'es. fI/I sccull(lùm il1(<'rio/'e. e(lusas ila {acla sit mulier; id esi, 011 l'aria SClllillfllis id hflberet ul ;Ia fieret. an lall/ùm I/t i/ll (zeri /lns.~rl, $ed la sic fieret in Deo tall/Ìlm fsset (1IlIS(I. L\ug. lob. I) de Geli. ad liu" c 15, cl elld , lib. C. t.) 6. Scd qu:crilur 3n ratio quam DCIIS primis opcrihus concreavi I, id lI~h,'rct III secunlllllll ipsam cx viri btcre l'clllillam ficri nccesse flll'et, an hoc I:llllillll, III lieri (lossel. Aù quoti sciendum eSI olllllium l'crlna C311sa5 iII neo ab ,,'tcrno esse. UL enim 110m:! sic lierct vel equlIs el hujusmodi, in Dd potenlià et disl'oi>ilionc ah :l'lerno fuil. diclIlllur primonlitll"s cau;;:c. quia istas alkc non IRa'cellunL, se'd iSl;'C alias, qn:'C suni caUS;1~ cau,arllln. Cùmque ullum sit divi 113 llotenlia. di~posiLio sil'e vollllllns, et ideò Un:l omlli l\Ill prillcipalis cansa; Lamen pro.pter efrceLus di\'ersos pllll'aliter dicit Allg. cansa!; primordiale; omniulII reI' 1I\Il iII Deo e,se; indllcens sirllililudinem arlilìcis, iII cujus disposiLione est qualis fntllra sit arca. Ila cL in Dco uniusClljusql1e rei fntura! C:1l1sa pr:ece-siL, In creal.u ris vcrò quarulllùarn rerum. seri non omllinm caUS;l) sun I, ul ail An!;. Qnia inseruiL Dells selllin:.les raliones rebus, ser.lIudùm quas ali:~ ex aliis proyelliunt, nL de hoe ~eJllille tale gl'allUlIl, de hflc a.rbore lalis frllclns cL bnjusmod.i. El h.ce IIUO'PIl! dicllntur priulOrdial<!s causa:, el>;Ì 11011 adecl pl'opriè, 'luia habclll :JIIlc SI! cnnS:1111 :l!tcrn;UIl, It\l:C pl'lIpriè et lini l'cr,a,iter prima esI. lite \'crù ad res ahqnas dicllnlllr prill1;c. seilicel qu::e ex eis prQ\'cruuat. Idl'ò eli'llll priulUl'Jiales ùicuu·

"a!


SEN'fE:\TIAIWM LlnIU QuATUOR. - Lln. Il, DlST. XIX. fl!9 690 tur, quia in pl'Ìrn~ rcrum cOllditione rebus 11 neo in- carel, el in eorpore Cl in animà: mortalis an imm:lrsital sunto Et sicUI crcaturre mntabiles sunt, ila el h,e 1~lis, p:\ssibilis an impassillilis; de termino inferiori~ uusre mutari possnllt; I)U:C llUlem in jllliliulabili Dtlo vil;C, ,~t Ir:lnsitll ad <;npel'iore;(J ; de modo prllpaplioni~ lilinrulII, CI 3lia mulla, qllm nOli illulilttt'r ransa est, lIon muta"; POlt'st, Di.linc/io C/lUSal'lflll Terlllll penl/ilis, sci/ice/ "ltòd qnm- sciunlur, Ikèl alilJu:oudo curiosilatc qu~eran turo Al dam in Deo et iII crealuris. qtll1?dam iII Deo tall/ùm priUSf)uàm ad allimi qlJaliLalem perlinentia proseqlJamur, de Qualilatc ejus secundilln corpus et modo proon/. 7. Omnium rerum caUS~tl in DCI) sunt; sCII quarnm- pagalionis lìliorulII, el de aliis quiblbdalll inspiciam uso P!'Ìmus ergo homo secundùm l13tllram corpOl'is terredam causre el in Deo suut, el in crealul'is, ql1arunlllam verò causre in Deo lanllìm sunI: ('t ilbrnlll rernlll ni. imnwrtalis fuit 1)1I01lalll modo secuntlùlII aliquid, ('aus:e dicuntnr abscondit:e in Oeo, Iluia ila est in di- qma pOIUil nOli mori; et m"rlalis quotlam modo. I)uia vinà disposilionfl ut hoc \'el illnd /ial, qnod non l'st in .rolUit HWI'i. III ilio namqnc primo Slaln habllil possc seminali creatur:e ralione. Et i1!a qllitlelll qll:c seellll- m(,ri, ct non l'o~se llIori. El ha~e fuil pl'illia Illllllall; dilm cal1sam seminalem /iunt. diCl1ntur lIaluraliter cOl'poris inllllOl'lalitas, scilicet, pOSSll BOli mori, III !ieri, quia ila cursus nalur:e hominibus illnotnit. Alia seeundo vero ,laLu, pOSl peccalum, halluit posse mori, \'erò ,pr:eler nalnl'am, quorum callsre tanlùm snnl iII CI nOli pos~e 11011 muri, quia in hoc stalll morielldi est Deo. "rec aulem dicit Ang. snpcr Geli. l. 9. C. I8, in IIccessilas. In lerLio slalll hahelli~ posse lIon mori, ct li ne, esse ilIa I)u:c per grali:1Ol /iunt, \'e! ad ca signi- /lon posse mori. quia ad illuill sla!um pertillct mI)licanda lIon naluraliler sed Illiralliliter fiunl. IlIle~ riclldi impossilJilitas, quoti ex gratià erit, non ex lIalurà. In primo SLalll fuil corpus hominis animale .. Ilum mulieris faclnralll de cosla ,iri ponil, ila dicells, id est, egells alimolliis ciborlllll. Ullde et homo faclus lib. eod. , e, i ; llt mulierem ila /ieri neeesse forel, non in rebus contlilulll sed in Deo absconditulll era!. dicilur iII animam vivcnlelll, 11011 spiritualem, id est, Olllllis CI'e3lllrre cnrslls hallet n3turales legl's : sllp!'r iII animam corpus sen~ilicalllem, quod adhue eral IlImc naluralcm cursum Crealor habel apud se posse :lIIimale, 11011 splrilua!e. -(jllod egebat cillis lIt per anide omniblls faeere aliud, qllàm corum naturalis l'alio llI;\m viverel. Faclus esl ergo in auilllam vivcalcUI, halll'l; nl, seilicel, \"irga arida repcnlè floreat, cl fnl- id eSI, \'ilam cOl'pori dalllcm, laUlen per Slislelllaclnm gigllal, el in jnl'enlnle sterilis femin3, iII sene- menla cihorum; cl lune er:11 corpus mortale et imctllte pa l'ia t , IIt asilla loqllatnr. cL ltujllsmodi. Octlit morLale, quia polpl'al lIIol'i, Cl poteral non llIori. Post alllem naluris, Ul ex his eliam ha)c fiel'j possenl, non peccalum verò, f:tclum esl morlulIlII sicul dicit ApoIII in nalnrali lIIolll habrrenl. Hallel ergo Dells in se stolll~, corpus quidem propler peceaLUm 1II0l'lnum esI, :tllseondilas Qllol'lImdam flilurOl'lIm callsas, qU3S re- id est IIcces,ilalelll 1II0l'iCIIlli iII se halJeL.ln rcsllrrccliòllC IoIlS contlilis non illsernil, easquc illlplcl nOli opere \'erò cri! ~I'iritllali', scilicel agile cl cihis 11011 cgells : et immorlale, non siCUl iu s:aLII prilno fuil, sciliccl, 1'1'0\'idellli ~c, (l'IO Il:ttnr:e Sllbs,islunt III sini; sed I)uo illas atllilillisll'al III l'olnerit, I]lWS ul \'oillit condidil qllod POS"il non III ori , SCII cliarn Iluod lIon pOleri! 1lI0ri. Uude AugusI., super GClles,: Al'ostolus ail; (,\Ilg., lill. eod" c, 18), Ollluium ergo qUa) ad graliam i-igllific:IIHlam nOli lIalllrali mOln rel'UIII, sed miralli- Curpus ,,"idem 11I0rlUllnI est Pl'or/er p~cca/tlm, elc. l'nùs dc limo terr;c fOI'1lI3llll11 est corpus allimale, liler facla SUlIl, abscolldiLre caus:e in Deo fnerunl; 1)1101'11111 IIIlUIIl eral. quòtl mulier facla est de latere 1I0!1 spiritaale, cum '.l'tali rcsurg~IIlIlS, Ikno\'a~illll' \'iri dOrmlt'lIlis. Non habuil prima rerUio condilio III elllm a \'elustale, lion III corpus alllUlalc qllillc fllIl, in l'l'mina sic ficret, sl'd ul/ieri posset; nc conlra callsas melius, id esi, spiriluale. cum !wc /IIorlale induel ;,11qllas DClIs ,'olulllariè inslituil, mutabili ,'olulllaie ali- fIlortale, in qUfld mulantlus CI 'Il Atlalll /lisi IIIOflem corporis :Iuilllaiis peccallJo JJlcruisset, NOli ail Apo: (luitl factlre plllareliU' De animà lIIu/ieris, quod non esI ex anima viri, ui qui- slolus: Corplls morIa le esl propler pCCC:llUill, s,~L1 dam pulat'erllll/, dicelltes linilllas esse ex Ira duce, 1ll0rtutl/ll. IlIuti eniln aute peccatllm morl;de cl im(Allg., lib, iO de Gl'n. ad lill" c, i.) mortale cral, quia pOlera! lIIori eL non mori. AlluJ 8, Quemadlllodìun mlllicris corpus de viri corpore autem es! lIon posse mori, aliud p<ls~e nOlllllori. JdcÌI f:OCLnIll cSl p.. r prccatulII 11011 lIlortalc, quod eral; ~eJ IraduCllI1II fnil, ila plilaverulIl 31il)ui ipsius allilll:I1U 4111 l'il'i allimà prnpagalam, cl omnes allima~ pr:eler mOr/l/lIl11, 'Ilfod non IiCl'cl uisi )lccC:lrct. Allilllaill l'l'imam, de lraduce esse, SiClil corpora, Alii aulem ellim l'on eSL hoc corpus, ~icul primi homiuis fuil" l"llaverunl ,illlUI olllnes animas ab inilio Cl'calas, seti j:IIJl oelerius esL; halJet enim nccessilatem 1110CaLholica alllem Ecclesia nec silllulex Iraduce faelas l'icndi (Aug" COtlCIII lill" c, 2t). Ecce hìc e\'itlellici' esse anil11:1s dorct, sed iII corporihus per cojtulll se- aperil j\ugllst. qllòd corpus hominis anle peccalum lIIillalis ahllle forlll:llis infundi, cl inflllldendo creari_ 1II0l'laie el illHllorl,lle fllil, seti lIon qualiler (jel iII l'CUnde AlIg, in ecclesiaslicis Dogmalibus, tomo 5, C. U, surreclione, Ile hoc eotlelll Ueda, superGenes., ait: <lniruas Iwminlllll dicit non esse ab illilio inler crea- Non cst cretlcndum anle focccalum ila fuissc JIIortu:} turas inlcllecluales nalliras, lIee simili CI'calas, sicut corpora, sicut modò. Ait cllilll Aposlolus: Corpus Ol'igenes fingil, neque in corporillus per coilum semi- prop/eI' pecca/lini 1II0r/UUIII est; seti licèl fuissrnl anillnri, sicut Luciferani et Cyrilllls, et I)uitlam Lalino- llIali:, nondilln spirilualia, nOli lamell monua, qu:e. rulli pr:csumplores affirmanL. Sed dicimus corpus scilicet. lIecesse esse l m,'I'i. l;lIllùlll per conjugii copuIam seminari, ereatiollem UIrum immortalita. "lIal/l habllil ante pecca/lltll ('~S(t de condi/ione llIl/url1?, ali gratia: belleficio, verò allim:e solum Creatorcm lIòsse, cjusqlle judicio 2, Solel hic clllmri, cùm hOlllo prillllls mortale CI ('orpus coagulari in \'ulvà, et comVingi alque (ormari; immorlale corpus habuerit, ulrùm ex cOlltlitiolle lIaac form3lo jam corpore allimam creari atljue inrundi, lllr;c ipsius curl'oris habllel'iL ulrumque; an allerulll ul vi\'at in utero hOlllo ex anima ('onstans et corpore, bCllcficium essei gl'aLi:c, scilicet, imlllortalilas, id CSl, et cgrediatur vÌ\'us ex utero plenus humanà suhslanlià. Jlieroll. eliam, 10m. 8, anathelllaiis \'illculo illos COIIlOSSe nOli mori. Ad IluOO dici potest qllia alLerulli tlemnat. qui anilllas ex traduce dicunt, inducells au- {mbebat in naLurà corporis, id est, posse mori; allecLorilatem Prophet.'l!, ps. t ~: Qui fillxit ,igilla/im corda rum vero, seiliccl, possenoll mori, el'at e: "X Iismo vit:-e, scHicet ex dono gratire. Unde AugUSl., lib. (;, c, 25, eorUIlI. Hoc salis, inquit, innuil Propheta, quòd non ipsam animam 'de anima Cacit Deus, sed sigilla li m su per Genes : QuodammOOò crealus est homo immoranimas de lIihilo creaI. talis, quod erat ci de ligno vil:e, 11011 contlilione lIaturre. Mortalis erat de cOllditione corporis allimalis , DlSTl~CTIO XIX. immortalis benefieio Conditoris. Non cuim immortale 1)1 PRIIIO UOIII/lIS STATU ANTE PECCATUU, SCILICET QU.\LIS erat quòd olllninò mori non posset. quod non cri! nisi rUERIT SECU/lDUH CORPUS ET SECUNllUII ANIIIAH. cùm fuerit spiritualc. Aperlè tlicit 41uòd non ex lIat. Solellt I)ureri plura de primo bominis slatu anle IlIrà, sed ex ligno vil;e habebat posse nOli mori. J'Crcatllln, seilieet qualis fu cri! homo prius'luàm pecProptcr hoc :iliqni dicunl qllòd nisi ilio Iigno ,'ila!


PF:TBI LO~lilAnOI 691 69~ Ulerftur, non semper vivcret, quia pccc~r('t. Pccc~ret clili~sct, immorlalil!IIis pcrrt~c li() essei ei tle ligno vita:. ellim si ilio ligno non uleretur, quia pr:cceptum era L Seti qui hoc tratlnnL, qtlomodò ~upcriora Au". '·erba ei u, comederel de omni ligno paradisi, nisi de lignn quibus dicit quòd eral imlllorlaiis ex ligno \ U;I!. hui; scienLi:ll boui cl mali. Sicut ergo pCCC:\I'il comedendo sentenli:c 11011 conlradicanl, diligenlcr illfilliralit. qllod eraL prohibitllnl, ila cli:un peccare' si Ilon comDJSTl~CTlO XX. JOcderet quod erat jllssum. DE ~IODO PROCREATJO:>IS FII.IORU!! SI ~Oll PECCASSUT Si non (ol'et pra!ceplltlll Ul de ilio ligno comederet, et PRUlI PARENTES, ET QUALES NASCEIIE:'ITUR FILII. aliis et non ilio ulerelur, an possetnon mori. 5. Sed adhuc qll:llrillir si non essct pr:cceptunl IIt i. Post h:-cc videmlt:lll est qllalilcr primi parentes, si de ligno ,·il:C ederel, et aliis, l'I non ilio vesceretur, non pcccassent, filios procl·eàssenl. el qualcs ipsi liIii lIumqnid posseL non mori. Si selllper viveret non uLcns nascel'enlur. Quidam putanl ad gigncncJos filios pri· ilio ligno, uon cral ci ex ilio lit;IIO posse non mori. mos homines in paradiso mi sc~ri non potuisse. nisi Si verò 11011 possct scmpcr vÌlcre , id eraL ei ex ilio pOSI pcccatlllll ; dicenles concubitum sine corrllplione lignn. Alic]lIi dicunt quòd si non fuissel ei pr::ecept.um . vel maculà non posse fieri. Sed anle peccalnm nec ctlr~ vcsci iii" ligllo, el aliis, l't non ilio vesce!'clur, vivcrel mptio, nec macula in homine esse pOlerat, quoniam ex peccato ha'c COllsccuta sunt. Ad quud dicelldum selllvcr; sic dcLermin:\lItes illlld quod supra dixil Au~ gUS1. ; Erat ei dc ligno ,·il:C, non de condilione natu~ cst quòd si n(lll peccassent primi hOlllines, sillc oruni ra! lnnlùm, scilicel quasi non ex cOllditiollC natur!c peccato etnJ:lclllfl in paradiso carnali copulà conl'eni~­ solllllltllodò erat ei, seti cliam cx ilio ligno. Aliis au· scnl, et esseI ibi thorns immaelllatus, cL commixlio tcm videtur quòd ex ligno vit:c eral ei posse lIon mo- sine concllpiscenlià ; atque gcnilaliuus memhris sicllt l'i, UOII cx nalnrà. Ideò cnim dicilur possc lIon IllOri, c:l!leris imperarelll, ut ibi nullllm moturn ilIicillllll quia poteraI uli iIIu ligno, deqilO edens nOli lIIorcrelur. sentirenl, et SkUI alin memlJl'a corporis :Iliis adnloQUa!stio Augustini, quomodò immo/'tuli~ (aciUS vellllls, ut mlInllrn ori, sinc ardore libidini~; ila ge$i/ /tOIllO. nilalibus ulerenlllr membris sine aliquo pruritu carnis. 4. De hàc verò hominis irnmorlalitate (5), qnalis IIrec enim lelltalis :rgl'illldo, mcmbris humanis ex pecfuerÌl, Ang. , lib. 5, cap. 2, snper Gen. , qmEstiont!1lI C:HO illh:-csil. GCllllisscnt ilaqlle filios in paradisrl pet· movel,S sie ait : Qua'ritur quomodò immorlali. f:lctus coitulII immaculalllm , el sine eorrupLione; lIndc AIISiL hOll1o pr:c aliis anim~nlibus : et quoll1odò cum iIIis !(ustinlls, lib. 3, c. iO, super Gen. ; el eod . 1ib., c. 5 ; communem acceperil aIimoniam. Sed nli!"! eSI immor- Cur ilOti credalllllS prìmos homines ante pecca III ili taIitas carnis quamin Adam accepillws,:\lia quarn in gcnitalilJus membris ad procrealionem imperare 1)0resurreclione speramus per Cbrislum. IIle faclus est luisse. sicllt c:l!leris in quolibel opere sinI' ,·oluptalis 110m o immortalis, Ul nOli possel mori si 11011 pecca re t, prurilu IILimur. Incredibile cnim nOli c,;t DCIIII1 tal ia lllorerelur alllem si peccarel; Iilii verò rcslIl'rcclion is fccisse illa corpor'a ut ~i nOli peccàsscnt , illis IIlembri, 1I0n poterunl ullra peccare, nec mori. Caro nosll'a sicul pedibus illlpel'arcllt, nec CUlli ardore SemiJl3rcnt, 11011 lune egcbil l'efeclione ciborulll, quia nnlh poteril ycl c.um doior'c parercnl : sed pOSI pece:tlulIl motullI esse defeclio. Caro de Ad:e anle pcccaLum ila imltlor- 11111111 rnerllel'll1l1, quem lIupli:!:, ordiuant , contincnl ia talis creata est, ut per alimoniam adjula esseI IIIorti:; c?hiuet .. II.lfirrnitas cnim !Jl'ona in rllinaU\ IlIrpitudiel doloris expers, Sic ergo iltllllorlaii. et illcorru(ltiiJi- nlS, éXclpltur honesl;,Le lIupllalt : t'llll1!ld sanis est lis condita est caro hominis, IIt suam illllllortalilalem oflìcilllll, :rgro:is e:il remcdiullI. Elllissi f},tidcrn dc et incorrllptiouem per observantiam mandalorlll1l Dei paradiso cOIIVCllerUnl, et gCllllcrunl; se,I pOluerclllt cuslodircl. In quibus lIlandalis hoc cOlllinebatUl', ut iII paradiso eis esse nupli:!": honorahiles el lhllrlls imde illis lignis eoncessis manducaret, et ab inLerdicLo JII:lCulalUs sin\! ardore libidinis, sine /abore pariellùi. abstinerel. f>er horum eduliulll immorlalit:.t!s dOlla QlIllre in paradiso 11011 coiaunl duoblls l1lodis solt'il conservarel, dOllec corp'oralibll~ incremelilis perdu(Aug" lib. CGII, c, 4). clus ad :clalem qll:C Couditori pl:\Cerel, Illultiplicalà 2. Cur crgo nllll (;oiel'ulIl iII paradi.io? Qllia cn'al;} llrogenie ipso jubcntc SUlllerel de ligllo vite, qllo per- muliere, IIlOX 1r:H1sgres, io facla eSI, Cl ejccli SIIIII de fcclè immortalis factus, cibi aiimcnla ullcl'iùs 110/1 paradiso. Ve! lIui:1 Iloudìlm Oell5 jllsscl'al ul coirclIl, rec~uirerel. et pOlerat dÌ\'ilia cxpeclal'Ì al:clol'itas, uui cOllcupiSummalilll supel'iorulll verborum senlenliam persll'ingit. scelilia IIOil all~cb:tt. Veus vcrò jusseral. 'lui:1 caS1l11l 5. Ecce his vcrbis vidcLur Anguslilllls lradcrc flllÒd eOl'lIm pr:.cscicual, dc qllibllS hOlllo propagaudlls CI,;.t. Ecce expl'cssè Ilabes dc lIIodo prop:lgaliollis fi!itlrlllu. caro primi homillis Ìlllmorl.alilalem iII se halollcril , qu:c per alimoniam ciborurn conserV3rctur u,qllc ad Ve termino illhw in{aioris l'ila!" utrùlII, natiI> {iliis, per sucCCSSiUIlCS, ali ,\i1ll1l1 Olill/t!S trnns{~reILi/j essent. tempus su:}) translalionis iII Ilielins, qn:lIldo de ligno vil:l! comederet , el licreL ollluinò illlmol'talis, ila ut 3, De lermino vcrò lempori, quo U':lIISrCI'I'Cnlllr ~tl spiritualem cmleslelllque \"italll • ctrlum aliqllid Srrinon possel mori. Quòd ex pra!dictis consequi vie/elllr IlOlI/inem de lIaturl!! IJlura 1I01i tradiI- El idl'ò alllbiguilm est lItrìl!ll P;ISUa! conditione qlwdallllllodò (uisse il/lllwrtnlem, sed rClltes, genili, liliis, pcrferlàqlle hllOlani oflicii jllslilIon omnillò fieret illlJllOl·,a/i~, nisi parlicipato tiglIO tià, ad lIIeliorcrn slàtum IransfelTcnlllr, IWII per IllO rtc III , scti per aliqualll IIllltalionC'm; an p:t:rcs iII vi/a!. 6. Idcò aliqui dicunt, quòcJ immorlali[:ltem de na- aliqlloslatu \"ila: relllarcerent. ligao vi t;\! IIlcnll'S, dOllcc filii ad eumdcm stalUlII pCl'\"cnircnt, Cl sic implcto nutura habcbal, quà pOleral. nOli mori; <Iu:c alio:.. rUlli lignorum esu potnal cOllscnari, sed 11011 (Jo~ mcro olllncs simili ad llIe1iora Irallsferanlllr, ul esscHt sieuI sancti angeli iII cre:is. De quo AlIoClSlinus ailluiteral consummnri nisi pCI' a, sullIplioncm ligni vit.e. Quod videlur AlIguslinus, libro 8, capile 5, senlire , gilè disseril, lib. 8, c. 4, super Cen., ila in luiells: l'olncrunl primi homines in paradiso lìIios glgncre. super Genesim dicens : Hoc lllloquc addo, taicill cilJllm illam arborcm pr:.uslilisse, qUtl corpus homini3 nOli III 1II0ricnlibus patri bus sIICCCdt!I-C1I1 filii, seLl in stabili sanilate firmare tu!'; non sicnL ex alio cibo, seti ali r(uo forma! slalu llIancntibus, el de ligno "ila! viinspiratiollc salubrilatis occultà. Ilìc illnuere videlllr gnrem sumcntibus. el filii Gd cUllldem perducerenllli' Iluòd cùm aliis cibis posset cerpus sustentari , hoc ci- staLmn, donec implclo llUmt~I'O sine morle anilllaliulll bo indeliciente sanilale firlllarelur. Ex quo COllSCqlli corpora in aliam C(ualitalem trallsirenl; in qllà olllninò rr.gellli spiri lui deser"irent, ct solo spirilu ,·i\"ilicanle videlur quòd SiClll in nalurà sua habuiL mortalitalena sille .corporcis ::tlilllelltis vivcrent. Vel pOlucrunl pa(jllamdam, scilicel, aptiLlldinelll moriellui; ila aliqllam renles filiis cederc, III pCI' sllccessioncm numerus immorlalitatem in nalura suà hauuit, id est, aplitudiilllpieretur; qui, gcnilis /Hiis perfcclàque humani offi'Iem quà poterat non mori, ciub adjutll:;; scd si percii jllslilià, ad JJ1cliora lransfcrrelltur, 1I0n per 11101'(:il DI! hoc vide in G(ossà ol'dill:lì'ià, ad illutl. tCIlI, scl! per aliquam JJ1ulaliollelll . Ecce Irìc habcIll1l5 GCIl, 1 : Faciamus /tolllinem, elC. dc u'allsilu homiuis ad Illcliora, sed illcl'rtuill lIulJi.


693

SENTENTIARUM UBRI QUAHon. - un. H, Ll~, T. XXI dubio pcccarel nisi hnnc dcfeelllnJ ciùo pr~velliret. Babebat cuim 113luralelll appcl illlllJ clilioderatum, cui ita satisfaeiendulll cral, Ile def'ecLIIIl1 famis selllire&. Sicnt ergo non ex Vilio, sed ex nalur:c condilione cral quòd ante peccallllll homo cihis inJigebat., ifa 1I0D ex vitio esset, sed de lIaturà. si hominis cOllditio in principio suo, iu eSl, in prilllo parenle il pcrfeclo illchoata, in slIhseqncnli pl'opagalionc à lIlouico ad maj',ra pro. ticeret; III, ~cilicel, per intervalla tcmporis, statnrm corpore:c incrcmcnt.'\ uwmq'le llH:rubrorum slJseiperel. UtrùlIl sicut .'aturà ciliJoris, ila e/iam smsll mentis parvuli nascerenlllr, el per accesllwl/emporis profìcerellt iII sellsu el nOli ti lì verilillis, sdiicet ali 1II0X nati, i/l hi, esseni perfec(i. 8. El tlÌm de corpore 11IIm,'llfl 11011 sit abSlll'dllm vel inconveniens hoc exislimarl), qll:cri solct ulrÙIlI de sellsu anim.-c el cognitionc yel'itatis eodem 1II0UO senliendum sit, III, scHicel hi qui sinc peccato nascerenlllr, sellsn tt ililelligelltià 'rn.'ntis illlpt~rrecli cxisll'relll, et per acceSSlI1lI tcmporis in his proficerenl uSllue ad perfeclionem; an mox condili p,)rfl'ctionem sellsùs Cl cogoilionis pCl'cipcrenl. Illi qui selllluni parvulos natos in Matnl'à corJloris cl USll membrornlll p"1' acce"surn lemporis prorectnros, non diflìtcJllur cosdclII iII cxonlio nalil'ilalis S~IISI1 impel'fectos exislcl'C, et per illlcl'l'allum tcrnpul'is in SCllSU et cognitiollC pl'Uticcl'e uSllue ::tl pcrfcetum. . COlltra iltorom sClIlentiam 0PpOIllIII( qllidllll/. !l., Ad quod quidam opponunL diccllics : Si mOI nali 1I0n haberenl pCl'fectiollCIIl scnsùs ct inlclligellli:c, ignol':llllia in cis essei: ignuralltia autcm peecali est I mna. Sed qui hoc dicllilt non salis diligcnter consideranl quia non omnis qui alifluitlllcscil "cl mi1I1lS pCl'feclè aliqllid SCil, stalirn igiloranlialll balle l'C sivc in igufJranlià essc dicrrllius esI, IllIia i"1l0rallli:l non dicilur, nisi cùm id quod sci l'i l't non iglfol':ll'i de. bel, Ilescilur. Talisqllc ignorantia Fm;la pl'ccali C,I, cimi rnens vilio ohsl'lIrallll', ne cognoscel'c ,'aleal ea qUOE sci l'e ucllcl'cl. De homillis traI/sia/ione illllle/io;'elll stlltl/III et de dUQ!J;is bOllis, altero hìc dalo, altel'o p"()11Ii~s~. (Alig., ùc Sacram., l, t, parI. 2, c. u.) t O. Talis l'l'aL ltominis inslitulio antc peccaturn secuudùm corporis condiliolltllll. De hoc aulelll staLu lran.sfcl'end~s .erat cum ulliversa poslcritale sua, ad fllchorem dlglllOl'emque stalum, ubi cmlesli et :tlerllo bono in cmlis sibi parato fruCrClUI'. Sicut enim ex duplici natura cOlllpaclus eSI homo, ita illi duo bOlla CondiLor à princ:ipill pra!pal'nvit : unulll lernpol'alc, alLel'um ::Clernum; 1I111111l "isibile, alterllOl im'isihilc; IInum carni, alLcrUIll spiriLui. ~l qui:! pl'imulll CSl quoli est :lIl1lnalc, deiude quod esI spirituale, tempol'ale al' \'isillile honulII priils tledit; invisihile aulelil el a~ter· ~lum (ll'olllÌsil, et .~ncritis qurcrendumproposuit. Ad ulllls aulcm c:usluUI:uU quod dederal, et ad aliud 1'1~O­ mel'endum qllod pl'oll1Ìseral, lIalul'31i ralioni iII cI'cationc anill'l::C hOlllillis illdil:r, Ilua poteraI inter bOllUIIl Cl lIIalulIl distemerc, pr::cc!'plllm addidil obcdicnli::c' 11~I' eujus o~servalltialll dalnm non pCl'deret, N pr{)~ III~ssum oblllleret, ut pel' lIICl'ilulll \'e,nil'ci ad PLI:IIl1um. DlSTI:'oICrlO XXI.

relinquitllr utrùm simul transferren tur, an per succcssioncs. Qllale. procrearent {ilio. ; utrùm per(ectionem stall/I're et usunl membrorum Iwbentes, quali. homo primus (uit condi/u•• 4. Si verò qu~rillir quales, si 1I0n peccassel, homo fìlio~ genuissel; ull ìllll videlicel sicul ipse primlls hOlllo seclllldùm naturam eorporis cl usum membrorum perfectlls mox conditus eXlilil, ita eliam ejus tilii in ipso nalivil.1lis exordio perfecli exisLel'ent, qui amIlI1lare el loqlli, el cuneta faccre possent, responderi potest qllòd lilios parvulos nasci oporlebaL, pfopter Rl'lterni ulcri necessitatem ; scd IItrùm mox nati perfcctionelll slalUl'~-c el membrorulII IIsum habcrcnl, an parvuli cl in minOl'e ~tate cOlIslilllli IIli possenl rncll\brorum ol'ficiis, ali per illtcrvalla lem(lorllm eo nlOuo OUO nunC iiI perfceLionem Slalur.-c el uSllm rnelllbrofilm rccc'pturi esscnl, de aucLorilalihus uelinillllll IlOil habemus. , Ambigua AU!]USlinl/s l'erba pOllit, Ilbi (amel! vide/u!' illIlII ere quòd filii et llC1rvuli posseut membrorul1I uli olficiis. 5. El super hoc Augnslinus (G) ambiguè 10fjuitnf. Move! nos, inqllil" si primi hOlllines non peccasscat" ulrilm lalcs filios essenl habiluri, flui nec linguà, ncc manibus, nec pediblls ulerentur. Nam propler uleri necessitatem, forlè llecesse erat parvulos nasci: srt! Iluatn\'is exigua p!1rs corporis sit COSi a , nOli lamen proptcr hoc parvulam viro conjugcm fccit, UIIUC et cjus filios pOleraL omnipole/ltia Creal,oris mox natos grandes laccre. ScoJ, ut hoc omiuam, pOleraL .ccrtè cis pr:cstarc {luotI multis allimalibus pr.-cstiLit, quorum pulii, Iju:lnl\'is sinl parvuli , t:mlCn mox ut nascuntur currual, CI malrern scquunlul'. Conlra hOll1ini lIalo ncc '1U illcessnm petlcs iuonei sunl, ncc !Jl.1IlUS sallem ad scalpcmlllm hailiics, el, juxla se mallllllis (lOSilis, lIascenles magi. possunl esurielltes tlere quàm sugere, propl'ièr,uc infirmil.ali Illcntis congl'Uit h::cc infifmit!ls f·3 I'nis. Ili;; verbis vidclUr illsinual'i qllòu filii cliam pal'vuli officiis mCmbl'Ol'lllll \'alcl'cnt uli. (!ltibusclal/l nOI! abslI/'dè placltil quòd filii parvi nascerelllll/', et pe/' acceSSlI1/I lempo/'i~ in slallmi ct in atiis siWl IlIIIlC p/'oficercllt, quod 11011 tssel Vilio illljlltlalldlllll, H. Se" cimi Al!guslinus suh assel'lione ùe his nihil Iradal, 11011 irraliollahililcr qllibllstlam placuil pl'imorUlli p3renlum filios Il:1scitul'oS parvos , :te deinde per illler"alla lcmpornm ('~uelll legc qllà l'l nUlic naLhilalem hlllllallalll onlinatam ccrnillllls, ~làlllr:c illCftllllCIItllm l't lIIelllbrorulll lIs11llù'eceplllros, \Il in illis cxpctl3retllr ~tas au amblllandulII el I01!llelidulll sicut 1II0UÒ iII 1I0bis; quod uliqlle nOli essct ,'ilio impUI:lntlum, seu condilioni nalur~: SÌ<'lIl il Cibo ;rbslillerc :>cnitùs 1I0n ,'a/ebant, nec lamen illud eraL ex Vilio, sed ex nalurà cOlldiliollis. () l'p(;silio quorumdam volf!lItium pl'obal'e eos posse vivere sille a/illl(lllici. 7. Ad hoc aulcm opponilur : Si non peceafellt, Ilon tllorerenlllr; seri 1I0n peccal'cnl si nOli cOlllcderellt; pOlerant igilur sinc alimonià vivere. (::-r.lcl'illll, sieul ~lIpfl\ diximlls, non solùm (lecca l'CII l si UC ligllo velilo edcl·cnt. sed eliam si conccs~is no~ lIterellll!r;. fillia sicut cra~eis pr3:ccptulII non iilo ligl;f) lIli, ila alii~ l'esci. Pr:l'lerea conll'a n3luraleill raliollCllI facercnl, qllia illlelligehallL de illis esse eJt'IIl/IIIII, 'IIIOU CL Ila· Inraìiler appelehant. §. lLelll oppoltitur: Cùm fames sii pmna peccati, si non pe\:c:1felll farn clll non scnti· l'lnl; sed sille !.imc SUpCl'fl1l1l11l ,'idprel!l1' C-'Hllct!i)rc: linde putant qu.idam ros dbis Iloa io.ligaissc aulc l'cc~:l1tllll, qllia non pOlcr3nl eSIIril'e si non peccàsscnl. Ad quod dici poLesl quiJtl fanles verè dcfecliis est el pmna peCC<lli. ESL enim immolleraLlis appeLitus cuendi, cui UOII subjacuisset homo :ii non peccàsset; sed procul (6) Lib, de parvII\orllm Baptismo primo, qui aliàs dititur dc peceatorulll 1I1erilis et Remissione, III c. 3i et tomo 7.

ilE INVIDIA IlIAfiOLI QUA Ail liO)IL~ElI TEl'il',\, :IDJ;~1 ACCESSIT

L.'yidells igilHr dbbolus bOlllillclll per olJcdicn!i,~ llllnlllllalcm posse a,cCllù(:l'e unuc ipsc pe.r superbia", COlTIlCl'ot, ill\'i(lit ci; el q\lia priilS flcr supel'lIi:lIu Iliauolils l'acl'al idèlll deorsillil lapsus, (!l zelo inddi:e /'aclus est S.llal;, id eSI, adl'ersal'ius. Unue et muliel'CUi tcutavil, iII (IUa millùs quàm iII viro raliollcm vigere nOl'it. Ejus ellÌm lIlaliLia ad tcnlandam virtutem Li.mida, hUlllallam naluram in ca pafle ubi debilior vldcllatur, aggressa est; ut si forlè' i!lic aliqualenùi pr~C\'a !ercl, ?oslmodùm tiducialiùs ad alteram qu::c r;)buslior l'Ili! pllisanriam vel putiìls sllbverlcndam 'lCCCdercl. Pl'imìlln <:rgo solilari:lIn feminam cX\llora\'it. ur


PETRI LmlHARDI 696 dam, id est, ut malllm qllod IlItendebat lihere pérsuaderel, et malum quod muiier limuit negandG removit, et repromissionem addidit : el ul eju! pera ...sio citiùs reciperClur, promissiollem duplica fil. Unam nempe eomestionem suadens, duo in prremio proposuit similitudinem Dei, scientiamqlle bOlli et mali spondells. Ubi tribus modis hominelll tentavit. sci- . licel, gulà in persuasione cibi, cùm dixit in qllacumque die comederiti3 ; inani glorià in promissione deitatis, eùm ditit eritil ,icut dii; avaritià in promissione scientire, cùm dixit ,dentel bORllm et mall.!m. Gllia est immoderata cibi aviditas; vana gloria. amor propri.e exeellentire; avaritia, immoderata babendi cupidilas, qu.c non est tanlùm pecunire, sed etiam allitlldinis et scienti.e, cùm supra modum sublimitas ambitur. De duplici lenla/ionis specie. 5. PI,rrò sciendum 'est duas esse spec:es lenlaliollis, interiorem, scilicel, et exteriorem. Exlel'ior tl'ntalio est qualldo nohis extrinsecìls malulll ,'isibilitel' suggerilur verbo vel signo a!i(!1I0, ut ille CIIi fil ad con· senslIm peccali declil:eL, et lalis tenlatio tanlùm lìt ab adversario. Inlerior verò lelltatio esl quallùo i11\ isibiliter malllm nobis intrinsecìls sll ~ gel'it\lr, ct h ~ec IClIlatio aliquando fit ab hoste, aliquando à carne. Nam et diabolus im'isibiliter mala suggerit, el ex carnis corruplione suboritllr mOlus iIlicitus et titillalÌ<l pa!'va. ltIeòqlle tent:\lio qure ex carlle est non fiL sine peccato; qUal alltem est ab !IG,te, nisi ci consellliatur, non habet pecc3tllnl, sed est materia exercellda! ,'irtlltis. Telllalio ellim carllis intcrior difficiliùs vincitul'. Iluia interiùs oppllgnans de nostro conll'a -nos roboratur. Homo ergo qui solà eXleriorc lentatlone pulsatns cccidit, talltò gr3viìls plectendlls erat, o.uanlò leviori impulsu fuerat prostratlls. Et t,\mell qllia aliqllam. Iicèt modic3m, cadendi occasionem habllit, iddrrò per gratiam jllvari pOlllit ad l'elli:lm, Ul quoti l'CI' alium eeciderat, per alium erigerelur, Qui ergo incitalorem habllit ad malum, nOli illju~tè reparatllrem !labuit ati bnnlllll . Diauolus verò tluia sine aliclljlli lentalione peccavit, per alilllll ut surgeret .iu\'ari non debuit, nec per se potuit; et ideò Ì1'l'emediauiie peccalum e.ills editil. Peccalum ve, ò hUlllillis sicllt per :òlium habuit inilium, ita per aliulll nOli illCOllcl'llè habuit rellleùium. Quare /tomo, 11011 /Il/ge/lfS, siI redell/pll/s. G, PI':l!lerea angelica ilatura. quonialll non lota pel'ierat, sed ex parte perstitel'at, non est r~dt!mpla ; 11lImana vcrò tola llerÌt~ I'al, et idcò Ile Ilenitìls perùerelllr, ex parle est redcmpla. IIt inde ruilla SIIPIl!eretur angelica, Ullde Alig. iII Ench,. cap. 2!1: Placuit universitalis cl'e~tori et moderatori ut fluoniam non tota multitudo :Ingelorum Delllll deserendo pericrat, ca qUa! perierat in perpelua perùitiolle relllanerel, qUal autem ellm Dco, illà descrenle, per'literat. de sua cerlissimè ~og!lilà selli per 1i!licitate g:ludel'et. Al verò creatura raliollalis. qu:c in hominihus erat, .]1I0niam peccalis atque sllppliciis tOla flcrierat, ex parte poterat repar:ll'i, linde angelica! sociclati snpplcrelur (Iuo(\ ruina iIla miIl lIera t ; hoc cnilll promissum e~' sanctis, qllòd erullt a!(llIales angdis Ilei. Qllòd '19 /1 soli viro prceCt'fi/1/1II (uit da/11m. (Aug, super GCII., !ib, 8, cap. t G, ) 7. III liti etiam nolalldllm esi, (IUÒÙ non soli viro )ll'a'ceptlllll ,'idelur esse dalum, eilm ipsa mlllier te.latur sihi clialll esse mandalulll , dicens : Prcecel'it lIobis l)euI, elc. Supra lamen Icgitur, anlc factam mulierelll, Deum uixisse \'iro: De tigno aciell/ice bOlli ti! mali ne cOllledas; non dixitllz comedatis. Forlè quia faelurus eral mulierem de viro, sie pr:ceepit, ut per ,'irum ad mlllierelll pervellirct mandatum ; qu ia DlIIlier qu:-e suujeeta viro fuil, nOli nisi mediante l'iro divinum tiebuit accipere pr:cceptum. Unde Apostolus, t COI'. 14 : Si quid discere lIIu/ieres vo/uerint, dU1/I1 t'iros SIIosill/errogen/ . Si qll:critur quomodò loqui l'olUerunt \'CI loquentelll ìlllelligere. qui non didicerallt illtcr IfHlllt!lItes crescendo ,'CI m~istcrio, tlieirull3

primùm omnem sn:c t~llta'io!lis ,'~m csperiI'ctur. Qunre i1l allena (orma velllt. ~. Sed fluia ilIi per violenliam noce re non poterat, :111 fl':llIdem se COllvertit, IIL dolo homincm supplanla reI, quem virtllte Sllp('rare IIcquiret, N~ autcm fra!ls illius nimis mallifestal'etur, in suà speelc non veOll, no apcl'lè cognosceretllr, CL i~ rcpeJlcretu~ : iterùm ne nilllis occulta foret fraus CJUS qu.e ca,'erl non posset, et hOlllo sinllll ,'iderelur injuriam pali, si laliler circumvenirl pt'rllliuerct eum Deus ~t prxc3~ere non posset iII aliena qllidem formà vemre pcrmlssus est diauoh;s, seti in tali iII qua ejlls malitia (l~SseL deprelu~ndi. Ut ergo in propri:ì formà nOli v~ml'el, volulItale sua proprià factlllll est ; ut autem 11\ formà sme ma!ili:c cOIPTllellti venirel, divinitùs factum est. VelIit ergo ad I~Oollil](,1lI iII s~rpellt~, qui fO~lè , si permit. terctur. i!l colllmb;'C spccle velllre maltusse!. Sed 1I~~ erat digllum IIt sl'iritus malignus illam formam h~mllll fHliosam facerel, iII qua Spil'itlls sanclus appal'l~nrus cral. !'ì.)n p.rgo lIisi per sCl'pellten~ tClltare p~rnllssus fail diaholl\s, III per iIlud. quod fOrIS C~:ll aS!\llla~ tCIItalltis 3nilll:Hl\'l'rtere fcmma tl)llret. dlauolus ClIIJI1 per 5crpentl:m telltabal, in flUO loqllebatur. Ideòque serpCIIS diclUS t~ st esse callidi or Ctlnclis a/lilllanlibns I~rrce; (Iuia, ut ait Aug ., !ih. H, c. 2, sllper Gt'n., mali allgeli. licèt supel'hià d,·jp.cli, nalllra lam,en s~nt exc?lleutiores olllllibus besliis propter emlllentl:lJl1 l'allonis; qll3m\'is serpens nOli rationali animà, sed s~il'itll diabolico \lossit sapienlis,imus dici. NOli erl?o mlrllm si Iliabollls spiritll SllO implens serpenlcm., SICllt va~cs implebal, sapientissimum l'edllitlel'at omll~um. hcsllal'UII1 ; quem Lamell !Id lenlal!dum n~n eleglt d.mholus, 6cd per quoti animai pCrtnlSSIlS IUlt, teltta",t. Unde Allg., lih. il, c. t, SU per Genes. : Non est putandulIl (I"ÒLI diabolus serpelltem per quem ~enta.r~t elegcrlt, sed dlln decipere cuperel, non POlUl.t, Il!SI pCI' quod anilll:..1 posse perlllissus est. N~ceDlh el~lm \'olullias inest cuiqlle à se, sed pOlesl:.1s a D~o. SIC autem ,10fluehallu' diaholus per serp,'ntem Igllorantem, SICUt per ellrrglln\i'.lIos l'el fanaticos loquitur. Se~pellle I:llim vclllt organo est usus, movel~s natllra.'11 CJIIS ad exprilllentillm SOllllS verborum et SIgna, qUlhlls S U~1ll 1Il0n,tral'et voluntatem. Serpens ergo IICC "erba m· lelli"ebal MC ratiOllalis est factus; r.allidissimus tamen" est cticlus. propler aSlutiam diaboli. LOCUlU~ cst alltcm sicut asina Ualaam; seti hoc d,abo\icum, Iliud nngelicllm fuil, honi enilll et mali ~ngeli similit~r opel'antur. llìc qllxri sole! qllare mllher 1I0n h~fl'lIIt serpentem. QlIia cùm , ~ovcrit erea,lIl1l1 esse ,' Il'sllm ettarn oflicillm loquendl a Deo acccplsse pUlanl. (Eod. 1i1J. c, 27 el 29.) D ~ modo telllaliollis. 5. Tentalio alltem hoc 1lI0UO fal:la esI, s\ans eoram feminà bosLis superbus non au~el in ,'erb~ persuasionis exire melllens deprehendl ; scd sub mterrogatione calli ;"O'rerlitur, ul ex responsione eolligel'et qualiler in ~~alitià procedere posset. CUI:, inquiL: (;cn. 5. pr,lCepil vobis Dells ul nOll,colllederetls de ~1II1ll ligno paradisi? Cui l'cspolldil mulle/'. De (ruclll .t'Y,1l0~ !'lIni quce sunI iII paradiso, vesdm".r, de ,frucIU vero "fIni Iluod e,~1 iII medio paradlSl pl'cece~1t ,,!OblS [)eus ne cOlllederemus, et ne lanyere/llus? ",e lort~ ~'lOrwlllllr: III f]!IO ,'crbo dedit locum tentalltl CUlli dlXll Ile (orle morta!IIlfr ulltle mox di~btJllIs dixit ad muliel'cm : NeqnaqUà';1 moriemilli, sciI elli,m Dells qU,od in quàcu~I/J1,e,die comederi/is ex co, apencll/ur ocuil t'esm,el erllls SlCIII (/ii scielltcs bOIlUI1l et ma/11m. Attende ordlllern ac probr~ssum humalla! perdi~i?nis. Pl'imò DClIs d!xe~a!: Qual"umque die comedel'llls e~ eo, !,101'/e mOI'l~I/lI!" i deinde muli('r dixil: N e rorie 11I0l'lanlllr; 1I0VISSIDIe 5crpens dixit: Nequaquàm Illori~n~illi. ,Deus aflirma",it, mlllier qll3si ambigclldo illud diCI I, dlah?lus negavll: Ilure ergo dubitavit, ab affirmanlc reeeSSll, et neganti appropinquavit. l/e lIeraulià diaboli, qui, ad (w;i/iùs perslIadcndulII, !/Ialum remot'il, CI bOllIlm in pollici/o ~/lpIiC/lVit , , ~, Qui aù SU:lIII pcrsuasiollcm l'lclIIler sulTlllclcnIn cl


693 SENTENTlARUM LlBnl QUATUOH. - LIB. Il, DIST. XXII. quia Deus eos lal,'s feccral qUi possent loqni, ct dis· qllo mulier. Non ellim putavit l's<e n'ram qlHld diabolns snggcreb:ll, In co tamea fllisse SC,IUCIIIIII crc,1i cere ab aliis si esscnt. Aug. lib. 8, dcGcn. aù liUel".un, (lotest, lIuòd commissllm "clliale (llIlavcrit, IIII0d pc'r· tap. i 6, in line. cmptorium erat, Sell nec prior sednctlls ruit, nec iII DlSTINCTIO XXII. eo qUCI llIulier, ut credel'ct Dellill illllli ligllulII idcò DE 'ORIGI:SE ILLIUS PECCATI. lallgere prohibuisse, <I"oniam si tallgercnlliercili sieut i. IlIc "idclUr diligenler iD\'estigandum cssc Il":-P. dii, Verùmtamell pl'rcl-al'iCalOr fllil j\dam, ut testaltlr l'lIerit origo el radix illius pecca li. Quidam pulalll Al'ostCllus. PoteraI enilll ali!Jua dalio mellii cjus inesse Iluamdam elalionem in animo hominis pr:ecessisse ex illicò posL tcntalionem, ex quà mluit IignuIII VI'I;IIIIII Iluà diaholi suggestioni COlIsensi!. Qllod ,'idr.tllr AlIg. cxpcril'i, cùm mllliercm 11011 \'itleret 1lI0rtuam l'SC:ì illnuel'c, liu. i t, c. 5, snpcr Genes., ila inllUiclls : Nna illà perceplà, uncle Aug .. Iib, 11, c, 42, super Gellcs, : es! pUlandum qllM homo dejiceretur, nisi pra:cessis f.ùm ApoSlOlus Adam pra~v:u'icatol'em fllisse (1st end il, se! in co qna:dam datio comprilllcnda; ut per hUllli- dicens, [\0111, 5 : I Il SilllilillidillCIII prmval'ica/iollis Atlre; litatempeccati sciret qU31l1 falsò dc se pr:esurnpseril, seduclUllI tamen ncgat nbi :lit, :I. Tim, 2: Adam nOI' el IIlIòd non bcnè se habet lIatlll'a si à radcnte reees- esI sedl/clus; scd lIIulier; ullcll~ el. inlerrogatlls lIon :lit : serit.. Itelll in eodem, lib. li. c. 50: Qllomodò verha Mlilicr scdllxit me; st:d : Dedit Illilli, et cOlludi. l\IlIlicr !cnla:oris credcret mulier, diun se a l'C bonà ct utili verI) dixil : Serpens scc/uxiIIllC. Han c allkm sedul'tinprohibuissct, nisi inesset ejus menli amor ille proprial IIcm propl'iè vocavi! ApOSlolllS, per Il Ila III id quod SlIal'oleSlalis, et dc sc sllpel'ba prrcsumptio, qU:ll per lcn- delJalur, clìm falsum es~cl, vel'lIl11 putatllm est, scilitatiollcm fuerat cOllvinccllda, aut perimcllda. l>cni'illc ('el, qllòd Deus Hgnurn iIIl1(l ideò langel'e prohiblleril, Ilon contenla suasione scrpcntis aspexi! lignullI bo- (juia scieuat eliS, si tetigissent, siclit dcns flltul'Os; I.um eSll, dccorum aspectu; nec credens sc illlie possc I:ln(jllam eis divinilatcm illvidcl'et, (l'Ii cos hOlllilics mori, f"rlè pulavit Deum alieujus causa sigllilicatio- ftceral. S"d clsi \inlln prnplcr a li Il Ila III lIIentis elalioBis illa dixisse; ideò manduc3vit, ct dedi. viro SIlO IICIII, flua: Deum lalcre 11011 potl'l'al, sollidtavil alil!,la for!!lssis cum aliqllà slIasiolle, qua m SCripLUI':l illtelli- extJcrielidi cupidilas, CÙIII IIIl1liercllI \'idel'ct aceepta gendam relillllit. Vel forlè nOli fuit suaderi necesse, iilà cscà nOli csse morlualll ; nec lalllCII CII'" arhilrol', dlm caIO II10rlUam esse ilio cibo nOli viderct l'il', Si- si jam spirituali ml'IIte rra~ditlls cral, nlh modo cretUl ergo non esI permissus diabolus lelllare femin3m, didisse quod diabolus suggercbal. (Lib. cl cap. cisnisi per serpenlcm; ita nee "irull1, nisi per fcmillam; demo ) IIt sicul prOl!cepl\lUl Dei per virulII venit aù mulicl'em, Qllis plus peccavi/, Acl/lI11 t'e! Eva. ila diaholi telltatio per nruliercm t,'ansirct ~\ll virurn. ri. Ex 11110 mallifcstè :lllilllad"cl'li pOICSlllliis e<ltum In muliere VCI'Ò qu:e rationalis erat, nOli csl ipse 10- plus peccaverit, Adam \'el t:\'a, HlIs CII iIII videtllr ('utllS IIt in sCl'l'cnl~, sed pC'rsllasio ej1ls, qllamvis in- Jlec('à~se mulicr, qum \'oluitllsllrpare divinitatis :elluastinctu :ldj119arct illlcriùs, (Illod per scrpeulclII gerc- lilalem, et nimià pr:rsulllplinne data credideril it3 b:lt exleriùs (AlIg" l. i, dielo 2, c, 27). Ex pr:rtiictis esse iutUI'Ulll, Adam \'CI'Ò Ill'C ilIutl crcdidit, eL de tenlationis modus atllue progrE~ssllS insinuatllr; n(~ellon prenitclilià cl Dci misericordifl cogita"it, dùm ",ori ctiam quod pr:edixilllus innui vidclIIr, scilicet, (1lIòll Illorem gereus, cjus persllasioni consensit, lIoh-ns Icnlationem pr;ccesserat aliqua elalio, ct pr:rsulllplio eal!:. ,;onlrislare, el à se alicuatam rdinlJlIcre, Ile pcrirel: :ll'bitralis illud essc vcniale 11011 mortale dcliin mente hominis. Objeclio cOlltra ilio, qui dicllnl elaliollem pl'recessisse etllm. Uudc Augusl., lib. et cal'. eisdem : ApOSIOllls in mente. ail : AdC/lIi 11011 est seduclus. Quoti uliqllc ila accipi 1"'2 Qnod si ita rllil, 11011 ergo alterills suggestiooc tesI, III illteIligatll1' nOli esse selluctlls (YI'ior, scilicl'l, priùs prccavil, CÙUI auclorilas tradat ideò pcccatulIl 'cl in co in quo mulicr, ut scilicet crederci illlld esse t1lauoli incurabile esse, quia nOli sliggestionc scd pro- v ~ rum : Eri/is sicul dii; sed pllt;wil utl'umqne rosse l'rià superbi!. cccidil; horninis verò cUl'abile, quia nOli ficri, ut cl uxori morelll gcrere!, el )Jer pffillilellliaUl l'CI' se, sed per ;lliurn eecidil, et ideò pel' alinrn re"eniam haberet. 'Millils el'go pccc:n-it. qui de prellisnrgere potllit. §. Quocirca pra'dieta "CI-ba August. tcnlià cL Dei miserirol'dià coqitavit, Puslqlliun cllilll pinlll ac diligentern lf't::lorem ernagitanl ; qll:l~ sic ill- llIulier seducta m:lnducavil, Cl!jlle dedit III sillllll ctlclelligere sanè quimlls : NOli dejicerelur homo iII actlllll renI, noluit cam contristare, (Jualll credeh:!t sille suo illius poceali, U!, sciliee!, ligllum velitllm edercl, cl iII solatio conlahesccre, et à se alicnalam omninò inh'l'has miscrias per tentatiollem dialJoli, nisi dalio com- il'e; non quidem carllali ViclUS cllncllpisceutià, qU:1I1l primenda pra:cessisse!, non utiflne IClllatiouem, sed llondÌlhl scnserat, sed amicaLili "I!làdam belle\'lIlcllti:ì, "pus l'eecati. Talis cnim l'nil ordillis processns : l)i:l- qllà plel'ùmque fol IIt olfendalllr DClls ne olfClldalur hollls tentando dixil : Si cOlllederili8, eri/i. sicUl dii, arnicus, quoti eUIII facere nOli ddJllisse di vill'c SCII.cien/cs bOl/um et IIIalum; quo audiLo st3Lim meli li Il,U- telltirc juslus exitus indicavi t_ Ergo ali o quotl'lIn IIlollo Iieris surreps:l. elalio qu:edam el amor propria! pote- ipse eliam dcceptlls cst. Inexrertlls e1lilll divin;c sestatis, ex Iluo placuil ei racel'e quod diabolus suadc- verit31is, in et! ralli potuit, ut venialI) cl'ctlcl'd e' se hat, et utillue fccil. Suggeslione igilur peccavit, Iluia COll1l1liSSlIlII; sed dolo ilio serpenti no Il"0 IIllllicr ~c­ tentatio prOl!ccssit, ex quà iII mente ejus orta est cla- duClaeS!, 1111110 modo arhitror illulII poluisse seduci_ lio, quam pcecaillm ol'eris secutum cst, el pOOll:l Ex his dalul' illlelligi quòd mulier pllls pcec:n'il, in 'luft lIIajoris IUllloris pr:1$1I1l111tio fuil, qll:!! eliarn iII se, eL peccali. in proximulII, Cl iII DCllln peccaYit; "il' alltcm tautùm Qure (llil e/atio lIIulieris, 5. Eltalis qllidt'm elalio in mente mulieris fuit pro iII se, ct iII Dellill. lllcie etialll eolligitur quòd mulier certo, fluii credidil el voluit habere similitudinem Dci . pllls pccc:lVcrit, (jllia gl':I\'iìl,; (lUllila esl; cui diclum cllm :equalilale qmidam, putans esse verum qllod dia- fuil : III d%re pari"s {ilios, Gen. 3, elc. Quid pTrediclm selllenlire adversari t'idclur. holus dicebal. El ideò specialiler muliereru comme6. Sed hnic l'idelur cOlltl'ariull1 '1ulld ;\ug., lib. i t, 1Il0rat August., inquiens : Quornodò crederei mulier diabolo, nisi esset in mellte ejus de se superba prrc- c. t, su per Genes ., de viro et IIll1licre peccalllm SUUin 6l1mplio? Et 'Iuod ibi sequitur, scilicet, qu:e per len- cXClIsanlibus ail: Dixil Adam : 1I1ulicr qualll dedisli lIIihi lationem fuerat convincellda vel pcrirncnda; ad mu- dedil milii de liyno, el cumedi; n(lll dieit peccavi, SuperI.:ia enim habel cOhfuslonis dcforlnitatelll , non confesliel'em referendum est, ul illielligalur qllrc ffilllicr, nOli sillnis humilit:1telll . ~ec eliam lIIuliel' eOlililetur pecca(fna! elatio, fueral per lenlationem, etc. tum, sed l'efert iu ~llIerUIII, diccns: Serpcns decepil Qllre (uit e/atio viri, an crediderit el volueril quorl IIIll, el comedi; impari sexu, scd pari fastu, Ecce hìcdilIIulier , ciI Aug, '1uia parem faslum habuiL mulier cum viro; PI\4, Solet qu:eri ulrùm illa lalis elalio !!I amor prol'iter ergo superbierulIl, et pariler peccaverllll!. i. Scd pria! potestatis in viro rueril, sicui in muhere. Ad hu..: il'! dctrrminal'i 110te ,I, tlt dic:tlllus jI:1I'CIII uuiu$· quOli diciwlIs 'luia Adam 11011 fuil se,l1lCLUS co 111\1110

691


iOO PETRI LOMBARDI deal, scd forl:lssè ut minùs ardeat. Non igitllr mulier excusalionem ha bui t de ignorallLià, CÙIO et mandatllm ~\J Ii"ni vetili; sed disparem, et in IIlliliere lIlulLÒ J.overit, cL peccalum esse secùs agere noo igooravcm:ljor~m, in eo quod credidit el voluit esse ~icut Deus, rit. (Tom. 7, C. 3.) fJllod nOI/ ,'ir. VerùmLamen et de viro legitllr qllòd voluit esse siellL Deus. Dici l enim Allgust. slIper iIlum UIlde processeri/ eonsetlsus iLIius peccaIi. CÙIIJ natura Incum psal. 68: (jUII! non l'apui tU/IC exsolvebam. Ibhomillis esset inCOrTllptl'. puit Adam et Eva pra~slIm~nle,s IIL diahollls de divii i. Solel eliam qu;~ri, cilm sille "itio esse t lI~tllra nilale; rapcre volucrulIL dlvlIlILaLcm, cL penltderunt Itomillis , ulIde conSCIISllS IIlali processeriL. Ad qllod feliciLaLem. Itlem super ilI11m 10Clllfl : Deus, lJuis simi- rcspolldcri pOlesl qui a ex libero arbitrio pl'opl'i;e vo/is tibi : Qui per se vlllt essc IIL 1"~lIs. pef'\'ersè vlilt I!lnlalis fui!. III ipso enim el in alio causa eXliliL III esse similis ileo; IIL diabollls, qui 1I01lliL suh eo esse; fieret ùeterior. In alio, fluia iII dia bolo qui suasil; iII l'L homo, qlli IIL servlIs noillit teileri pra'('eplo, seti \"0- ipso, qui:l \"ohllltale liheri arbilrii consensit, eL Cl1lll lllil IIt nullo sihi dOl\linallte eSSlll qllasi Dells, Itmll in liberlllll :trhiLriulll siL bonlllll , ex re uliqlle bonà m;\tomo 8 su per illuili ElIistnl;c ioeulIl : IV 0/1 TlIpillnm ar- Ills illc conSolllSIlS proyclIit, et ita ex bOllO lIIal!\lIl bitrn/us esI Be esse (cqualcm !) po; Ijll'a uon uSllrpaviL lIIallavit. Ile hoc allleJII ili sequellLi plellil1s lraclalli· qlloll Sllllm 11011 cssct ul lIiah"lu; et !lI'illlliS hOll1o. IIII1S, cùm origo mali, el iII qua re cualcscal, imcsti(juo/'umdam sell/ell/ill, qllòd ,idilli! nlllbi""il c~sell t Di'us, gabitur. sed 11011 cl'edidt'Tit 1i"",lil,ile. An VOll/lltaB prmusserit il/ud pecca/wlI. 7. Ideò fJllihllsdalll \"idelllr ,!uùd eliam Adalll allli2. Si "erò qll;crilur utrìllll \"ollllltas iliud pccca· bÌl'ril essc sicut Deus, 1I0n laUICII cl'cùiderit id ficri tum pr;ccesserit , dil'imus <iuia pccC3tUlIl illutl et i:l possc; ct idl~ò falslIJII esse q!IOÙ diaholus prornilLeb:lt vululltale, et iII actu conslitit; cl \'o:ulli as actllla cognO\'il. Et licèL t1il'illitalis a~qlla!italem conr:upiel'it, pr~cccssiL, sed ips:\lll \'olllnlalem alin hOlllillis ,'oll1l1las non Lamen alleò exarsit, ncc L<luLà est a(l'ecLlls amlJimala non pl';ccessit, atque ex diabuli persuasione. t'l tiolle sicut muliel', fili:'\! illud !ieri po!'sc puta\'iL, et Itllmillis arbitrio ilIa volulItas mala prlltliil, I}uà jllsliideò magis illud al\lhicll\Jo sllperhivit, Vil'llm aulcm tÌ<lm dcscruit, et illiquilaLcm inchoa,'it; et ipsa aliqua rorlè ambilionis surl'eplin Blovil; seti nOli ita. lunLas iniquilas fuÌl. . IIt illutl verllm vel possibile fore puLarel. Aliis auLem DISTINCTIO XXlI1. ,'iùetur iùeò diclllm esse fll1òd Atlalll iIlUll vollleril, QUARI': Df.US PElImSF.RIT HOJII~J:lr TE,Y fA::t, SCIr.~S EDI quia mllliei' de eo sllmpta illlld voluil : ~i(;llt si, in· ESSE CASURUM. (AlIg., lib. H, c. 4 , supe)' Gcn , et fllliunL, peccaLu!II didLllr per unum homincm inlrasse eoJ lib" c. 9.) iII 1I111111111m, id est, hllmanam lIalurarn, cùm lamen i. PI';cterea qUa!ri solel cur Deus hominelll telllari mllliel' ante \'irum pecc!I\'erit, qllia per lIlulierell1 in- llcl'rniscrit, quem decipiendulll f()rc pr;c:,cie ha t. Se.! tl'avcril dc viro facLalll, Vel pOLiliS ideò per homillem non essctlaullabile IWlIlini , si ideò beni' \'i\'ere po,dicilul' illtl'àsse, quia eliam peccante 1Il1lliel'e si viI' Sel, fl'lia flcmo rnalè viv'~re suadcret, cùm in n;llurà 11011 peccassel, hlllllanlllll gl'nlls minimè p 'ccatis cor\losse, ct in pOleslale habcrc \'cllct IInll consenlire J'uplum perirct, Minùs ergo peccavil ,'il' quàm 1Il1llier. suadclILi. J)co jU\'anle; eL esL gloriosills nOli COIISCIlOlljectio contl'lI id quod clicllllll est, virulllllliTlÌ/s peccasse. Lire qllitm LenLari non posse. MOI'Cntllr eLiam quid al ll S. Bis :lulem 0i ,poni soleL hoc Illollo : Tl'ilJus IllO- t1icellles : CUI' creavit Deu> quos futuro,; malos pr;l!dis, ul Isidorns :JiL lihro 2 de sUlllmo Bono, c. 17, sciell"L? Qllia pr:l!Villit '1uiJ bOlli dc Illalis COI'UIII cspeccatllm gel'ilur, scilicet igllol':!nLià , illfil'lniLate, inset fa Cl urus. Sic enilll eos lecir, III rclin(!IlCrel cis dllsLriil, El gra\'ill- infirmiLate peccare qllàm ignora n- linde aliqllitl facerclIl; et si clIlpabililer aliqllid fa ce · lià, graviusllue illllllslrià Il Il il 111 illtirlllitalc , E, a auLc!Il re .. I, illlllll de ~e l!ludahililCI' opcranlclIl illwnil'clI t, ,'id l ~ lllr ex ignOl'anlia peccàsse, quia seducla fuit. A sc habelll volUI;talClII malam , ah ilio naluram hll· Adam yel'ò ex indllslrià, fJu ia nOI1 fuil SCduClllS, \IL Jl31ll, et juslalll pren31l1. FrusLra cl'go dicilllr : 1'\"n ApoSlolus ail. §. Ad qllod dicimus quia, Iicèl Eva in deberet I)ClIS creare Il"OS procscieIJ3L m~los l'ULIlI'os; ' hoc per ignoranLiam delifJlIerit. qllòd pulavit verlllll sciebat ellim bonis profutlll'os, Cl jllslè pro malil voesse flllOri diaholns slIadehaL, Ilon lamen in hoc qllill Illntale pUlIienllos. Adtlunl etiaOl 1:llelll liolllinelll d l~­ lIoverit iHutl Dei esse mandalUlII, et peccalum esse bere facere, qui nllllcL omllillò peccare. COllced!m'IS ('nlllra ag,-'re. Et ideò excusari à pecc:JLO per ignoran- qllitlem meliol'em naluram esse qU:l! omllillò pecearll lIullet. Conccùal/l ('I ipsi nOli esse malam <iu::c l,Ili, liam non pOluil. Quòd igllorantia a/ia e,rcllsat, a/ia nOli. racLa est, ut posset nllll peccare si ,'ellel; eLjllsLè 1'"9, Est enim ignoralllia qu;c excusal peccanlcm, ct niLam, qUa! volulllate nUII necessiLate pece,aviL. CiI/n esL ignorallli:1 talis qu;'C non cxcusat. Est aUlelll igno- el'goh;ccbona sit, illa mclior, CIII' nnn Iltramque fac.!ranlia villcibilis, ct ignoralllia imincibilis. Excusalio rei, uL uberiù, laudal'clUl' de lItl'àqne? ilb cnillllic S,'IIolllnis tollilur, uhi mandalum nOli ignoratur. ctis allge\is, ha!cllc homillibus eSI. !tem, illlluiunl: ~i, De triplici igllol'Ulltià, QIUll e,'tCusal, ct IJIUI! 1I0n. Ikus vellel, el illi bOlli essent. Et hoc quidclll COIIC 'iO. Est lIUlelll ignorantia lriplcx : et eorum, scili- dilllus; sed IIlcliùs \'oluit, III l}uod vellenl èssellt; ct ~et, qui scire 1I0lUllL CÙIIl possillt, qna: non exeusat, bUlli 'lllidclll Ilon infl'ilctuosè, mali ,'el'ò non illlpu::è quia eL ip',a pcccatulll esL; el eorum qui \'Oll\l1l, sed essellt. ltem, illquiUl:t : Po,se L Dells VOIUIIL:llclIl 1'011011 possuJl!" qll;e eXcllsat, et est prell:! peccaLi, IIIlIl rum \'CI'lCl'e ill bonulIl , quia omnipllLens est; pOSSel JleccaLulII; et eorulll qlli quasi simpliciler nCSC!lIlIt, reveril. Cur non rccit? Quia noluil. CUI' noluit ? Ij "'l' IUIII rClIuclILes vel pruponcnles sci re , qmc nClIlillelll nol'Ìl. NOll dciJcllIus plus sapere qllàm 0P'll'ICl (III •. T,lellè exclIsat, seti fortassè nt millils pllniatur. (Jllde cotl., c, 7 ). Allg. ad ValenLilllllll (7): Eis allrerLll1' cxcus:\Lio qlli llic I}ualis seculldillll allimrzlll, et agit de scielilili 1r01llillis mI/c pecca/ulII, lIIandaLa Dei lIo\'el'llllt; qllam solcnt habere hOllli nes 2. Et qllitlCIIl seclllldùm animam rationalis fuiL de ignorantià. EL licèt gravius siI peccare scicli lei' qll àm lIescienlcr, 11011 ideò t:llnen cOlIl'ugicnllul1I est homo, habcns discretionelll boni eL mali, Sciellli:1I11 :111 ignoranti;}! lellchras, ul iII cis flui sCJ lIam cxcu~:; ­ CJilOlJlIC rcrulll crcatarum, cl cognilionem ,'crilal is , lion flm rCfluiraL, Aiilld est enilll lIl:scissc, aliud , dI'e qu,l' prj,lla~ perfccLioni congruehat, 1I10X COllllill!:' ndl! illcollgruèaccepissc putalul', et ali illam non stlldio vel \IO luisoe, quia in ds <lui illlelligcrc nolucl'ulIt ips:l disciplilla aliqua pelo inlenalla lempori:; profecis.;e, , iililorantia pecc:l11I1Il esL; in cis \'t'I'Ò qui ilO:! pDlUesl!d ab exordio su;c CO!ldiLioJJis diviniLùs illam perccrUIl t, pU:lla peccali. Ignoran! :a ~rù IIU;I) non est corum qui sci re nolnnl, sell qui tallqllàm silll[lliciLer pisse. (Lib. cod., c. iO.) (jllòcltripliccm "abuithomo an/e lapsulII coglliliollelll stilIf'srillllt, nullullI sic excns:ll ut :cLeruu iglle lIoa arliceI l'frUlli pl'oplcr se {netarll/II, el Lrcatoris, et sui. (7) Tom. 7, lili. dc Naturà el Gratià, conlra Pcla5. Fuil homo p'ill!uS alite lapslllll Il'iJllid cOl(ni Lione l'r:l!dit!ls : rCl'Illll, scilicct, prollLer ~c r"èlarum, 1\1"1105, C(\I'. i 7.

699

que fuisse fa stUfi in excusatione peccaLi,eL e:i~m in

"0-

1


'1'01

EE:-iTENTIARUM LIBRI QU \TlJOfl. -

el Crcatoris, et sui. Rcrum qnippe eognitillnem holIlinem aer.episse pcrspiclmm eSI, eùm non ipse Crealor vel nngelus aliquis, sed bOlllo omnibus animanliblls nomillo impllsuerit; ut oSLenderclur quòd singulorum notiliam bom!' ipse habnerit. Qu:r enim pl'O{ller iIIum creala eranl, et ab ilio regenda, et disponl'lId:l crani. hOl'um omnium Deus iIIi el sciClllialll tdhuit, et providentiam alque euram reliqllit, quia, III ail Aposlollls. i Cor, 9 : Non est citra Deo de bobll,. Quorum aliorumqllc allimalium Deus homini curnm reliquil el providenliam, ut dominationi ejlls subjicercnlur, el ralione illius gubernarelltur; ut sciret illis nccessaria providere à quibus emolumentum dchebal recipere. Bane autem scienliam homo peccando non perdidit, sieUI nee illam quà carnis lIecessal'Ìa providerctur. El idcircò in Seriplllra homo de hnjusmodi non eruditur, sed de scientia anim;u ']lIam peccando amisit, De eogniliolli' Creatoris. 4. Cogllilionem quoque Crealoris primu~ homo hahllisse creditllr {;(Ignovit ellim il quo creallis fucral; non eo OIodl' coglloscendi (PW ex auditu solo pen'ipitur. quo modo il credelltibu~ ahsells qll:eritllr, sell quàd!lm interiori aspirationt' qua De: pr:rsentiam conlelllpiaballlr: non lamen it!! excelleliler sicut post hane vila:n sancti yi •.uri suni. IIcque ita in .enigma te qualiter in hàe "ita videmus. De cognitioa'7 sui. 5, 1'00'rò sui cngniliollem idem homo talem acccpisse vitlclllr. ul. CI quid dchcret superiori, et quitl a:qllali, et illlel'iori non iglloraret. COildilionem quoque sl:am et ordillelll, scilicet, qualis factus esse t, et 'lu!llitcl' illcedl're deberd, quid agere, quid cavere, inlellexit. Si horum notiti:lIl1 non habuisset, non essrt r~lIs pr:t:v!ll'icatiollis, lIeqnc seipsllllI CO!(lIovisscl.. litrÌlIII hOlllo pra'scius (uerit conllli qucc sibi (U/ura erMI. 6. Si aulem qll:critur utrùm homo Scicliliam habuel'il eormn que dI'ca el1m futura crani, id est, si ruinalll sua111 pr:\'· ciycril, et simililer pr:cscierit bona qUte hahitlll'US f;:isset, si in ohcdientià perstilisset, l'éspondcri p,>le.,t qllòd ci mngis faciencIa indict!l sUIlI, qu~m fUlur,l rcvclala, Accrpil enim scirntiam et pl':ccepliini eOl'um qn:c faeicnda fuer!lnt, seti non habllit pr:'('scienlialll eOl'um q'l:c fllturJ erant. Non fuil ergo hOlllo pr:t'scill~ sui easlÌs, sicllt et ne angelo diximll,. Qllod Alig., lih, 11. c,ii, su per Geli,. asserit, r3tionc lItells qU'1I\ sllpra p;Jsuimlls. li,l'C de scielltià hornilIis, qll:lntùm ad prillium stalum pertinet, dixisse suniciat. DL3TL'ìCTTO XXIY. ilE GRATI.\ IIOMl~IS, ET DE POTENTIA ,1;';1'1': CAStM. l. NUlle dJig"llll'r illvesligm'i oportet quali! gratiam "ci pnleliliam habuerit homo ante casulll; et 1I1.rillll pcr calli poluerit stare vel /lon. Scic/ldum est ergo q\Hìll homilli in crcatione. sicut de :lIIgelis dixilllllS , rtatulll esI per gratiam alJxilillln , el collala esi pOlelltia I)er qU:l1ll poltTal slare, id est, non dccliuare ab co quod :tcceperar.; seti non poterat prolicere in t:tlltù;n. IIt pt~r gratiam rrrationis sine alia mereri salII' Icm yaleret. Poleral qllidem per illu:l :lIIxiliulll grali:u creatiollis resistere ntalo, sell non perii cere bonunt. POlerat lallleli per illutl henè vivere quodammodù, qlli poterat vivere sille peccato; sell non pOlerat sille alio gr'ati:r arljulorio. spiritll:tlilcr viyere, qllo "ilam \l1ercrelnr :J~I.ernnlll. UllrtC Allg., in Ench., c. i07: Si factlls est homo rectus III et mancrc in ea rectillldille possel, non sine di,'ino !ldjUlorio. CL suo fieri IJerl'ersus arbitrio; utrumlibet horum degisset, Dei \ollintas fiere t vel ah ilio, vcl de ilio. Et qllia suam m,tlllit facl're voluntatcm '\lIàlll Dei, de ilio l'acta est voluntas nei. Ilem in eodelll: Sie homincm priùs opOI'!ehal !ieri, I1t et benè posset yelle, et malè; lIec fruslrà si hellè, nrc irnpllnè si IIlnlè. Idcm quoque, tOiIi. i. iII lih, dl' COfl'ectione et Gratia, c.iO, c, t05, c. t t, in li Ile • !lit : Si hoc atljlltoriulIl vel allgdo \'el hOlnilii cum llfinlilill radi slInl defuisset, (luI"liam nOli

Lln. Il, D/ST. XXI\'.

i02

talis natura facla erat. ut sine divino :mxilio pn~~e, mallere si vellet, non lItique Sll;\ "III p:) ct'ritlissel, Ilefuissel quippe adjutorium. sine qno man('re lIon posset. Idem, lih. et cap. cisdem : Lletleral Beu, IlOlIIilli bOllam yolllntatem, iII illi\ fJllippe CUlli fecerat l'I'Cllllll; dcdcral adjlllorilllll sinc ((IlO 11011 posset iII et) Ill:lIlCrC si "cl!e!, et per IJllod possel. lJt tallien hoc "eli, l, iII ejlls dimisit arbitrio; In rodem: ACf'eperal l'osse si ,·elkt. scd non habnit vellc qUIl (1ossel; lIalil si habuissel, perspverasset, lIis teslill10niis evidenlel' mOIlSlratnr fJuòd homo rectitudinPIlI l't "ollalll voltl:llatelll in creatione accepit, alqlle ll\1\ilil1l11 qll(, sl:II'e pnlcrat; alioq!lin nOli suà culpà vidcrellli' cccidisSi'. (Lib. cl. cap. eisdern.) QlIldis {Ileril illa l'eeti/udo et bonilas voltl1l/atis iII qUIÌ crcalus cs/.

2. Sed quomodò reCL!lm et br,nam yohllltatcm habllit hOlliO. si per enlll occ mt'l'cri vilnm \'alnit? Qllia nec aliqllid mali ea lune ·voleha~. cl ad telllpus siare volni\.. sed non perseverallter, et ideò recta el bon:1 fuit tunc yoluntas hominis, UPTlOSilio coI/tra ilIud quod dict/:m esI, /wminelll /1,,11 potui.~"p pI'o/icere. 5, Ad l\Ilc autcm quoll dixilllllS. 1I0minem non po· tllisse pl'olkel'e vd IIlcreri per gl'atiam crt'ationis 'olet oppolli sic: Per illud lIlIXilium grali:c cl'eatinlliJ pllillii siare in bOllfll]1I0tl accppeml. Potllit ergo resistere lenlalioni. Seti resisleI'C tClllatiOllibllS alqlle snggestiolliblls malis, lIleritulP es: ac b01l1l1ll rCIIIUlterahile : Oll1l1e alltcm bonllll1 rncritum profcctu~ est; per gratiam ergo crealiolli, pro!icere POluit sille adjrcliolill altcrius grati:r, Ad quod dicirnus qlli;: l'esistere lIIalo, el non consentire IClllalioni. non fecisse l illi II1critll!!l, elsi 11011 cOlIscn,bsel. qllia lIihil iII co erat quoti :ul malnm impcl!eret, sicut allgeli, qui noa ceeidt~rtI:J1 non fllerit merilulll Iluòd steterulIl., id est. qllù,l 11011 COITllenmt. Nobis aulem meritulII est ali1luaildo si 111:1111111 lIon facimus, sed l'esistlmus; ibi dUlllaxat, uhi causa suhest qll:c 110. id faCCI'e 1Il0V(·t, qllia ex peccati C<H'I'ilplcliì prolli sunt ad lapsllm grc.q\s nostri. Uhi alltCIIl lIon inlervenit eallsa 1105 ad lIIalulII illlpcllells, 11011 rncremur si ah eo dl'clinanllis, \)t'cliliarc ellilll à m:ilo SClIlpCI' "itat pOlnam , sed non selli per mCl'l'lLlr p:1lmall1, De adjl1lorio flamil/i in crea/iOi/~ dillo, quo starc llO/t'rlit. 4, lIìc eOlisiderandll1l1 est quotl 1'\lt'rit illlld adjnloriulII homilli datlll1l iII CI'!'aliulIl', quo l'oler:ll Illallcre si velld, IlIlid utique fuit Iiberlas arbilrii ab 0111 Ili lahe et corruplel:ì imiliullis, alCjue ,'oIUlIlati, l'('diI.udo. ct onlllium naturaliulll jloLcntiarum :H1illl,'C siu . ceritas attjue \'iva~ilas. De libero arbitrio. 5. LilJerum \'el'ÙIll :'.l'hilrilllu etit facullas rationis f'I voluntati';, (Iua !Jollurn cligilur gratià assistente, ve! nwlum eàdem desistelltc, El diciLur liberulII, (\ualllilln ad \'oluntatcrn. qu.e ad utl'umlibct necti pOle~l. Al'bitrium "crù. quaHtùm ad rationem, cujll' est facu!las ve! potentia iIla, cuju, elialll est discernere iutcr bonlllll et malulIl, et aliq\lalldo quidem diseretwIlcm habens boni et mali, IllIod lllalUllI esI eligit. aliquando verò quod b01l1l1ll est. Sell quod hOllllln est nisi gratià adjutalloll eIigit, malu!lI ycrò pCI' se eligii. Est enim in animà rationali volllnlas natllralis. qua natllralitel' vult bonulII, licèt lenuitcr et exiliter, Ilisi gratia ju\'et; qu:c ad"eniens juval eam, el erigit ut eflicaciter velil bonuill. Per se autelll potesi velle malulll eflicaciter. llIa ergo raliollalis anilll<C polentia. qnà bonulll vel malulll potesl. velle, utrumf(ue discernens. liberum 3l'biLriulll nuncupalUr, quod bruta ani· malia non Iiabcnt, quia ratione careni; habellt tamen sensum et appetiturn sensualitatis. De seusualitll(e. G. Est ellim sensualitas lJua:dalll \'is anirn,c inrcrior. ex quà est 1ll01llS flui illlcnditllr in col'poris sensus, alque appetitlls rerullI ad corpus pel'Linelltilllll. Balj" yel'ò yis anim:E est superior', qu,c, III ila ditamns, dll~s halld parles "cl dilTcrentias, sUj.el'iorclIIl't infcl·ion:lIl.


i04 PETRI LmmARDI sunl, ulla menlis nalllra compleclitur: 11& sicut ila illis diclIIIIl est, Gen:2: ETImI duo iII cal'lle unti, sic (·t dc liis dici possil : Duo iu IIIcnlC lilla. t<;cce ex Ilis "C1'bis :lJlcrlè illtelligi pOlesL IJualilcr iII :lnilllà bOlllinis ('xistal illlago illius wujll:;ii, cL IllIa(;lel' in singulis lIoslrùlII spiritualiler Silll illa tria, scil.ccl, vir, IIllilier. 6crpells . (Juu/iler IleT il/ll/ria ·i,l nobis cOllsumlllelllr lenla/io. ~. Nuuc sllpel'est "stenùere llllolllodò pel' Ir:cc Iria iII lIobis COII~'anmelllr pcccatllm; ubi agnosci pOlcrit. si diligenter inLend:llnr, qllitl sit iII anima mortale "cl "elliale peccalulll. UL ellilll ibi scrpclIs suasil Im.lieri, ct lIlulier l'iro ; ila et in 1I0uis sClIsualis rnolUs, eÙ1I1 illeccuram peceali cOllccpcrit, quasi scrpclls suggerit mulicri, scilicel, inferiori parli r:lliollis, id est, ralioni scienli~l!; ([lire si conscnserit illecebr;c, mulier cdit cibuHI·VClilUIII, post de eotlem dat viro, Cìllll ~upcriori parli raliollis, itl cst, l'atiolli ~apiellli:l! C~lIldClll illecehrarn suggeriI; qu:c si ctlnS"ll!il, lunc viI' Cliam cum feminà cibulll vClilulll guslaL. Si ergo in molu sensllali Lalllìul1 peccali illecchl''' trllcalur, \'cniale ae le\'issimum csl pcccalu!ll. Si ,'crò infcri.,r pars raLionis consellserit, ila ul sola cogilaLionis d:leclaliollC sille "11IUIII:lle perficiclltli lCllealur, IIIl1lier sola rnandue:lyit, IlOII vir, cujus auctoritaLecohibelur "ollllltas, ne:ld o[lu,; usquc pen·clliat. Si I·crò aolsiL plella \'olunlas perficiendi, UI, si ad,il racllhas, ad cireclOlll pcnlueatur, l'il' quoquc ll1allducaL, Illlia supcriol' p:lrs raliollis illecebrlC COJlsellsit, cL lune cst t1alllllahi!c Cl gl'a l'Il pct:C;llull1. Quando autcllllllulicr sillc ,'il'O glblat, aliqllando est lIIorLale, aliqualldol vClliale pecCalUlIl. UI cuilll dicllIlll est, lune 1II11licr sille viro gll,lal, cìllil ila delcclalione cOllilaliunis peccatulIl tetlCllll', III faciclldum non deeernalllr; vel cìllli Iluidalll lerlllilius el mCllsura à peccaLo adliibclur à viro, tlllIOlllicca lllliiIier'i elfl'l'nalà Iihcrlate iII pccratlllu progl'edi. Si crgl) peccatulII non diii lelicatlli' t1<Jicclalionc cogitalioill., sed slalim III. IIllllierelli teli:;it, viri anclorilàle rcpcllalui' , vèniàle c,t. Si wrò diù iII t1clectallolle co~ila­ tiollis lencalur, elsi YOltllllas lierlidendi tlesil, IllOrlate cst; cl pro co JalllllahilUl' ~illlili di' Cl anuliel', iù es l, lolus 1101110, Il"ia ellUlie "il' sieul dellUit, mulicrelll 11011 cohiuuit; untle p;ILl!st tlid consensisse. Repe/ilio S!lIlIlIIlIIt! perslril/gclls. 9. haquc ut hrevitcr SUllinJ;i1ll per,tri:galll, qllando pcccalulII ila iII allim:ì cOlicipillll', ul illllll facere tlbpOllai, \'el clialll pcrliciat :llill:.l frequenlcr, al iuù !iC lIIel; "cl dialll quandtJ tlt.:leclaliolle Ctlgi:alionis diiI lCllealllr, morlalc csl. CiII l! VCI'Ò in serhuali 1I1elu lalllltlllllSl, IIt pra:di\imlls, 11Ilie levbsilllullI eSI, quiJ ratio lUHI.! uou de1cclaLur. Ideò autelll supra di\i Illiud {rl'quenler, aliud scII/c/, qnia qll:ctIalll sunt qure si la nlillli selllei Halll, "el hlCicuda dispollalllur, tlaillilant; Il'la!dalll "crò non, nisi s:l'piìls lìallt, l'cl bciclltia dcccrnallllll', Ul dc 1Iliu~u "cruo, cl bujusuIOdi . Il;\'c Aul'liSI., in lib. 12 de Triu., c. 12, Il'atlit ila: SiCUi iII illn cOlljugio primorlllll hOlllinll1ll sel'pens manùu calldllm persuasi t, lIlulier alllCIll non ffi:llldllCal'il s,da, s.:t1 vil'o SIW dedit, et silllili mallllucaverulIt; ila ct iii IJllod:llll sccrclo conjugio, quod ili UIlO hOllline gCI'ilU!' CI dignosdltlr, cìllll raliolli SCi~lIli;e, qll ~l! iII rl:'hlls lCllopol'aliuus :'gclItlis r:lliocin:llltli \iVaCllale versalllf, allilllali; sellSIIS illgel'il quallldam illccebl'am, IlIlIe 'clUI scrpl:'lIs alloquiLlII' fClllillalll. llllic autelll illcccura.: consentirc, tle ligllo l'etilo est edere. Scd isle COlIse:lSIiS si solà cllgitaliollis dclcclalione conlelllUS eSl, SOj. pcl'iOl'i vcrò auClor.lale ila reliuelltur memur", IIlnOIl (,J.:/tibealliur arllla iniquilalis pecca/o, Ilom. 6; sic ilaIIClltlUIlI ex iSlilllO, l'cl ti t ligllum velilulll lIlulicl' sola Cllmederil. Si a;llem in CUlloCIIStI ilio ila t1cccrnilur t)\Iu,ltlue peccalUlIl, IIl, si siI poleSlaS, eLialll 0llere i:llplcatur; illlelligcllda csl mulie\' dedis~e viro SIIO silllui cdelldlllll illicilUIll cihulIl. Ncquc ellim pOlesl llt'cCalUIII non SOIlIlIl cogil:tIlJtllIl suavilcf, \'crÌlm clialll perpclrallctlllll eflicadLer mCII te dccerni, nisi et iii" IIIl.!nlis illtenlio, pencs qtlalll SII ili III a p!Jlcslas eSI IIIcmbra iII OpllS III0Yl"ndi. "el ab opere cohibcndi,

Sr;cundùm superiorem snpcrllis conspiciclldis ,'cl conliulendis inlelldit; seculldìllll illfcri:lrclII, ad lcmp,'ralium dispos.itioneu! cOII~picil, Qnid([uid ergo iII anil1l.à 110SU·l.! 1I0biS COlIsldcrauuhus occurrlt Il ,:od IHlIl Mi t:Olllllllllle CUlli lJesliis, ad ratiulICIII perlillet. ~nod 811lem iII ca rcpcris e'lIl1l1ll1llC CUlli bcllllis, ad SCII6ualilalcIIl pcrlillcl. ElulJi lIohis gradalim iII ('(IIlSidc..aLione parlilllli 3I1illl:J.: progredicllliuus, prilllùlli ali,!uid uccurril ~llIod IIUII csl ':UIlIlIlIi/lC C,!III hesliis, iui iiltipil ralio. Huc :IIIICIII Aug. doccl. III Iii,. 12 dc Trill., c:'p. t. ila diccns : \idc:\lIIUS IIbi sit quasi quuddam hominis cXlcrioris inleì'lOrJsII"e cOlllinilllll. I,luidll"itl ellim halJclIIlIs in 3uilllO COllllllunc CUlli pel:OI'C, rcclò dicilur ad cXleri"rcm hollliliern pCltillcrc. Non eniill soltllll corpus cxlcrior homo tlepulabilllr; scd atljullcla qtla:tlalll "ila Sila, (ilia compagcs c',rporis Cl OUIIICS SCIISUS "igeut, quihus illslruclus C"l ad CXtaiura scuticllda. ASCl'Utlculihus ergo iulrur"ùlll <iui}IIlstlam gratlibus cOII"itleraliuliis per allim;c parlcs, ulli illcipil a1itluid occllrrcre (Iuotl 1I0n Sil uobis CUIIIInUlle CUlli IJt:sliis, illi illcipil r~lio, nlJi 1I0lllu illtcrior j ,III pussit agllosci (iuid .• c.·I:S). l\alioJti, autelll pal's . 6.JI'Crior :clclllis raliouiulIS cOIHpiciellllis "cl COIISUl :lIdis aJh;cl'escit ; porliu iuferiol' ad tClllpol'"Iia gul'Cl'llauda dclIeclilul'. El illa raliouis illteulio qua COII!\\IIlplaIUUI' :clCrlla, sapiculi:c depUlalu .. ;.illa lerò qllà bellì: ulimur rebus lelllpurahuus, SClellt!;C dcpulalur ( lib •. cod., cap. 4 ). Cìll~1 ,,~rò disseri~lus dc llaLUr3. IIICIIIIS buman;l! , tic ulla quadalll re dlsserullus, Hec calli in h:cc duo qua! cOnlulcmoral'imus, uisi pcroftit'ia, gelllill.III1US. Cafllahs autclII "cl sellsualis :llIirn:.e IIIOlus, qui iu corporis sensus iUlclldiLur, lIobis l'ccvribusque COIIIlllIJllis CSl, qui scclusus esl à ralitlue sajllCllli:.e, raliuili aulclII SCIt!llti.c "ie.llus esl (Iib. cud., c. 1:2 l . . !luòd la/is esi ordo peccandi vel cadendi iII nobis qualis {uil iII T,rimìs homillibus. 7. lIIud qUtlquc pra:lel'lllillclIllurn 1I011 esl, quòd lalis III1I1C in unu holltille I.clltaliunis (:st ordo cl progrcsbio, qualis luuC iii l'rilllis pra:ce;;s.il pa.rcIIliuus. Ut CIIi m lune serl'CIIS malum suaSll muhen, Ipsaque cousensi l ; deindc viro suo dctlil, sicque CtJlISUlllmalum t:it pet:calulII; ila eL lIunc iII lIobis pro sel'l'cIILe cst 6.:lIsualis 1II0luS allim:.e, pro lIIulicrc illicrior ponio l'aliun;s, pro vil'll supcriol' raliollis porlio. Et bic cst ,·ir qui seculltlillll A\lOSlululII, t COI'. t l, dicilur imllgo t t gloria Dei; et ili" est lIIulicr Il'J,C scculldìllll CUIIIdelll dici lur glori/l viri. AIlluC iulcr !iune \'ÌI'UIll et ilanc lIIulierCIII c, t l'ciUL Iltlotldalll spil'iltlalc coujugium lIaturalisllue èOlltracLlIS, fjtHl superior raliOllis portio, qllasi l'i .. , dCuttL l'r:ces,,c cL dUllIinari; iufcl'ior vel'ò, qua"i mlllicr, dellel suiJ~"sc cL uuctlirc. Ideò \'il" t-cculldùm A)10Sl0IulIl noli deheL Iwucre "elamen, scd ltIulier. Et sieul iII eUlIclis :llIill:;JlIliuus /lOll C~l repcrL.1I1l homini atljulul'iulII silllilc sihi, sed tic ilio SIIIIIl'llIlIl IlliOd d l'orlllarclur in tOlljugiulIl, ila cl ili parLlbus allllllOl; quas CUllI pceul'lhus hauellllls COflUlltlllC>, lIullulll mCllli III1Sll'a.' simile est atljllLol'iulll, ulldc Aug., lih~ 12 de 'l'l'iII., c. ;): Hlutlllo,lrum quud III acLiolle tClllporalium -tractantiorulII ila versaLUr, uL 110/1 sit inllobis CUIIIIIlUIIC CUlli pecore, raliullale est quitlern, scd cx illà ratiollaI:. lI~enlt) Iluà subh ,~;rcOIus illlclhgiuili eL incollliliulaulh \ C1'1 la li , lau'luam duclOm, el illfcrio1'ÌiJus lractallliis guucl'Ilal.òdisllue deplll:IlulII esl, ::;iCUl Cllilll in olll/liuus pccorlbus 11011 esl illventulII viro atljutorium simile sioi, Ili si dc illu deLractulll iu coujugiulll formal'clur; ila menLi nostr.e lillà sllpcruam cUIIsuJilllllS Verila~Ctll, IIlIlIulII est. a.d Ilsum rerulIl lelllJlorahum, quaulUlU natura: bOUlIIlIS salis eSL, similc adjlllOl'iUlII ex anim:.e parLibus quas ClllllmUtlCS CUlli pecoribus hauclIIus (Iih. cl cap. eislIem). Itlcòqlle raliullale ."o:jlr~1II 1I0n a~ uni.lalis tli: '\'urLium separatum, sed III auxlhum soclelaLls quasI \.Ìcrivatum, in suo dispal'titur uflicio, Et siclIL una caro t:si duorllm in masculo et ili felllinà; sic illtellcctulII noslrllm et actionclII si"c raliollCIIl et appeLltUIII ralioll.tem vcl si alillliO 1II0do sIguific31111ÙS dicipos-


SENTE:'-iTIARUM LIBRI OUATUOR . - Lln. n, DIST. xxv. i 06 70!S s,ilinni, inlCllIlit, inlclligilur. QUlld dili~ ~ l1s lN'lor mio· J1ul:c actioui ·ccdat. §. Ncc sanè cum solà cogil.:tlione mens oblcClatur illidlis. non qllidem decernens esse CIS Scrlplur;r, ubi <le ipsà /il melltin. vigilanter aunotel. facienda, t~nens lamen et volclIS Iihenlcr qu:c slatim D1STlNCT!O XXV. IIt aUigcrullt animnm rcspui ddmcrullt, ncgandum est REDIT AD LI8EIU "r..nnun CO:-;SIDEnHIO~El'. esse peccalum; sed longè millns qllàlll si et opere slat. Jarn vel'ò ad propnsilllln redearnn", sdlicel ad tllatnr implcndmll. El idl'ò tle tahhlls Ilunqnc cogitationibus "ellia pelclIIl:I CSI, pl'clusque percutit:lldlllll, lilwri :l1'hilrii IraclatulII, quoli philusophi delinic;"cs et diccndulIl : Dimillile 1I0bis debita nosfra Plauh. G). ~1t\el'lI!1t IabCI·~1II de ,,()llllll~lc judidnlll, qllia pOlcslas Nequc enim sicut iII i1lis dllllbus primis hOlllinihll' I~S~ Cl hablh!as volunla,lIs eL ratiollis, quam slipra persona m Sn:\lll qllisqlle porta ha t., et ideò si sola IIIU- (hXIIIlUS esse hbel'ulll arbllriulII, lilJera c,l :1'.1 nlrulIIlier cibllln edis~et illicilum, sola ulillne morlis SlIp- lìhet, qllia liberè potesl moveri ad huc, vcl ;.d illud. Jllicio pleeleretur; ila dici potest in homine UIIO, si Libcflllll ergo dicilur arbitriulfl, qualllìllll ali vulullta delecLalioniblis illicitis, 11 qllillllS conlinuò se dcberct telll~ qllia volllillariè iliO veri, et SpO!llall('O appeliLlI :lverlere, Ct)gilatin hhelltcr sola pasc.'1tllr. ncc raci!'llIla felTl puiesi ad f!,a (IUl! bona vel mala jutlicaL, vcl ju . dcci'ruantul' lIIala, sClllamen slIaviter iII recordaliollc ulcare "alel:' Qllòd IjberulI& arbi/l'Ì/lm lIon perlinel nisi ad {lIlltr1ll11, lenealltnr, (I"::si IIIl1liel'elll sine viro posse damnari. ncc ad Ollille (ullll'um. Absit hoc credere (Ii!>. el cap. cisdl'III). lIlc qllippc 2, Iloc aulem sciendllln est qllòd lilwrllm arbitrillill una pel'SOlla eSI, unlls homo e,I, (ollls'lnc dalllllahitnr; lIisi h:t'c, qU:l~ sine voluntatc opel':mcli, sed lamell a<l pl':escns "cl ad pra'terilum 11011 referllll·, seti ad fucllm volulliale allimum talìhus oblecl;lIIdi, snlius co- 11I~'a cOlllingcuth .. Quod ellim in pra~senti e,t, del er·· !(llULionis sentiulllllr esse peccata, pcr IIIcctialoris "l'a· nllllallllll eSI, nec III potestale noSlra c;,l uL lUIIC sii ve! li:Ull rerniltanlur (8). Idem quoque iII lihro CO~ll'3 IIDII sit qllando e~t.; pOlesl enim nOli e.sse, ,"cl alill!! Mallich;r.us de hoe eodem sie ail : APOSIOlus dicit. es,;e posLea, sed 11011 patesi non esse dùm esi, \'cl :J\iud E[lhcs. 2 : SeclllldùlII priTlciPflll po/~stu/js aeris flujus~ csse dlÌm cst, id cst, qllotl esl; sed in fuluro ali hoc sit, vcl iIIud, ad pOICslatem liheri arbilrii speclat. N,!c 'finilli' qui mmc nperalur in filiis dilfìdenlire. NumlJuid ergo "isihililcr cis Upp3ret, auL quasi corporeis locis tameu OInn;a futura slIb pOlestale lilleri arbilrii ,"eniunt :t ecedil ad cos el opcl'alur? Sed miri5 modis per co- seli ca l,:tlllìlm qll:1! per Iibcl'IIlIladJilriulII POs511111lieri vel nOli fic1'Ì. Si tlllis cllim lale quid \'elit ae dispol1a~ l: ~ lilionc m slIggcrilllllidljuid pOlesl; quil",s slIrmeslioIlihus resislellllmn est. NOli el/illl iglloral/lIlS "~lll/ias r~ce re, 911011 , iII e~u,s lIullatcl!ù? sil p!JleSlale, velllllOl1 (!l) ejlls (2 Coro 2). Quolllodù ellilllaccessit ad JUllalll, sllle IpSIUS dlSpOSllWIlC ;cqu.e fierCI, III huc ipse liu...· !IUand'O ci persuasi t ul DOlllia~lI~ lratlel'('\? NlIlIlquid rum 11011 habl!t arhitriulII. Qllòd 8l1prajlosila deacriptio liberi arbitrii Ilon cOIlVelli, III IOCIS, allt per hos oculos el VISUS est? Seti IItilJlle .neo, lIec /iis qui glorifica/i sunI. diclum . ~SI : 111 cor ejus ill!l'Ilt'it (Joall . 13). Hepellit 3. Et qUldcm scclllldùru pr;cdiclam assi"nalionellr aulelll IlImn hOIllIl, si paradisulll melilis custodiat. in his lalllùm \'idetu~ esse liberum al'lJilri.fm, qui VII~ PO,lli/ ellim homillelll Deua iII paradiso, UI operare/llr cl cuslodirel (Gl'n. 2); quia SiCUI Ecclcsi:c uicilur in !uulatem mUlar~ cl 111 cOIIII·aria possunt ddlcclere; Canticis ca,lIlicI,lrullI, C. {. : H?r~lI$ cOllcfllSll., (011$ d- 111 quorum ndchcct poteslale est eligere l.JullulII vcl gllalll', quo lILlque non admlllitur per\"er!)Ìlalis iIIe malum, et IItrllmlibct seculldùm elccliollem facere vcl dilflillcre. Secllllllùm quod lIee iII Deo, lIec iII hi~ p~rsuaso~, seLl lalllen pc.r mlllicrclll decep.il. Non cnim ~lI1l1libus qlli lanlà bcatilutlillis gratià SUIII roboraLi III e~I~1ll rallO nustra dedUCI ad consensum peccali poLest, IIISI eùm delecLalio mOla l'uerit in illà pute allimi, qme J:l1II peccare neqlleanl,lilJerum arbitrium esse ncquil. Sed I!u-òd Dells IibcrulII arlJitrilllll habeal Ali", t. 5 ~ebetoblemper;Jre ralioni, tanquÌtm rectol·i viro, Eliam ct\Jcc~ in lib: 22 de Civ., Dci, cap. ult., ila illql~iclIs; In unoqu~qlle lI(lstr~m /lihil aliud agitur cùm ad peccalum qmsl]ue delabllllr, quàm tu ne arlum est iII il- ~el:te .oeus I/,se nlu~lqlllll (1lIOlllanl peccare nOli polest. lis trilJllS, 'serpente, mllliere et viro . N:ull primò lit IIIl!o hlierulII arhllnlllll habcre ne"alldus eSI'! Alllh. qll0'lue, in lib. dc Trin., ait: Palllu~ dicit t Coro t'> sug~eslio, s~ve per cogilalionem, sive per sensl1s cor~ porls, vel vlllendo, .vel tangendo, ,'el audiellllo, vel q,uia o,1IIuia op('f'attl~· UTII/' alque idem S piriÌuI, dit'ide~~ gustando, vel olfaclCr.do; qu:c suggeslio cùm racla 'lngtlll, proul VUII, Id est, pro liherJl vùluntatisarbil'uerit, si cupidilas nostra non moveatllr ad p('ccatllll1 Irill, non flro uecessillltis obsequio. Qualiter in Oeo acci/lilUrliberlllll arbi/r;lIl11. excluditur scrpenlis aSlulia. Si auLcm mota rllerit 4. Sed aliter accipillll' liben\lll arhitrilllll iII Crea,(uas.i j~1I1 mu}ieri pcrSU:lSU11l erit; sed ali'lualldo l'a: tlO Vlrlhtcr el1:ull comllloiam cnpitlit:ltem refrenat et tore, ql!àm in crealuris. Dei etenilll iiberlllll :tl'lJitriulll dicitur eju~ sapienl.is~ illia el Olllllipotl!IIS mlnllta.,q":c cumpescil. Q'loll dilli fit. lIun labimur in \lrccalllm non ncce~sllale, . se ll hbcrà \'t)!unLale ()ulllia facit prolll st!d cum aliquaul:i hll'l~tillne Clll'ouamur. Si auleoi ralio consenlial, Cl11'((Hllihitio I~onllllnverit raciendum ,·ul~. ~deoqnl! lllCro.n ., :lltcl.ldells ulln ila esse libem:)1 arlJllrlllm III Deo, ,SICIII esI III cl'ealul'is, ab ipsn vid,~ _ e~se dccerll~I, ab /l Il III i ,'ili, hc al~, t:ulIJllàm de paradiSO, ,:xpell!lur hUlllo. Jalll CIIi m pcCcalUIll impula- lur hberuID arbllrlUm .exchlllcl'e, in hOlllilià (JlI:ld:1I11 1111', el!:l1Il SI 1I01~ SUhSCIIII~~ur ~aclum, quando rca le- ad Damasum papam, III 10m . 3, de !ilio prodi·'o dicens: Solus Deus CSl in qlle:n peccalulIl lIou ~adit uetur III conSCIISIOlle COIISt'ICulla. nec cadere potesi. Ca~ tera, Cìllll sillll;bt'ri arbitrii il; QUllre llrec de allilluc pllrliblls i/i.•;I . . lO. Il:rc de anim:c parlibus inlcrserllimus, IIt ip- utramque parlem Occti po.>sunt. Dùm ail ere/era Ì1:di~at liberum arbitrium SicuL est in c:ctcris, nOli iLa esse 'I~IS anima> lIalura plClliìls cognosccrellll', cl seCUIIdum quam sui pOl'lionem in eà sit liberllm arbitrillm III Deo. inlelligalur: seilicet s~cundùm raliollelTl, (Iuà omne Quòd angeli et sanCIi qlli jam beati sunI, habenl liberwn urbitriulII. pcccaillm mortale gerllllr, scd non omne veniale i1. 5. A~geli verò ct sancti qlli jam cum Domino feli~ud, scilicel, quod iII solo molu scnsualiLatis exisl1t. clter vlvunl, alque ila grali~ bealitllllinis cOllfinnati auòd .,en,uulilal srepè in Scriplllra aliler quàlll Slipra SUII~, ~t ad malum Oecti lIee velint lIec possint, libero aCCl~lIu~, $Ci,lieel, ul elialll il/ferior ralioni. pOl'/io ejm ar~ltrlO n2n ~rellt! unde. Au!?, in lib. 22 de Civil. nomllle llI/ell/galur. DCI, cap. ,)0, ali: SIC~~ prima Immortalit:!s ruil; quam H. Non est antem silcntio pr:ctcrcllndllm quÒll J)cccando A~a,!, perdldlt, posse non mori; ila primlllll ~~pè in Scripturà nomine sensualilalis, non id sullilll liberum arbltrmm, posse 11011 peccare ;no\'issimum iII, ani~l1à q~lOd est. 1I0bi.s ~olllmune CUlli pecore, scd n?n posse Jlccc.'lre. Idem in Euchiridioo, capitc i05 ; etl:lln IIIrenor porllo rallOIllS qua: lemporJliulIl dispo- SIC oporll~hat priùs homillem fieri, ut bellè velle possct, .el malè: Poslea verò sic eri t, lIt malè vellc lIon (8~ Aug., 10m. t, lib. 2, de Gen. c. U. ~OSSll; nec}dcò ':-1rehiL libero arbilrio. Multò quippe {()) Vulgata cdiLio habel cogilutio~lta. lr!ICI'IUS ertl arhltrium, quoti omninò. uoo polerir


'.

707

PETlU LmmAHDI

servire pcccafo. Neflnc :luI voluntas non cSl, :\I1L libera dicellu., IInll cst. qll~ bcali sic esse voln· III Il S, ut csse lIIiscl'Ì 1I0n solìtm nolimus, sed nelluaquàm pror,ùs velill possilllus. Sicut ergo anima 1I0s!ra 'IInc habèl nolle infelicilafem, iLa noli c iniquilalcm 8f'lIlper hahitul'a est. S(:d ordo serv:lIIdlfs fuit, quo lì'.!us ,'oluiL ostendere qlfàm bonum siL anilllai ratioIl;.'!c ql1òd eLiam pcccarc possit, quallll'is sit 'II\clius (Iuùd peccare non po;;sil.. Eccc his \'cl'1Jis cvidcntcl' aS~!'(Iililr quòd post beatiludini, con[jrlll:lliollem crit iII "ominc libcrulII nrhitriulIl, quo pecca l'e 11011 pOleril; Cl IIUIlC in, ang, ~ lis cst, et in S;\II(;IÌ> qui CUlli Domino sUIIL; elt:lIItÒ uliquc liherills, IIU ;:1I1Ò il peccalo illlll:Ullius, CL ad honum prollills. Q"ù cllilll qllisqlle ah illà peccaLi scn'ilut,·, de Qllà SCl'iplUIII eSI, Jllall.,8: Qui (ucit /iuca/um, UI'V1l3 esi peccati. longHl' ahsi_stit, lanlò iII cligcmJo bonulIlliherius habcl jmliciurll. Unde ~i diligen ter inspicialUr, lilJerum vidctui' dici arhitriUIII, quia sille cllacLiolle el necessitate ,'alci appc~CI'I ~ \"cl eli;:erc (Iuod ex r"tiolle dCCl'cvel'il. De /ibcl'lutis arbitrii tliffcl'elltià seculldùm diversa lellll)O)l a. 6. Ex pra~tliclis perspicllum fil quùd major fuil Iiherlas arbitrii prillia quàm secullda, cL lel'lia militò major quàm secunda vcl prima. Prima cllim lihel'las IIruiLrii fuil in flUii. poleral peccal'e. Ultima VCI'Ò cl'it iII quà poleriL lIon peccare, et 1I0n poleril pcccare. Media l'erò, in quà llotesL reecare, eL 1I0n pOlest lIon peccare; alite reparatiollem eliam mOl'lalilcr, pO"Ll'C)1:t1';,lioIlCIll ,'crò sallcm \'e"i~litcr. , De qualuOI' stlltibu. liberi arbitrii iII hOll/ine. 7. El 1'0SSIIIIL iII homiDe uOlari qualuor slalus Iiheri arhill'ii. Aule peccaLiJin eDim ad bOIlUIII nil illlI;edichat, ad mahim Dii impelleLJal. Non habuil innrlIlilalem ad malum, ct habuiL adjulorium ad bllllUIll. TIIIIC sille errore ratio judicarc, el volllnlas si:le difficullale hUllum appclel'e pOlerat. POSI pecca tu III l'cr'ò :t11le reparaliollem gratia~', premilllr ii cOncullisccn:ià et "illcilur, el hahct illfil'lnitalem in maln, sed nOli habet graliam iII bOllo; el hh!ò potest peccare, eL nOli potesL 1I0n peecare eliam damnauililer. Post reparatiulIem "erò aule confirmaliollem prcllIÌlur à cOllcupiscenlià, sed non vincillll'; ct halJeL fjuillcm infirmitatem in malo, sed gl'aliam in hono, ut possit peccare prorter Iihcrlalem el iulfrmilalelll, et possilnoll pcccare ad morlem propter Iihcrlalelll et gratialll adjllvalllem : DOlldùlll Lamen halJcl posse olllllinò non peccare, vclllon posse peccare, proplel' infirmila~eOl uon· dillll pCl'fcctè ausorplam, et propler gl'aliam 1I0ndùni "lcuè COllsumlllatalll. POSI conlil'lllalionem vcrò illfirlJIitaLe pelliLùs cUllsumptà, cL gl'alià COlisullllllalà, nec villci puleril, ncc prl~mi, cl lune habebil 11011 p;lsse vel!carc. , De cor/'uptiolle liberi arbitrii per pecca/um. g. Ullde lIIallifeSLum eSI quùd pr;cler alias prellalitales pro peccato ili,), ineunil homo prenam iII corrUllliollc el.deprcss;ouc liberi arbilrii. Per iIlud namqlle pcccatum lIaluralia bOlla iII ipso hOllline corrupla 6Ullt, elgraillila delracla. Hic eSI cnilll ilIe qui à laIrollill//3 vlIlneralu. est, el spol;a/lls (Luca! lO). Vulneratlls quidem iII lIaluralihus bonis, Iluibus non esI privalus, alioquin nOIl possct fieri repal'alio; sp "lialus vel'ò gratuilis, qUa! per graliam naluralibus addila fuerallt. Ha!c sunt data oplima, ct dona perfecta; quorum alia sunt cOl'rupla pcr pecl'atum, id esI, naluralia, III ingellillm, memoria, iUI.elle<:tlls; alia slIblr:lCla, id est, gratuita, qU311quàrn et u31111'alia cx gl'aLià sinI. Ad generalelll Dci quippe gl'ali:lIn pcrlillent. Sa~pè lamclI hujuslllodi Ht disLillCLio, cùm gratia! \'Ocabulllll1 ad spedelll, Il :on ad gellus rcfertur. COrl'u}lla csL ergo Jihcl'Las aruilrii per peccatum, CI ex parte perdi la, ullde AlIg. iII EIICh" cap. 50 : Libero arhitrio malè ulclIs IIOUlO, èl se perdidil, el ipsum. t:ÙIIl euim libero arbitrio peccarelur, victore peccato amiSSll1ll cst et liherulli arhill'illlll. A qua enim del'ietu. est. huic aervu. (lddiclU5 ('5' (2 l'CI. 2). Ecce liberulII arbilrium dicit 1l.")miuclII illllisis~e; lIon QlIia pOSI peccalum non ha-

708

bllcrit Iihcrum arhitl'illlll, scd qui" lihcl'tatem arililril perditE!, .1011 'lllidem oIDnclIl. sed liherlalcm à mi:>crià el à pecca Lo. Dc triblls modis libel'ta/i3 m,biMI. , 9. Est namque libcrtas ll'iplex, scilicet il necessitate, à pecc:llo, à miserià. A necessilate, et :lIlle peceatUIII Cl !J0sl a!què lihertllli est arhiLrium. Sicllt ellim tunc cogi nOli p:lleral, ita ncc modò. Idcòflue volulltas mel'itò apud Deum jlldicalllr, qUa! scmper il necessitate libera est, eL Iluaqll:an cogi polesL. Uhi necessitas ibi 1I0a CSL libel'las; uhi 11011 esL libcl'las, nec \'Dluntas: el ideò ncc IlIcl'iLuJII. ILec liucrlas in omllihlls est, lam in malis quilm iII bOllis. Esi el alia lihcrtas, il peccato, scilicel, de q tifi dicit Apostolus, 2 Coro 5 : Ubi Spiritlls DOllliu;. ibi libcrla3. Et Veril:15 in E"allgelio, Joan. 8 : Si Filius v03liberaveril, verè liben ei';liso H;cc Iiberlas il sel'viLute peccali liberaL, el S:.'I"\'OS ~!ISl!I !a! faei,t; sicul è convcrso Sel'villlS pccc;l ti lihero.' )USlllla! laclI, unde Apostolus, Hom, li : /,ib ernti à peccato, servi l'acli estis jlls/itim. Et idem: CÙIII servi essetis peccati, liberi (uistis justilire. !lallc liiJcrla!elll peccando homo amisit. Idcòque Aug., iii Euch., C. 30, d!ci,L quò~ homo m~lè UtCI~S lilJero :Il'bitl'in, cl se pc 1'dldll, Cl I pS Il 111 ; qUla pcrdlla est per perC!l lulIl liloerI:lS, ll illl il nece"silale, scd à pcccalo. Qui elli," racit I)CCCII/U I)!, sen'I/S est lJcccali (Joall. 8). Qui /lIIbcallt/wllc libe)'la/em, sci/icet, à peecaio et per q//id. ' . t O. Islall1 li!Jcrlalelll «(II;\! est il peccato, iii i soli nUlle hauent qllos Filius pcr graliam liber:u el reparat; 11011 ila quòd peuilùs siot sille peccato iII hac JIloJ'lali carne, sed ut in cis peccalum non Ilomillelul' nC'lue rcgll.el. El.'Ia!C est v~ra et ~()II~ ,liuel'las, qll:e bonam pal'lt ser\'ILlllem, scllicet, JUSllll<.C, undl! Au". in EIlCh., cap. 50, ait : Ad juslilialll' faciendam llI~n erit aliquis liber, lIisi à peccato liberatlls, esse justili;}} tOlpil ~ervus; et ipsa esi "era lihcrlas, propter reeti facli .1:Cli.liàlll, ~illlul et pia scrvilus, pro!,Lcr pra:cepli obedlentlam. Est alla hherlas Ilon \'cra. mal::e senitllti adjullcl3, qUal est ad mal!i/lI faciclldum, IIbi ralio dissellLil il \'0Iu1ltale, judicans non e,se Jacie"dulll ,quoll volulltas appetit; aù honllm \'CI'Ò faeiendurn concordat 1':ltio ,'oh:nlati; Cl ideò ihi H:ra liberlas esi ct pia. De IiberLale aulem ali lIIalu!ll, el senilllll! lIIal:i, ait Aug. in EIlCh" C. 30 : Seni, addicli pecca lO scilicct, 'Iua~ potesl csse libel'las, lIisi quando ellm peccare ddcclat? Libcralilcr ellim senil qui sui domini volualale.m lihell~cl' facil; ac per hoc ad ~ecandulllliuer CSL, qUI peccati SCfl'US est. QU/rstio d~ liberiate ad l/Ia/lIIn, all si: :psfllibel'tas /iberi arbitrii. mi alia. , t t. Wc qUalri pott:st ,ull'ùm ha:c ìibcrl'lS qua. lllis \ther est ad llIalUIll, SII hbel'las arbitrii. Si cnimlihcl'las arbilrii eSI, bO:lUnl quidelll esl. quia liurl'las arbitrii bonum nalul'ale est. QllibllSll:llll "ldetur quòd sit ipsa libcrlas al'bilrii, qUa! scmpa bona e,t, scd 1'1'0Jl~el' pec~li ~eryi.lIltelll ad malum sit liberior et ]11'011101'; el Ideo .d,~CltUl' lIon ,esse vera liherlas, quia all malum eSI. I\:llIs aulcm \'Idetur quòù lJa.:c lihel'tas ad malulO, qua,01 ,~ lIpra COlIllIIClIIOI':ll'ÌL Aug., 11011 sii ipsa \thel',Las :ll'blll'll, sed SII qll:cdalll prouilas peccalldl ct Clin'llaS qua! ex peccalo est, cl mala est. Qllre.zio alia de liberta/e IId bOllum, ali ipsa sii libel'tas arbitrii, an nOli. 12. Simililer eliam qn:cri solel ull'ùm illa liberlas "cra, qll<P. eSI :Id jU,;litialll faciclldnm, sii ipsa liuel'laS :.rbilrii. QllirLlln dicunt illalll camdem esse, scd l'eparalalll per gl'aliam, qll:ì .iIlY:\lIle libera eSL ali UOflUIII' ~ille gralià verò ,"!Oll cst Ii".cra ad h:ln III Il , Unde AlIg,; In tllch., cap. CII. : l,ta \Ih crlas ad b ~ llefaciclidulll llllllquàlll eril homilli addiclo eL \'cndito slIh pecca lo : nisi cum rcdimnl qui dicil, Joan. S : Si Filius t'/)S libe/'avel'it, verè liberi erilis. Qaod allie'luàm /icri in homille iocipial, (IUOlllodò quisqllam d~ libero arbill'io glurialu!'. qui 1I0ndùm est liùcr ad oper:lnduUl bellè' Ecce apcrlè oSlendiL liherulll 1ll'hit1'iulII per grilliam libcrari, ul per illud bellè operclur quis; idl'ò'iue di-


709

SE::\TENTiARDI LIBRI QUA TU OR. -

crmt il 13 111 lil>crlawm vcram, qu:c est ad beni: !acicndII III , clIjlls sUflra~e~liniLAllg .• esse. libertatcm.ips:ll\~ arbitrii gratià DCI hberatam et lIdJutam. Alli vcro pUlanl nOli ess~ ipsam arbitrii libertatem, sed aliam qllamdam, qu:e ex gratià et. liI~e~'o arl>ill'i.o ili OlCIII.e hOlllinis, Deo operante, IIlClplL esse cum rrpam(HS {'sI.

Cerili determintltio IItriusqlle qU(I!8tiollis, qua dici/llr lib.TllIs nel bOIllOIl et ad mallllll esae Libertas arbItrii. 15. \ cI:illll nobis Illa~is placet IIt ipsa liberl:l" :u'bilrii siI , ("\ iII" Il'là (I"is lihcr est ad lIlalllm, .. t alia qnà qlli;; liht'l" .:,L ali UIlIlUIII faei cmlulIl .. Ex c:~lIsi~ cllim "ariis ;;orlilm' Jin'rsa voeahnla . Dlcltur t'111m Irhcrtas ad maillill faci endulII, alllcquàlll pCI' graliam sit !"cparata; !:l'd dlm pCI' gratiam fucriL rl'par~ta, dicilnr liIJcrtas ad h01l1l1ll lucielldlllll, '1uia anle !maiam lihera e~l \"olunlas ad llIalnOl, per graliam verò ElJcra lìi ad Jwnlllll. Selllper crt;o \·olunl.:ls homiuis alill"o .lllodo libera cst, seJ nOli ~elllpcr bona est. ~Oll ClIlll~ e,t j)(lIl:l, Ili·i il peccalo hh~rala; e s tt~llIcn ;~. nceessH:tte iibera. {)ncle AlIg., ad \akll,II!"~l, c:~p.l:l, lII. tom.?, iII lib. de (;ralià et lihcro Arl>llrro : ::,clllpcr fiI 1I0IJIS v()llIntas libera est, seti non scmJler hUlIa rost. AlIt cllim Iihera estjustiti:'C, quando servi l peccato,et. tlll~C esI mala; !luI à peccato lilJcra eSL quando servlL JUSlJti:!.!, ct lUIIC est bolla. De librrlafe à lIliserià. H. E~I ilerùm liherllls à lllisel"Ìà, de quà ApostoIus ai t, Horn . 8 : El ipsa crealurll liberabilur à servitllte currllpliollis, iii libertafclII gloria! fiLiomm D~i. lIall~ liberlalclII haullit hOll1o anle peccallllll, Cillla omlll carchat Illiserià , ct !lllllà !lllgchalnr !llolcstià; et lJleI!iùs lrahclJit in fUlurà heatitudine, ulli miser esse nO!1 pOlerit. SCtl in bàc \"ità, fJll:t!. eSL inlr.r prilli~lIl pt~ cca:calull1 et ultimam conhrmallllllclll, lIelllO a miserIa liucr c,;t, quia preMI peecali non crorct. Repelil de corrup/iollt liberi arbi/rU, ut arldal alia. i 5. Ex pr:l!dictis jam app:ll'l:t 1Il quo \l~r pcccatu~n sit imminululll vd corrurlum hberlllll arllltl1nlll, Il Ula anle pcccatulll ul1l1a erat homiroi difficulias nnllumll~e impetlimcll .um de Icge Illemurorum ad bOllum, nUlla impllisio vel ill.ligatio .ad malulll. NUllc auler~ p~r legem carllis ad llonum Impedltllr, et ad maltllll 111511gatur, ul non POSSiL vcllc el perli(:cre bo~u!ll, nisi per Rraliam lil>eretllr eL adjllvcLur, ql/W, IIt alL APOSLOlus, Horn. 7, peccatuni Iwbi/al iII carne. Libel'IIIH ergo arhitriulII, cùm scrnper Cl in singulis siI liberulll ,noli est tamen padtcr li~e~'J~n in l>olli.s e~ in m~lis, c~ :l.d hOlla et ad mOlla. Llbcrlll<; est ('n Il Il III bOIlIS, ubl hheratum est, quàm in malis, ubi lil>cratulll non e.st. Et libcrills csL ad mallllll, (illod per se pOlest, qllalll ad bonum, quod nisi gratià libcretur et adju\"eLul' 11011 poI est. . .• • De Itbcrtate qUa! fi.t ex gralw. e! qll~ eX.lIlltura. 16. Lil>ertas ergo a peccalu et a Illl!'erra , per gralialll est; liuertas VCI'O 3 lIccessit:llc, per 1l3tllr:lll1. UlramqUl! liherlalem, nalur:u scilicel et grati ~ , Ilolat ApolSltllus, Hom. 7, CÌlIlI cx personà hOlllillis nOli l'CdClllpli ait: Vcile adjllccl mi/Ii, perfi;;ere autclII bOllulll nOli i1/1·mio. ac si diceret : lIauco IrberlaLenl natul':\', seti 11011 haheo lillCI·talem gratia!; ideò Ilon esI apuli mc (lcrfCClio bOlli. N:lm \"()Iulltas hominis q\lam Ilalllraliler hahet 11011 \'alct trigi ad h01l1l1l1 efiicaciter vulelitllllll wl ~pere implelldlllll , lli~i pcr gr-atialll. lillerclllr et adjll\"clur : Irherelllr qlJJllelll, ut \'e!ll; cl adju\'clnr, ul, pcr(ici:lt; qll ia, IIt ait ~posloIIlS, Hom. 9 11011 CSll'ù:ClIlis ,"ellc, llcqllt' Wrrelltls cnlTere, id esL, 'opcrari; scii lIIiserelllis . lJei, q~li opcratur ili IH,Ilis \"clle Cl operari bUlla; CUjllS .grallalll. non all\"C~vocat h"lIlini, \olullias ,"cl opcrallu, sedlpsa gl'alla Yolunlatclll pra~\'cnit pra ·paralldo uL velit I.tOIl Ull I , el pl J'paratam adjm!lt III pcrlicial. D!STI~CTlO

xxn.

Dt: GU :~TIA Ol'EUANTE ET coor'EU,\NTE.

I, lIa-c eSl gr;llIa cperalls cl C(lOpHans. Operans c :im gralia Jir:l:parat hUlIIinis n iUlll:'lCHI ul vdil

!'!B. li, DlST. XXVI

7LO

bonullI; gratia cooporan!\ adjuvat nc frtlgtra ,·clit. UlIdc Aug., ili lib. de Gralià el libero Arhill"io ari Yalcntinulll! in cap. t7;in 10m 7 : Coop~r:l/ldo !)eI;S in ~obrs pcrficlt q~od.opel'3lll.!o inciril, (l'ria ipsc IIt vcltllr~s .operatur rnclplens, qui VOICllliltllS coopcI'atur perhclens. Ut ergo velimus operatur. Cù:n allL01l1 voIUIllIlS, ct sic V()!UIll~IS ul pcrliciaIlllls, nobis coopel'atur; el t:lIlle~1 SlIle 1110 vel opcrante nl velimus, vd cooperanle I:UIlI vulumus :Id buna pielatis opcra, ni!ril ,akmus.Eccc his verbis sali~ aperilur CIua! sit operam, gl'alla, ct ~u :'C cOopt~ rans. Operans cnilll gratia est qua) pra;vcllit vohmtalem bonam : cà cnim liucratllr el pl':\; pal'aulr i10minis volulltas, nt siI bona bollumqlle cflicacilcl' vclit. (;oLlperans vcrò grali:; voluntalclll jalll 11011:1111 scquÌlur adjnv:llldo. UlIlle Au~., cOlltl'a Julialllllfl ita~relicnll1, qui IJOnam vOlulltalelll ex lil!cro arhitrio 1~lIlùmcssc ditebat, alque homillcm p.cr hbcr.1l111 arblll·llllll. (losse bOllUm "elle et operari SI Ile grallà :\s.;creb:tt, alL: Apcrlam dc r.ollllllclldaliolle gralia! Apostolus sClllenliam protulit cùmail: Non e.t v()lellti'lleque CIIrrclI/is, sed Dei mis;rellti3. Il:l.!c si attcnd.ercs, Jtllialle, non extenderes eontra gratiam merlla ~olUlllaLlS hUIll:tIl:'C. Nun enilll ideò rni!lerdllr [)CIlS alicujus, qllia voillil et cllcllITit: sed ideòvoluilet cuclrril, ll"ia lIliserlus eSI Deus . Ilaratllr cllim vollliltas hUlIIillis à Ilco, et à Domillo gre8sus homillis dirigulIlur, p,al. 56. Id~ò : lue congrllè ait : N UII esI volellti. ll"lflle currelllis, sed lJIiserlllltis Dei. Non quia hoc sitw "ollinlate noslrà :1galllr, scd quia voluta., nnslra nil b.on· a:.;!t, llisi div!uitùs adjuvelul'. UnJe alibi Apostolu!> alt, ~ C~I'.I~ : N0!lllu.te~lIl!go.' seclgralia Dei tneC/lI/I. NOli. lil eo <.lrell,. qUla 1111111 001.11 agchal, seu (Iuia uihil l}o lll agert.! l, SI Illa 11011 adJllI·arel. lIis leslilllolliis aperlè iasiltllalur, qui;! volullias hominis gralià ()ci pra:\"cllltur atqllC pra~parat\lr ul fial bona, nUII III Ii.lt vululllas; quia et alltt~ gratiam volulItas eral. scLi urli eraL bona cL recla volulltas. . Qllid siI vollmtlls. 2. Volu~Latem il's:11ll Augllst., I.om. 6, in lib. de duabus AlIImallus, cap. lO, ita dclilliL : VlJlulllas est animi 1Il0lUS, cogente 1111110, ad aliquitl nOli ~d ! niu.enuum, vel adipisceudulll. H:cc aulom ut non admiUat malulll, .el au~piscalllr bUIlUIl1, pr::c\"cllilllr el pncparalur [)el gratI:!. Uudc ApOSlollls gratiam pr:c\"cllie!ltem ct sllbsc(luenlem COllllllcllIlalls, 1I01ll . 9, id C,l, oper:llllem el coopcr3nlelll, \·igilanter dixil : NOli est t'ule1/tis 1/e'llte curre1/tis, aed bei lIliserelllis; ct 11011 è couverso: Nou esl misel'clliis Dci. sed "olelllis et currentis (Ang., in ~nch., c. 52). Nam si (llllJnibusdam placuIL) quod dlCtUIll est ila accipiatur : iV 011 est vulclltis, ne'lite curr~'lfis, seli lIliserelltis Dei; tanquàm Ulcerel.lr : NOli sufbcII sula vollllltas homillis si Ilon sil diam misericordia Dei; conlra dicitur : N~n suflicit elialll llliScl·icordir. Dci, si Ilon sit elialll \OIUnlall Irolllinis. Ac pel~ boc si reclè dictom eSI illud, Illlia id yolllntas hOlllllllS sola non ÌlnplCI; cLir non eliam à contrario rl~ctè dicilUl' : Non misereutis est Dei sed volelllis esl hominis, CÙIll id misericordia [)ei SOl:; non ÌI~I(Jleal.·! 1101110 ellim ~rcdere \'cl sperare non pOlerit, lllBI -,-clIl; ncc perycnu'e ad palltlall1, nisi Volllllt:lte (:lIrt'at. Hcstat crgo \II idcò ila reclè diclUlll illtclligatllr , \lt tol\llH dClur J)co qui hominis voIUlltalC\ì; honam pra)';clllt, eL pr:cparat atljuvalltlalll, et adjllvat pr:l'parat31ll: nulclltcm pr:C\'elliL III velil, \"Olelllèlll subSt~~lli.llll· Ile fl"lHra vclil( W).Ecce his vcrbis el aliis pr:nlllssis eVldelller traditill', qnia volunlas hunlÌuis pl':I~paratur cl pr.:cve:r.i tur gralià Dei ut "clit HOIlUIIl, cL adJuv~lur lIC lruslra l'ciiI. Quòtl bOlla t'OllllltaS cOlllitatur gru/innl. . 5. Il:Hple uona v"lulllas cOlllilatur gralialll, non graIla .vollllllatelll. Unde: Aug . (It);ld BUllifaciulll pap.1ll\ scnuells, COli tra Pclagiallos, illquil : l:ùm fides illl-

(fO) AlIg., tomo 4, lib. t, ad Simpliciallum, cirC3 medilllll , Ilu::cst. 2. (I i) hi Llnll . 2 , cpist. t06, in Glos.super iIIud Rom. : us!ij:cllli igilur.

s.,


7" petral justi/lcatiollcm, sicllt

PETnI LmmARlll ex \'olnntale hominis fid<!s intelhgatur provenire, eòm unj.~uirrlle Deus partitllS est rnensuram lidci, non graliam Dci aliq~id meriti pr:e- ipsa sit propriè Dei donum, lIt ait Apostolus, Eph. ~, ct ex ca bona hominis merita incipianl. Per han c enim, cedit l\Umani , sed ipsa mel'etur .augerl , ut :wcta meuL ail Aug., stlper psal. 67, juslificatur impius, id est, l'calllr et perlici l'olunlate comlLauLe, non ducente, pcdissequà, n?n lm{~vià. Ecce l~ìc ape~tè habes Il.uòtl fit dc impio pius, ut deind<! ipsa fides incipial per diJectioncm operari; unde omnia bona merita incipinnt. "ralia J1rre\'emt bon:e \'Olllntalis merltum : et lpsa Scd potiùs h:ec idcò dieta sunt, qui a non est fides lIisi Ilolla voluilias pedisseqll3 esL gl'ali:'C, non p~a:,via. in eo qui vult credere, cujus bOltam voIunlatem fides Qum ,il gratia vo/unta/clII prrevelllens, sc/llcet, {idei pr;cvenit 1I0n tcmpore, scd causa el natura. Un de Aug. cum di/ectione • slIpra congrnellter dixit quòd bona voluntas in cis do.i. Et si dilif(enler intelldas,nihilomillùs libi monSll'atUt· qmc sit ipsa gratia voluntalcm pr:evelliens t'l nis eSI, qll:C non pr~'Ccedil; el ipsa jllvat , quia ea ju\'al 'IrJ'pamns, scilicet, lides cum dilcction,c .. Id~~qu,: quilJus pr:e\'enilur, dllln eis cunscntil ad t'l1eelulll bo. Ili; el in l'is esl, qllia tcmpore ab cis 1I0n pr:eceditnr. Angllst., episl. eadem, tl'aCI~\lS quomodo Jusllhca~l Quredam ad/lIIc addiI qllre graviorem (aciunl qureslio. SIlIllUS ex fide, Cl tamen gratis (IILrulllqlle emm dlClt lIem, scilicel qllòd cogita/io boni prrecedil {idem. Apostolus. Hom. ?, q~i dicil: ~usti{icalj ex I}de., et 7. Ca~lcrùm hanc qlla:stioncm magis acuunt et urHom.5: Juslifìcatl gralls per g.ratu1II1) : Hoc .el~lm I~CÒ dixit, ne fidcs ipsa sllpCl'lJa 511, ne dle:lt slbl : 51 ex gent yerba Aug., (Ini!.Hls in libro de Pr:edcstinatione fide justi(jcali, quolllodò gratis? Quod enim fides me- s:lnctorum, cap. 2, in tomo 7, utitur, pertractans iIlud relnr, cnr non pOliìlS redditur (Iuàn~ donatur? Non vel'bum ApOSI oli, 2 COl'. 5 : Non quòd sufficielltes simUi cogitare aliquid quasi ex nobis. Attelldant, illquit, dicat homo ista fidelis, quia cìllll dixCflt : Habco fidem hìc, et l'erba ista perpendant, qui putant eI nolJis ut merear juslificalioncm, rcspondetnr ei : Quid habes, qllod rlOn acccpist! (I Cor.·4)? F!des eni~ quà ju- esse fidei creplu:u, et ex Oeo esse fidei supplelllen· stilicatus CS, gratis lIlJl dala est. IlIc apcl'te osten- tum. Commendans enilll iSlam gratiam qu:e nOli datur ditur IluM lides cst cansa juslificationis, et ipsa est secundlm1 ali qua merita, sed emcil omllia ùona megralia el bcneliciulll quo hominis pr:evenitur voluntas rila, in<luit, 11011 qllòd sulfìcielltes silll!ls cogitare aliqllid boni, sci!icet ex 1I0bis. Quis aulem non videat priÌls ct pr:cparatur. Unde Augu~t., in libro Retract .•, c .. ~, in medio: Voluntas est qua et pecealllr, et recte VIV1- essn cogitare quàm credere '! NlllIlls quìppe credi t alitur. Volllntas verò ipsa Ilisi Dei gratià IilJerelur à ser- quht, nisi priils cogitaveriL esse credendum. Si ergo "iLlltc qua peccati serva est, et ul vilia superet adju- cogitare bonulll non esI ex nobis, ut lJÌc ApOSLoIlis vctur, l'eclè pièque vi vi à mortalibus non polest : et tradil, nec eredere; qllanqualll eL ipsum credere IliIli! est aliud, 11uàm CUIll assensione mentì, COll'ilare. ilOC beneficium quo liber:ltur \lisi e:un pr:e"eniret, jam merilis dareLur et non grati a , qll::e uLique gratis llìe videtur insinuare quòd cogitatio bona pr:ecedal datUt'. Pra:venitur ergo bona hominis volulllas ilio fidem, et ita bona vo!unlas pr,cveniat fidem, non pr:eveniatur ; quod pra~diclis adversari vidctur. Ad hoc grati~ beneficio, quo liberatur, et pr:cparatur. Et ilIutl. 11eneliciun fides Christireclè inteUigitur; sicllt Au- autem dicimus, quòd aliquando cegiLatio bona sive voluntas prrevenit !idem; sed non est illa bona volllntas gust., in Ench., cap. 106, cridenter ostelldit dicells: Ipsum arbitrium liber:llldum est poSL illam ruinam à vel cogitatio qua rectè vivitllr. llIa enim sin e fide et chariLale non est. Nam, ut aiL Aug. ad Anastasiulll, sl~l'vitute peccati. Nec omninò per seipsum, sed per sola m Dei gl'aliam, qu:e in fide Chrisli posita est, li- cl'ist. f44, in tomo 2, sine spiritllllon est YOIUnlas hoheratur ut \'olunlas pr:eparetllr. Ecce apertè dicit gra- minis libera, Gal. 5, cùm cupidilatihus yincatur; 11011 tiam, per quam liberallll' arlJilrimu et pr:eparatur l'O- est IilJera ad bonum, lIisi liberala fuerit. Non autem liberatur, nisi pel' Spiri/um sanctum diffunda/ur ehm';, Inllla" sil:llll esse in fide CIll·isti. Fides enim Chrbti, laa in cordibus, Rom. 5. Non est liùera volunlas, Ilisi llt cap. t 17 ai!, impetrat quolllex imperaI. Quòd vo/ull/as bona qure prrevcnitur gralià , qllwclam Dei eam lilJeret gratia pcr legem fidei, id est. non est libera, sine /ide operante per dilecLioncm ; et ilIa sllffidOlla prret'enit. 5. lpsa tamen eadem voluntas (Iu:edam grali.e dona cienter et verè bona est. Non est enim fruetus bonus, qui de cbaritalis radice non surgit. Si verò ad~iL fidcs pr:ev,~nit. Unde Aug., in Ench., cap. 52 : Pra:cedit operans per dilel'tionem, fil delectatio bOlli. hona l'olunta!; hominis multa Oei dona, sed non omnia; De ilIà cogitalione bOlli qure pl'recedil fidem, plen~ qn:e anlem 1I0n pr:ecedit, ipsa iII eis est et ipsa juvat, disseri/w·. lIam utrllmqlle legilllr in sanctis eloquiis, el : l\Iiseri8. llIa autem cogitalio si re \'olulltas qu~ fidem et cordia ejus prrevelliet me (ps. 58); et: -'lisericordia Dei slIbsequctur me (ps. 22);. nolcnt~m qll,ippeyr:-evenit.ut cliaritatemali:lsquejllslific3tiones pr.cecdit, non sufficit vdit, \'olentem subseqmtur ne Irustra vellt, Cur eOlm ad sallltem, nec rcclè ea ,·ivitllr. Hàc voIuutale conadmoneillur orare pro inilllicis Iloslris Ilolenlibus piè cllpiscilur illa lJolla vollliltas qua! est lll:tgnum bonulII, vi\'ere, nisi ut Deu~ in eis uperetur eL velle? Idemque ista \'erò, nUIl. Alia e,t erg:o illa "oluillas si\'c cogitacur adOlonemur pelere ul accipiamlls, nisi ut ab ilio tio, alia iSla. Et siCUL ilIà blam pr.ccedil, ila tllam liat quod vo)umlls, à quo facLum est Il~ velimus? Illde Jlra~vellit illtellectus. Undc August., iSla uistinguens ApOSIOlus ait, Rom. 9 : Non est volelll1s Ileque currell- super illllm Iocum psal. i 18: Concupivit anill/a /IIea tis, sed Dei misereJl/is. Ex bis apparel quòd bona ho- desiderare, ait, in fille ellalTaliollis ad psal. iIlUlIl, in lIIinis volunlas qu:edam dona Dei pr.cvcnit, quia earn tOIll. 8: COllcupi\it des:dcral'e, inquil, nOli desiderayiL. Videlllus ~nim raLione 1l0nulJllqll~m quàm ulicomiLatur gralia adjuvans; et quilJUsdam pr:eycnitur, quia eamprrevenit gralia operalls, sci:icet, fidcs eum les sunt justilicaLiones Dci: sed infirmilate pra~pcditi aliquando desideramus. Pr:evoIal ergo inlellectus, se· charitatc. (jure lm1!dictis videalltllr ad"ersllri, scilicct quòd videa- qlliwl" Lardlls aut nlllllls ell'cctus. Scimus honulll, uec lur dici {idem esse ex voluntale. deleclat 3gere; et CUpilllUS ul delectct. Sic iSle olilll 6. Non est tamcn ignoralldum quòd Aug. , lom, 9, desiderare eoncupiscebat, qu:e bOJl:! esse cernebat, tr:lct. 26, in principio, siguilicare videLur quòd ex cupiens eorum halJere deleclalionem, qlJOl Ulll potuil videre ralionem. OSlcndit itaque qui bus quasi gradi· \'Olllntate sit fides, de ilio \'el'bo ApOSloli, Horn. iO: Corde credillir ad jus/itiam; ila su per Joannem tra- bus ad eas perveniatur; pl'iìls cllim est ul videalltur, ctans : Ideò non SilllpliciLer ApoSLulus ait credi/ur, sed quàm sint uliles et hone.t:e ; deillde, ut earum desicorde cTedilm', quia c:etera pOlest homo nolens, cre- ucriulll concupiscatur; postl'cmò ut prolicìcme gl'atlA dere lIon nisi volcns; inlral'e ecclcsialll , et acceòere delectet carum operatio, qnal'Ulll sol~ r.ltio del~CI:i;. :1,1 altare potest nolens, sed non credere. \tem, super Attende hunc ordinem graliarum, quem llìc uistinetè (';cn. , e. 24, ubi Lahan ct Baluel dixcrunl: Vocelllu3 assign:!t August., qualiler scilicet inlelleclus bOllorllm !'uellarn, et qu:eramus ejus vuluntatem, dicit cxposi- pr:ecedit concupiscentiam cOl'llludem, et ipsa concrIplscclltia, tlelcflaLionem qlla~ fit et per /ideIll et ella!or qllia fides est volulltatis, non necessilalis. Ji Il quoti l'italclII j quà hal..lltil, ycrè bOll3 CSL ,oluntas quà reel~ re~p()ndcntes, dicimus non lIa:c ila 3ccipie da fU:'e • ut


SENTENTIAnml LIIìUl QU;\TUOR. - Lm :! , DlST, Xx.vn. 715 7U \'i\·itur. Ipsaqlle fìdei comes est, non llr:cvi:l. Qni sui, Iihefulll arhitl'illm, clljus qlloqllC IJOnllm t1SUIII \'erba Ali\;. pr:cmissa secnndùm hanc dislincliorwlll dixit esse \'il'IUleni. Quod si est, non est ergo opus consideraI, nulla m ibi repllgnantiam fortè 3nimad\'cr- "irtllli5, qHOti supra dixit, quia aliud eSl \'irlUS, aliud tit, non ignorans eti:un ante gratiam pr;cvenientem et opus cjl:s. !lperalltem, qllà volllnlas bona pr:l~paralur in homine, DISTI\:CTlO XXVII. pl';"Cce<lere qn:cdnm ex bonà Dei gralià et libero arbiilE nRTUTE QUD SIT, ET Q[;ID SIT ACTUS F.JUS. trio, qu:rdam etinm ex solo libero arbitrio, quiblls la1. l!ìe vidcndnfll e~t qnid sit virlus, et quid sit men vitam non merelur, nec gratiam quà justilìcatllr. Illius enim grati:c percipiend:c, qu:e voluntatem ho- actus ve! opus ejus. Virtlls est, Ht ait Alig., l)lllla millis sanat, ut sanatn legem impleat, nulla merita (jualitas Illelltis qllà rt'elè vivilur, cl quà nullus malè prreeedunt. ' Ipsa est enim quà justilìeatus impius lit utitur; IllIam Dells solus in homine operalur. Ideòf'Jue OpllS Dci t3nllÌm est. sicut tic \'irlUI,e jllstili:"C August. justns, qui pius erat impius: merilis autem impii, non grntia, sed prena dcbetur; nec illa esseI gratia, si docet super il/ulIl locnm psalmi H!! : Feci judiciul1I non dnretur gra~uita. Datur autem gratuita, quia ni! el justitiam, ila dicens, in tOIll. 8, concionc 26 ejusdem boni anle feceramus, unde hoc mereremur. Non nc- psa!. : Juslitia' magna virtus animi csl, quam non facit gnfllUS lamen Illllita ante Iwnc gratiam, et pr:eler hallc in homine nisi DClIs. IdelÌfJue CÙIlI ait pl'oplIcta ex personà Ecclesi:c, (eci jltsliliam, non ipsalll \'irtulcm gr:lliam, nh hominc Heri bona pcr liberum arbitrilllll, (/uam non facit hOl1lo, sed opus ejus illtclligi voluil: 111 lradit Aug. de Spirilu et. LiUerà, in ResponsioniLus con Ira Pelngianos, IIbi dicit homines per Iiberulll Ecce apertè insinu:llur hìc quòd jllstitia in homine arbitl'ium, agros colere, tlomos :edificare, et alia plura non est opus honiinis, sed Dei; quoLi et Ile aliis virIntibns itidem intelligendulll est. bOlla fa cere sinl~ grat.ià coopel'ante, De fide ilidem dicil, quòd nOIl est ex 110 mine , sed ex U Irùm una eademque sit gl'Utia qUlE dicitul' operans, et Deo tanlùl1I. cooperans? 2. Nam de grali:'! fìùei Ephesiis scribcnsApostollls 9. Jlìc considerandum est, cìlm pr:cdictum sit per gl'aliam opcmntem et pr:cvenienlem voluntatem ho- simililcr /idem non ex homine, sed el Deo lallllini millis liberari ae pr:rparari Ilt bonum velit; et per esse asseri t , inlJniens : Gl'alid eslis salvali pel' {idem graliam coopcrantem el subsequentem adjuv,lI'i, ne et hoc non ex vobis; Dei enilll dOl!um est. Qlloll à frustra \'clit; ulrùm una et eadem sit gl'atia, id e~ t, sanctis ita exponilur: lI:ec ~ cilicet fidcs, non est vi IIlIum mllnllS gl'atis datum, quod operetur el eoope- Ilatul':'C Il o stra~, (fuìa donum Dci purè est. Ecce et hìc retur; ali ùivcl'sn, alterllm operans, et alterll)!) eoo- aperlè traditur quòd filles non est ex liberIate arbipel'3ns? Quibusdalll non irrationabilitcr \idelur, quùd trii, sive ex arbitl'io voluntatis ; quod superiori bus ulla et eadclIl sit grntia, idem donllm, eadem nrtlls, consonat, ubi dictllm est gratiam pr:n\'enientem vel qu:e operatllr et eooperalur : sed propler diversos ejus operantem csse \'irllltem qum voluntalem hominis elTeclus, et ùicilllr opcrall~, et cooperalls. Overalls liherat et s:mal. Ulldc AIIg" in lib. de Spiritu et Litenim dicitlll', in quantlllll liberat, et prl! parat volun- t~l'à, cap. 9, ill tomo 5, ait : JlIstificati sumus non per hb~ram Volunt:llem, sed per graliam Christi, IlOII talem hOlllinis ut b01l1l1ll velil; coopera n!!, in quantllm camdcm adju\'at ne fruslrat veli', sciticet ut opus quod sine \'oluntate nostrà fiat, seti voluntas nosIra facial bonum. !psa enim gralia non eSl OtiOS3, sed ()stcnditur inlirma per legem, ut sancI gratia volunlatem, cl sana volunt"s implrat legem. llIeretnr augcri, ul aucta mercalllr pedici. De gratid <JUlE liberaI voLunlatel1l; qUlE si virlul tal, virQuid sit ipsa gralia, et quolllodò mereatur augeri, Ius nOli est ex Libero arbitrio, et .ic t/On est 1II0tus qUlEritur. mefllis i O. Si verò qu:erilllr quomodò ipsa gratia pra!\'e5. Si igitur grali;l qUl! sanat et liberat voiuntatem Ilicns mer('atllr augeri et pcrlici, eùm nullum merihOlllinis , \'irllls cst, vel un3, vel pllll'es; cùm ipsa lum sit absque libero arbilrio : el quid sit ipsa gralia, :1Il virtus, an non; et si virtus, an :ICtUS .. el non : ut gratia nOli sit ex arhitrio voluntatis, sell calli poliùs hoc apertè insinnari valeat, prl!mittcndnm est tria esse ~anet ac pr:eparet ut bona sit, consequitur ut vil'Lus genera bonorum. Alia namquc sunt magna, alia mi- 1I0n sit ex libero arbitrio, ct ita non sit motus vel al'lIima, alia medin, ut Augustinus ait in primo lib. Re- fectus menlis, cìun omnis molus vel alfectus mentis lract. Virtutes, inquit, quibus rcclè viviLur, maglia sit ex libero arbitrio; sed bonus ex gratià cst et libero bOlla sunI. Species 3ntem qllorllmlibet cOl'porum sine arbilrio, /IIalus verò ex libero arbitrio tanlùm. Ut quibus rectè \'ivi pOI est, minima bOlla sunt, Potenti;c enim ait Aug. in lib. Retract. i, C. f5, €lI tomo 6, \'erò animi, sine quibus rectè vivi non pOlest, lUedia libro de Bono perseveranti:c 2, C. i l : lIomo sponlè et bona sunt. Item, lib. 2 de lib. Arhit., c. 19, in tomo 1: libero arbitrio cadere potuil, nOli etiam . resurgere. \irtlltibns nemo malè ntitur. C:ctel'is aulem honis, il.! Idem, in lih, de dnablls Animabus, C. 12, in 10m. 6 : 311im;c si libel'o ad facicndum et non faciendum motu e~t, mcdiis et minilllis, non solum benè, st'd etiam malè quisqne uti potest; et ideò virlute nelllo malè Auimi careant, si tlenique his ab,;tiuclldi ab operc Sl i& ulitur, f1uia OpllS vi rtulis est bonus usus istorulll pOlest;ls nulla eonceditur, eal'um peccatulll tenerll qllibus eliam non bellI! uli possumlls. Nemo autem non possumus . lIlc apertè ostendilur quòd motus bellè ulendo, malè utilur; nOli solùm aulem magnn, animi, sivc ad bonum sivc ad malum, ex liLero arbised etiam media, et minima bona esse pr,cslilil, boni- trio est. ldcòque si gratia vd virtus mOlUS mcnti5 est, ex libero arbitrio est. Si verò cx libero arbitrio vel ex tas Dci . Ecce habes tl'ia genera bonoru1l1 distinct.1. Jn qui bus bOllis siI Libel'ulli al'uilrium ? parte est, jalll non SOlllS Deus sille homine eam facit. i I. Qu:critur autem iII quibns bOllis contilie:!lnr Propterea (juidam non inerllditè tradunt virlutem esse IilJerum arbitriulIl, De hoc Aug" in l'l'imo lib. Re- honam melltis qualitatem si ve formam, qure anirnam tl'acl., cap. 9, 'in Hne, ita ait : In mediis quidem bo- informal; ct ipsa 1I0n est motus vcl alTectus animi, lIis invcnitur libcrum volllntatis arhilriU!l1, Iluia et seti eà liberum arbitrinlll juvatur, ut ad bonum mornalè illo ul i possumlls ; sed tamen tale est, ut sine veatul' et erigatllr; et ila ex virlute et libero arbitrio nascitur honus motlls vcl affeetus animi, et exinde ilio rec!è \'i\"cre Ilequcamus. Bonus aulcm USIIS ejus, jam virtus est, 'Iu:c in magnis rcperilur bOllis, quibus bOllllm opus procedil extcrius; sicul pluvià rigatur 1nalè liti nullus potest. Et qui a bona, et magna, et terra, ut germinet et frnctum faciat; Ilec plnvia est media, et minima, ex Deo sunI, sequitur ut ex Deo sit terra, nec germen, nec fl'llctus; nec terra germell vel etilm bonus u,;us Iiber:c volunlalis, qui virtus est, et fr1Jctus, lIec germclI fructus; ila gralis terrl! mentis in magnis nllllleralur bonis. Attende diligenter qUa! nostr:n, id est, libero arbitrio voluntatis, infunditur dieta sunt, el confcr in Ullum, sic euim aperielur pluvia divin:e benedictionis, id el>t, illspiralur gratia , quod supra qUl!rebatur. Dixit equidem orllls virtutis quod solus Deus faeit, non homo cum co; qua rigatnr esse bouum usum illorum bonorum qllibus etiam non voluntas hominis, nt germinet ct fructilicct, id est, benè uli pOSSUIlJUS, id est, IlIcdierUIlI; in qnibu:; po- :t3natur et pr:eparalur ul bonull1 "ciiI, secllndìulI '1llod PATROL.

CXCII

23


ptTRl LmmARnt 7J6 715 diciLur opel'ans; et juvatur ut bonum f3ciat, secundlim alia; et qllid iJlsn sit, 3n virtus, an aliud; et si virlu~. quod dicitur cooperans. Et illa gratia vir'tus non in- an si' aClus vel non; ostellsum enim est supra, et congruè nominat~r, quia volUlIlalem hOOlinis illfir- parle tlllorumdam, IluÒÙ ip, a est virtus, quia virtus nOli est actus, seù cjus causa, non l:nnen sinc lih(:ro mam sall3t et adJm'at. , .Ex qua aensu dicu/llur ex gralid il/ripere bona meri/il, arbitrio; ullde quoù supra Aug. dixi., bOllum usum el de aua grn/id hoc in/elligalll r. liberi 3rhilrii esse virllltem, ila accipi potest, id est 4. Cùm ergo ex Ilralià dieuntur esse bona merila et actulII virllllis : alioquin sihi conlradicere viùcretur' incipere, aut intelligitur gratia ~ralis uans, iù est, qui ctiarn opus virlulis sllpra dixit esse bonlllll USUII; Deus, ve( polÌils gratia gratis data, (]U:ll yoluntatem eO~"~1 quiblls n'?u .benè ".li possumus, in quibus po, hominis pra!vellit. Non ellim CSSlll magnum si hrec à SUit hbenlOl arblll'lum. SI verò bonus usus liberi arDco dicerenlur esse, à quo SUlit omnia; st-d potiùs bitrii opus virl~tis ~st, jam virtus . lI~n est. Cùm er~o ej Ui> grMia gratis dala inlelligilur, ex quà incipiunt bOllum USUIll eJus Vlrlulem esse dlXII, nomine virlulis .bona merita; qn:ll cÌlm ex solà gratià esse dicantur, ipsills nsulII significavit . non excluditur liberum arbiLrium, qllia lIullurn meriQuòd idem U8US esI vir/utis, e/liberi arbitrii; 6ed virtllti~ principali/ero tum est iII homine quod nOli sit per liberum arbilriulll. Seù in bonis merendis causa! principalilas gratia! at9. Iùem nempe U8US bonus ex virtute est, et ex litribuitur, (]uia principalis causa bonorum meritorum bero arbitrio; scd cx virlUle principaliter. Et bOlllls est ipsa gralia, quà excilatur Iiberum arhitl'ium et sa- ille usus in lII~gllis bOllis anllumeralldllS est. IIla annatnr, atque juvatur ,'oluntas homillis ut siI bona. tem grlltia pr~cveniens, qllre cL virtus est, non USIIS Quòr1 bOlla volwl/ns gralire principali/er est, el eliillll liberi arbilrii est, seù~" cà pOliùs eSl hnllllS usus ligralia esI, sicul el onme bOllUIII meril1ll1l, beri arbitrii, qu:P. lIoliis esl à Den, lIon à nobis. USIIS 5.QIÌ:ll ipsa etiall1 dOllum 'Dei eoit, eL hominis mc- verò bonus :wbilrii, cl,~x Dco esI, et ex nobis' et ideò :riLUm, imò grati.-e, (]uia ex gl'alià prillcipaliter est, bonum mcrilum est. lui enim ~cllls Deus operalHr et gratia est. Unde Aug., tomo 2, epist. 105, art Six- hìc,.Ocus et homo. 1I0c meritum ex i1là purissimà ~ 'JI1I presbylerum: Quiù est mCl'ilum hominis alite grallà pro\'elllt : quod ApOSlolus nOlavit diceus i Coro ~ratiam, cùm omne !;onum lIostrum meriLum nOli in 15: Gra/ià Dei SU/II id quod Sll/ll; et: Gra/ill 'ejus iii nohis l'aciL nisi gratia ?, Ex gratià enim, Ilt dicillm est, m~ VnCl~{I 11011 (ui ~. Sllper 9uelU,lo.culll Aug., de Graqure prrevenit eL sanat arhilrilllll hominis, et ex ipso tla ct Iluero Arillt., cap. a et ti, IO tomo i ita 3il : arbitrio procreatur in animà hominis bOllus an'cctus Rectè graliam nOl~linat, .rriUlÙ?l !'nim solal~ gratiam ahe bonus motus menlis; et hoc est primllm bonulIl dal Deus, et 1I011lllSI graLlam, Clun non pra!cedanlnisi llOminis meritum. Sicut, vcrbi gratià, ex lìdei virtute mal~ m~rita: Sl'Ù post p~r graliam incipiunt bona et hominis arbitrio llencr:I\U1' in menle molus quidam menla.Et ul ostenderet ellam Ilberum arbitrium adbonus et rcmllnerahilis, scilicet, ipsum credere; ila dit : El gr~/ill eju~. iII !lIe vacua 11M {uil. Et ne'ipsa ex charilale et libero arbitrio alius quidam mOLIlS bo- voluntas ~ lIIe gl'alla DCI putetur .aliqlli~1 boni po>se, nus provcuit, seiticet, ùiligere, bonus vahlè; sic dc sub~,t ; ~ 011 aulem ~yo so/us, sCI1~cet, sme gratià : Bea ereLeris virtutibus inlclligenùum esl. Et iSLi boni motus grallil Del meeum, Id est, cum libero arbitrino Planè vel affeelus I)lerila sunt, ci. dOlla Dci, quibus meremur cìun dala fuel'it gratia, incipiunt esse nostra merit~ ct ipsorum al!gmclllalionCIn, et alia qu:e consequen- bona; per illam lamen, ql\ia si illa deCuerit, cadil hOlllo. ter !Iìc et in futuro nobis appouuntur. Ex ouà Ta/ione dici/ul' fieles merel'j jus/ificationem, et A/iorul1l sen/eluill hic os/elldi/ur, qui dicullt virili/es esse alia. 6. Cùm ergo dieitur fides lIIcrcri juslific3Lionem et "itam ;cternam, ex eà ralione dictulll accipilur, quia per aclum liùei merelur ilIa. Similitcr de charitale et JUSliLià, et dc aliis accipit\lr. Si ellim fiùes ipsa virtus pra!veniells, diceretur esse lIIclIlis actus, qui est meritUln, jam ipsa ex lihero arbitrio originem haberet; quod quia non eSL, sic dicilur esse meritum, quia ac-\us ejus est meri\uÌll; si lamen adsit charitas sinc quà nec crederll nee sperare merilum est vitre. Ullùe apparct verè, quia charilasest Spiritus sanctus, qUa! aninl:e quaUtates ioformat eL sanctifical, ut eis anima informetur et sanclilicelur; SÌ/IO quà allimre qualitas non dicitur virtus, quia non valct sanare auimam. Demuneribus virlu/unI, el degl'a/ili qUaJ 11011 est, sed [aciI merilulII. 7. Ex muneribus ilaque virlulUm boni SUIIIUS et juslè vivimus, et ex gralià, qU:ll non est rneritum, sed faeil; non tamen sin e libero arbilrio proveniunt merita nostra, seilicet, boni afl'eclUs eorumque progres'sus aLque bona opera, qU:ll Deus remunerat in nobis; -et lIa!e ipsa sunt Dei dona. Unde August.(12)ad Silo..tum presbyterum : Cùm corona t Dells merita nostra, nibil aliud coronat quàm munera sua. Unde vita a!terna qUa! in fineà Deo meritis prreeedentibus l'ed,lilur, quia el eadem merita quibus redditur, nou à nobis sunt, sed iII nobis facta SUllt per gratiam, reclè et ipsa vita gra.tia nuncupatur, quiagralis dillllr. Ncc ideò gratis, quia non meritis datur, sed quia data lunt per gratiam el ipsa merita qllibus ùalur. EpilogaI ul alia adda/o 8. Ex pr~missis Jam innot~scere Ilobis aliqllal~ll ùs polest quahter gratta pra!velllcns meretur augCI"I, et

(12) Epist., 105, in tomo 2, et tomo 6, enarratione :\(1 psal. 98, circa medium; et Cl\arralione ad ps. 102, non longè à principi",

bOllOs usus liberi arbilrii, id eli, aetuB mell/is. . iO. Alii veròdicullt virtutes esse bonos USIIS nalura-

!lUm pOlenli~~um, non !amen OIllIl.éS , sed lanlummodù

mtenorcsqUl Hl menle sunt; ex t e ~lOres vcrò qui per COI'· pusgeru~lur, nOli vlrlutes ~sse dlelln~, sed opera \'irtHtHm. EL IIleò quoù Aug. dlell OpllS vlrtuti, csse vonulll usum naturaliHIIl potenliarum, de usu cxtcriori accipiunt; quod veròdicil bonum USUIll liberi arhilrii vir"ltem esse, et iII magnisllumerari bonis, de USII illteriori i,lllelliglint. EL virlUtt!s !Iihil aliud es,e quiuu honos affeclu, vel molus lIIenllS asserullt, quos Deus in hOIlIÌne Cacit, 1100 homo: quia Hcèt illi mOtU, sint liberi al'bitrii, .non tam~lI esse queuntllisi Dcus ipsulll liberet. ct adJu.vet grallà suà operanl.e ~t cooperame, qualll De.1 gratullam v."luntatem aCClplunt, qui a Deus eSI qUi eL operatUi' 111 III1UIS velle el operari bonllm. Qui bUI auclvl'ila/iblls lIIulliulIl quod vil'lules sint llIo/ua melllis. t 1. Quòd aulem virlutes sint molns mentis teslimoniis sanClOrum :lSlruullt; Didl aulcm AlIg., tOIll. 5, C. iO'. supr.r Joannem : I.!uld esI fides? Credcre quoti non vJdes. Credere aUlem mOlUS melltis esl. Idcm in lib. :> de Uoct". christianà : Charitatem alllem voco 1Il01Um animi. Si verò charitas ct fidcs mOlus animi iunt, virtules erg.o molus animi sunto Quibus alii re. Ipondenles prrenllssa verba Augustiui ila illlelli"enua lore illquiunt : Fi,les est credere quoù non Yid~s id est, fides est virl.us quà crcdilur quòd nOli Yideiul'. ltem : Charllas est l!lOtUS :I!limi, id est. gratia quà Il.1O~~tll~ allilll~ls. ud dil~gclldum : Et quòd' ha!c cl his smnlla Ila acclplel~da slIIt, ex .llIs cOlljicitur "Iure alihi ~lIg •• alt. Nam 111 hb. 2 QUa!slIonum E"angelii, c.59, IIIfjUIl : Est fiùes tIuà creuuntur ca (]U:ll non "idenllr ql\:1:) prupriè uicilur fidcs. hem , tOI1l . .) iII iiI>. t5 u~ Trill., C. 2: Aliud sUIiI ca qu:e (Tedll~illr, aliUlI est fides quà cl'eduntur•. Ex quibus \'cl'!Jis sic argume nl~ndo prOC('ùulll : Almd est credcrc, aliurl illud ql.:od


717

SENTENTIAnml LIBHI Ql1ATUOn. -

credilUl'. Pr::ediclum aulcm est fìdem id esse 11110 credi lUI' ; sic ergo credere non esL fides, quia credere non esI id quo credilllr. Addunt quoque : Vil'tlls OpliS Dci tanlùm esI, qnam ipse solus lacit in Jlobis; ip,;a ergo non est nsus vel actus liberi arhilrii, sed cl'erl.)rc eSI aclus liberi arbitrii; non est iLnque "iI·IIIS. l'rremissis aliisque rationibl1s ac lestimolliis innitlJlllUr 11lriquc. lIorllll1 autem judicium diligenlis lectoris rclilJquo cxamilli, ad ali~ proper:ms.

D1STINCTlO, XXVIII. PR.F.DICTA REPETIT UT ALIA ADDAT, DEFINITA M ASSIGNATIONEM PO~ENS DE GRATI! ET LIBEr,o ARBITRIO COliTRA PELAGIANOS.

i. ilI \'erò incollcussè et incunclanler tenCal11l1S, libcrum arbill'inm sille gl':llià pr::e\'enienlc el adjnvanLe lIon suflicere ad salutelll eL juslitial11 obtinendam; ncc merilis pr::ecedentibus gratiam Dei advocari, sicul Pelagialla hreresis lr:Hlidit. Nam, Ilt ail, Aug. \iii. i nelract. : Novi ,h::erclici Pelagiani Iiherulll ~ic asseru!'!t "olllnlalis 3\'bilrinm, ut grati::e Dei nOli rclinqnanllnCllm, (Iuam secllndùm merila noslra dari asserlln!. Pclagiannrllm h::eresis, omnium recentissima à Pelagio monaeho exorla est. Hi Dei grali::e qlla r:r:EdCSlillati SUHlIlS, et quà merllimus de pOleslale tcnebraflllll erui, in tantom iuimici sont, ut sin e hllc cred:lIlL hominem posse faeerc olllllia divina mandala. Dcniquc Pelagills à fralriblls illCl'cpatus, quòd lIihil Iribuerct adjulorio gl'aLi:-c Dei, ad ejlls malldata faciellda, non eam libero arbitrio 11I'~poncbal, sod illfideli calliditate slIpponebal diccns ad hoc calli dal'i hOlllillibus, III (Io:c I:1ccre per l:bcrum arbitrilllll jllbelllor, faciliùs possinl illlpiere pcr graliam. ()icendo utique (aciliùs possill/. \'oillil credi, ctsi diflìciliìls, lamen posse homines sine gratià l'acere jussa divina. lIIam \el'ò gr:lliam Dci, sille quà nihil bOlli pOSSIlHlIIS lacere, nOli esse dicunl nisi in libero arbitrio, quod lIullis suis pr::ecedenlibus mel'ilis ab ilio accepil nostra nalura, ipso ad hnc t:llllìlm jllvanle nos pcr suam legclIl !llque doclrin3m, 1I1discamus qu::e facere ct qll::e sperare dehcalllus; non aulem ad hoc per oonum Spirilùs sancIi, ul qn:.c didieerimus esse fadenda, faci~mlls. Ac pCI' hoc divinÌlùs nobis dari sciclltiam cOlllilenlllr, qua ignorantia pellilur; charilalcm alllem neganl divinilÌls dari, quà piè vivilur ; lIt, scilicct, sit dOIlUIll Dci scienti:l, qu:c sine ehal'ilale inllal; et nun sit dOllum Dci ipsa charil3s, qua' ul scicntia 1I0n infid, :cdilioal. DeSlrunnt cliam orali(lnes quas Cacit Ecclesia sive pro illlìdelibus et doclrm:!) Dci resislcnLiI.IIIs, ut conycrtalllur ad Dellm; sivc pro fidelibus, IIt auge3tur Dei lides, cl perscverelll iII d. H~e quippe nOli ab ipso aecipcre, seti il seipsis homines habere cOlllendunl; {!raliam Dci, quà Iibcrall1ur ab impietate, dicclltcs secnndùm merila 1I0slra dari. Parvulos eliam sinc ullo pecca li originalis villculo asseruul nasci. lIìc pOllil eu quibus SUUI/I cOIl{trmallt errorem, verbis Augllstilli cOlltra ipsu/ll !/len/es. . 2. Quod \'el'ò dicunt, sine gralià homillem pcr libcrum arbitrium omnia jussa implel'e, hujusnlOdi inducLiombus mUlliunt. Si, inquiunt, non potesl ea l'acere homo qu::e jubenlur, nOli est ei impulanduDI ad 1lI0rtem, sicut lu ipse August,(J3) in libro de libero Arbitrio asseris. Quis, illquis, p<:ccat in co quod nullo modo ca veri pOlest? Peccatur aulem. Caveri el'go potest. Hoc testimonio August. Pelagius u~us est dis· l'Ul:1I1S ad\'crsìls cum , illlò adversus graliam; sicut August. in liuro Rctract. i1lud et alia hujusmodi rctract3ns commemoral, infJuiens : lo his alque hujusmodi "erbis meis, quia gralia Dei commemorala non est, de quà lunc Ilon agebalur, putallt Pebgiani SUf.m 1I0S telluisse senteNiam; sed frustri; hoc putant. \'0hmtas quippe esl quà l'cccatur el reclè vivitur, quod his verbis cgiulIIs: sed ipsa nisi Dei gralia libereiur Cl uL vitia supereL adjuvetur, reclè à morlalibus vivi (15) Lib. 5, c. 18, in 10m. t; et lib. dc Natura cl Grat., cal). 67, in lom. 7, lil>, i, cap. ::l.

Lm Il, DIST. XXVIfr.

7:8

n?1I l!Olt:st: Eccc 3pcr,tè de~erfllinat cx quo sensu iUa dlxel'll, mllll:COS gl':lll:l~ l'clellcns , Aliud lestimol/imll Augnstinlll pOllil quo l'e/agills pro se 11/eba,/IIT. ; 5, Similiter ,Cl illllit!,~:llu,r P('la~ius vCl'bis Angustin: ~nnlra S'1'3Itam. qlll m l:bl'o de duabus Animaùus dicI l, cap. '12, et neI1'3ct., c. 15: Peccati reum ten~l'e qnernqlla~l! ql,lia ~Oll (~cil quod facere non polUl,I:, su~nm::.; IIlHl,'·lllallS cL msani:u cst. Bis anditi~ exlllll I clagllls" dlcens : Cnr ergo parnl]j et iii i qui non hab?1ll gr3tyam, ~me quà nOli possunl facel'e mand:lla ?IV!"3! rCI lencnlllr? fIoc allll:1ll quà occasione dlxel'lt, In hbro HetracL. Pclagio l'cspondcns aperil. Id cnlill contra Manich:})os dixit; qui in homine dllas r.a. IUl'as cssc conleudnllt, \ln3m bonam ex Oeo, alleralll malam ex geli te lencbrarum, qu:P. nllnqu:ulI bOlla fui! Il!!~; bonulll \'clle potesl; quod si esseI, non videretu; CI Impulandum esse si bOIlUID non raceret. Aliu1 Cfuo~ videlur con!mdicl'!'e, gra/ilE Dei addito 4. Alibi clla,m Augllsll~us , ~llcll quoti, huic grali~ co:: tradlcere "Idelur (IU~ Justlhca:nur. Alt enim, in III)ro ~ol!tra Adamall~I,II~m .l\lallich:})i discipulum, cap. 26 ! III tomo 6 : NISI qUlsqUtl volunlatem sila m llIutaverlt, bonu",! operari non pOlcSl; quod iII noslrà pUlesta~e essc posllum DOlllinus IIOCClllbi ai t, IIfatt. 22: Aut {aclle ar~ol'el/l bonalll, aut (ructus ejus bOIlOI, elc. QIIO~ Aug.~ In nelrael. l. 1, C. 22, non csse contra gr~llam Oel. q,uam I)r;edicamus, ostcndit. In pOlcslate qUlPlle homl1ll5 est mutare iII melius voluntalem' selt ca pOlestas nulla ~Sl" nisi il Deo delur; de quo di~tum es~, Joan. ~ :, Dedzt elS pote.s/atem fi/ios Dei fieri. Cùm e~lIIn hoc .Sil III potestate, quod cùm \'olumus facilllUS. 1lI1111 tam m po~est3tc IJllàm ipsa volulltas est; sed pl'::eparalur à OomlllO \'olulltas : co ergo modo dal poleslalem. Aliud .te31i~nonil;lm ei,u3dem, quod videtur adversum. ,5: - SI~ etlalll ~lItclhgendllm cst quod in eodem ait, sCI!lcet 111 n~s~ra, pot"slat~ e,se ul vel inseri bonilala n,CI, vel excllil CJus SeV?r!lale IIlcreamur : quia in potesi ate 1I0slra 1l0~ est "'SI quoti IIOSll'3m seqllilllr volunlalem; qu:}) eum pra~pal'alUr à DI/Olino facile liC opus pielalis, eliam !Jllod impossibilc CI diffi~ile fllil. Aliud (e,~lÌllloni!llll. 6. In .cxpositione qlloqlle qllarumdam propositioIlU~ Eplstol;'i~ ad Romanos qu::edalll Au"ust. inlerS~fll, 9u~e videlllur h,uic dOCll'in::e grati~ adver~ari. Ail ellllll : Quoti cl'!3dlllll1S 1I0Sll'IIm csl ; quod 3ulcm bOllum operamur, IlhllS cst qui crcdentibus dal Sl'iriIUIII Sa!I~lurn. El paulò posI : NO~lrulll eSl credere et ,'cile, ,111115 autcm dare credcntiblls et volenlibus faculLatelli .bellè ,operandi per Spirilum sanCLUIII. Qu:n qual~ler .. lIIlelhgl oebeanl August. in libro Rell':tcl. apel'll Ulcens : Verlllll est quidem à Deo esse quoti opcran~ut !J?lIum ; sed, ead~1lI regufa ulriusqllc es l, et vo!endl sClllcel Cl faclcndl; ct ulrumque ipsills cst, QUla Ip~e pr:r.p~ra~ y()lllnla~elll; et utfumque nostrunl eSl, ,qula Il~n ht m,I ~1!ICnliilIlS 1I0bis; illa ilaqlle profecLO no!, ,dlXlssem, SI Jalll scirem eliam ipsam fidcm IOLer SplI'IlIh sanCii munera repcriri. Adlluc ~ddit aliud quod videtur cOlltrarium. 7., lllu~ et!am diligenler est inspiciendum quod AIlgllstlll~S 111 !I~. de P~a'dcstinatione sanclorum, c. 3. t. 7, alt: Sc!heel, quod posse hailere fìdem sicul posse llabere charn3tem, natu!'a est hominulll' habere autern lidcm sicu~ lla!Jere charit:llem , gl'atia' est lidelillm. Quod non Ha dlClum est, lanquàm ex libero arbilrio vafeal haberi fides ,'el charitas; sed quia aplitlldincm naturalem babet mells bominis ad credendulll vel diIlgendum, qu:e Dei gralià pr::evellta credi t el dili"il • (Iuotl sille gratià non "al et. " , :festimol1io HierOllymi astruit quid tenelldum ,it da gralià el libero arbitrio; ubi triplex resi. illducitur scilicet Joviniani, MallichlEi et Pelagii. • 8. Id ergo de gratia cllibcro arbitrio indubitanter telleamus quod Hieron., in EXjllanatione fidei calhoIlc:}) ad Damasmn pa p:lI Il , Jo\'iniani el M:lIIichall t'l Pel:lgii crrores collidcns, docel. Lib(:rulll, ÌJl!luit,' si'!

"lE


719

PETnI

Lmm.mm

7~O

vete vos. angeli, nc comelbt d~ tiglio "it:r, qllo iudlgnus esi; de quo, si pCl'slitissel, cOlllcderet, et viveret in ~ternum, scd mollò propter inobetlientÌ-1m indignns est ('omedere, Et sicut verbo dixil, ila opere exhih,:it. Emisil cnim eUIII Deu, dc p~r;ldiso "oluplalis in locum si bi e,'ngnlUlIl; sieut pJel'ùllIque lIlalus dlm illter honos vivere c('ep'~I'it, si in melills mutal"Ì nolueril, dc honorlllll cOllpegalionc pellitur, PQlldef<l prav:e cOllsueludinis preSSlI$, De flammeù gladio ante plIradislIlIl posi/o. (Aug" sllper DISTl~CTIO XXiX. Gen., lib, il, C. 40.) UTRU. UOMO ANTE PECCATUM EGUEIUr GRA.TlA OPERANTE 5, Ne verò ad illud po;;set accedere, colloca\'il D.~us ET COOPEIIAi'\TE. i. Post h:rc considerandnm est ulrùm homo anle anle paradiSUIll cheruhin, et flall1l11ènm gladilllll atqllc }leccatnm eguerit gralia operanle et cooperante? Ad versatilem , ad cl15todiendam viam ligni vite. Qnoll (Jllod breviter dicimus , quia non cooperante t:lIltùm , juxta litleram pott'SL boc modo 3ccipi, qnia per minised etiam operante gralià indigebal : non qnidem se- sleriulll angelorulJl ignea custodia ihi cOn5litllla fniL,lloc enim per crelestes pOleslates in paradiso visibili t'actmll ('llIldùrn omnem operandi modum operantis grati:e, operalllr ellim liberando et pr:rpar:lIldo vollllltatern esse credelldurn eSI, ul per angelicum minisleriulll ibi hominis ad bOllum. Egebal ilaque homo eà, 1I0n Ul esset qua'dam ignea custodia: nOli tamen t'rllslrà, sell liberarel volllnlaLem suam, qu:e peccati serva non 'luia aJiquid significai de p~radiso spiritu'lli. Cherubill fuerat; sed ut pr:rpararet ad voJelldum effieaciter enim interpretatllr plelliludo sciellti:r : ha~c E'st cha!Jonum, quod per se non pot"t:rat. Non ellim poterat, rilas, qllia plenil1ldo legis est di/cc/io (Hom. 13). Gl:tdillS autem lIalllllleus pmn:e tempOI'a!es sunt, qu:c bonum mereri sine gralia, ut AuguSl. in Ench., c. 106, in tomo 3, evÌllenter tradii, lIlam, inqnit, im- versaliles sunt, quia tempora vullluilia SUlll. lila ergo ad cuslodiam liglli vil:c ideò posita sunt allt~ paradimortalitatem in quà pllteral non mori nalura humalla, })er(lidit per !iberulII arbilrium. Hanc vcrò in qlla nOli Sllm, quia ad vitam non reùilUr nisi per dlerubill, seilicet, plelliludinelll scienlia:!, id est, charilalelll ; et potrrat mori acceptllra est pcr graliam, qllam fueral, si non peccàsset, acceptura per rnerilum, quamvis pergladllllll versalilem, id est, luler~ntialll passionum SilJe gralià nec tunc ullulIl meritum esse potuisset , temporalillm. An homo an/e pecca/um cOlllederit de /igno vitm. qnia etsi peccalum in solo crat arbitrio cunslitutum, 6. POlesl aulelll qU:l)l'i IIlriun de lignr. vita! anle I10n tamen justili:e babend:r vel retinelll\;e sufiieiebat liberum arbitrium , nisi divinum pr:l)beretur adjulo- peecalum cometlerit homo. De hoc AlIgustinus, in riulll. Ecce his verbis satis ostcnditur quòd ante pec- lib. 2 de Baplis. parvul. (14), sic ail : Rectè prof'clò intellignlltur primi homines ante maligllalll diauoli calurn homo indigebal grati a operante et cooperante. Non enim habebat (Ino pedem movere posset sine persuasionelll abslinuisse à cibo veti:o, atque usi grati:e opcralliis et cooperantis auxilio ; habuil tamen fllisse concessis. IIis vel'bis ostcuditllr quòd dc ligno vit:e ante pecc3tlllll sumpsel'Ìllt. qllibus pr:eceplnlll flUO poterat slare. Quòd homo ante lapsllm virtu/es habuerit. eral ul de omni ligllo paradisi cometlel'ellt, nisi de li2. Pr:cterea qu:eri solet ntrùm homo anle lapsum gno scicnli:e bOlli el mali, virlnlem habueril? Quibusdam videtur quòd nOli ha- Quare non stlnt {acti immo~/ales, 3i comede1'lmt de tiglio Vllm, buerit, id ila probare conalltibus. Justiliam, inquiunt, 7. Quare ergo perpeluà so!idilate. et beala illllllorIlon habuil, quia pr:eceptum Dei cOlìtcmp;;it; ncc prudentiam, qllla sibi non providit ; nec temperanliam, talitate vestiLi nun suni, IIL nulla infirlllitale \'t'I xlate quia alien,a appetii t ; nec fortitudinem, quia pravè in delel'ÌlIs mutarenlnr? Hallc ellilll \'irtlllcill naluraliter illud lignum habllisse dicitlll'. Seù fOl'l.è hoc non suggestioni cessi l. Quibus respondenles, dicimus eUIl1 quidem non tunc habuisse has virtules quando pec- conrerebat, nisi sa'pè de ilio sumerelur. Potllit ergo cavit, lied anle, et tunc amisisse. Quod lIIulti& sanc- fieri ut de ilio sumel'et semol , et non s:cpiÌls, qui per torum testimoniis comprobatur. Ait enim Auguslinus aliquam 1Il0ralll in paradiso fuisse illlelligillll', cùm in qnàdam homilià : Adam, perdità charilatc, malus Scriptura dica! eUIII ibi soporatlllll fllisse, q nanllo inventus est. Item : Pl'Ìnceps vitiorllm dùm vici t COSla de latere ejus 3ssumpta est, el inde fornlata muAdam de limo terr:e ad imaginem Dei facLum , pudi- lier, et allimalia ante cum ducla, quibus lIomina citià armatum, temperanlia compositum, eharitale imposuit. ~plendidUln, primos parelltes illis doni& ae tantis bonis DlSTINCTIO XXX. expoli:wil, pariterque perell1il. ne hoc eodem Ambros. QUÒD PER ADAIII PECCATHI ET PIEXA TRA:'ISIlT 1:'1 ad Sabinum ait, 10m. :>, epist. 41 : Qnaudo Adam POSTEROS, solus crat, 1I0n est pr:evaricalus, quia ejus mens Deo io In sllpel'ioribus insilluatum /'sl , licèl ex parle adh:rrelJ3t. Super paal. quoqne dicit quòd bomo ante (non enim perfeclè sufficilllus expollerc), qualitcr pripeccatum bealissimus, auram carpebat a theream. Sed mus homo deliquerit, et qualll pro peccato pmnalQ quoll1odò sine virtule beatissimus erat? August. quo- subierit; quibus adjicientllllll est peccatnlll simul ae que, !ib. :I 1, in line C. 42, super Genes., dicit Adam prellam per enm lransbse iII poslero;;, sicut Apo.-loante peceatllm spirituali mente pr:edilulll fuisse. NOli lus ostendil inqnieils, Hom. ;) : Sicu/ per WllllllllOllliest ergo dubilandllm bominem anle peccalum virtuti- 1lem peccallllll iII ItUIlC lIlulldum illlravil, ila i/l OIllIlCS ,hus fulsisse, sed illis per peccatum expoliaLUm fuisse. homilles mo,.s per/rallsiit. De ejectione hominis de paradiso. U /rùm il/ud pecca/um (\Ieri t origilla/e, vel aC/lla/e. '3. In i11ills quoque peccati prenam ejecllls est de 2. lIìc primò "idendulll ost quoti fuit iIlull pèccaparadiso in istum miseriarum locurn, sicut in Genes., tum, originale, sciliceL, ali adnalè; et si ue ol'ioinali c. 3, legilur: Nunc ergo ne fOl'tè mil/al manum SUI/III, illtelligalur, cOlIseqllenLer ljllid sil originale pe('e~tlllll, et sumat de ligno vilm, et comedat, et vivaI ili mlemulII, et qU:lre dicatllr originale; el quullluJò pèl'lransicrit emisit eum Deus de paradiso vo/upta/is lIlis verbis inve! perll'3nseat in OUllles, diligellter iIlvesli"allù~1I1 sinuari vidctllr quòd lIunquàm morerelul', si postea esI. QllilJUsdam placllit de pccealu aCluali AJ:e illtlù de ilio li~llo snmpsisset. accipere, asserenlibus hoc AposlOlulll sClIsisse cùm Quomodò intelligendum siI illud : N e sumal de tiglio infel'iùs ait : SiCllt IleI' illoqedicllliam IlJlius Itominis peevitm, et comedal, et vivaI ili mlel'1lulll. catores cOlislituti sunt mulli, i/a, ele. Evidenter ill4. Sed quia per pecca/um jam mortuulII corpus 1Ia- quiullt, etiam ipso nomine cxprilllit Apostolus p;ccabehat, illa ,'erba ex tali intellectu accipi pOSSUIlt: Deus modo irati loquens, Ile homine superbo ail : Vi(14) Aliàs dicilur de pcccatOl'lI111 ~lerÌlis et Remistiete ne l'ol'tè miuat lIlanum SlJam, elc" id est: Ca siune, COL tra Pc!::tgiall'J5, c. 21. «,onfil,t'nlllr :u'hitrillm, ut dicamus nos sempcr indigerc nei nuxilio; el lam illos errare qui CUlO Mallich:l'o dicullt bomillem peccalUrn vilare non posse, quàm iIIos qui cum Joviniano asserulIL hOIllÌlH'm non posse )leCcare. Uterque loHit arbiLrii IiherlalclIl. Nos vcrò dicimus homillclII semper et peccarc et non peccare })osse ul semper nos liberi cOllfileamur esse arbitrii. Il:rc e~l fides quam iII calholicà Ecclesià didicimus, et quam semper lelluimns.


SENTENTIARUi\l LIBRI QUATUOR. - LlB. lI, DIST. XXX. i2! cOllceptum e1icit David, {(lIia in omnibns lrahitnr iuitum, quod per unllln homillem illlr:l\'it in mundum, scilicet inobeùientiam. lnobedielllia vel'ò peccallllll quilas cx Adam, Cl vincnlum mortis. Nemo enÌlIl naso citur, nisi Irahcns prenalll, et ITIC1'ilum pcen;c.Meritum actuale esi. autem pcen:e, peccalurn est. {}mnis ergo qui nascitur Quomodò in/rasse in mundum dicunt. 5. Hoc anlem dicunt inlràsse in mundurn, non tra- per carnis concuriscentiam, peccatum trahit. Peccaduclionc origims, seli sinlÌliludine pr:cvaricalionis; tum italJlle origillale culpa est. qU:lm olllnes conclIomncsql1c in ilio uno peccasse liicllnl , quia omnibus piscentialiler cOllcepti lrahuut. UlHle in ecc1es. Do~ilIe unus peceandi exemplum eXlilil. Boc rnalè sen- 1T13libus scriptum est: FirmisSÌlllè tenc, et nullatell1l5 sp.runl quidam h:me!iei • qui ,lieli. sunI Pelagialli; de dubitcs, omnem homincm qui per cOllcubitum viri el mulieris concipitur, cum originali peccato nasci, imquibus Aug., in libro de Baplismo p3rvlllorum, commemorai dicens : Sciendum est, inquit, h:eretictlS pietati sllbditUIfl. JI10rtifJne suhjectl\lTI, el ob hoc naquosdam qui nominali sUIII Pelagiaui, dixisse pec· turà ir;c nasci filiulO; à quà nullus libcratllr, lIisi per caltlfi prim:e lrans~ressionis iII alios homines lIon fidem Illediatoris Dei et hOlTlinum. Ilis cl aliis auctoripro\l:lgalinne, seti imitalione lransisse. Unde eliam tali bus evidenler ostenditlll' peCc.'1lllll1 ol'igillale cui palll !Il parvnli!l nolllnl credere per baplisll1um sol vi oriesse, et in omnibus concupiseentialiter gellitis trahi ginale peccatum. quoti in nascelltilHIS nullurn esse à parelltiblls. Quid sit qllod dicitur pecca/um originale, sci/icct omninòeontendunl. Sed eis dici lUI', quia si Apostolus {ollle. peccati, id est, conWllisCenlia. peccatum imitationis, non propagalionis, inlelligi vo7. Nllllc superest videre quid sit ipsum originale luisset, ejus principem non Adam, sed diabolum dicerei, dè quo in libro Sap. 2 dicitur ; Invidia diaboli peccatulfl ; quod CÙIll non sii aetuale, non est aetus 11101'8 ill/ravit in ol'belll terl'arum. Et quia 11011 vull in- si\'e motus 3niIll:-e vel corporis. Si enim actus est telligi hllc esse faelurn propagalione, sed imitatiolle, anilll:e "cl corporis, actuale utiquc peccatllm est; sed conlinuò snbjnnxit. Scriptnra : IlIIi/(lIItllr autem eUIII, actuale non CSI, non est ergo aetus vel mlltllS. Q\IId qui SUIiI ex parte ipsius. Imitanlur ql1idem Adam, ((uot- ergo originale peccatum dicitur?'Fomes peccali, sciquot per illobedicnliam lransgrediulltur mandatum licci concupisceutia vel concupiscibililas, qU:ll dicitur Dei. Sed aliuJ esi quod cxelllpium est voluntate pec- Icx membrol'um, sive languor nalur:-e , sive Iyralllllls c3ntibus, aliud quod origo est cum peccato nascenlibus. qui est in lIlembris nostris, sive (ex carnis; imdu Non est igilur accipiendum peccatum Ad;c transissc August., in lib. de Daptismo parvulorum, tom o 7 : in omnes imit..'ltionis tantùm exemplo ,sed propaga- Est in nobis concupiscentia, qu;c non est permiuellda regnare. Sunt et ejus desideria, qUa! sunt actualc!> liollis et origillis vitio. cOltcllpisccnti:e, qu:e snnl arllIa diaboli, qu:e venillnt Hìc aperil iIlud eS3e pecclllrtm originale, quod ex languore natur;c. Lallguor aulem iste, tyrallnus transil in pasteros. i. Et est iIlud peccatum originale, ut apcrlè August. eSI, qui movet mala desideria. Si ergo vis esse viclOr testatur, quod per Adam transivit iII Olllnes, pel' cjus tyranni, atlJue illermem inimiculll illvenirc, non obcdia~ concupisccllti:e mal;c. lIis verbis satis ostendilur earnem vitiatalll concupiscentialiter generatos. Quid sit originale pecca tu n: hìc ìnqlliri/!!I·. flllllitem peccati esse cOllcupiseentiam. 5. Quod diligenter ìnvesligantlum est, qlliJ sito [le QlIòd nomi/le concuviscen/il1J intelligatur (omes peccati, hoc cIIi m sancti doctores sub obscuritale locuti sunt, et qUI1J dicitur fOllIcS peccati. allJlte scholastici doctores varia senserunt. Quidam 8. Nomine autcm concllpiscenLi:e IIon actum conenilll putant originale {lcccatllm esse reatum pccn;c cupiscendi, seti vilium primum significavil, cùm eam pro peccato primi hominis, id est, debilUm, ve! ob- dixit lcgem caruis. Undc idem in traclalu de Verbis noxietatem, (IUa obnoxii et addicti sumus pcen;c tem- Apostoli: Semper pugna esi in corpore 1II0rtis hujus, porali el :etel'n:e pro primi homiuis actuali peccat.) , quia ipsa concupisccntia cum qua nali sllmus, fìlliri quia pro ilio, ut aiunt, omnihus dehelnr pcena :l:tcrna, non potest qllamdiù vivimus; quotidiè mi"ui pulesl. nisi per graliam libcl'clltur. JuxLa horum scntclltialll finiri non pOlest. Qu;e autem est concupiscenlia cum IIportcl dici ol'Ìginale peCl'allllll IlCC culpam esse, nec quà nati sumus? Vitium utiqlle est quod parvulum prenam. Culpam nOli esse ipsi raleiltur; pcella qu0ftue - hahilclll cOllcupiscere facit, adllilum eLÌaIll cOllcllpisecundùm eos essc lIe:l potest : quia si debitulll pcell:e seenlem reddil. Sicut enim iII oculo c:t~ci, in nOCle vitillm c;:ccilalis cst, scd non apparci, lIee discernitur origillal.~ peccatum cst, CÙIIl dehilum pcen:e IIon sit pcena, ncc originai c peceatllIU cst pcella • quod etiam inter videnlcm eL c:ceum, nisi luce venienlc; sie in I(uidam eorum adlllillunt, dicenles in 8Cl'iplUra ori- (luero vi:illlll esse non apparet, tlonec :ctalis proveginale peccalum s:-epè lIominari realUm; et realUm ctioris :empus occul'I'at. §. Ex his dalllr inlelligi qui,l ibi intelligulll, ul dicturn esi, obnoxictall)m pren:e; sit origi"ale peccatum, scilicct, vitium concupisccn. et ea ratione asscrunt pcccatum originale dici esse in tial, qll"d in omnes cOllcupiscenlialiter natos per Atlam parvulis, qnia panuli pro ilio primo peccato rei sunt inLravit. eosque vitiavit. Unde Aug., tomo 7, in lill. }Jcen:c, sicllt l'ro peccalo iniqui parcillis aliquando de BaptislIlo [Jarvlllol'Um, I. i, C. I) et iO: Adalll cXIIlant filii secundùm justitialll l'uri. pl'a' ter imilationis exemplum, OCCllllà etiam labe QlIòd origillale pecca/um ,it cllipa , auc/ori/atibus pl'oba/, carllalis cOllcllpiscenti;c sua! tabineavil in se omnes dc 6. Sed qllòd orillinale pcccatnlll culv:! sit, plUfiblls sua stirpe velltllros. Undc ApO:;lolus rcchì ait : JIl sanctorllnt trstimoniis edocelllr. Supcr Exod ., c. t5, quo OllllLes peccawl'un/. §. CirclIlUspcClè et sine alllhiubi diciltir: Pl'imayellitum asili i mu/abis ove, Gregol'ius gllila:e dicil hoc Apostolus. Sive eli iIII intelligatur, j'l aiL ; Oallles in pcccatis nali SIlOlUS, et ex camis de- quo IlOlI!i/le, sive ili quo peccato, S3UlIIlI cst. In Adalll Icctatitlllc c(tncelJti, CUIP:1I1l origiualem nohiscum lraxi- ellirn Ollllles peccavel'lInt, III in matcl'ià, non solìull IllUS, unde et volllntale lIostrà pccc:llis illlplic:llIllIl'. ejlls exemplo, Ul dicullt l'elagialli. Olllncs enim illi Eccc cllipam originalcm dixiL nos trahere, IIIllle con- \lllllS homo Cuerat, id est, in eo matcrialiter crant. stal origillale p"ccallllll cllipaill esse. Augllsl. quoque, Mallifestulll est itaque om"es iII Adalll peccasse, quasi in liliru dc Nalurà et Gratià, C:1p . 4, iII tomo 7, de hoc in m;lss:ì. Ipsf! cnim per peccatlllll COI'I'Uptus, IllIllS eodelll sic ail : UlIIlles (ut ait APOSIOlus, HOIII. 1)) Ilel'- genllit Ollllle;; nali sunI suh peccato. Ex eo Igilllr sicllt caverun/, uli4ue vel in seipsis, vel in Adam, 'luia sine ellneti constituti SUilt peccatol'es, ita et iII iUo unII pecc:1to nOli sunt, vel quod origillaliler contraxernnl, peccalo tluod illtra\'it in 1Il1lndllrn, reclè omnes di"cI CJllod malis mori bus addideruili. Pcceatulll elii;)1 cunttlr peccàsse; qui:! sicui ab ilio uno hornine, sic primi hominis, non solùm ipsum, sed Olllne necavit ah eodem lIDO peccato imlllllnes esse nOli pOSSUllt, genlls humanum ,qllja C;( eo damnaliollem simu( et uisi ah cjus rea tu pel' Christi baplislllum absolvantur. Cllipam susccpimus. Idem super psal. 50, ad illum Alia ergI) SUIII propl'ia pcccal:!, in q"ibus tanlùm pee· VCl'il\m ; t'cce iII iniquitallbus cOllcep/us sII/n: Qllod dc cant quorum peccata slInL; aliud hlle ,,"um III quo corpo re 1II0l'tUO seminalul' , cllm vinculo peccati ori- olllnes peccaveruIII, id est, ex tlUO Ollilles peccatoginalis nascitlll' el mOl'tis. Ideò igitllr se in ini'luitalibu, res conslilllti SUllt.


PETR) LmlDARDI

Quid

,i'originale, peccatum in quo peeCG:JerulI', aci/icet, quod ex inobedientià processi'. Olllllel

9. Hoc est originale peccatum, quo peccatores 03scuntur omnes concupisCènlialiter geniti; quod ex Adam, sive ex ejus illobedientià emanavit, et in po~teros demigl'avit. Ullde Apostolus conselluenter per inobedienliam ullius hominis multos dicit constitutns esse peccatol"es, qme est aClUale peccatum. Cilla alltcm dixerit per IIIlUm hominem peccatum intràsse io mundum, et in eo umlles peccàsse. de originali di· ctum esse uporte! accivi. ~x quo seI/su diclum eal : Per inobtdientiGIR Il,,i,,, multi 6UIII cOllslitu,; peccatoru. t O. QuoJ er~o ait : Ptr inobedienlialll ani.. mulli com/iluti $Unl pecca/ores, eo sensu dictum esse intelI igl'ndum l'st, quia ex inobedientià Ada!, scilicet ex peccato actuali Ada!, processit originale peecatml1 (1110 olllnes pecc:ltores lIascuntur; ut et in iIlo esset , ~t in omnes trallsircl. Quòd peccatum origillale de .4dam (lIil, el iII nobil f,t. H. Unde Allg.(15) Juliano h3!retico IlUllUIll peccatum in parvulis esse conleutreuli respomlens, apel'lè :Isserit peccalum OI·i~inale ex voluntale Ada! pl·ocessissc, ac per ejus inolledientiaffi in muudulIl intràsse. Qu:r.rit enilll Julianus per quid peccalum invenilUr in Ilar\'l1I<), ila inquiens : NOli pec(·at iSl~ qui nascilllr, IIon peccal iIIe qui gCfluil, nOli pecca l ille qui condioli!. Per quas i~llur rilllas inler lot IlI":esidia innuccnlire, peccalum Iingis ingressum? Et re"polldel sancu ,l:lgill3 : Per UllUnt IWllIillelll peccalulII illlrUl'it i/l 111111/dum, per U71ius inobedienliulII, ait Aposlolus. QuiJ (Iua!rit amplius, quid qu:el'it apel"lius? Idem illquiL Ju· liallus : Si per hominem peccalulII illlra\'it in IIIUIIdum, pcccalmn vel ex ,'olllnlale est, ,'cl ex n3turà eSI. Si ex volunlale cst, mala volullla~ est qUa! pecC.ltUIII l'acit; si aulem ex nalUl'a est, 1II11la cst natura. Cui rcspondeo : Ex voluntale peccallllll est. Qlla.·dL fMtè utrìlm originale peccatullI ex volunlale sito ll.espondeo pror:;us et originale peccatullI ex \'HL.lIlalc esse, quia hoc ex voluulale prillli hominis selllillalulII e~t, ul in ilIo essel, et in olllnes lralbireL. Ubjeclio quorullIdam COlI Ira id quod sU{JrlI diclum est, ontnes iII Adalll {uisse Iiomines. 12. Ad hoc aulem quod diximus, in Adam fuisse omlles homilles , quiùam "CrLOI'IIIl1 seclalofCS sic oLjiciunt, dicellles : NOli ollmis caro <Ju:.e ab Adam traducta esl, in eo simul exislere Jlllluit, (Iilia mullò llIajorisquantitalis est, (Iuàm ClIerit corpnsAd.a!. In quo lIec tot etiam atomi CuerulII, quot al! eo houlInes desccn.Jerllul. QU(lcirca vcrlllll Ilon essI:: assel'Ullt subslanlialll ulliuSéUjUSqU() in prilllo fllisse pal't:lI~e. llespo71sio, ubi aperiwr quali/er (UflUIII iII .Iii/alli Secli/I· dùm ratiollelll semilla/em, cl lJllOlIlOdò ex eu dCIJ;CIId1:T1II11, sci/icel, lege propagulionili. :15. Quibus resl'ullderi P"lc:;1 quòtl malel'ialilCI' alqlle causaliler, non formaliler, dicilur ruisse iII )Jrilllo IlOmiuc OIlllle quod in humauis curpol'ilJUs nalUraliter est, dcscendilque à primo pareate lege proragatiollis, cl in se auctuID el muWplicalU~ est, ,nul!:ì exleriori sllbsLanlià in id transeullle. eL IpSlll1i III luturo resurget. FumenLulll quidcOI habcl il ~iLis, sed lIon convertulllllr dbi in humanam Sllhslallllam, qu ~c scilicet per propagalionem dl!scelldit ah .>.1\a!~1: Trall~­ misit enim Adam 1Il0dicum quid de subst:mlla SU:l IO corpora filiorum, quando eo, procre:wiL, id est, ah'll1id mudicum de massil subslanlia: ejus diYisulll c,t, t't inde (ormatullI corpus lilii, sui!!,'!c mU!liplicali\ln~ sine rei extl'illscc::e adjeciione, allcltlm CSl; el dc it:o ila augmentalo aliquid inde separ:!Lur, IIndc LJI'lIl!lnwr poslerorum curpora : et ila \.Ii"(lljrcllilul' pl'ucl'catlollis ordo lege pl'lIl)agaliollis, uSflue ad liilCUl h~I­ mani generis. llallue diltgentcr ae perspicuè inlelliçentibus patel omllcs secumillm corpora. in AJ:un 1uisse per seminalcm ralionClll, cl ex eo dcscc/l-

(t5)lnlib.2 ad ValerlllDI, <le 6CClIlià, C!lp. 28, in tom. 7

~i.lPliis

el COllcupi-

disse prop.1gationis legc. el raliolle probatllr, lliliil e.tlrinse.;:um cnn. t'erti in hl/l/lanam ,ubslUllliam qUIB ab Adam ut. U. Quòd verò nihil eltrinsecum in hum:mi corporis naluram transeat, YerÌl:ls in Evangelio significaI dicens, Mauh. 55 : UlRne quod illirai in O" iII ve./llrem lIadit, et in aeCeSSlllR emiuitllr. Qllod eliam ralione osten.1i pOlest hoc modo: Pller qui statim post orllllll moritur, in illà staturà resurget qU:lln babilurus eral si viverel uSIJue ad :ctatelll lrigillta annorum, nullu vilio cnrporis iml'edilus. Unde ergo iIla subSlalltia qu:e adeò parv:l fuit morlua, iII resurreclionc lam magna erit, nisi sui in se mul~iplicalione? Unde apparet quòd eliam si viveret, 1I0n aliunde, sed in se :mgmelltaretur ilIa substantia. Sicut costa de quà Cacta est mnlier, et sicut panes evangelici. Non infìci:unllr lamen anin cibi et humores incarnem et s.allguillelll transeailt; sed'flon iII veritate humall:e lIalur;c, qn;c à prhnis descendit parenlibus, qu:e sola in resurrflclione eril; reliCJua verò caro in quam cibi tl'allSeunt, lallCJuilm sUllerflua in resurrectiolle deponetur , qUa! tamen eiboruIll aliarulIHlue rcrum Comenlis coalescil. DISTINCTIO XXXI. Al/clOrilate

QU01II'DO PECCATIIII OmGINALE 1 PATRIBUS TRA~SEAT !!'( FILlOS; 1:'1 SECUSDUlI ASllIAlI, AN SECUNDUlI C.U\NEM.

:I. Nune sUller,' st invesligare qllaliter pe.!ealnm ?II patri!.Jus Iraducatnr iII /ilios, sciliceI, 3U Sf'cI"òtlÌlm 501:1111 3uilll;llll, an secullllilln carnem, sil'e scculldiuu utrumque. Putaverulil f)uidam sccundùm :1UimamlraLi peccatum originale, non solùm secundùm carnelll. IllIia non sfllùm ca 1'11 C111 • seJ et a"inlam ex lraduce esse arbilrati sunt. Sicul enim in generatione prolis de carne palcrnà suhS!allli~lilcr Irahilur caro, ila eliam dc gigllentis anilllà anima gcniti essenLialiler dednci ab his exislimafJatur. IJeòrlue sicill dc corrllptà cal'ue caro corrupta sClIlinalUr, ila etialll tle allilllà peccalrice :mima pcccalrix, cOrI'uptionc originali ill~ fecla, ah illis Il'ahi dicillll'. l'rredictam o]Jilliouem dl/mll([I, el qllòcl per carnem ITlldllcatllr ]Jerca!!l1/1 dici/, cl QllOil1uclò os/i!/ldil. 2. Hoc anll'm lirlcs (;:ìtholica l'espuil, et l:mqnàm ,'cl'il:l!i ::dI'CrSlIlli dl:n::Gt; qll ~'C non aililJlas, sl'd carnem sola!H, siellt superi!ls d: ~ i : :llIs, ex tr'1tlilctl ('sse aJllIiliit. l'ìon Cl'ii" si~c lll1 dillil aai ll :al!l, s<!J SèCl llldillll c:\rnelH sol:l in, p~ c,-· ..\lu:a Qi'igilì!"tle l:'fdJ:llll' à pal'Chl~­ bus. E;,I cuim pecc,llum 01':;;: 11:'[':, ul S!lpra di\illlll", COUC!ll,i ~; cènlia,

noa

Ipli ' !CiH i\(:LIl:i,

scd diilllll ; ullfle

AUf(. : Ipsa ellncllj.liscelltia e~t lex IllClllbrorll1ll l'e! cal'lIis, !Ili:\: est lIlul'ilidus tluid,un all'ectus, vel langllur q<ii comUlOI"!!t illiciluill desidcl'illlll, iLi esI, C,1rl]alelll concupiscentialll, (IU:\! Iex peccali dicilllr. Qua! dicillir In:lnel'C in carne, 11011 quia iII 3l1illl:l fil, seLlquia per COl'l'uptiollem c::tl'l!Ìs in all;m:l lìl. CUUSUnI corri/plionis cal'llis os/mdil, ex qzlà ;1l animà pCCCflllI1II ti t . 5. Caro enim propter pecc31llm corrilpta fuil in Adam, adcò IIt cìlln ante peccal uHI viI' l'l lillllier sillt! illcentilo liLiùinis et eOllClIpiscCllli:c ferl'ore possel:t e',JII"enire, CSSelp'lIè lbnrus illlm:lcu!alt:s, ja:n l'''SI pcCC:!tUIll lIon valel fieri c;lrn ~ljs copula abs'luc lihidino;;a concupiscentià, qua'! selllpcr ,'itilllll esI el eli:.Im culpa !lisi excuselur per Lon:1 conjecgii. In eOi:tlll'iSCl'lllià ergo et libidine concipiwr CJro rorm:'II,b itl corpu'i proli,. Ullde cnro ipsa qlla! cOllcipitllr, in \'itiosà COIj(;ujliSCenlià polluitnr et cor!'lllll: ,ilul'; ex <:lIjll~ Conl:1tlll anima, cùm iul'llndillll' , lIIaclllam lrahit fJllà )IullllilUr el fil rel, id est, ,'itiulII cOllcupiscenti;)!, quol! 1·,,1 originale peccalnm. !.!uòd propler cOl'ruptionclIl carnis qure es! ctll/sa perca:i, dici/ur peCCft/1II11 esse iII carne. 4. ldcòque ips\!nl peccalllm dicilur manere in ellrne. Caro er~c) lill.l' iII l'ÙIlCII[lisccntiil liIJidinis ~ 1: :uin .• lUl', IICC eu!palll baLet , IICC ::clut:l ('.ulpa~, sed cau"alll. iII co ergo '1UQd seminalu!', r.orruplio eSI; in eo aUlclU


__ __

...

SENTENTIARUM LIBRI QUATUOR. - LlR. Il, DlST. XXXII. qllod nascitur, concupiscenti:n vitinn1 est. Unlle Ambrosills, 10m. 4, commento in C. 7 Epist. ad ROIll., sic ait: Qllomodò habilat peccatum in carne, dlm non sit subSl:mlia, sed privalio boni? Ecce primi hominis eorpu~ corruplu:n est per pecC:llum, ipsal)lle corrllplio per l'onditionem olTensionis manet in corpore, rohllr tenens di\'in:p. senlenli:n dal:e in Adam, clljus consorlio anima maClIlalllr peccato. Pcr id ergo qllòd lacti causa ma nel, inhabilare dicitllr pecc!ltulll in carne; h,,'(' r~t lex carnis. Idem: Non habitat peccatllm in animà, sc,1 in carne, .quia peccati callsa ex carne cst, Iloa ex animà, quia caro est ex origine carni, pe~cali, et pcr Iraducem omnis cal'O fit cansa peccali, anima vcrò non traducitur, et ideò in se c:wsam peccati non habel, Allg. quoque ex CJrne peccalUllI animam coatl'abere in sermone quodam ùe Vcrhis ApOSlOIi ostellllit, dicells, tomo iO : Vitiulll cnllCtlpjSC(~ "tia~ C'it quoli anima non ex se, sed ex carne eontraxil.. Natura qllippe hpm:llla non opcre ·Dd ('nm ,·ilio primilìls est iliSliluta, sed ,'oluntatis :trhilriu priol'ulIl II01IIilllllll Yenienti "itio est saucial:l, ila Il! non si! in came bonum, sed vitium flUO inficitur anim:l. De causa origillalis pcrcrtli, qua: c~1 in carne, utrùm sit ClIlpa, Il?! premI. 5. Hie qll:nl'i soìei utrùm causa peccati originalis qUa! dicla est esse in carne, cnlp:l sit, yel pama, sivc aliqllid aliud. Culpa esse 110n pote;;t, qllia culpa nOli est in irralion:lli. Si euim culpa esseI in came :lllle infllsionem anima!, actllalis esse!, vel originalis. Sed aClualis ibi non est; Ilee originalis culpa e~I, quia ips:l causa est ori~inali5 peccati, Si alltèm fCllna est, qn:e est ilIa ? Passil.JilitlS, vel mOl'lalitas, ve alia corruplio ; hos cllim defeclus carni incsse cOlistat. llìc a/leri/u/' quid siI (redi/as Il'acla cx libidine coellllliullI , qure vi/iullI vel COI7UP/;0 dici polesl. 6, Ad quod dici potest qllòd ffilllliplcx dcfectll~ carnis, et pr.ccipuè pollutio qUa!t1am, quam ex fervore coilOs parenlulll cl concupiscelllià libidinosa coatl'ahit caro dilm coneipitllr, causa est ol'iginalis peecali ; qUa! rectè vitilllll, si\'e corrupLio carnis appcllari potesI. Qu:e freditas mnjor ,·idelur cs'e in Càl'lIe ennclIpiscel.lialilcr tradllclà, flUàlll in cà unde tr:lducitur. El qlJòd vilium vel corruplio siI in carne anlc COIIjnnClioncm anim~, cff,'ClU prohalm', cùrn anima infUlILlilllr, qUa! ex eOITuptione carnis maçulaull'; SiClll in vase dignoscilur vilinm esse, eùm vinum infusum acescit. 1l/duClU similium os/endil 110n absurdè dici filios Irahe/'e prccllcum à parelllibus, eti'lIll IIml/elis. 7. Ne :lulem mirelllllr l'I intelleClll lurl.Jemm' audien:es peccalum origillale liIios Il'aJucere à parc/ll.ibus, jam per haplismum ah iIlo f.eccato lliu/ldalis, diversarllm sirnililudillUUl indllcliollc id posse /ieri insÌl;uat Alig. in Iih. de 8aplismo panulorum, illqlli"ns : Qllomodò pr:cplltilllll per circulUcisiollem allferlllr, Illallel tamen iII eo quem genucrunl cil'culllcisi; f}uomodò eli'l'll palpa (lu:e opere hllJl1ano tantà dilige/llià sep:lratur, lllaneL lamen iII t'rlletll qui de Jlurgato nascitur tdlico; ita peccatlllll ljllOtl iII parentillUS per baplismull1 lllunùaLur Ifl:lnrt in cis fl':OS genuerunt. Ex hoc enim gignunt., qllod adhuc '·Clllstum trahunl ; non t'X hoc, quòù lex iII noyilate Pl'llllllwit eos inler filios Dei. Non enim generali t pare::les liIios secundùm iIIam gcnel':llioncllI qlla delluò /Iati SUllt, ~ed pOliìls seculldìllll illalll quà C31'1laliter et ipsi pl'Ìmùm sunt gcnerali. Ql1al'e dicatllr origillale hie dicitur CUlli cpilogo. 8, Jam oslcnsull1 est quid siL originale p,~ccalllm , et qualiler à parenlihus in filios, et p~r C31'1lem in animam lransrat. Ex quilms etiam innotescit qllaro dieatllr originale peccatum : idcò scilicct, {ìuia ex vitiosà lege ol'igillis Ilostr:c, ili qllà umcipimur, seiliccl, urnis libidillosà cOllcupisccntià, lr3ducitnr, \lt sllpm dicturn est. Non ellim quia ex t:lI'IlC tra~':l ab Adam c,.nceI'F SUlllllS, ideò (lcccatu:ll tl':lxhms ; (luia et Cltristi curpus ex eàdem came furmalunI est, qlla~ ab f.dam d~scclldit i 5cd cjus CCllC~I't\J5 -:,st telc~lr~tus

non legc peccati, id est, concupisccntià l':lrnis, ancle . et caro ejus peccatrix non fuit, imò operatione Spiri, to.s sancti. Nostcr verò conceplUs non lit sine Iibidin<" et ideò non est sioe peccato. QlIod evidclltcr AII~,. oSlendit in lib, de Fide ad Petrllm, cap, 2, io mcdu) secundi, tomo :), dicens : Quia dùm sibi invicem vÌl" mulierque miseentur, sine Iibhline non est parenlum concubitlls, ob hoc filiorlllD ex eorllm carne nascentium non polest sin e peccalo esse cOllceptus; ubi peccatum in parvlllos non transmiltit propagatio, sed libido; nce fccundit.1s IlUman:c nalura: facit homines cum pcccato nasci, sed freditas Iibidinis quam homines Itabenl ex iIIillsjllstissimà eondemnatione peccati. Ideò beatus .David, propter originale peccallltn. quo nalnralitcr obstricti sunL Iilii iral dicit, ps. 50: In iniquitalibllS cOllcep/us sum, et i/I peccatis concepiI me malc/' lIIer1. El( hoc i1aflue al'paret ex It'ge conceptionis. h'atluci originale peccatmn, qllia ni,i cnrlceptio sie IiCl'et in carne, anima ex earuis con.ilUlctitme concupiscmlti:e ,·itium non [rahel'et. . Ubjeclio qUOTWlIdIlIll llitentiulII probare peccal"lII 110/1. 'l'aduci C.X lege coilùs. 9. Seti ad hoc 0I'PQnitur hoc mlldo: In ipso cooeeptu ubi dicitur trallsmiLli pecca tu m , propagalur caro, n()c;t~mcn infunditur 3nim!l sceundùm pbysiceD; sell j:ulI cfligiatis COI'lloribus, quod eLiam Uoyses. ilt Exod, e. '.al, apertè signilicat, uhi ait de IlCrellllsllrl mnlieris pra'gllanlis : Si quis, inl]uit, percu ..er;' "../ierem prll!gnlllltem ct abOTlIllll (cceril, si adlluc informe (uerit plIcrpel'iu/II,l/Iulclabitur pewllià; li autelll (0,."..lum {ucrit, redda' allimam pro animd. FormaLum verò inlcJ{igitllr, proprià anima animatum; et infurme, quod Ilollllùm habclanim:lIn .ln ipso ergo coneeptu eùrn caro r.ropag:\llIr, Ilondùm inrunditlll' anima. Quomodòerg3 Ibi pecealllm transmitlilur, eìUII peccat.um non possit esse ubi anima IlOIl est 1 Ad quOti dici PO{cst, quia in ilio concepili dicitnr peecatum lransJlliui, non quia l,cccatlllO originale illi sit, sctl quia caro· ibi COli trahit id cx quo peceatlltn fit in :lnimà cùm infunditUl·. Et utrumque voealur coneeplns , seilicel l'ùm eL caro pmpagalllr rormamlille corporis l\Umani recipll, eC cùm anima infunditul', quod aliqllando eLiam dicilur nativitas, Un dc dicilllr: Quod nallllll eal in c4. Propriò autem Il:ithitas dicit.ur in III CC lll editio. DlSTI~GTlO

XXXII.

QU01IODO ORlla~ALE l'ECC,\TUlI DUIITT.\TUR I~ BlPTIS.O • . cun ET l'os'r HT ILL,\ CO~CUPISCENTI'\ QUAi: »telTUI\. OHIla:>LI,LE l'ECC.\TlJll.

f. Qlloniam supra dietum cst originale peccatum csse "itinlll concnpiscenti:e, assignatnml)ue quomodò à p!lrrl:lihIlS u'"batlll' et originale àicatnr, superest in,·cstigal'e fluomodò in baptismo dimiuatur, cùm eliam post haptisllllllll remaneat euncu(,iseentia qll:C alite f!leral. Uude videtUl' "el pcccatum originale Il,,n esse cOllcupiscelltiam , vel non remiui in baptismo. l\lanet quippe, ut ait Aug., ili Iill, de Nnptiis et COIICUpisccnttà, t, C. 25, 10m. 7, in cOl'pore mortis hujus car:la:is concupiscentia, cujus vitiosis dcsideriis nun ohctlil'C pr:ecipim1lr; fJu:e lamcn cllncuJliscentia quolidiè minllitur in pl'olit ~icnlil.Jlls et cOlltinentibus. Sell licèt remane:ll cOllcuJliscentia post baptismum, nOli t:lmen dominalllr et regllat sicllt ante; imò per gr:lliam baptismi miligalur et minuilllr, ul post domina l'i non valeal, nisi flllis reddat yil'es hosti eundo posC (·o"'~lIpiseelltias. Nec post haplislllulll remaneL ad reatnm, qllia flon imputatllr in peceatuUl; sed tantùllI pO~lIa peccati est; ante bal'tisllIum verò, poma est ct cQII!pa d b d' d' , , 'l' , .. l lui,(l 0/1gma e vecca/11111 uo IIS mo /s 1//IIIlItur, SCI 1cet, ex!el/ualione sui, et sollltione reatUs. 2. Duplici ergo ratione pcccatum 9riginale dicilllr dilllitti in baptislllO, Ilui:! per gr!lliam baptismi vitiullI l'oncllpisccnti:u dchililatm' alquc cxtclIlIallll'; ila III jallllloll l't'gliel, IlIsi W:iSCIlSllI'CÙÙ:li:lllf ei yil'es; CJ"i:! cl l'catlls il'slus sol\·itur. Ulltlc AUf;" in lib. dl' Dallli· smo parvulorum : Gratià pCI' b;~pli5iUum ili ai>Ìlur, l:t

.

.. ..

_---


f'E'ml Lmllt\JWi 72~ homo CMlcifig:llur, cl corpus peccati destruatur; concupiscenti!! semillis concipiatnr, non lamen OlajonOli ila IIt iII ipsà vivente carne concupiscentia resl'l'm freditatem Lrahit quàm caro unde seminatur ha~ buit. QU;òDwis eliam si fredioratque immundior sit caro persa el illnata rc~entè absumatur c~ non sit, ~cd ne prolis, el ideò magis corrup!<l quàm caro parelltis, 1I0n obsit mortuo, qllre merat natO. Nam SI post iJaptlsmum lamell illde, ul aiunt, fit prreJuJicium veritati ; quia ,'ixerit, in carne hahct cOllcupisccntiam cum IJllà pnnec all;;urdull\ esse dicllnt, si carnis lIaLura magis in J(UCI, eamquc adjuvante neo superet, si tamen non in vaC11nm gratbm cjus snscepit. Non itaque hoc prreJloslCriol';iJlls corrupta tl'3hatllr, neque ex :psà magi,; statur in baptismo, lIisi fortè miraculo illeflabili Crea- corruptil 3l1ima ampliils illliciatur. loris ul Icx pcccati qu:"C est in membris prorsÌls Ex qua auetor.! siI iIla concuoiscentia, De:. ".ci/icel t'el (Ilio. eXling11~tnr et 11011 sit, sed IIt quidfJllid mali aiJ homine 4. Pr:\'lerea qureri solel ulrùm conellpiscentia qll:c factum, diclllm, cogitatllmque est, IOtum alJoleatur, :w vclut f"CLUlll non ('uCl'it I!aiJeatur; ips:l vcrÌ> COII- post lJaplismum rernanet, et tantùm prellalilas est. cllpiscelltia, soluto re:lluS vinculo, quo pcr illam dia- alite ha(llismum verò prena eral et culpa, ex Deo auctllre sit, vel ex alio. Ad quod IJrcvitcr l'espondenles, bolus animam rClinebat, et à suo Creatore sep:waiJat, maneat in cert3mille. § Ecce his apertè ostendit ea dicimlls quia in qllalltum prella est, Deum habet au· ratiollc dimilti in baplislllo, non qui a non mancaI post ctol'em; in quantum verò culpa est, dialJolum sive homillcm habet auctorem. haplislllum, st:d qui a rc;~tus in l,aptisB1o a!)O~el!I.r. § Ikillde idem,lpse o~len~it eO.!llodo ell~llI dlt!llt~l m QHà juslitià allillleE lIIundeE ex creallolle i/lud peccaI/wl illlpllIetur, eùm nOli possit vi/are. haplismo, (111la bapllsml gl'alla concllpiscelilla lpsa mil,igatur el minllitUl', iII eodclll libro ila dicens; Lcx 5. Solet etiam qllreri fluà jllstiLià teneatllr il!o peccarllis, qualll ApOSLolus appellat peccatullI, cùrn ait, cato anima illllocelis ~ Deo creaLa, cùm nOli "iL ili po110m. ti: NOli r(~Jllel pecca/ullI.ill ves/ro mortali corpore; leslale suil i1hlt.l vitare. Non cuim pèr lilJcrum arbi1I0n sic mallct in mellliJris corum qui ex aquà et Spitrium illud commillilur, {fllia non priùsesta!lillla {fualll ritu sancLo l'cnali SIIllI, l:lnlJllillll 111111 siI cjus facla rc- illi peccato est obnoxia. § Ad hoc qllitlam dicullt ideò mi,sio, IIlJi omnillù piena fit remissio l'cccaLorlllll ; allimam l'(',am esse iIlius pecc;lLi, licèL lIlunlla il OCll scd mancl in velllstale cal'nis tanquàm sUJlcr:lIum et sit creata, lJuia cùm infullùilur corpori, conùcleclatlll' pel'emptum, nisi illiciLO co."sensu Il,uod:lJllmodò revi- carni, ex quu peccatum COlli rahit. QlIod si esset, jalll non originalc, sell actuale dict'fctllr, POliùs crgo iJcò visc:ll, et in regfllllll proprlUm dOlluliaLlOnemqllc revocetur. mc apcrlè insilluaLur in lJaplislilO concupirectè putcSL dici imputari anima: illlld peccaLuul, quoll sc(~nli:lm deiJililal'i, ex (IUO ct dicilUr dimitti, non ex corl'uptionc corporis ine\'ilabililCI' Irahit, lJ"i:I, ut solùm ideò quia rcalus ibi solvitur. Quem rClllissionis ail Aug" 10111.5, in Iib. de CiviLale Dei, I. 14, c. 3, lIlodllm aliis clialll pluriblls teslimoniis Scripluru cd 0- non fuit cOl'ruptio corporis qUa! aggravat animalll, cet. Ait cnilll Aug, conlra Julianum: Lex qn:c in causa pl'Ìmi peccati, sed pama; lIee caro corruJltibilis mcmiJris est, vitiulII caruis cst, IJllod ex prellà peccati anirnalll peccatrice m feci t , sed pecc:ltrix anima caret ex Iraduce mOl'lis pl'ovenit. Sed lex iSla q ure est in nem corrllptibilem fecit. JUcmbris, remissa ~Sl regencl'aliolle spirituali, el maUIrÌlIII illud pecca/ulII siI voltmlarilllll, vel neccssariulll , IIcl in carne morlali. ltelllissa CSL, quia reatus solulus 6. lIlud cliam non imlllerÌlÒ qll~eri pOlest, IItrùm est sacramento 0110 renascuntur fideles; mallet autelll, peccatulll originale debeat dici volllutariullI, ,el IICquia operalur desideria, COnlt'a qlla"~ dimicant ctiam cessarium. Et nccessarium poLest uici, quia "itari fdeles. Idem in sermone quodam de Concupiscentià non potest. Unde el Propheta dicit : De necessilalib/Cs carnis : Per gl'atiam iJaplismatis el lavacl'um regenc- me;s erue me. Et volunlariulllnou incollgruè :1ppellarationis solutus est el ipse concu[JiscenLire realus, cum lUI', quia e~ voluntale primi hominis pr .. ces,;il, 111 'IliO er:\s natlls; et quitlquid ante consensisLi mahc Allg., in i lib., c. i5 RetractatiouullI, OStCll\1i1, di· concupiscentia:, si ve cogitatione, sive !ocutionc, sire cells : Istud quod in parvu!is diciLur ori;::inale pl~cca­ :Ictil,ne. Idem, in lib. de· Nuptiis et COflcllpiscentià : llÌiIl, cllln aduuc 1I0n Illantllr libero <ll'i)ill'io "(li 1111 l;) tis, 1I0n absUl'dè ,"ocalur volllnLariulll, quia ex pl'illlà ConcupiscenLia earuis, licèt in regcneraLis jalll lIon dcputetur in peccatulll, qu:r.cullllJUC tamclI pl'oles lIa- homillis malà voluntate contl'actulII, l'actulll CSI quoscitlll', obligata est origiuali peccato. lLelll : DimiUitur danllnodò h:.crediLarium. concupiscelllia earllis ili bal'lisllIo; nOli UIUtlll sit, seu Quare Deus allilllalll eorpori jllllgit, ,dms ealll illci~ maculari, et ideò dUI11/lari, ul nOli imputetlli' ili peccatunl. Hoc est enilll 11011 halIel'e pcccalllm, 11011 cssc l'cum peccati. Quolllodò crgo i. Si \'el'ò qU:l!l'itllr cur Deus qui fecit anim:11l1 alia peccata prxlerculIt actu. et remancill l'ealu, IIt irs:un sine maculà, ct scit eam ex corp'll'is conjulIhomicidiulll cl simiìia, cl ila è convel'SO tiel'i potesl IIt etio ne maculam peccati contrahel'e, el aliquando 311te concupiscentia pra:lercat l'caLU, et remaneal actu, Ex b:lptismullI sejungi ab ipso corpor'e et sic damnari, pra:dictis evidcnlel' monstmLul' quolllodò peccalulll C3111 corpori jllngit; responJemus ex altitudine jndiciol'um Dei id prol'enire, et lIec injustè id il ))eo lieri. .. riginale iII baplismo relllittalUl·. De '{tedi/a/e quali! caro ex libidirlc coitus cOIl/rallit, IIlrùm Ipse cnim 1I0n incongruè human:1l couJiliollis 1lI0dum, quelli à principio iustìtuil, Iicèl pCCl'ala homiuulll iniII balHisnlO diluutul'. 3. Solet aulcllI hìc qu;eri uLrillu et ipsa caro in ba- tCl'ccssel'inl, sine immulatione cOlilinuè scna!, corplismo ab iIIà fredi!atc purgclllr qU<lm in conceptionc pora ue Inalcrià à principio sinc viLio farla lin~ells, ex concupiscclllià 1.1Jidinosù COIlLI'3Xit. QuibusJam \i- anima,que dc Ilihilo cream, eill'llmque cOlljlluctione oetlll' ql1òtl sicllt anima il l'l'a tu V.ul'ilicalur, ila et caro horninelll perliciens. GlI\) ergo I1tl':l~lIe hominis natura il Beo sine vilio siI illstiluta. liceI il se peCCaI') ;\1.1 iii;'! polllllione plll'gatur : IIt SH:uL dllObus completur myslel'iulll iJaptisllli , scilicel, :l«uà et Slliritu, ita sit viliata , nnn ideò iOlllllltahilis Dcns human~"C COIIibi duo purgcnlUl', anima, scilicel, à l'Calli, et caro ab ditionis prilllarialll legem lI111t:lrC debuit , si\'e àU hoiIIà COlllagione; 'Iuotl illcm pl'obai)ile e~l. Alii verò mìnulll m\llli!,liralioll ~ (Iesisterl:. plllaul lanLùm animam iLi 1IlUlIdari, caruem \el'ò lIon Ali anima siI talis allle baplismul/l qualis il Deo crea/ur. 8. Hìc à qllihusdam 1J1I:l'ri Sulel 1llrÙIII allima EiL :111 illà fre;litalC pUlgari. Si vcrò remallct illa fretlilas llsqlle ad procrealio:,em filiorum, (1IIa: fit cOllcupiscen- talis alite: baplismulllqualis à Del' CrC3llll'? I~uod lIOIl lià ca1'l\is, videllll' natura carllis Illa:;is ae lll:lr,:S cor- e~'se p1'Ob31'C conanlur hoc motlo; :Illima in cOl'pOl'e rumpi; et magis COl'rupLa videtUI' caro Jlrolis qlliull Cl'calUr, in ClljllS cOlljnllcLioue peccalo 1113Clllatlll'. l)<lrcntis. quia carne polllllioncm quam ltahuit à con· Qnàm citò ergo c;;t. peccalullI haiJcl; lIec pl'iùs fuit, ccptn relinenLe, tl'ahilllr poli uta, et in cOllcupiscelltià quàlll peccaLullI habuiL; non est crgl) Lali,;, Itllalis à Dco C:-(3tur. Crcatllr ellim il Dc" illllocells, et sille CO!!(::lIililr, unlle et polluitnf; ct il:! ex dupl ici c:lusà ,'itio; ct lIunquàm talis e"l. Ad quoti dici paleSI, containillalllr. Unde ct major \"ideLIIl' pollutio (,3l'11is qllia 11011 omllillò lalis cot qualclII clIm Deu~ CcciI. b Jl ro Il: lIuàm fucdL ili parcllLe. Ad quoti illi diculIt Deus euilll lJonalll ealll /cciI, l'L oOllilatem ci ~ille CQr'1uia licl!t caro prolis ex C:ll'l1C fredà ScmiUeLlIf, et in

,,~tus


SF.NTEN'I'IARUM LtnRl QUATUOR. - LID. II, D1ST. XXXIII.

i29

rUII!ione indillit. Et dicitur ilh n:lturalis bOllilas, qualll in cl'l'a!iolH~ 11 conditore suscepit; 1(t13m bOllilatell) pro(lter p"ccallllll pellitùs non :l\ni5il., sed vitiatam h~IHlil; qu:ulI I)CIIS talllell sine vilio l'cci l. Si cnilll l'CS bOlla IIUII es.;!'t anima, 111 eà ll1allllll esse neljuiret, eÙIlI 11011 possit llIalUIll esse nisi i.n bOilO, IIt post dicetllr. Non ergo Oll1nillÒ lali~ est anima, qualis à l),!0 creala. Sicul qllis pollulas haUC:ls lIlallllS, nOli tale hahuit pOIllUIIl quale eg0 dcdi nlllndis lIIauiulIS. ":"0 ellilll dedi mUlltlulll. Ali allil/l/E ex crealione sint /Equa/es in dÙllis naturalibus. !l. IlIlid lJuoque non inclJngrllè qu:-cri solct, lltrl'un OIlIflCS :luilll.c ex crcalilllle a!lluales sinI, ali ali:a ~ at:is excellentìOl'es. Pluribus nllll irl'aliollauiliter vidctllr 'IlIòd ,~x iP';l crealiolle ali:!: aliis excd\:lllt in flaturalil!lI, dOllis, ut iII essenli:i al la alii, sit silutilior, et ad illlellìgl!lIlhllll IIH>lIlltranulllllqlle babilior, IItp()le aCil' liori ingellio et p~~rspieaeiol'i illtcllcctu pr.edita. Quod 11011 improbabilil!'r uieitlll', dilli iII allgelis ila fllisse cOII"let. El licét Il:>lllraliuus dOllis alia: pr:e aliis pollealll, lal1len alite haplisllllllll à eOrplll'C uisccllentts, parem I:renalll, et posi haplislIlmli st:,IÌlII :.c'1l1alem eorOll3111 SOl'lillllllll', qllia ingellii aClllllCIl vcl lardilas, ''l'OCmiUlil vel l'analll in futuro non eolloc3t.

DlSTI:\CTIO XXXIII. A:"<I

PECCA.T .~

OlI~IUM

PR.t:CEI)E!'ìTlUli PATRU~I PARVULI UT PECC ,\TU&I AD ../>.

ORIGIN.~L1TER TnAIJ,~)iT

i. Pi':-cdictis adjiciendum villetur, ali peccata pr:Eceuentillill patrlllil ad p:lrl'lIlns tl'anSelill!, sicili illud primi homillis deliclum in omnes c:ll'llalitel' genitos dixilllllS rcdUlldàsse. El si pecc:lla parelltulli Ir311seallt in pal'vu:os, ulrùm ollilliulII qui /'ucrunt ali Adam usque nd ipsos. an ali'lllorlllll et 11011 OllllliulIl. QI/id sI/per hoc AI/g. iII Ellchiridio elicere videlllr. ':l. Dc hoc AlIglISt, in Enchirillio, cap. 47, tomo 5, 3111higllè tlisscrit; videlUl' ellirn approuare peceata p:lrCIIIUIII pra!ccllentiulIl irnpulari parvl1lis, Don omlIium tamen Iflli fn,!ruili ab Adam, Ile illlpol'tauili ct nimiil s:'rcillil iII pmlla :l!terna gr.lv:.rentllr parvuli; scd t.;'lIltillll eOl'UIli parelilillll (lui cos à (illar!!! generaliolle pra~ccsscrllnl. Qllod cOlllirlll:\t illis verbis 'IniI.Jns in Exod ., e. 20 : [Jollliulis ait : l:;flO Sllill lJf US visiImls il/iqllital~s pll/rllill Ilsq:!e i" "'rlimll et qllllrlllnl gel/eratiol/elll: quasi l'ccc~la pal\'lItIlHl l'roxilllorum 1:llllÙIII pan ulis illlplllClltUl', et 11011 ;cib, IJllod est per lIlodcrationcm dirh:c Illis,~ralir;lli,:. Ibiil " c, 44. Eoruill pOI/iI documellta, qui diclInt lrulIsire iII parvuLas 1'llrellllllll d,'lietll. 5, Et quòII non illud SO!UIlI primi hominis deliclUIll p~rvillos 1('IIC:lt, sed l'li:lJll alia, illi quiilus ila vidct.ur ('1 eo C()Il!ir:n~llt, quòd l'lhm [.\:ll'l'uli, 11011 1I1,,,It'llllajorcs, dìculI!ur baplizari in relliissiollo:m pcce:\lorulll. Et Oavid dc lcgitimo malriulOlli" procreatus dici!, psal. 50 : 11/ iaiqui!atiblls CO!ICrptlls SIIIII, el iII peccatis concepit me maler IIII'U; nnll dici l in iniquil:lle vel pecCilo. Unde putallt nOli l!llllillll illuJll 111)(1111 pcccatul\) or gill:\le, seti et:am plur:llJlI:e in peccato Ad:c repcl'iri PUS,U'I[., et ali.1 pan'nlillli peccata p:lrl'lliis imJlulati. QI/ òd ;/1 itlu fl/iO primo /lecca lo p/uni reperilmtur. 4. tJIIOoJ \crò iII adllali pcccato Ada! plur:t notari valeallt peccala, AUgll;!., iII Enchiridio, rapo 45, insinuaI. PUSSUllt, ill,!uit, illtclligi plura peccata in 1111:'1 tr;\lIsgre,sione Ad:e, si iII sua quasi memura ,!ir·idatllr. N:lm ct supel'i;ia cst il:ìc, flui:! hOlllo iII sull putiùs esse (Iuàm llei potestate dilc\it; cl sacrilegilllll, quia Beo 11011 CI't'dillil; et homicillillJll, 'lui:! se iII 1Il0rl'!1Il pr:c{~ ipit.;IVil; et fornicatio spirilualis, quia illle;;I'ilas menti. hum:llla! serpenti Il il snasìoDe corl'upta eSl; et furtulII, IllIia dbu. prohillilUS usurpalus est; et 3\'arilia, quia plu. quàm 8uI'Iicere illi delluil aVI,cti\'il; el si quid aliud in hoc unti pcccalo invenil'i potesl. Deillde de parentum pl':ccedclIliulII peceatis, ul,.ùm parvulis imvutelllur, magis opill3nllo quàm asserendo discep13t, ita illquicns, illid,. C. 4tl : i'aren\IIID peccati,; parvulos olililpl'i, non solùm primorum hominu:n, scù cLialll

snorllm de qllihns ipsi nati sunt, non improhahilitcl' dicilllr. Illa Iluippe di\'illa scnlentia DCIII. 5: lIeddltrll pecca/II flGfrll1ll ir.1 filios, tcr~ct cos ante regcncrationem u?quc adc~, lIt ell:O~II:k.teg.llJlllo matrilllollio pror:realus dlc:lt, ps. ù~ : J ti 11/l1f"lllilib/ls cOl/ceplu" SIII/I, el iII peccall.l COI/Ct'IHI me mlller I/Ii'a. Non dixit in inilfui/lae ve! iII pecca/o, dlll.1 ct hoc l'e('!è dici possel, sed illiquill!~ te,ç et lleecl/tll dlccre mall',!.l, (flila ct in ilio uno <I Il 011 iii 01lll\e3 hOllllllCS pcrf.rallslit, atque talll Jrl~g!l\lln est IIt eo lIIularctur iII lIece-Sila!cm 1I101'Iis IUllnalia ~lalllr:1. J'cperillll!nr, sicut slipra tlisserui, plnra IH'Ce~ta cl ali:i parcllt Il 111 ; II'I:'C si 111)11 ita pOSSllfll ulIIlare Ilaluralil l'eatli ,~hli3:,nt lil ios, ni,i qralia Ilei suhvclliat (iII l':lIeh .: Cap. 4/). :'ed tI :l l'\!Cl'allS allormn pal'CII!U,III. quiilus ab IPSI). Ad:\i.n IIS(IUC 311 l'all'Cm slIlIm l'l'Il g-e;:cr:,tiOlli. blls SUIS g"IS'IUI-: .succedlt,. rhJlI. illlllicritò Ilisl·ept.ari p{)tes~ utr~II!' Ol~lnlllili 1.":11tS .a('t,~IIS, ct lIIullipl 'e:ll.is dellctls orlglllalthlls, qUI nascI luI' lI11p!icetlll' UI. 1:IIIIÒ I)('jl/s, IJU~lIlÒ posteriùs IJllisqllC lIascalllr. A~ l'mpterea I.)clIS III terllalll et qllarlalll gcneratione:1I dc pec .. ealis parclltllnl posteri~ COI'III11 cOIll,nilletur.ljl!ia iralll sl.lall!, 'l1l:"ltùlIl ad p.rogene!·alor~1tI .culpas, '1i01i ~x!en­ dlt tIIL<'J'Ins m?d~."allllJl~ Hll>eratlolllS su:e; ne illi '1uihus l'cgcneraliClJllS gl'alla flOIl rOlll'erllll', lIilllià sardn!! iII ipsà a!tcl'Ilà damllJliolic premel'cnlur, si co':erelltur ab ipsf) illilio gencris l!Umani onillium pl~ecedell­ tinm parentlllll SIlOl'UIII originalitcl' peccata cOlllralJcre, et pmnas pro cis dehitas pendere. An :1li!Jllid de rc l:llllà, Seriptlil'is s:lIlclis diligclIliùs pcrscrlllaiis ae Iraet:\tis, yale3t ve! I\UII vale:!l. rcperil'i, lelllcrè affil'~ mare 11011 :lIllIeO. Ecce perspiCnUtll lil lectori AII<TuslillUIII l'llpcriora dixisse nOli asserelldo sed divcr~o~ l'UIII Opillilllles rcl'ere!lUn. ' Ostellelit ,lu!lustiwlIIl sibi (ore cOlltrariUIIl, si id sentiret. . 5. AliolJllill sibi !psi cOBtradicere ~lslendcrelllr, qui 111 codclII Ilb .• c, !l.:J, 011111111111 Illlllssnilam dicit esse pmllam parvlllol'lIIll, qlli origillali t:llltÙIIl tellelttllr peccalo, bis veruis: Milissillla sanè prena eorum Cl'it, qui pr:ctèr pecc;\tulll quod 0l'igill31e cOlltra11'rullt nulIUIII illsupcr addid' ~ I'lInl; et iII r;ctel'is qui addidt:;'lIl1t tanlò lJuisque ibi loll!rabiliorern halJebil damnalioncm' Ilualllò lIIillorem II311uerit illi(llIitalcllI. Ecce hìc apcl'lè dici l parvllioruill I"CII3m olllaillill :lli:lfIlln p\l!lIal'UIll esse levissilll:1l11. 4.)lIlld si est. nOli t:rgn peccalis patrlllll pr:~cedelllinrn obligalltlll', /lisi Ad:.:. Si enilll pro pecCaliS pal'elltulll aClUalihlls :l!lernaliter 11IlIIirclIlllI' ct pJ'l! su~ ori:;illali, lIon jalll JII~IlÙ3. seti fOl'tè 11Ia;;is lIualll IpSOI'iJlII l'arclIll$ pUllIrclltur. Non er<T1I pro pecl::llis p:lJ'cnllllll aClllalibus, lIec etialll l'l'O "aclualilJus primi p:orelllis,. S'!.! pro origilla!i Ijllod il p:lrellliIJII.' (rallitnl', panilli t1alllll:I!Jlll:lllr; {Ho co 1IIIIIalii alialll .;!l'ni,s .1II:II.eriali~ \'cl eO:lso:i,,"ti;c v"nlli, j1LCn:l1ll sellsurl, IIISI 1]110:1 IleI VISI':lIe c:lI'e!Jllnl in P,'I·pCtIlIUIl. lJlI:) ergo, et nOli pllll'ihus peccalis, pal'\lIii ol..li "ali SUIlt. Unde dialll ca 'lnilons illa "pillio lIIulliri vidc~II·. scili~et.' II1IÒd Iwccal.J e~ ~lIi"uitate; iII par~lIlis :llillualìdo ~Ct'l.ptura esse sigil/heat, ulCIIS plul'.,h nllillero, ila detcl'lIl1nal Angust. III elldclII IIÌJ" c. 4i : Quia ili Scriplul'à per sillglllarclii nllll/el'lIlII plnl'alis 11111111:1'115 S:l'pè si3l1ilic~l'i solet, ul ~U!II. ':H : Ora ergo /Id LJ~U1If, ut ayfera! à Ilobis serpentt!/II, 11011 ait sC/'pclltes, I\IIOS patwbatll\' populus; et è ~oll\'ers" pcr pluralclII sigli ilicatur sillgul:lI'is IHlllIel'IlS, ut in Evallgelio, ~latt!J,:! : Alol'lui sU/II ellilll qui quccreballt IIllilualll pueri, )1011 :liL mortllUs est, dIlli loquel'etui' de IIcrodc. Et iII Exodll, c. 52: /<'ecenml deos af(reos, Cìllll 111111111 fecerint vilulllfll; de lJuo dixerllnl : 1sti 3Ulll dii lUi, lsrael. ILa el illll\l originale UIIUIil plurali numc\'o sigllilicatul', dIlli di:\i· mus parvlIlos in peceatorum l'cmiss:oncllI baptizari Cl in peccatis vel iniflllitllliblls cOllcipi. ' An actua/e pecclilUlII .1dre sit gravius C/E/er;3. 6. lIìc qUa!ri sole t utrùm pacl~atllill Ada! IraIlS<Tressionis ex 'IliO pl'ucessil originale, et in IluO pinI'; supcriils lIotata SUlll pece.tta, g~'avius fucrit e:t!tcris pe(;ealis. Qllibusdam ita esse vidclar, Iluia illlld po.:ccallllll Lot3111 hUlllanam 113turam mutavit : siellt Allgust. dicit in Enchiridio, c, 48 : lIluù UlIllIll peccaluUl iII luco d


PETRI LOMBARDI 731 evi,ll'llter ostl'ndit non ideò pII/uri filios lIuia pcl'ca hahilll tanl.:e relicitatis admissum, lam magnllm eSI, III. in uno homine origil\3liter et, ut ila dixerim, l'adi- venllli. pau'cs, seti qllia cis simiies qllodam h:ercdilacaliter lululO ~cllns humanulO damnaretur. Idem in l'io malo Dellm oderllnt. IIlud ergo quod in Exod. Dominlls dicil, sicull/icroll. tr~ lIit, nOli id SOllall]IIO,1 lib. d t~ Civitate Bci, l. 14, c. 12: 'fantò majori injusti· multi cxistimant; ncc est simile hllic proverbio: PIItià violatum est illud nJandatllm, (IUalllÒ faciliori poIres comederulIt IlVIWI acerballl, etc. l\Iud enim Exod, terat o!J;;crv:lnti:ì custodiri. Nondùm enim ipsi vollln~ Hieron., super illud Ezech., el Augusl., slIpr.r psal. : tati cllpiditas resistcb:lt, quod de prellà Lransgl'essioll is [)eus, laudelll meam Ile /acueris, de tiliis pcccata patrlllll postea secutum est. Bis aliisque Iltuntur au cLorilaliimilantibus accipiemlilm censcnt; supcr quos dicilur bns, qui iIlud peccatllm c:cteris aliorulO hOlllillll1ll Deus l'cddere peccata patrum, qllia pUllil cos eo qllòd pcccalis gravius esse dicllnl. Qllod eLiarn ralionc osÌlllitantur peccala patrum, non quia patrcs peccaverllllt. telldere laborant hoc modo: Magis nocniL illllii peccal\IIn qllàlll alifJlllld aliorum, quia totum humanlllll gc1\011 ila'llie corrigi t D~u s iII pl"ophetà quod alite dixeral nlls viliavit ac morli utiqll e subdidil, quod nullo alio iII lege, scd (juolllodò illtclligenJlIln si I aperi\. Undc et peccato faclum est. Majol'em ergo etrcclum mali habuit illos qui pravè ililelligebant ar,guit, 'lui dicebJUl : Patre3 comederunt, elc. iIllid peccatulll, quàrn aliquod aliud. lIesponsio contra i/los, Ilbi alia peccata ostellduntur iIlo luare dixerit ili lertial/l et quar/alll generationem, et majora. qllare patrcs tall/!ÌIII cOlllmemorat'Ì/. 7 . Ad qnod clici pOlCSI 'luia, licèl illnd peccaH. VcrùmlamclI si de ill1ilatoribus malorum illUtl tum hum all:lm natllram mnt:lYerit in necessilatem moro accipit.ur, qllare terli~m cl !]1I:lrlam gencrali/)lIem t:lIItis, cl in totum gCllUS hnmanum re!\tum diffndcl'it, lùm conUIIClllOravit, CLLIIl in !]lI:ìlibel generalionc rci non est lamen pllt:llllium gl'::Ivills fuisse l'CCCalo in ICllcallLur qui pccc;lla palt'um imil;mlur? Et <{lIal'c paSpiriLllm sanctulll, quoti nefJile I!ìc, neqlll' iII l'lIlllro, lres comIllCmOI\IY il, cùm cl illi OfllllCS Illali sinI, !]ui ut Veritas ait, Matth. c. 12, dimillitur. \,!Ilòd verò 10- !juorumlilJcl lllalOrll1ll peccata imilanlllr? Sed i.kò lam hUlllanam Il:\llIralll corrnpil, 1I0n ideò es t qllia palrcs specialiler nOllliuavit, quia maxilllè p~tres lilii gravius lucril clillelis :Iliis peccatis; scd quia :i b lioimitari soleut, qU05 pr:eci puè diliguill. El !erli.wl et mille commissum est, Ilualldo in uno homillc lola huquarl~1II gClIcrationem ideò COlllmcllloravit, <jllia somalia lIatura consistehat, cl ideò 10La in eo corrupLa \tonL P:II"" II!(:S lI\ ~ crdìlln 1:lllldiÌl vi 1"'';"') • " .. "CC Hlios est; majorelllf(lIc eflcet'lI11 mali illllllit 1)'l:1I1LIIIII ad terlios eL quatto, hahea nl; qlli p:Oll"lllll il:i'lllil:11 ;'S viIIIl1lliplices defecLus Ilui ex eo maua\'crUII1, .cU 11011 d, ! I:l:!~, !'(J:"I OIII ililpielalis l!:crc,lcs pcr iIlÙ:~li,," e lll quantùm ad pooll:un :1'ICrn3m, 1111:\111 graliol'cm nOI\ efiil-i!illlllr. Setllllllilm hllllC lI10dlllll redè i!!klligitll l" 1l1cruit, f(uàm plurcs postea mCl'lIcl'Ulll per alia IWC- ad lill .. raill qllo,l iu Exodo didlur. cata; irnò alios gra\'iorem promeruissc credi III llS iralll, (juolllodò il/ud E:rodi il/te/liyi debeat seculldùm lIIyquàm Adam merlleril. steriwil. Ali is/ud peccatùm sit prilllis dimisswlI pal'cntiblls. 12. Quoti eliam mysLicè illH!igendnm esse O:;tCIl8. Si verò qll:Clitur an iIllid pecCalu/li f1Jer it dilllis- dillll· ex co qllòd paralJula ùkilnr. Si ei:im p"ralJnla &Ullt primis parellliblls, dicilllllS eos Iler pO'lIitcntiam eSl. IIt ait !licr., aliud verbi, sonat, ~Iillù SèllSIl C(lnvenialll cOlisecutos. (jlld\l Aug., iII liu. de l.Iaplismo linel. L' lIdc ali«lIi iLa ec!is5C nI !il : pall·cm illnolJi" essc varvlIlorulII ·ail : Sicut illì prÌlui parenlcs POSLl':\ jllsLè di clI ut k\"e:1I jJunctlllll senslliIlIl, sciliCeL primum mllvivendo credullllII· per DOil,iui sa llguillem ab e\ trcmo IUlla sllf;g ~ ~l io lli$ '"cl c-O;.;iH\tiolds; ti!iuln yerù , ~ i cogilibcrati supplicio, Ilon tamell iII illà Vilà HlcrlleJ"lIlll tati " cou:cpcrit, pe~c:Il\lf!l, in quo lIoLatul" CIlIISt'II:iI:S ad paraclisltm revocari; , ic ct caro pecen ti, clialll l'Cct deleclalio mulicris; ncpotcm, si qllod c(lgitaveri;; lIIissis pecc:l lis, si homo iII c:ì jusiè vixcrit, 111)11 C,JII- :lllfile C('lItc pcris, 0l'ere celll::lèYl'ris, wl cOlllpier\! tinuò IIlcreLur eam IllOrteill n'.Hl pcrpeti, quam tra:dt de ere\'cri . . ; in IJIIO lI otatnr cOII,e nsus "iri, sive palt'ade prop:\gine pccc~ ti. t:o l'cd.:::ti; prollcplllCIlI aUlelll, si nOli SIIElill f(,c2ri" (juòd Ileccata par'lIlUlII visi/an/llr in p/ios, et quòd nOli sed iII c') gloricris: CL h:l'c c-t qll~rt:1 geael"alio, n<lll 1l1wt adversa quce VCIlS dicil iII E,t:odo ct in Ezechiele. qllialre:; pr;\,c.csseril,t, sc.j <]il :l l"la dicitllr, qai~ q ll~;rlO 9. El licèt pcccalis parl!lllum, llÌi·j Ad~"C, parvuli loco il rl'ill1o mOilr, qui eSI qll:tsi palel·, elllllller:lllll·. non obligentur, nOli f'st la III eli diffitcndtli il peccata D:': II, 1'1";.'0 Ill"illlOS et scctlml", slilllllios ':f\gil!ltill ll!llll, parentulll in filios rednllJare, sicllt Domilllls, in E~o­ (1"0, (;r:\,cj propathcis "oralll, smc quiiJlls lIullllS hodo, c. 20, ad l\IoyscII ait : f.'go SUllI pel!~ {ortis, ze/omi:iH IIl c,sc pctes t, lIon pu;,i et ;t:!crnalilcr; sell si Cfl les, v;silalls illiqlli/ates pa/rltlll ;n filios IlSlIIlP ili terl;alll gita:a quis facete uccre"crit, el 'Iu:e leci! corrigcfe Cl qllar/alll gellcratiullelll, his qui oderlll/I me. I li~ ""rbis 1I(1ltll ~ ril, iJlr:-c SUllt lIl urtalia pccc::ta, ctterlia et quarta c:cller:llio. apcrtè ins:nuatur qnòd Dcns ,relldit pcceMa patrulIl sUl'er lìlios terlios et 'I"~rll)s. lli,ic alllcm ,idClur :0 .1p,.,. quitl l)/"Q!Jlllllr qilòd primllS motllS non plCllialur vcrsari qllod Dominus ait iII Ezcehieie, e. Hl : QI/id w/emuliter. est qllùd illte,. vas purI/bo/alli verlilis iII proverbiulII istud 13. ",<I prr)l)!lll tlll.m VCI"Ò, III ailllieron., lJu~~1 pri:clicen/es : Pfltres comedenlllt t/ ralll acerbwl', et delltes mlls pll' S Il ~ cogIL:lllU!l1S 1I0!1 plwlaLUr :t!lcmàulel' a {ilioTl/1/! ob~tup.eSCUl1t? rifa ego, dicit Dominus, ~i erit DI'O, ililld dè GCIli.!S ., c. \l. alfcr èlldllm est: Cham cnim VQbis ultra para bo/a hcec in prot'crbiull! iII l BracI. Ecce pceca vil, irl'iuells Il IIJ i:alelll p~lris; el ~elllclllbm noa amI/es U11illlce III.-ce SllIlt, 1lt UI;imrl pll/ris , ila alli;'IIO filii ipsc. srd lilins ejas Chall:l!lIl acc\'pi l. .1ll/h/ic/lIS Cllflmea est; el anima qllm peccaverit , ipsa lIIorietur. Fiiills llUU/1 ~ervus erit {ratl"ltl/l WUI"/;lIl. Un .,! ('llil!1 jllotiti;! 1/011 portubit iniqui/a/cm pil/ris, el putCl" 11011 por/II bit iniC;il. \IL paler peCC:lYel'i l , et lilius pUllilns ~it? ~e(1 iII quitlltcm filii. Justitia justi s/lper eUIlI erit, et impie/as mysterio illuu l'-tctum CSl. impii edl super cllm. Bis vI~rhis vidctllr Dells corrigerc DISTl:';CTlO XXXIV. per l'rophetam qllod malè dix eril in legc. Si cllilll QU.E DE l'ECC.\TO A:'\IlI.\D'l"EI\TE:-tD.\ 51:'\T. Jleccal~ parenlullI rcddit iII Ler:iam et !]1I:lrtam r;e lleio PlJst pr<l!Jicla , dc' p,'eGli,' actu:di t1il :gemi ind:lJationem, injuslilia videtllr Od esse, ut alius peecet gillc fllI~l'dam c('lI-idl'l"alllla SIII.t : ~cilicL'l. qu:'C flll.'r it ct alills pU ll i~tur. QlwlIIodil cllim justum c,t Jlium origu ct C:llisa pr·imi pccelti; ulrùlII res 1>' ,11 " , 11l re, pecl:a rH, el alilllTl peccala luere1 /IIala; pllSl<'a, iII qu:ì rc sit pcCC:; lUlII, et qu Ol modi, lh/alllilw/io pl"relllissarulll aucto/'latlllll conveni:'l/Iiam fial; et dc dill',!rCllliù iPS" :'illll ::.!CC;llill"!:Ill . oS/elidens. Qua! luit origo et cw.sa pcù.i/i p;·i:lIa. iO. Sell, I1t ait Bieron., tomo 5, cxplan:tlionc ~(I 2. Ca>!s •• et a ridO [n'inla \!Ccc::l".i re:; 1:" :l:a CX1.l,l, 8 e:lpul Ezechiclis : Ne lex et prophei:t!, id c~t, ~xOlI. quia ante primllill jleccatuili Il!)!l crc, t aJ::ì l: LI m:d i ct Ezcch!cl, ilflò ipse Del!s 'j111 et I!lC et. iloi 101"\11 Il' CSI, unde 01'il"';ll,r. Ui.llI cllim ar;bill~1l1 et Ca.r;;:1l1l hab::!!, iII senlelltià di.crepare videalllUl", aLtClld:,IIIUS iincllI ilaut ex UOIlO, aut ex m::lo h~buil. Scii ma!ullI anle n'!:l lius ~\lclorilatis Exorl. Dicto cl!im : liec/do illiquitates crat; cx bOllV crdo orluill C~L. hiàs C;;[;11 iii ,!Ili;/.: J patrum iII fitio$~ :lddit : llis qui odcrullt me; 'per quod


753

n, DIST. xxxv. cilur homo mallls, nisi bonum malllm. UUlle Ali;::!!,!., in codem op. subdit : Qnid est malus homo, nisi Il:;;''1 Ila tura ? quia homo natura est. Po\'rò si h01ll1l ali1l i"'" bo fili m est, quia natllr:! est, qllid aliudest malns bOI .. ,., nisi malum bonnm 1 T~m('n ('imI duo ista di;;cerlliIllIlS, invenimus nce ideò malum, quia hOll1o est; I!l'C ideù hOllllm, lIuia illitlUIlS est; sed ltollum quia hOlllo, ma111m quia iniquus. Omnis ilaflue naturll, eliamsi viliosa S.il, in qU:lutum natura est, bOlla est; iII quantulll vitwsa esi, mala l'st. . Quòd l'cgula dialecticol'um de contrariis (allil iII Ili. ,cilicel bono et malo. ' 6. fdcòque iII Iiis COIIII'ariis qll~-c rnala ct bona vocan~ur, .illa di~lecli~orum rcgnla defirit, qllà diculIt, nullI l'CI dno SlffiUI luesse cont\'aria. Nulllls cnilll polllS aut cibllS simili du1cis est. et amarns. NullulII simul corpus ubi albulII, ibi et nigrlllll ; et hoc in multis ac pcnè iu OlllllibllS r<,peritllr cùntl'ariis, III in Ullà re simili esse non possillt. (;(Irn aulem bOlla et mala nllllus ambigat esse cOlltraria, non solùrn simili esse POSSll il t, , ed mala olllninò sine boni, et nisi iII hOllis esse 11011 possunt. Et h~:cc tluo contl'aria ita simul sUllI, IIt si b01l1l1ll 11011 esset in !fUll esset mallllll, pl'Ors(ls Il.cc malutn esse potuisset: qui:\ 11011 IIIod,) IIbi conslsterct, sed lIlide ol'iretur eOl'l'lIplio nOIl hallcrcl, nisi esset (1"od CtJlTUIllpCrNllr, I}uoniam nihil esI alilld corruptio quàm bOlli ex!el'millatio. Ex bonis ('r;ro mala orta SUIII, et nisi iII bOllis UOIl sunt: ncc fuil pl'orsils ullde oritur' ulla mali natura, nisi ex allgeli et hominis natllrà bonà, unde primitùs orla est voluulas mala. (Illid. c. 15.) EpilogulII (aeit ad alia tralllilul'us. 7 .. Ex his apel'ilur qnod pl'imò et seclllldò slIpra invesllgandllm diximlls, scilir.et, qll~c flledt oril.(o mali, et in (IUa re sito Ex bona ellim l'C Ol'tllm, et in ~rc bOllà consistere pr::cmissis tcstillloniis eOIl1(\rOhal.lII'. Scienlire ilIi qllà dicll1111 esI bOllum esse malllnl, oppollitur de proplletià qure ait : V re his qui diclInl tonum malum! (Ibid. c. t 2.) 8. Ati hoc aulem qllod dictum est, malum esse qnud bonum est, quidam sic opponunt : Si h01l1l1ll Illalnm e.ssc lIieillllls , illcidimus in illam sClltcntiam pro[lheIlcam, hai:"C. 5, IIbi legitl!r: r re his qui dicunl bOIlUIii malzllll, etmallUII bOIU/III! IgiLl!l' si hane malediclioncm "itare VOllHlIlIS, nllllalcllùs dicel'c debenlu~ bOIlUIII esse m;òl:II11. el è eOllve\'so. Iloc autem Augllst., in codem lib. determinaI, dicens ; Id (I"od tliClulll est iII proplll'ti:i, illlelligendulIl est de ipsis rohu;; f(uihlls hOlllilics mali SUllt, nOli de homilliblls. Unde qui adullerillm didt hOllllm, iII eum cadit illa prophelie:\ delestatio; et in CUlli qui dici lmaluill llOlilillCIli bOli li III, vel bOllum esse ifliqllUIli . Qll i (~II:1Il diciL h()llIinCIII, iII f(uanllll:1 homo eSI, malum l:!;Se, ct hOll il;i tl~ 1I1 esse iniqllit:1lem, OpliS Bei culpat, (IUnd e,l 1101110, et vitilllH homillis bUlla l, quod est in ;quilas. (l<:1Il'h., c. Hi et 1U.) DiSTlNCTlO XXx. V. QUlD SIT PECC.\TUU. (COIlITa Fau,;!., tom o 6, lib. 22, c. 27.) L l'OSl h:r.c videlldllill Cbt I]uitl sit. pcecalilill. Pc cc~t\lm cst. ut ail 'August., Ollllie dicllllIl, vcl f.lctlllll, "cl cOllcupitum, (IUOU lit conlra legclI1 Dci. h!e'rl iII lih. tic duabns Anilll3blls : l'eccalulII cst \ olullt:ls retillolldi vcl con3cIJuentii lj\Jod'u:;titia \'etal. III utr:ìque assigllatione, de acluali (leccato agilil\' et HlOl't:lli, non velliali. Ex pl'illlà desc.riptiolle OSIClHlillll' l'cccatllm esse voLlllt:\s mala, sivo IOCUlio et opcra lio praya, id est., acLIlS lIIalliS tam inlcl'iul' qlllll11 cXlt~ l'iur; l'X al· tcrù vcrio, tantÌlm ostendillll' esse :-Ictus interio!'. ,. IlIUllias ellim, ut in sUllel'io\'iblis diclUIII o., t , Ii:OUlS anillli est, :Ictus ergo illterio\' csl. AllIbrlls . q:lOqilC , tom. 4, in lib. d<l Paradiso, e. 8, :lit : Qllid eSi I)\'Ccaturn, nisi legis divina~ pra!yarieatio et ccelc,ti:::òl ili' o1.ledielilia pr:eceplOfulII'? El'gll iII pl':l!Y!I\'irallic !ll'("calum cst, sed in lllandantc culpa nOli est. i'ìun (:;;;;1 eonsisterel rec(atutll, si intcnlictio Ilon fuis;;c l. 1':,:,1

SENTENTIARUM LIBRI QUATUOR. - LHl.

ortum est peccai 11m, ct pOStC3 in homine. El quid erat angelus, nisi hona 113tll\':I Dei? Non ex Dco orlum est malum qllod fuil iII angelo; nOli ex :llio quàm ex angelo; ex bono ergo ortuin est. Unde Augusl., in ReIponsionihlls contra Juli:tnum hrereticum, qui dixerat : Si ex naturà peccatum est, lune mala est natura, ait : Ou:cso UI, si potesl, respolldcat. Mallifestum est ex voluntate malà, tanquàm ex arhore ma'tI, fieri omnia opera mala, tanqllàm l'ructlls malos ; sed illsam malam volllntatem unde dicit exortam, lIisi ex bono? Si enim ex angclo, quid est all~ellls, lIisi bOllum OpllS Dei? Si ex homine. quid crat ipse homo, nisi bOIlUIII opus Ilei? Imò quid erant h;cc lIuo antclluàm in cis oriretllr mala volulltas, nisi bonum opus Dei, et bOlla et laudanda natura? Ergo ex bono oritur malum, nec fuit unde oriri posset lIisi ex bono. Dico ergo quia voi untatcm mal:lm nunllm malum prreccssit, sed ex hOllo origillem habuit. mc apertè dicitl1r primam causam et originem mali, bOllam fuisse naturam. Et nihilominùs ostenditur cujlls peccati-fuerit causa, scilieel mal~ voluntatis. Quòd mala voluntas secundaria causa (uil matol·lIll1. 3. Mala aulem volunlas iIla angeli ct hominis, callsa est etiam m:llorulII slIhseqllcnlium, scilicet, lIIalornm operum et malarum ,·oluntatum; unde Aug., iII Ench., c. 23. t. 3 : Nequaquàm dubitare debemus rerum lJonarum qU:l~ ad 1105 pertinellt, cansam 1I0n esse nhi bonitalem Dci; malal'um verò, ab immutahili hOllo dcficielJlem boni mntahìlis vuluntatclIl, priùs a/lgeli, postea hOlllinis; hoc prill1um esi crealur~e ralinllalis lIIalum. id est, prima privatio boni. Ecce ha bes primam volUlllatelll bOlli mUlabilis. id est, angeli et hominis, deficientem ab imll1utabili bono, id est, à I)eo, causam esse malarum rcrum ad nos pertinelllium. quia causa est lam peccatol'l1m, qllàm prellarum quibus prelllitnr hUlllana natnra. Prima ergo origo et C:lUsa peccati, bUllnlll fuiL; cl scclIlllla, malulIl quod ortllll1 est ex bono. I Il liuti l'e sit peC/;alum, ali iII bOllò ali iII ma/à; ct dicitUI', qllia in bOlld /(I/Ilùlll.

4. Ostensa origine mali, supcl'est videro in ql:1I re sit malum, sl'.ilicet ali iu l'C bOllà, an in re malà. Qlli rectè aClllèqlle sapit, 1I0n nisi in bono malnm esse illle1li3il, id est, iII natu\'à \;on:'l. l\1aIUII1 enill1 csl COfl'nplio vel pl'ivatio bOlli; ubi autem bunllll1 nOli est, non potcst esse corrlJptio "cl privatio \;olli. Peccatum ergo 11011 polest esse \lisi in re bOllà. Sicllt ellim morbi, ac vulllerihlJ' COI'rllmplllltUI' corpora ; 1i~I~e, ut ait Allg. in Ench., cap. i t, IUlit t:rivaliones honi ejus quod diciLllr sanitas; ila ct llnimorllill qureculIlqlle Sllllt vitia, naluralium sunt pril'atioliCs bOllorum. Quid esL !'llim aliuu quod 11131uIII dicilur, nisi privatio boni? BOli o111 ellim millui malum est; quamvis qualltiulIclllllqllc minuatur, necesse est lIt aliqnid remalleal, si adhllc natura esI. Non enim consumi potest bOllum qUGll eSI natura, nisi et ipsa natura conSllluatll\'. CÙ\I\ verò corrumpitur, id~ò ll1alum esi eju.s COl'I"Uplio, ql~ia eam qualicumqiltl lll'lvat bono. Nam SI nullo bono prrvat, nOli nocet. Nacct autem ; ai.limit ergo bonulU. Qllamdiù ilaquc lIatura corruml)itur, illest ei hOnllll1 qno p\'i .. etlll'. Ac per hoc, llullum est quod ~i\itur lIlalum, si lI~lllllm sit bonum; sed honum omlllllO malo carells, IIlt~grulll bonum esi. Cùm verò inesl malum, vitiatum vel vitioSUll1 bonum eSI; lIee malulIl unqllàm potest esse ullum, ubi est llullum bonull1. Unde \'~s llIira cOllficitur, III quia omnis natura, in quantlllll natura est, bonum est, nihil aliud dici videtur, cùm viliosa natura esse, mala nalura essedicilur, nisi malulII esse quoli bonum esl, nec malum esse nisi (IUod blllllllll est. Ilàc connel ione evidenler illsinllatur malllll1 lIon pusso esse uisi in re \;onà; ubi etiam, Hcè! absurdum videatur, manifeslè dicitur esse mahlln, IJnod bonulll est. a.od ex prremisai• •equituT, sci/icet qllòd CÙIII dicituT tIIalus /tOI/IO, dicitur malulII bCI1!IIII. 5. t:x qua colli!(itur nihil aliu(\ si~nilieari cùm di-


PETIU LOMBARDI 735 736 consistente atltem peccato, non solùm malitia, sell SUllt. nisi ab ilio esse non pOSSUllt, N in lanlum bona etiam virtus forlassè non esset; qua! lIisi a/il)ua mali- suut, in quautlllll :lcceperllut ut silil. ai;e fuissent semina, vel sulJsistere, vel cmincre non Ollid ex pra:diclis co/ligi'ur. po~set. Ecce pr:cvaricationem legis et inolJeùielltiam 6. Ex pr:cdictis colligitnr atCJllo infertur quia si definiI Ambrosius esse pecca tlllll. mala voluulas, et m~la aClio est; iii I(uaulum est /Jiversorum selllenlias de peccato ponit. bona cst. Seri quis CS! (lui dilHtettll· malam vollllliatel~ 2. Quocirca divel'sitalis hlljus vel'borum occasione; ess~, e,t lIIalam :lctionelll? lIlala ergo volunlas sin) de peccalo plurimi divcrsa sCliserunt. Alii enim diculi' actlO, ili quanLUIll est, bouum e,t, et iu qllanlull1 volunlaLcll] lIIalam tanlùm esse peccatulll, et non acvolilnlas est vd aetio, bOIlUIll sÌlllililer cst· seù C" \'itus exleriores; alii, volunlalClll et actus; alii ncutrUlll tio. 1II~la est, qucìd l'itiulll à Deo non cst " neque alidicentes, olllnes :Ictus csse bOllos et à Deo et ex Deo (!'lId est. Quoù August. , tOIll. 4, 1I0làsse \'idetur iII auclore esse. maluill auli:m lIihil esse, lIt ait August. hb. 83 Qu;cst .• 'l. 3, direns : Vililllll est volllnlas I)uo su per Joan. (Hl) : Omnia per ipsulII (acllI sunt, ct sil/e est hOlllu ùeterior, fluOO ViliulIl 101l::è abesl à rolUI!il'sO (actlUli est Ilihil, id est, pcccatuPI qnod nihil est, lale Dei, ut ratio docel. Ex hoc loco probaut \'oiunCl mhillìlllll hOlllincs, dilli peccanl. Supra etiam dixit la lero. ili quan lum ,'itiosa est, lIOII esse à DI'o' in Augll~t . quòd malulll est pril'alio boni, ,'el corruptio Ilualltum vitiosa est, peccalum esI, ut aiunt , iII qu;nlJolli; tlui e\ialll, iII lib ,ll3 Qu:cst., 'l. 36, ait: Sumrnum tum 11011 habct onlinem Ilec tinem deuitulII. ha. et malulll nullum 1II0dllln Itabct; caret enim oumi bono. aClio, iII qll!llltilm ex malo procedit, eL orùillèl1l nOli At modus aliqllid bClfii eSI; non igi tur cst, quia IIl1l1à ha be! , et ad maluill telldit. spetie cOlltinelUr. tO!lllllqut! hoc nomen mali dc speAlia probatio , quòd omllis aclus iII quan/um est, clei priv3tiolle reperlulll e, t. ltelll, tomo 5, iII Dogbonus est. matiblls eccle,iasticis, e. 56"dic:ilur Illaillm vel mali7. lLem et ali leI pl"obant Olllllcm aallm intcriorelll li3m nOli esse à Dco creatalll, sed à ùi:'d)olo invenlarn, ' ..el extel"iol"clII, in qU<tlitUIli c,; t, es,c JJlJllum, quia qui et ipse bonus creatus es t. Idem etiam, tOln. 6, il' 11011 c~se t actus Illalus, .n!si CSSCI l'CS Lona ; qui:! nOli Iih. contra l'tIanich:cos, c. 8, quid sit peccat'lm ostcn- '3st all1jua l'es mala, nlSI eadcllI rcs bOila siI. (Ilde dit, dicens : Peccare qllid aliud est, nisi in veritatis AlIg. in Euch., cap. :13 : Omllis lIalllra blllll.llll esI' pr:cceptis vel in ips:ì. \'l~ ritale errare 'I Quoti si non vo- nec l'e:; aliqlla lIIala essc!, si rcs ips:l qu,,-! llIala est: luntale faciulIl, peecatol'es illjllslè judic3nlUr. Quid naLura nOli esset. NOli ergo potest I$se malulll Ilisi ergo in hàe tantà ,'arictate tcncnùulll, quidve ùicen- esset aliquod bOllulll. Quod cùm ùici l'iuealur absurdè dII/H? cOllllexio lamen raliocillalionis nos cOlllpellit hoc ùi~ Vera sen/e/IIia de pp.:calo propolli:!!r. cere. §. Ex pr:cmissis testimuniis aSserunt oUlIles ac3. Sallè dici potest, ct liberè tradi debet, peccatllm lus, in qllalll~m sunt. esse l'cs . l~o.lIas; ncc aliquid esse actum malum inleriorern et cXlcriorern, scilicel, esse lIIalullI , 111 e~l. peccai Ulll, III SI luem quoque selIlalam cogilalionem , locutionem, et operationclII; cUl/dùlIl alifluid bllllulll siI; ct ollluium 'jua! sUIII, in pr:ccipuè tamcn in voluntate consistit pcccatum, ex quantulII SUllt, D ~ lllll allctorelll rll';l!uical/t: et ejlls '1uà, t.anquàm ex arbore llIalà, pl'ocedunt opera mala volunlale omnia esse lju:..eculll.jue SUIII, qu;c, in quan tlllll s.:nt, l\:1tlll,;e sunto t3111(uàm frucllls mali. Traditio quorumdalll qui (iicllnt vo/un/atem ma/am et Objectio cOlltra illos qui c1icutll omnes acllls , iII qllalltulli Sll1l1 , esse bonos. aetllm, iII quall(um sunt , esse naluras, et ideò bona; i1l quantllm verò ma/I! SUI/t, esse pfCcatll. 8. Quibus opponiLllr : Si unllli:! qu:e SUllt, in quan< tllm SUllt, bOlla sunt, et lIalUr;\~ SUllt ; l'rgo adlll1e4. Quidam aulelll ùiligentel" attelldemes "crba Allg. quiblls supra et in alils Scriptur:e locis utitur, non riulII. el homicidiulll, ct silllilia, iII quaululII sunt, bOlla sunt, et natura) sunt, et lJeo volenlc fiulIl. Quoti illdoClè Iradunt volunlaLem malalll et actus llIalos, in qllanlunl SUln vel in quanllllll aclus sunt, bOlla csse : si est , lunc illi qui fa ciulIL ilIa, bOlla agullt; I(II0d pCllilÙS absunlulll est. Ilis \'crò sic illi l'CSpilllllcllt : in qllalllUlIl ,'erò mala sunt, !,eCCala esse, qui voluntalem el aClUli1 quemcumlluc 1J0llam Dei natur!unesse Ù!Cllllt ef!uidcu! adulicrilll!l,lllll!licidilllll, CI I:lIjUSlIIo. dieunt, in Iluanlurn aClus eSI vcl volulltas, ct, ex Dco di, nc,n sllIlphclh~r :lcluS denotarc, sed acllllllil l'ilia ; auclorc esse; iii quallluill verò illordin3lè ct cOlllra 3dllsqlle ipsos :Idllilerii el IlO1IIicidii, in (!llantulll legem Dci fit" Cl fille deb ilo care l, pecealuill cst; et ila sunt, l'el in quanlulll attus sunt à Deo css~ , et bonas u:ttul'as essc , sed /lon iII quan~ulll auuLel'illlll cL hoin quanlUlII peccatllili est, nihii cst. Nulla euilll submicidiulll sunI. El ideò nOli sequi ùicu l1t, si actus qui stantia est, nulla ll!Itura est. Auctorilatibus pl'Obant volulllates et actus ollmes esse hOlllicidia et adulkria SUllt, à Deo SUIII, qllòd hUlllici. dia ct adulleria à Deo SUllt. bona i1l qllanlum Stlllt. A/ia il/Or/Wl opposi/io conlra eosclem. D. Quòd autem vollllllas olllnis ct aclio bOllum sit, 9. Itern aliter eis oppollitUI': Si ali'Iuid 1I0n est main quantum est, ex co proh31l1 quod ait Allg. , torno 4, )UI\I quuu 11011 sit natura ve! l'es bOlla, qlllJllIOUÒ ergu in Jib. 83 Qu:csliollum • q. 2l : J)eus bOlli tantllIllIIIIldò causa est, quocirca luali auClor 11011 est, qui:! 0111- peccata 5Ullt 11011 credere iII Dcum, 110/1 ire ad ecclcsialll, et hllju; lIltJdi, clllil bta 1I01l Silll ualura), imò nium qUa! stinl auclur eSI; qUa! iII qU31ltuIII sUlIl, iII tantulll bOlla sunI. ltcm , iuidelll, qu;est. 27, prlluans onlllinò l]{In siut ? NOli cst enim ali'luid , l'cl. es, n"ll ire aù ecclesi~nI, ye( 1I0n Cl'edde et 1Il1jusll\odi. Ad Ilihil casu (icri iII mUlldo. ail: Qllidquid casu fit, lequoti diclIllt, hi, :tll{ue hujuslIIotli dicliollilJUs qua: ,i, merè fil; tluiùt}lIiù lelllcrè lit, nOli iiI providclltifi. delltur pl'i,'atiollcs simplicitèr IIUlal'e, d lIi i,il ponerc, Si ergo casu ali'l":l liunt iII III li IIdu , non pl'ol'idell lià unil'ersus IIIl1l1dlls adminislratur. Si non prol"idt)lIlià quia pèl· IIcgaliollcm ùicuntllr, vCl'è ali'lua pOlli, actllsquc per eas signilicari. NOli creder!! clIilll iII Chl'i1 univel'slls lIluudus aùmillistralur, aliCJ::a ualUfa vcl StUlII increduliLalem dicunl; et nOllline illcl'cdulilali,. sllustantia cst, qu:c ad opus prol'idcllli:e 11011 pcrlillet. malum mClltis acllltll sigllilicari. Ita etialll CÙIll dici. Umne aulclIl quod est , in quantulll cst, bllnulII est; lUI' : !':Oll il·C ad cedesialll llIaltuli cst; 11011 eumi;; SUIl\JlIUIlI ellilll e~t illutl bOllurn , clljus pal·lkip:ttiolle contemplus siglliiìcatur, id est, volullias llIab l'e! sunt C:Elera bOlla, et olllnc quoti IlIl1tabile cst, non prop:,situlII ; lwc cst Cliilll dcclinarc il LOIIO, et ideò per se. !>ed bOlli illius panicifJ3lione, illqU:llltUIll est, 1IJalllill eSL; sicut, è converso, ticclilwre à lI1alo, bo!Jollum est; qllod dlvillam eliam providenliam vocanUIIl eSL. SiClll el'go dec!inaliù il Illalo, aliquid fJlluit , muso Nihil crgo casu HL in lIIulido. Bis lestimolliis scilicct, volulIlatcm et pl'!>posilllm vitalldi lIIalulII illlliluntur aJ oSlenùcudll1ll OIllIlC 'lUOÙ est, in quan(noli 1~lIilll pOlcst csse !.Jonlllll qu,;u olll ninò lIiliil est), lum est, bOUUlI1 esse. UIIÙè idem Aug" lOIl1. 5, in Lh. :1, ita dcclinatio il bOllO CJlIod est significai, scilicct de DocL cbrislianà, cap. 52 : llIe summè ac {ll'imitùs voblltatCIII Cl P:'OPOSillllll maji. Et seculHlùl\l hOG est, qui olllllinò inCOllUnulabilis est, cl ca!tCl'a qUa! \'cra l'stel gellel'~lis illa peccati JIIorlalis ùescri~ (W) Tom. 9, tract. ad caput i .foan , l'lio, quam SII [11';1 !)()SlIit Ali D., scilicCL : Pccr.aLum


SEN'fENTIARUM unm QUAl'UOn. - Lln. n, I\IST. xxx\'!. 7'57 passihililatis, qU:lm habllit antl'! pcccatnm. est dictum, elc. UlrùlII ma/UB c<clus, iII quantum pecca/um est, sit pl'iAn pama sit privatio bOlli? vatio tlel corruplio boni. U. Qu:eri !llIleUI solet ulrlÌm et pmn:J sit prh':llill tO. POlest eliam qu:eri ab eisdem , cilm peccatum ve! cOl'rllplio boni. Ad quoti f:lCilè rcspontlel'Ì pOlesl, Sii, ul snpl'a diclnm est, privalio "el corruptio boni, si pr;l'di< ~ t!l !Id memoria m revocelltur. IlixiJl1l1s <'uilll el onlnis aClus mallls sii peccatllm; IIlrùm sit privatio SUpl'~, privationem vcl eorrllptiollem boni accipi aCli\'tÌ \'cl cOfl'uptio honi in quantum peccaturo est; vel nOli, w.1 passivè, id cst, seeundùm erfieielltialll ve! ell'cSi enim in qllanlulll peccatllm est, corruplio bOlli eSI, rlum. Ideòquc privalio vel corruplin honi dicilur pecCìllll rorruptio vel privatio bOlli prena siI homini; in C:ltllm , l'I pmna ; sed percallllll secundulII eflkienqnanillm ergo peccalnm est, pama est. Qnoù si est, tblll, Quia privaI vel corru :i'pil bOlltllll ; p(I~lla alltem 1,11111' in quantum peccatum esi, bonnm esse viùctur, secundìllll effectum, id eSI, sccllndìllll passiollem, qu;\! 1'111 DI'O esse. Si aulem non in quantum pl)CCalll1ll est, cst cffCClus peccati. Alilld esI enilll cu!pa, alilld pmlla; corl'llç.lio eSI, qua~ rilur crgo secundùm qnid rorrnplio !llterllm eSI Dci, id esi, poolla, ahcl'ullI, diaboli vcl sii. Si cnim corruptio est, l'L lIon iII qlwnlllln pccca- hominis, id est, cllipa. tnm esi, eùm nOli siI bonnm , pr;:cterquàlll iII co qllod . DlSTINCTIO XXXVI. peccalulII est; l'l'go in qllanLllm bonlllll est, corrlll'lio QUOD QU,EDUI SIMUL SUNT PECCATA ET POE~.\ PECCHI; QU,EDA~I PECCATA ET CAUSA N:CC,\TI, ALIA VEllO PEC"el privatio boni esi. §. Ad quod eliam ipsi diclIllI.!lclnm malnm non in qu:mlulII est, neqlle in qn3f1tllm honum CATA, ET CAUSA, ET POEN,\ PECCATI. esI, esse privalionem vel corrnplionem boni, sed in 1. Scicntlulll est t!lrul'n qll~dam sic esse peccata t quantum .peccatum est; non tamen in quanlum pecca- 111 sint cliam p<l'lIa! peccatorllm. Untle Aug., sllpe~ lum esi, pama eSI, vel aliquid quod à Deo sito UI ellim ili Il m locum ps. fii: SlIpel'cecidit ignis, el 1/on videex \'erllis pr:emissis Aug. colligilur, pecc!llum dicilur TlOII so/elll , ail : Ignis supel'bi:e eL eOllcllpisccllti:c et rorruptio vel privalio activè, non passi\'è. Nam ideò ir:p, intelligitur. Istas poollas pauci \'idellt; ideò eas lIIalum ,"cl peccalum dicitur corruptio bOlli, qui a na- maxirnè commemor!lt Aposlolns iII Epislola ~tI BoIlIram bonarn qualieumque priV!lL bono. Nam si lIon maDos, et enumerai multa qu;P, peccata SIIIII, ct primt aliquo bono, non nocel, uL sIIpr3 Aug. ait. poolla perca ti. Intcr pl'imum ellim peceatlllllapostaNocet aulem; adimiL ergo bonum. Non autem no- si:-e el IIltimam prellam ignis ;:cterni, media qua~ Slllll, cct, Ilisi iII quantum peccatum eSI; ergo in qualltum Cl peccata suni, el J>O'na peccati. Gregur. qllollue pcccatum est, privaI bOllO. haque in quantllm pecca- super Ezcch. ait: C(lIItclIlnenli qui non' vult pre/lilcre pOllil ()ells offendiculum, ut scilicet gr!lviÌls impillgat. I um eSI, privalio est vel corruplio boni. Quomodò in quan/um pecca/um esi, possit cOl'rumpere Peccatulll cDim quod per prenilclltiam cilil'!s non ùebonum, CÙIII ni/lil sito letur, aut pecc~tum est et causa peceati; :wt peccaH . Sed cùm lIihil sii iII qllalllum peec~tum est, lnm el poona peccali, !luI pcccallllIl simili ct callsa et quomodò pOlest bonum cOl'rumpere vel adimere? prena peccali. Ullde l\Ioyses, Gl'D_ i5 : Nondùm Sllllt Aug. tI' hoc docel in lib. de Natura boni, dicells: Abs- completa pecca/a Amorrhreol'unl. Et J)!lvid inl(lIil, pS:ll. liuere à cibo non esi alilJua subslantia; tamen sub- 68 : Appone iniquila/elll 3uper iniquila/em eorum. Et stantia eorporis si omninò abslillealur à cibo, la n- alius propheta, Usee : Sanguis slIlIguinem /e:igit, itl eSI, guescil el franl!;itllr; sic non est sllhstantia peccatum, peccallllll peccato addilulII est. Paullls qUO(I"C ail, Horn. t: Pl'opterea tradidit iIIos Deus in 1/assiones c'o lamell nalura 3nim:e corrumpitur. Qui>d pecca/uIII propriècolTuplio est animl1', elquomodò. ignominire, elc. Et ilelll, i Tbcss. 2: li I implelwl, i2. Peecatum wrò, id est, culpa, propriè anim:e peccata aua semper. JI1aIIIli quol(ue per angellllll dicieorruptio est. Si aulem qn;:crilnr in quo possil cor- tur Apoe. 22: Qui in sOl'dibus esI, sordescllt ad/wc. Ex rumpi anima, in p3rabolà illills qui incidil in lalrones his lestillloniis colligilur peccalum ali(IUod el pcccaqui eum vulneraverunl el spoliaverunt, Luc, iO. cla- tum esse, et poonarn (leccati. rescil. Incidi! enim homo illlall'ones, quando pel' pec- Ex pl'redlC/is qurestio ori/ur, scilicel an iII quantulII ,leccarum est, si/ pama peccati. (Li\). de liber. Arbit, c.iX.) catum in polestalem dia boli tradilur ; l't lunc per peccatum e:<poliatllr gratuilis bonis, id esi, virtnliblls; et 2. El ideò merilò qua~ritur ulrùlll in I(lIalilulll pecin naluralihus bonis vulneratllr; qUJl sunt r;Ilio, in- calum esi, sii puma peccali. Quod /1011 vidclur, dun lelleellls, memoria, el ingenillm el hujusmotli, qll;:C olllnis "rella peccati ju,ta sito (;lIde AlIg., iII Iib. Hepel' peccatum oblencbranlur el viliantur. Per pecca- tractat.onllm : UJl\lIis preaa peccali justa est, et snplum etiam privalur ilio bOllO, cujus participatione pliciulI1 Il0minalUr. Si ergo (ll'CcalulI1 quoti cst pct:callera bona sUIII; quo tantò 1l13gis privalur, qualltò catum ,~t prella peccati, in qll:\nlulll pc<!ealn III est, pama peccali l'SI, cìlm omnis pIPnajusla dc jllstiti:ì nei magis se ab co elongat. Quali/er homo se elongat à Deo, sci/icet per diBBimili/lI- venial, vidclur in quanlUlII pcccaLum l'st jnstnlll dinem quam (aci/, hor. esi peccatum. esse et à Oco provenire. §. Ad quod illi l'espOI't5. Ab eo aulem se elongat ho,"o pel' pecca 111m , denl (lcccalulll sic dici prenalll peccati, (l"ia p<~r non loci di stanI i!! , quia ubiolue totus el pr;:csens est peccalum in quod nwrilo pl'rcccdclliis peccati 1:01110 omnibus, et omnia in ipso sunt, ut ait Aug. in lib. laliilur desercllle Deo, corl'umpitur bOlla Ila tII l':. , Si83 QUalSl., qU;:CSI. 20, t. 4, Cl ipsc locus non cst. Lo- eut ignis a:ternus dicilur pa::na malorulIl, qnia eo eus lamen Dei abusivè dicÌlllr templum Dci, 11011 f/uòd cl'ucianlur; Ilec talllcn ipse cruciatlls malonllll ignis eo c(lntincaluì, sed quòd ei pr:esens siI cl illhabitans; est, sed per igllem fil in homille, Ila pCI' peccatUIll id anlem anima munda intclligiLur. Per pecca Ili m ergo cOfl'umpilUr nalura, ct illlminuitui' bOIlUllI nalura! ; /lon secundùm locum, aliquis 101lgè lit à Dco ; at in el) et est ipsa illlmillulio et cOl'rnplio IJOni, passio l'I longè fil, quòd ab ejlls silllilitudiue recedil; et tautò poona, el non est essenlialiler iJisull1 peccalnm, per !ongiùs • qll!lntò fil dissimilior.lIIa autem, ul AlIg. ait quoJ fit; sell ideò pecealum dicilur, ul pr;tlllisSlIIII in lib 83 QU:l!sl., qua:st. 23, qua: parlicip:ltione silllilia eSI, quia per peccatum , illicò ui (leccai hOlllO, fil in sunI Deo, recipiunt dissimilillldiuem. At ipsa silllili- hOlllinc illa corrllpllo, qll;e lamell IiI Dco allClOrc. ludo nullo lIIodo ex aliqnà parle pOleSI esse dissinlÌ- lIla ellim pOOIl:l si\'c passio, qu;\! c&1 hOlli corl'llJ'lio, liso Unde lit ut cìlm simililudo palris lilius Sii, ex à Dco est. lIIius lamcn, III sic dicam, Ilialeria Cl t:au,a lIullà parte pall'i possit esse dissimilis ; cujus parlici- esi peecamm, qllod il l)eo lIon est. QIIOtl videllll' Anp'atione similia sunt, qu;:ccumque Deo similia sunt, et gusliulIs, 10m. 7, 1I013sse et jllxta lumc seUSUlI1 inIlla possunl recipere dissimilitlldinem. Nihil esI au· telleKisse. cùm ail in lib. de PrJldestinaliolle saIlCIO(cm quod hominem adeò Deo dissilllilem facial, quelll- rum c. i O : Pr:edCSlillaliolie Oells ea pl'a!,\civil IJII;C admodùm peccalulll. Cùm aulclII pcccalulII sil prìYa- fuerat ipse faclul'us. Scd pr~cscivit Dcus etialll 411l~ 1:0 vel corruplio bODi qu;:c est in allimà , est eliam nOli est ipse faclurlls, id est, ùmllia lIIala; quia clsi ptivatio vel corruplio bOlli corporis; siclll corpus ho- sUIiI QUJldàll1 qu;:c ila peccata sllnt , ut elialll PCCII;\! minis pl'h'uvit bellcHcio illius immort:tlit!llis l'!t im- sinI peccali, selundùm i1luII Apostoli: Tradidit ilw&


PETIU LOl\lllAR[)I

Deu. iII pasaiones, elc. , non I.amen pccr alum Dci est" sed judiciulIl , scilicct poon3. In Scriplul'a enim sa~(Iè nom!ne ju.dic.ii puma illlclligilur. Inc.dili[.<enler intcndeulllJUs InSinuare vidctur ca qUa) pec('ata sunI et pll~n:r. peccali, non in qnalllnm l'eccala ~Ullt, sed in Iluanlum vren:r., Dei esse. Nalll cilln dixisset DelllH lIfm esse faClurum mala llliqlla, idcst , peccata, quia pnssel ei ohjici qu:rdam pC'ccata e~se etiarn pre;~as ,)eccati, et prena peccati omnis ,iusta e!'t, d ideò il )eo est; (fllusi rlctermiuJwJo secllndùlll quid Jaciat ea. vel secundl'nn uuitl 110/1 faciaL. atldidit relicl"a. Juxla verò llr:r(\!clam inlPlli;;clll.Ìam llecrala sar.è dicunlur pUllla:l, unòe AposlofllS, HOlll. 1, appella t eas passiolles igllolllillill! , qUi3 , III ail auclOl'ilas, Iieèt quredam peccaI a sint <ju:r defeetanl, SUIII tamen passiolies natllra! /1011 nominalld:r, quia per ea corrnmpitur nalura. Quòd cùm oml1e pecca/um possit dici pll!na, IlOn Iu~ mel! ollme esI pll!na pecca/i. 5. Et Iicèt ex hoc sensu omne peccatum mortale POSSil dici puma, nou tamen omne pOlesl dici prella p'(~CCali. Prena enim pecclti., ul pra~dictum est, est lilud cujus causa est aliud pl':rcedens peccatum. Nam peccatulll sic dicitur pmna peccati respectu prxcerlelltis, sicut dicitnr callsa peccati respeclll seqllcillis. QIIO til lIt idem peccalum et causa si t, et prella pect:ali; seri allerius peccati prella, ct allt~rius causa; ut enim Gregorins, iII Moral., ail : Peccalul11 <juod pmllilentia nOli dilililur. suo pOlldere mox ad aliud lrahit. Un.de filnt non solìun peecalllm si t, seti et causa peccati; cx illa qllippe culpa sllbscqllCII~ Ol'I tu\'. Peccatllm verò quod ex peceato oritur, 11011 SOIÙII1 peccatum, seti puma peccati est, quia jnslo judicio Ocus cor peccanlis obnllbilat, III pr:r.cedclliis peccati mcrito etiam in alia cadat ;"qucm enim liberare nuluil, d"scl'elldo percussit. Proinde, lltAug., tomo 7, Iib.5, cOlllra Julia1111111, e. 5, ail : Prxcedentis est h:l'c pcena peccali, et bmcn eliam ipsa peccalu'!1 eSI. Judicioenim juslissillli Dd traditi sUIII, ul aÌ! ApOSIOllls de quibllsdalll, si\'e Ileserendo , sive ali o modo explicabili, sive incxplicabili, in passiones igllomillill!, nt crimina criminibus vindical'entur , el supplicia peccalllium non tanLùm sillt lormenw, seti el \'iliorllm illcrementa, lfIa ergo peccata qu:e cnumerat Aposlolus, quia de superbia sunl, lIon sofùm peccala, sed, etiam supplicia sunI. Ecce ex his jam fit perspicllum qUa:ldam pecca La etiam prelIas et causas pecca li essc; et illud peccalum esse prenam peccali, cluotl causam pr:l'ccdcntem habet pt~ccatum; alque illud pcccalllm esse causam peccali, quod eSl merillllll seqllelilis culpx. Jc;x pl'(I!diCii~ vide/w' significari ipsa eadem qUIl! peccata wnl, esse et pll!nas ]leccati. 4. Sed dlm ait cl'imina criminibus vindicari, "idetnr insinuare ea ipsa qux peccata sunI, esselltialiler esse pmllas peccati, id est, pUlliliones peccali. Ad hoc :llJlem in<juiunt illi h:cc et similia dicta esse seculldùm l·:!tioncm prxdictam : et ideò illtelligenda forc seelll1dùm rr:r.lIlissam expositionem. Inlelligentia enim dictorum ex causis est assumenda dicendi. (Hilarius, l. -', de Trin., nOli longè à medio ). • Quòd 1I0bis obviut rerilali si quis dicat ipsa peccata esse pll!l1US pecca/i essen/ialiter. 5. In nullo lamen prxjlldicium l'aclllm yerilali pulatur, si quisdical ipsa eadelll qUa! peccala e~sentialiler, ut ita dic31l1, esse pmnas, id esI, punitiones peccalol'urn pr:ccedenlium, qure jusla~ sllnt et. il Deo sunI. Nel' lameli in qnantum peccala, à Deo SUllt; nec in qualilUlI1 peccala sunt, prena! peccati slInt : el lamen iII quall'Ulll peccala sunl, pri\'aliolles bOlli slInt, sed, ut supra dictum est, c3usaliler et aCLivè dicuillur privaliollcs. Aperlè o~/endit ]lecca/a qUlI?dam esse pll!l1Um pecca/i, et pll!nalll i/Jsam jllslam esse à Deo. 6. Quòrl aulem qn:rdam peccala prena! sinI, et Ipsa prena justa siI et à Deo sit , evidcnter tradiI Aug., 'om. t, in lib. RClraclatiollum , C. 9; et !ib. de filler. A.rilitr,!. 3, C. 18. ila dicCllS Ilnxd~mnecessitale ficri

740 ab hominc qll:n mala sunt, l'I ('~dem justa prena peccati sunto SunI, illquit, qU:l'dam necessilate facla improbanda, uhi homo "ul! reciè facere ct non potesl, Un de el illud Apostoli, Rom. 7 : NOli qllod volo (ario bOllum, sed qllod odi l'wlllm hoc ago. El illud, Geli. 2 : Caro cuncupiscil adversùs sJ!iri/lllll, et sJlirilllS adversù& carnem. Hxc cllim invicem sibi ad\'Crsalltllr, UIIIOIi ea qu:e ,,"lti8 facialis, ged hxc orollia ('x i1la morlis danlllalione 81111l. N:t111 si non eSl iSla prella hominis, see! Iwlul'a, nulla iSla peccala sunL. Si t'nim non recedilllr ab co modo quo nJturafiter faclus est h01lloclim h:rc f'lCit, ca tltiql:e facit <jUa! dehel, Si aUlt'm hOlllo, 'I"ia, ila est, ".on eSI b<!lius, lIec habet in pole;lale ,lIt Sl~ bonus, slve non Vldellclo Illlal's esse deheat, sive "Idcndo et non valendo esse qualem se esse debere videt, pmnam islam esse quis dllbilel ? 01ll1li8 a~lem pm,na si pe~caLi pre!~3 .est, justa est, et sup.pliCllllll nOllllllalur. SI aulcm IflJllsla est prena, quollIam pU'nam esse ncmo ambigil, injl1slo aliql10 dominante homini imposila eil. Porrò lJuia de omnipolcn!ia Dei el justitia dubitare dcmelilis e>l, jUSl:l csl h:f'c prena, ct pro peccato aliqllo impelldill!r. Nlln cllim qllis<jllalil illjnslè tI"lIIillallS aut slIrl'ipel'c homincm pOluit velut ignoranti Deo, aut exlorqucre imito tan<jllàm invalidiori, 111 homincm injuslà prcll;ì crueiaret. Heliliquillll' crgo III ha~c prella jllsla de damllaliolle hominis "Clliat. Bis aliJlIc aliis pllll'iblls leslimollii, docclllr qu:cdam essc l'cecaia ct l'mnas peccali e,5elltialiter. AlIg., lill. 5 de libero Arbilrio; c.IS, 10111, 8 lJe qllibusdam qllm sine du!>io pecca/a su1l1 et pW1l1l! IIt ira, invidia. ' 7. Pr:nlerea nulIalenùs ambigendl1m esI qU:l'dam peccata absqllc ullo scrl1plllo prcll3S esse, lIt invidia qux est do:or alieui boni , el ira; qu:~ etiaill nOli il; qll311tum prena~ SUllt, peccala Slllll: ila elialll dc CIIpidilate cl timore, et alii, hujusiII(ldi, sClitielldliill eil. Uude Aug., inlib. 85 Qlla~,li()III1n1, qll~-est. n, lom. 4 ail: Umili, pcrlurbaLiu, p:\ssi'J; omll;, cllpitlilas per: tllrbalio, Ol1lllis ergo cllpidit:1s, pasii". Ollillis' \'ef'Ò passio CÙ!ll esI iII no bis, ip"a passi(lne palilllul·. Otlln'S ergo eUl'idilas cùm est iII llolJis, i[l'a cllpidilale p:\timul'; et in 'Iualltulll cllpidilas est, (Jalililui' d. Ulillii, aulem passio in qllallLili1l ipsà palilllllr, /lon esl peccatlllll; ila ct tle tiillOI'C. NOli ellilll eOlbeqllells est III si palil1lllr lilllOrCl11, ideò non sil pcccalulll, qllia mulia su:!t pecc:ita Ijua! palilllul', sed non iII 'IuanLlIlll palilllur eis. QlIòd verbis Auglls/ini prll!mis.m qllll!dam selllelltia Ilie. rOllyllli ollviare ride/ur. 8. IlI"d alliel1l tlili;;cnlel' c,l alillot:\Ildllm, qllòd Sllpra positis verbis ,\llgUSl. dicelilis qmcd:nll necessilale faCla csse illllll'obanda et mal a , "idelllr obvial'C quod llieron. ail iII ExplanalioliC fidei, in 10m. 4, ad Damasull1 papam. disl. 28. hnjus 2; quod licèl supra sit posÌlllm, lamen ut pel'fectiùs scialllr, itcr~re 11011 pi;;et. Execramllr, inquiL, eorum lJl:tsphclIIialll qui diCllllt impossibile aliquid homilli à DCl) e,se pr~pce­ ptum, et mandata Dei non à "inglilis, scd ab olllllihus in commune posse scrv:1rÌ. Et palllò post : Ellam illos errare dicilllUS, qui CUIll l\lallicha~t) rlicllnl homfllèm peccatum "itare lIon posse, quàm illos qui cum Jo"iniano asserunt hOlllinem non po,se peccare. Eccc Hiel'onymus dicit errorem esse, si quis dicat hOIllÌlIem vit~re peccalUlll nl.'n posse, qlli aulcm dicit qlla~· dam IIccessilate fieri , ql1~edam diciL lIon posse vilari. Cùm ergo id Auguslinlls dical, videlllr aut erroris csse quod tradit, aut non csse VCI'UIll qllod lIieron. roit. Determina/io con/rarie/illem Sl/blllOl'ellS de sallctor/llll medio. 9. Ad <juod dici pot!'~;" quia Augl1slinl1s secundùlll stalum hlljus miseri;e (ad quam periinpt ignorantia et difficullas, lIt idemail in libro 15 de lil.Jero Arbilrio, C. 18, qux ex jusla d~mnaliolle di'sccnderuut) illud lradiclit, ubi et venialia peccala inclusi l. lfieroll. vcrò tanlùm de mt1rl~lliblls peccali,; 10'lllilllr, '1u;e UllUS' quisque gratià iIlt:minallls "ilare "aleL; ,'cl dE bò-


741

SENTEN'iHRml LIBRI QUATU0R. -

mine secundùm stalum liber~ arbitrii ante peccalum. iilud ai!. Epilogum (acil ad alia transiturus. iO. Satis diligenter eorurn posuirnus sentcntiam, qui dicunL omnes actus Ilatnras bonas csse, et in quan· IUm sunt bonos esse. In quo Iractatn quredam interserllimus, qure 1I0n ex eornm tanlìlm persona accipienda SUlll, qui a ab omllihus catholicè s3pienlibus absl]ne h:csitatione [enenlnr; alqlle aneloritatllm testimoniis et ratiollilJlls eOl'llludem tradilionelll lIIuni"imllS, qui dicunt olllncs actus csstmtià sui, id est, in (inaullllll suut, esse bonos, quosdam verò in quantum inordiualè flUIII, perca la c.sse. Addunt quoque qllostlalll non t!lnlùm essentià, scd eliam genere, honos esse, ut rdicere esurientcm, (lui aetus est de genel'!l opel'lIm mis"l'ieordi:c; quosdam verò actus ab30lulÒ ae perfectè bonns dicUllt, qllos non solùJlI cssentia vel gellu, , sed etiam cansa et linis, commendaL : ut SUIII illi Ilui ex bond volunlale proveniullt, Clbonum fiÌlem metillnlur. DISTINCTIO XXXVII. ALIORUM l'ONIT SENTEIiTIUI QUI DICUNT llALOS ACTllS NULLO HODO ESSE A DEO, NEC ESSE B01WS SI VE IN EO QUOD SUNT, SIVE AllO ~IODO. t. Sunt autem el alii plurimi longè aliter de peccato et de actu selllientes: asserunL cui m voluntatem ma· lam et actum lllalUIll peccata esse, et nllllà ratioue bona, nec seeundùm aliqllam rationem ex Deo audQre esse, quia sillc Deo fiUl,t. Sille eo namque, ut aiL evangelisla Joan., c. i, (ile/uni est IIi/iii, id esI, peccalum qllod dicitur esse nihil; non quia non sit actio vel volunlas mala, qure aliquid eSl, sed quia à vero esse separaI homines, el ad malulll Imhil; et sic ad non esse deduci t. Qui enim à sU!llmi boni participatione reecdlllll, quod solnlll verè ae propriè est, merilò non essc dieunlul'. Ideòque AIIl(uSlillllS. tomo 9. Ir:1ct. t, dicit super Joanllem, peecatllm nihil esse, nibilque fieri CÙIll pcecant homines. tBc crgo l'atione astruunt peccatum Ilihil esse, qui à vero esse hominem elungat. Volunlatem m;!lam atl]lJe aclionem sive loeutionem malam peccatllm esse dicunt, qllia pr:.cvaricaLio et inobedientia h:cc suut, et contra legl'm Dei fiunt, qll:e talllen sunt, seli ab hominc vel diabolo, nOli à Deo. Nu!latenùs enim h:p.c à Deo esse dieunt, sive in q\lantum sunt, si ve alio modo. Qualiter detel'llIinelit verba Augustilli prll!missa, quibus ait: Umile quod est. iII q/tulltum esi, bOIlUIII est. 2. IIla qnoque AlIg""tilli verba qllibus dicit omne qllod est, in quantulII cst, hOllum esse et Deum habere auctorlllll, de natnrà sive de sulJstantiis talllurn accipicllda fore lradunt. Subslanti:e verò nOllline atque naturre dicunt significari substanli:\s ipsas, el ca qure naturaliler habelll, scilieet qure concreala sunt eis; sicut allima Ilaturaliler hahet inlelleclUm et ingenium, et "olllntatell1 et hujllsmodi, (l'!Od ex verbis Augustini pr:emisiis eolligilur, ubi homillem appellat JJOllam natllram, et malum homillem malam lIàtllram. Secundilm hanc ergo ass·ertiollem "el acceplionem mali acllls non SlIlIt naturre vel snbstanti:e, nec eliam bOlli actus, qllod Iltique vidctur AlIgustinns innuere in Iib. Retractalionnm. C. 50, disLinguens inter substalllias sive naluras, Cl 1J0llas aCliones sive malas. Aperiens cnim qnoIllodò inLelligeliduIIl sit quiddam in lib. de "erà Religione ab co traditum, ait: /Ioc dc substantiis alqlle ualuris dictum esl. Ilide enilll displllabatur, lIon de honis aClionibus alqlle peccali •• Apertè hìc videtur dividere iuter Ila tllras sivc SUUS1311tias, et aCliones sive peccata. liIeòque a.,Sertlllt pra!fali doctores, acliolles interiores vel ex:eriores non esse lIaturas yel suuslantias; (11l;l~ si mala1 sunt, p('ccat~ S\lul, neqlle à Deo sunto Quòd \'erò mali :iCluS non sint nalur:c, Augu~l. videtur notare in prilllà responsione clintra Pelagiano~ (17) ita dicens : Opera d,abolì qll~C \'itia dicuntur, :Ictus sunI, non reso Id cm in quartà rcsponslOlle, (17)Qure contra Pelaglanos hypogl1osticoll dldLur, in fine, IOllio 7.

LIn. Il, DIST. XXXYH.

iH

ibid., in principio : Omnemalllmnaturanones~.Gt:1 actu'i acciuens ali cui ex defèctu honi. QlI:llllohrcm quoli natnra nOli est, Dcns non feci t ; I]uia natura esI omne' quod fecit. !tem, ihid. : Omllé quoti naLurà blJllum est, Deus ex Ilihilo fecil, non diabolus. Seculldùm hoc res aliqure slml qure à Deo 11011 StillI, quiblls /tolllilles mali SI/Ilt. 5. Ex IIUO colligitllr l'es aliqu:ls esse qu:P. à Dco non snnt, ci"'1nc homine~ mali SUIlt. Quod llihilominÌls Cl ipsi (:ollcedunt, illnilcntes "cri li, Augustilli superiùs POSilis, qui in Ench., c"p. Hl, dett'rminans illa vel'ha propheta.. , Isai. c. 5 : ViC ilis qui dieullI bOIiUllI malul1I! dici t de ipsis rebus q III Il Il 5 hOluines mali sunt, non d,!iolllinibus hoc e,;se iilteiligcnJulll. Sunt ergo aliqll:u res quibus!Jomilles mali sunt. Id alltcIII, quo homo fil deterior, à Ilco nOli CSI; quia, ut ail AlIgustiniis in t. 4, Iihro 83 Qna~sl., q. 5: [)eo aueLOl'c nOli til homo deteriol'. NOli cst ergo ueus auetol' rerum qui bus hOlIlO deteriol' lit. At sunL alillU:C res ,lIt diclUlu est, qlliblli bomilles mali {illut, quia p~eeata ipsa! sunt. Ideòqllc Scriptura in pluriuus cOllteslalllr locis, Dellm non essc anClllrem malol'um, id est, eorulll qll~c peccata SlIlIt. Ex paTte eOTllnl pTmmisbre opponi/ul' senlelltire il! ilio verbo: Deus auelor maloru1/! nOIl est. 4. In hoc autelll verbo sllperiorllill sClltenti~c rcclè opponilur, qui dieunl Dellm lIon esse auctorem e01'll1ll qua) mala Slll~t, in qualltulII Illala sunt! sed iII quall~ tum sunt; et In quantum m:da SUllt, dICUllt ca nihil esse. Quid ergo mirull1 si Deils didlllr non esse all~ ctor eorlllll iII qU:llltum lIihil suni, CÌlIII nihili nll1lus auetol' existere 'Iueat ? Ideòllue CÙIII dicitlli' Hells esse auetor onmiurn qu:c sunt, hOnOI'UIll isti suhillielli"i volllnt. GOlia aulem illa es,e dicunl, qua! lIaluralit~r SlInt. Ea verò nalul'alit,~r esse dicnnt, non solùllI qll:.c substanti:e sllnt vel cOllcreata sub5tauliis, (ju:lliler supra accepernnt, scd omnia ,!u;(~ natlll':\Il1 nOli pl'ivallt bono. El ila ,eculIdùlIl eosdelll multiplex iII Scripturis fil intelligenti:!, uui lie Il:1turà sive de suhslantià, vel de his I)tI:e lIalul'atilel' sunt, serrno occur. rito Sed supcr iIlum loculII psa!. 68 : NOli est 8ubslall~ tia, ita Augllstinus, 10111. 8, de sllbstalllia disscruit, ul prremiSS<ll sClltenti:Il videatur cOlIScmil'e dicells : sub. stantia illtelligilur illud quo sumus quidlJuid SUIIIUS homo, peeus, terra, sol: omnia ista substanli:e SIII\I; eo ip,;o quo sunt nalllr:r, ips:.c suhstalllip diculltlll·. Nam quòtl nulla cst suhsl:mlia, nihil oillilinÌJ CSI ; SIIIIstantia ergo est aliquid e~s~. Iklls l'ecit hOlllillclI\ sllbslantiam, sed per illif{lIitatem lapsus esI hOlllo il slIbstanlià in qui! faclus eSI; illi'luitas quippe ipsa non cstsuUstantia. Non ~lIill1 illiqllilas est Ilalllra (juam forlllal'it Deus, .ed iniquitas eot pcrversio qnam fecil hOlllo. Natura! Ollllles pel' ipstllll fact:e snul ; iniqililas per ipSlllll lIon faCla eSl, quia illifJuitas lIon est substalllia. In ilIo hynlllo IriulII puerorull'l .. nlversa creatura landans DeulII COll1llleIllOI'atur. Landant ellljll umnia Deulll, sed fln:c l'ecil Dens .. Lauda! ibi serpClIs Deum, scd nOli aV3l'ilia. Umilia repiilia ibi nOIllL~ala sunt, sed non aliqlla vitia. Vilia eli iIII ex 1I0his et ex .Ilostrà voI unta le habemus. et viLia nOli sunt suhstantia. Inlendant diligenter his "erhi, pr:cmiss;ifUlIl asserto l'es senlenliarllHl, et pereipere poteruilt ratiollcm et causalll dictorum, ubi Scriptllra dc natllrà \'cl 5IIUst:lIJtià meliliollt'm fa ci t. l!lal'UIII vcri> scnlelllial'l!lll jlldicilllll prudenli lcc!ori, cui 1I1rinsqlle SClIl':lIli;" no~ titiam plenariè dediilllls, arbitrio f\'lillquililib, ad ca (ìU::1) adhllc nolJis '\lp'~I',nnl. tract::ntl" leslillaIPc~. Quòd de peccai o 11011 de pa://(i ill(clligitilr, CÙIII didlur: DClls 1/011 e~1 ullelor /lwli. . 5. Cùm igitllr iu hoc PIll!l~S eopse;:tÌanl cal!J(ilicl traclatores, sd!icCl quòd D"us 11011 est aliCI or Illalorum, cavelldUlII est lalllen nc 1I1:\lorull1 1I0mine p(clla~ sieut peccata, ge::cl'::lilel' illcll!da~. l'omal'ulII CII Il Il DClIsauetor eSI, bittll ipse pcr pl'ophrlam all, l\mos;): Non est malum iiI civitate quotl/Jeus 11011 (eeerit. ltcm lsai. 45, ex pcrsonà sua ail : Eyo Slllll Deu&, creallS nllllum, et {acieils bOl/lim. Ecce hìc dicilur creàsse et ferisse mall11l1; sed mali nominc prella illtelligitm J


PETBI LOMIlARDI 744 dicilur Detls non mOlh)m yolllntas "ilh~ntli rincm Tl.111et \'isionem, et "0esse allelor llIalorum. lIomille mali pecLaLa inlelligllll- lunlas videndi fClIesll':llll, fìncm hauet feneslr:c visioturo Iticì)(lue Aug., qui dilerat, tlllll. 4, b \ih. 83 ncm. Altera verO est volnllt:Js per fenestram villelllJi QlI:r.SI., LI, C. 26, q. 21, qllòd Dcus anetor lIIali non trauseuntes, ClljllS item finis est visio Iranscuntillm. Iii t, iII libro i !\etractaliouullI quomodò intelii:;cndum Ad quod etiam prredict:'C referuntur yollintates. ILem Sit aperil, dicens : Videndum est Ile Ill3lè intelligalnr (ibidem) rectre SUllt volunlates, el o/l1ues sibimel requod dixi : Deus auctor mali nOli est, qui et omllium ligat:\!, si bona est iIia ad qu:un cunClre referuntur. Si qu:e sunt auclor est; qui:! in quautulll slInt, in tanaUleOl prava est, praY:l! sunI omnes ; et ideò rectarllm 111m !tolla sunt. Et ne hinc putelur 1I0n ab 1110 esse volunlalllm eonnexio iler quoddalll es t aSl'endeminlll prenalll malorlllll, qU:l~ IItiqlle malum est his qni PII ' ad bC:llitudinem, quod eertis velHl passiuus agilur. lIiulltnr; sed hoc ila tlixi, "ieut dicllIUl es l, Sap. 1 : ~ra\'arum antem et distorlarllm YOIUIII:llUITl implicatl O vincnlnm e, I, qno alligauil tlr qlli hoc agiI, IIt Deus mortem 1/on (ccii; cùm ali:.•i scripllllll sil, Ecci. Il: pro}ici 'llur in /ellebras ex/eriOl'es, MattI! . 22. lIis auclO.11101'5 et t'ila à Domino es t. Malorllill el'~ () proll:1 fJlI :l~ à Deo est, lIIalnm est Iln idelll lIlalis ; sec1 in uonis Dei ritalufIl lcstimoniis evillcllter monstralllr plures iu fìoperi bus est, (1lIOllialll ju:;tlli n e, t nt mali pu ni:lntlll', ùeIluliS reClas ('s,e voluulates proprios oc di\"t~rs: ls fict utiqllc b01l1l1ll est Olllile quod jllstlllll est. Sic ergo lIes haucnte~; et !am en unum eUmdell1ll'le. quia olllnes referulIllII' :1d Il !1UIII fi ni estlinis IìniulII ; dI! qllo pa.ulò dicitur Dehs nOli fecisse morlelll, quia lI on fel"ÌL illnd pru <[no rnors iufl igiltl f, iu est, peceatum . Audisli , anle dixilllus; ila è eOIIl'el'SO fortè est et in mallS. Quwdll lll Iwie senlt'ntiw t'idenlur adversari. leetor, causam di clO:-lI ll l, ex lIuà sana intelligentia 4. V e rllllll :lIIlC~1 lmic Sl'!l lenli:'C , quà dictum est rifil'lllatur, cùm di citllr : D ClIs lIon auetor mali, Cl : òeliulII (11l3Sdam l'eela, \"(,!uiltates diverslls lines 501'DClls morlem non ft~c it. tiri, et tamen ad IIUIlI1l refefl'i, videlllr ouviare qun,l DlSTlXCTlO 'xXXVIII. alibi AlIgusl. admonct, ne scilieetllouis dUGS lines CGIIDE VOLUNTATE ET EJUS FINII, EX QUO ET IPSA slituamus, ila inqllicns in lib, de ~ e rmone Domini iII JUDlC.HIlR. monte, tomo 4, e. 2i: Non deuemus ideò evan g eliz~re L Post pl':cdict~, de ,'otunlale cjusqlle fine disseUl mallliucelllus. sed ideò man,.Illcare ut evangeliz~­ rl'lIilum est, Seiendum ergo eSlqllòd ex fine SUO, IIt mlls; IIt eiuus 11011 sit UOIIUI/1 quod oppelilur, se,I ai! Ang ., v"Inlltas cognoscitur IItrùm recta an pl'.wa necessariulll qu oti adjicitur ut i11111.1 impl e ~lur. Qllctsii. Finis alltem hOIl:l~ voluntatis beatitUllo est, vita ri!e primùnt regni/m Dei, ct IIccc ol/mia adjicienturvobis, a:lt'rna. ipse Deus. l\IJI:c verò (inis est alilld, scilicet lIIatth. 6. NOli òixit : l'rilllùm qu:erite regnlllll Dei, et JI.ala delectatio, vei aliquid aliud iII quo non dellet deinde qu:crite iSla, qualllyj . SiUl lIecessaria ; sed voluntas quiescere. Finem,verò bllllllm insinuat Pro- ail : Ikec ollluia adjicieutur vouis, id est, Il;l'C (ou.;cplreta diceus : Omnis conswnl/lationis vidi finelll, etc. qUèlltur si illa qu:eratis. ne cùm iSla qu:'C ritis, ill ine Charilas ergo cujlls Iatum manrl atum esI, finis omnis avertamini ; aul ne duos fines consliLUalis, UI el rt'guulII cOlIsummationis est, id est, omnis bona! volllutatisct propler se appetatis, et iSla IIccessaria prupter illlld , :lctionis, ad quam omne pr:ceeptum referendum cst. ergo propter regllum Dci lantùlll debellllls opcrari Ullde Aug., in Ench., lib. H, de Triu .• c. 6, t. ;) : om nia, non solalll vcl ellm regno Dei mercetlem corOmllia pr:ccepta divilla rel'eruntnr ad charitatem. De poralem mCllillU·i. Ecce hìc apertè di cit Ile dUtls IInc3 quà dicit ApostolllS, i Tim. f : Fillis pra!cepti esi dlanohis constil u:;mus, se:! UIIUIII talltllln, id est, regnllm rifas de cOI'de puro, et consCienlia bona, el fide non ficta. Dei, eùm supra dixerit bunas \:olullLates alias el alias Omnis ilaqlle pr:ccepli fini s charit3s est, id est, ad proprios Iwuere !ines. charilatem l'eferlllr omne pr:cceptllm. Quod verò ita llìc oSlendilul' qllol1lodò, licèl videanlUr, non repllgl/ell' Ii i vel limore pmn:c, vel aliqllà inlelllione carna li, Ilt pm'dicla, Ilnll rcferatul' ad ch:lritaleln qU:I: est dileelio Dci ct 5. Il:'Cc alltem sibi lIon repugnare animadvcrlit, qui proximi, lIondìllll fil quemadmodùm oporlct fieri, \'C rbis pra'rni _sis simplici oculo di l igc nl~ r inlendi t; qllam vis fieri ,·ideatllr. l'unc enim reclè fiunt qu a! qui enim dixil. ne dU05 lines nouis eonstituamus, sed mandat Deus, ('t qUa! consilio monel, cùm rel'erllulllr ullluia pro pIer regnllm Dei f:l ciamus, ipse pr:cmisit ad dilectionem Dei e t prox illli. His veruis apel'tè inqllòd debellllls manducare ul e\'allgelizelllns. CiI m :1Usinualul' qllis sit reclu, filli s YOlllutalis si ve actionis telll hoc ila facimus, actiollis illius li nelll Eyangelillfll hO":1~, scilicet charita " (111:\.' et ()eus esi, lIt sllpra osCOlIstituilllll S; seti et hune finem ad rcg nlll1l Dci refetendimlls. rimus. Mauduc:ulIus euilll prOplel' Eyaligclium. el Quòd nC/l-l est fillis ollmis bOlla! actionis, qllia c"QI·ila.~ lO:l udll CallllJs et cvangclizaillus propter rt!gnum Dei. esi; ncc fanlùm Spiriti!. sallctl!&, sed etialll Chrislus, DlIl)s igittll' lines n"bis iII manUII C:l lltlo couslilnimlls. et PaICl'; IIce hi SUII/ i r C,1 ti'll's, sed UIIUS, St!d ila faeientes 1Illll1quiti peecaillus ? Ab,:it. Nam eL 2. Qui ergo charilalem , illi 1'0ail linem, Dctlm sihi ipse sic fa cere suatlel, si diligenl er ejtls yerba iI,spicialllllS. Cillll ergo ail, nc duo, fin e, D:lbis eonslilllaponil linelll; IIl1de et Chrislu/ll fill cm legis ad jnstilial1l dicit AposlOlus, Rom . IO, esse olllni credenti . El reclè IlIUS, lines iII direr,;a lellllcllles illtd ligi rol"it, scilicèL ùicitur Chl'istlls linis legis ad j\lsliliam; qll ia , III ait qllorulll alleI' ad al!erllln non l'cfcrallll' ; ila Cl cùm dicil, pro plcr fl'gnulII ()éi taulùlII olllllia ageuda, !lec Au ~ . in lihro Senlelltial'um Prosperi . in Clrrislo lex juslili :l~ 11011 consumi lUI', sed imp!elur. Omllis cnilll cu:" ipso lIIercc d~1Il temporah'm 1I1edilandam, ila in l'erfl'.el io ex ipso, eL in ipgo eSI ; et ullra qu clII nOli CS I leliil)l:IIUnlll es i , ut 11 0 11 a j'pelclldo IIlcdil elll ur cum (I"Ò spes se extend al. Finis fid cIitll 1l Chrisllls l'S I, :IlI reg ll o IIIcrct'tl elll lcmporalcm, ila quòd lIon proplcr qucm cùm pervellerit CUIT() lIti s illlenlio, 11011 halleL regnl/Ill, sed prOplCl' Sl', III s/'ii iccl reg llulII propler se app etalllus, Cl bla propler illud, sicut ip,e do cct, Si (llIÒ ampliìh possit yellire, sed hauct id in qtlo deheat perlllJUere. Fillis ergo rectus alq\le ;;upremlls cnim pelillllls yil.alll xlern.1l1l, pelilllllS'l l/e elbm lempOl'a lia à I>I!O, Lllc. 12; si ca pctillltlS pro pIer Vit311\ ))eus l'aler eSI, eL Filius, et Spirillis ~,anctlls, IlCC hi trt~S sunt lres !illes, sed UIIUS lillis, quia nou LI'CS dii, x ternam, non oIIentlimu;;; lIequ e sillislra lunc scit Ilu:d faeit dexlera, Manh. li, qllia mercctl em lempo scd l\I'lIS DI'ns. Quòd onl/lcs bOlla! t'ofUI/II,tc,< mm1/l flabellI fil/cm; et ralclll IIOIl propler se IIlcdit:lI\1l1l'. seti prt 'pte r regllulII tali/CII qUa!dnlll bUI/CC dit'ersos jillt'$ sOl'tiu1I1W·. Dd, ut sit l:na slIb capile. et dell era ;" aml ,lcxlI, (i. S t~ t1 qu:.c ritur utrùm Oll1l1 e S bon:c "olllnt ~ l es Caul.2. Alioqlli si Inc It' lI'po rali:l prop tcr sr. Ilu:erillllum la!llùm halle.1nllinem ? De hoc AuguSl., iu t 1 IIIU5 sicut :l!lerna, miset'\ur d e xll':~ sims lra . luetÌ'l ll tl dlm Dominus dix eril, Mauh. 6: A U/!Iidifelle jus tit i ~ 1I 1 lib. d~ Trill ., ea p. 6. ila ait : ,\\! a ~ ~tq lle ali:l.! voi unvcs tram luc/IIti s coralli IlOnIl11lbu". ,,/ L'/a W l/lllli ab C. 8 tates SUoS pr-o"rius fin es h:t bellt : '1 ni lamen rcrerllna!iui ail : ~1 ~ tLh. :; : S ic lllcel/ III Opel'll l'eS/fil bUI/ l/ co: lur ad fiuem illius volulltatis iJuà \' 0 111111115 healè vira lll h o m ,nib/l~, III glori[ieelll Patrelll t'es /rulli qui i II (U~­ vere, cl ad eam pervenire vitam, q\l:e non referalur iis e~!. Proplcr D ~ uul ergo olllll in L e:ell .la stm , Ul ad :lliud, seti aillauli pc!' S~ j~S,llll ' Hf:lLial, (i!Wll wd-

non p(l~r~'liIm : sicul i con verso.

cìllll


SENTENTIARUM Ll8IU QUATUOR. omnia qu:c facimus, omniumque tines, ad cum rcferamus. De di/ferenlià voluntatb, inlenLiollis, et fillis. 6. So\et eliam qU:llri quid dislel illler voluulatem, et illtenlionem, ac linem. Ad quod dici pOlest inter voluntatem el tinem certo alque evidenli modo disliugui, quia vlI\untas est quà volumus aliquid; linis verò voIlinlatis est, vcl illud quod volumus, per quod implclur ipsa vo\uutas ; vcl pOliùs aliull propler qllod illud VOIUIIIUS, Intelltio vcrò interdùm pro voluntale, interdùm pro fine "oluulalis aecipilur; qu~e diligens ae pius leetor in Scripturà ulli h:cc oeeur!'llllt, di"cernere Slurlcal. Finjs verò vulilntalis esI delcclatio uona vcll\la· la, ad qll:lln nililur qui~qlle pel·"enire. Uude AugUS1. snper iIIum 10c'lnI p5al. : Scruluns corda ct l'enes, sic ait : Oells solus SCl'utatur cnrtla, id est, qlli.! quisque cogilel; et relle!;. id est, quid queml)ue delcclel; quia linis CUI'~ eL cogilaliouis est deleetatio, ad quam cUl'à et C(\gil31ione nililur quisque pervenire. Et paulò pOSI: Opera nostra qU:ll sunI in dictis el factis, possunI hOlllines videre ; sed I)uo animo Ciant, et quò venire cupi:!nt, solus Deus videt, qui cùm videl cor esse in crelo, et nOli dcleclal'Ì 1I0S in carne, se,I in Domino, iù cst, cùm Lona) sunt cogitatione,; cl cal'UIII fines, diriljit jllsttllll. Idem supcr alterilis psal. )ocum iIlUIll, sciliccl : 111 /a'1ueo ;810 l(uem abscolldel'lmt, cOIll/ll'elIellSlls esI /le8 eOl'llm, dicil : Pcs anilll:p. a 11101' est, quia si pra\,lI, esI, dicilur cupidilas ve! libiùo; si reClus, dicitllr charil3s. Eo IIIm'ctur !lIli:ua qllasi ad 10cuIO IIIIÒ Icndil, id esI, ad dclectaliflnem hOIl:II11 \'cllllaIJIII, qllò se pCl'\cnisse pcr amol'em 1:J~lalul' . FinÌS ergo VI)Ilinlatis, ut pl':rmissilill est, dicitllr Cl illud qUlld \'0lllnlUs, el Biuti propter quod \'OIUIllIIS; et inlcntio ad illlld respieit propler quod \'0IUIIIU5, Cl voluillas ad i11l1d quod "olumll'; IIt, verbi gratià, si \'elim c,uricnlel\l rclicere III baueam \'ilam :eternam, volunlas eSI qu:ì volo refiecre csul'ielltcm, clljus fillis esI l'cfcClio esnrielllis; illtelilio vcrò est, qllà sic ad vil!llll pcrvcnire "010. Finis \'erò supremus cst iJlsa vila, ad quam CL alius fillis l'erertur. Ali il/a in/ell/io sit vo/untas. 7. Sed qU:llritur ull'ùm intelltio talis sit volunlas, et si \'Olllnlas est, an in l.IOc (\pere sit una cadelll'luc \'OIUlllas, quà vl>lo rcficcre esuricnlcm, CI (I"à HlIn haùerc vit:llli :clernam. Yidclur nClllpe lalis illtelltio \'olulltas esse: ul enim vollll1l:ls est Iluà volo rc!icere pallpcr~iO, ila el "olunlas est quà Jlér iIIud "010 haLere \·i l~iO. Et alia quidcm videlur \' Olllnl~S csse flua volo habere ,'ilalll, et alia IJ"à pauperi sub"enire volo. Scd iSla aù illalll rCrel'llll'. Nam elsi hoc ila placeat, ut in co CUlli aliqllà dclectatiollc \'olulilas acquieseat, 1I0111lùlll cst lamen illud quò tenditlll', sed boe ad illlHl referllll', Ul illud dcpuletur t:tllljuillll patria ci\'is, blud verò tallqllàm rerectio vel mangio vialoris. Aug., Iii!. ti de Trinil., c. 6. Et SUIII isl~ \'olunlales atfectus sive 1Il01llS melltis, qlliuus quasi gressibus vI!! passilms lendilur ad pall'iam. Sieul ergo altera est \'oIulitas \'ideliLJi fcnestl'as, ut supra docente Au!;ust. didicimus, altcra ~11l;C c~ iSlà ueclitul', \'olulltas scilicetper rene. &lras ndt'ndl transculiles; Ha nOllllullis :llia "idelur esse \'01Ullla5 elecmosynas dandi J1:lUJlcri, alia VOIUIItas habclldi "ilam. Alii :tutem putallt quòd ulla sit voIunlas ct hic et ibi, sed propter sllbjecLOrulll multiplicil:\lem di\'crsilas mellloralurvoluntatum. C:cterùm 'lu(l~lIilJe~ horulIl "erum si t, ilIud nulli in amuiguulll vClllt, (l'un "olunlas ex suo fine pensc\Ur utl'ùm recla Sit an pl'a\'a, peccalulII an gralia; el quill nomine illl .. nUnlllS ahquando fillis, aliquando volulltas illtellisalur. DlSTINCTIO XXXIX. Ct:M VOLCSTAS SfT ilE IIlS Ql:'€ IIOMO IìATVRALfTF.n IUBt::T, QUA RE PECCATUll FOltE IlICATUR, CUM IIULLUM ALWII :\ATtllALE l'ECCATt;U SIT.

~lì~ alOtem orilur qu:estio satis necessaria, ex superlorlbus causalO trahens. Dictum est enim supra ,'ulunlalem inesse naluraliler homini, sicut inlclle:

t.

PATl\OL

CXCII.

Lln. Il, DIST. XXXIX. ctus et memoria. Qu:c 311tern homim Ilaturalia Fount, quantumcumque vilientul', houa tamen csse nOli elcsinunl, quia nOli vald "iliulII bOIlÌlalcm iII qua J)eus eam fecit, penitùs COllsumere; ut, verhi gralià, iutelIcCtIlS, vel ratio, et ingeniulll, 3C memoria, etsi vitiis ac peecatis obnubilentur et corl'Umpalltur, bOlla tamensunl, nec peccata nOlllinantllr; sicut Augustinus de ratiolle qU:ll eSI imago Dei, in CJuà l'adi SUIllUS, evidenter ostendit, in i5 !ib. de Trinilate, eap. 8. lI~c est, inquit, imago in quà homines sunt cr~ali, qua c;cteris animali bus pr~sunt; qu:c creatura in rchll,; creatis exceilelilissima, cùm à Deo justilìcalur, il deformi formà iII formosam mulalur forlllaill. Erat enim ctiam inter vitia natura hona. lhc alltclll imago, 1':1lio est vel ihtcllecLUs. Cillu ergo YOllialas de naluraIibus sit, qnare ipsa nun selli per b01l1l1ll CSI., etsi ali· qualldo \'ilii, suùjaccal? Ad hoc fac:ilè l'cspOndcnl qui dicullt omnia qual sunt, iII qllJntum sunt, !lona cssc ; quia et ipsam volullialem, iII qllalltullI cst, vcl in qualltUIll voluillas est, ut supra posnimus, honum esse ;lSsel'unl; sed iII qllanluill inordin:!l:! esi, mala est et pcccatum. Uui putcsI au cis ratiollabililer qu;cri si \'0IUlitas, iII quantum illordillata est, pece:tllllll eSI, q\lare ergo intellectu., ratin, et ingcnium et IllIjusmodi, cùm illordinata sunt, peccata 1I0n sunt? Illoreiinata vel'ò sunt, sieut voluntas, cùm ad rcclum linem nOli tcndunl, eorumque :lclus pr:llVariCaliones existunt. Ad quod illi Jicullt voiulltatis nomine ali quando "im, scilicet, natllraleell \lotentiam volendi, aliquando aclUm ipsius vis signilical'i. Vis autem ipsa naturaliter 31lill1:C insita, ìlUllquàm pCCC31um esl, sicul nec vi. melllorandi vcl illlclligcndi, sed actus blljus vis qlli \10IUlIlas dicitur, LUlle peccatum est, (juando illordiuatllS est. Quart' actus volumatis sit peccatlllll, si actus aliaruln polcwiarulll //0/1 sillt peccata. 2. Sl'd adllUe 'qu:critur qual'c hujlls naturalis potenli:\) aelus pcccatulll sÌI, si aliarulIl poltmtiarum actus pecca la 1I0n SUllt, scilicet, pOlenti;c mcmoralldi. cujus :Ictus est lIlcl\lorare, et pOlenti:.c inlelligelldi, cllju~ actus esi illlelligcre, Ad quod et ipsi dicullt quia altCl'lII, gClleris esI actus ille voluulalis, qU~\01 act'JS mClllori:r ve! illiellectils, IIìc ellilll actus eSI ad alieluid adipisc~lIdlllll \-c1 IlOIl 31lmiUellllum, qui n&n potesl esse ex lIIalis, quin sit fll:lllls. Velle enilll mala lIlalUl,1 cst. sed illtellig~rc "el meliloral'e lIIala /11:\111111 11011 cst. Quamvis eorum quidam eliam hos aclus m~ll)s csse iliterdùlII non i:llpl'obè assel'all1. MI!lllol'at elline intel'dùlII qllis malum ut faciaL, rt qu;crit illlelligcrc "erum lIt SCiaI Impugnare. Ecce qualiler sol\'ilur Jll'~" missa qlW!Slio:lh his qui 11':lduut olllllia esse lJolla ili quantll:1l SUllt. Qui ,"CI'Ò tliClIllt \'olllllt:llcs Illalas peec~la ess\) , ct lIullo lIIodo hOlla, brc"iùs respontlent , dlcellte:; aetulII wlUlllatis 11011 esse dc natul'alihus' seti \'illl ips~1ll et potcllliall1 ,""Ielldi , qu:r sClilper bdllUIII est, ~t III OIllI!IUIIS cst, ctiam in pal'Vulis, in quibus IlCJlldullI CS I l'Jus actus. Quolllodò illtel!igelldulII sit iIllld: Et hOlllo etialll qui ,ervus /1st IJfCCali, lIulura/iler vult bOIlUIII. 5. Pl'a, lere~a ql!:eri solct quolllodò illlclligendum sit qllod alt ;-\ III hl'. , III 10111.4 cOl.nmentarii ad cap. 7 ali ~{Olll. : 1\011 elll~1I qu?d vul? ' I{[ud ago, sed qllod nolo, ILlld {aclO. Dlclt cnllil qllod !t 0111 subjectus pcccato faciL quoti 11011 "lIlt, quia n:lturaliter vuh bOllum. Sed VO~1I1l1aS 11~c.c sellìpe~ carCl elleclu, nisi gralia Dci adJu\'et. et Iiueret. SI !tomo suujectus peccato CS1, vul.t qUld~JlI Hlalum et op~l'at\ll', quia servus est peccati, et ~JUsvOIUll\a!elll, Sicul s~lpra dixil AliglIStillllS, C. t8, hhelltcr faclt. QlIomodo ergo lIaturaliWI' \'ull LOllUIll? An est eadem volulltas, id est idem 1II0tus quo liuelller peccato senit, et qllo 1I~ltll ..alitcr ndL bonum? Si non eadem \'011lI1t:l5, qlla! er"o istarum est quà cùm h!>llìo juslificatur, il scnilute ~)eccati lìbcl'a~ lur? Ut elll!n. dis~eruilllus superiùs, gratia Dei \'Oluutatel!' . hOlDllliS hue~at et atljuvat, qu;c volulllalem tlOlmOis pra!~arat adJuvaudalU et adjuvàl pr:eparat:lln. Sed qUa! cs~ IUa yolulltas, an illa 'l'I:{> lIaluraliLcr "u1!

°

2~


PETRI LOMBARDI 718 (lonum? an iIIa qUa) libenter serrit peccato, si tamen malam habcant causa m , non f:nnen boni esse desidure SUIIL voluutaLes? Proposita est qu:cstio prof!lll<la, nallt. Quod testimonio AlIg\lstilii cllnfirmallt, qui diqurevarià à diversis exposilionc determinatur. AHi e- cil bonllm aliquando non henè fit'ri. Qllod enirn (/Ui5 lIiro dicunt duos esse motus : unllm quo vult bonum na- illYÌLUS veIner.essitate faci!, nOli ben è facit ;quia 11011 turaliler. Quare naturaliter, et quale naturalis dicitur? bon:] faeil intentiolle, 1Il ail Allguslillus, tomo 8 > Qllia talis fuit mOlus. na.tura!. ~uman:r. ili primà cond.i~ tract. 8, super t .Ioan. Servilis, iuquit, timor non est tione, in quà cr.eall sllle VlllO sumllS, 9Ila! proprie in·charitate; in qllO quamvis eredatur Deo, non lamen nalura dicilur.Fuit enim homo crcatlls IU voIlinlate in Deum; et si hOllum fiat, lIon tamen benè. ~eDIU rectus. Un de in \ib. de Fide ad Petrum, tomo 5, c.25, enim invilus ben è fadt eliamsi bOllum est quod Cacil. scriptum est: Firrnissimè tcne primog homines bonos Ecce habcs quòd alillUis 1I0n benè facit illud (fnod boet reclOS esse crealos cum libero arbilrio, quòd num est. Facit ergo qnod bOllum cst illlenlione non }lossent si vellcnt proprià. volunlate pcccare, eosqu~ bona. Ideò asserllut ilIi qUa!darn opera esse lalia, qo;c non neces~itate, sed proprlà volulItate peccàsse. ~ec~e sic bona sUIlI, quòd mala esse non possunt, qnocumergo dicitnr ho:no lIaturaliter veli c bonum, qUia m qne modo fiallt; sieut è comerso, quredam sic sunt reètà et bon:] \"oluntale condilus est. Superior enim mala, ut non possilll esse bOlla, quàcUlllque ex causà scilltilla rationis, qu;c etialll, ut ail Hieron. (18), in fianl. Alia autclII esse opera qu:e ex fine l'ef causà (;a·ill non potuit eXlingui, bonllm semper vult, et mabona snnt vel ma/a, et ad illa rderunt sanclorum te1um semper odit. Alium aulcm dicullt molum esse stimonia, quibus ex affeclu vel illtentione judiciulll quo mens rclictà sU\Jeriorum Icge sul~jicit se \Jecca~is, operum pensari dicullt. Triparlitam edunt Isti diffecisque obleclalu~. Iole ~nolus, ut a UIII t ! allteq~am rCIlLiam aetuum. adsit alicui gl'alla, domlllalur el regna t In homllle, AliteT Augustinus selllire vide/uT, qui dicit opera homiallerumqlle deprimi t molum ; {Iterqlle lamen ex libero nis esse bona l'e/ I/lala ex in/ell/iulle et CllUBà, prai/er m·bitrio est. Venienle aul.em graLià ìlle mallis /Il01us qUaidam qUa! per se peccata Bunt. cIiditur el alter Ilaluraliter bonus liheratur, et adju5. Sed AUgliStillllS evitlenlissimè docet in libro con,"atur III erlìc!\citer bOllum velit. Aute gral.iam verò tra mendacillm, cap. 7, in tomo 4, olllnes actus secunIicèt naturaliter homo velit bOllum, Ilon t~mcn absn- dùm ilìlentioncm et causarn judicantlos bouos ,·cl malulè concedi oporlet bonalll habc/'e voIlIlIlatem, sed los, pr:eter qllosdam, qui ila sunI mali, IIt nunquàm pOliìls malam. Alii aulem dicullt unam. esse v<Jlunta- po~sillt esse hOlli cliamsi bonam videantur habere cautcm id est, IInum motum, quo naluralJtcr vull hOlllO samo Ilitere,;l, inquit, plurimùm quà causà, quo fine, bonòm et ex vitio vult homo mallllll, eoque delccla- quà illtelltione quidlial. Sed ea qUa! COll,tal esse pectur: et in qllanlum vull bOllum, II3luraliler bonus est; cata, lIullo bona! causa! ohlelllu, nullò quasi hono iII quantum malum vult, malus est. fine, nulla veiul bOllà inlelltione facicnda sunto El DlSTI~CTIO XL. quippe opera homillull1, ~i causas !tabuerilll bon:lS vel AN EX FI)lE OMNES ACTUS PENSARI DEBEANT, UT SllllPL!malas, lIIllle SUllt bOlla, nUlle mala, qn.e non sunl per CITER BOIìI VEL MALI DlCA:'iTUR. scipsa peccata: sicut lictum pr:ebere pauperibus boL PoSI. h:cc de actilms adjicicndum videtur utrùm nUlli est, si fil causà misericordia! CUlli rectà fide: et et ipsi ex fine, sicut l'oltmtas, pensari d~"caIiL bUlli eOllcllbilUS conjllgalis quando fit eausà gelleralldi, si vel mali. Licèt enilll sccundùm qllosdam olllnes bOlli ea fide Iiat, ul gigllanLllr regenerandi. Ha!c rursùs sinL, in qllalltum Ilaturalitel· SUllt; non tamen absolutè mala sunt, si malas habeant c:wsas : velut si jaetandicendi slllltomnes bOlli, Dec ornnes remunerablles , tire causà p'lscitur pallper, aut /ascil"i:e causa cum sed qllidalll .sim~l~ciler mali dieulltur, S.iC~I,t. et alii uxore concumbilur, aut filii gCIICI'enlur non ul Deo, seli bOlli. Nam slmpltcller. ae v~rè sun.t bOIll LI! aClus, ut diabolo lIutriantur. Cùm \;erò opera i(lsa per Se (lui honam eausal~l el IIlLentlOnem, Id e.st , qlll volun- peccata sunt, ut furta, stnpr", lllaspliemia', 1)'lÌs dic~t talem bonam cOImlanlur, et ad "onum fmclII lendulll; causis bonis esse faciellda, ve! peccala nOli es,;e; '·e/, .mali verò simpliciter dici debent qui perversarn habent quod est absurdills, jlista pecca la esse? Qnis dical : C3l1sam et intenlionem. linde Ambros. ail: AlfeClus Furemur divilibus, ul ha!Jeamus quid demus pauperituus operi tuo nomen imponit. Et August. (t 9) super bus; aut: Falsa lestimollia proreramus, non Ul illde J}sal. 5i : Nemo compulct bona opera sua ante fuicrn. inllocclltes l:cdantur, sed potiùs salventur? Duo ellim Ila enim videutur mihi esse u! magna~ vires, el curSU3 bOlla hìc snnl, : ut ill/lp~ alatur, et innocens 11011 pucelr.rrimus pra::Ler viam; quia ubi ipsa fides non erat, niatur. Aul quis dical adulleriulll esse facielltlum, ilI bOllum opus nOi! erat. BO~lI.m ellim Opll,S intenlio per illam eum qllà Iit, hOlllo de morte Iiberelur? Tcfacil inLentionem fides dlrlglt. Non valdc allelldas stamellta etiam vera Clll" non supprimilllus, ct {:o/sa (juid 'homo faciat, sed ql~id .CÙ1!l. faeit ~llendal, q~l,ò suppollimus, ne h~\'reditates haheant qui lIihil !toni lacertos optilll;)) gubcrnalloll1s dlrlgat. Ihs ICSLilllonliS agullt, sed hi potiùs lfui!illdigentes adjurant? CUI' 11011 insinuari videlur ex affeclu et fine opera bOI\:1 esse vel fiant illa llIala pruptel' hrec bona, si \Jropter ha!c bona Jllaia. Quibus consonat quod Veritas iII Evangelio, nee ilIa su1i1 mala ? Cur nOli ab illllllundis meretriciMallh. 7, ait: iV on paleSI arbor bona {ruclUs ma/as bus qllas ditml slUpratores, rapial divilias viI' bOIlUS, facere, nequè m·bar mala (ruc/us b~lIos (acere. NOIll~lle ut indigenlibus eas iargiallll·, clìlll nill/uill maluill maarhoris BOIl lIatlll'a hurnalla! menlls, sed vollintas Ill- lum siL si pro bOllO fiat? Quis hoe dicat, nisi qui res hutelligilur; I)U:1! si Illala fuerit, non bona, sed mala opera manas moresque COllatllr et Il'ge,; sllbrertere? Quod .facil; si verò bona fuerit, buna, non mala 0\Jcra taclt. ellim I"acillus 11011 dicatur rectè liel·i posse, nec impunè U/rùm DllIIlia opera hominis ex affectu et filte ~inl bona l3l1tùm, verùlII elialll gloriosè, ul iII eo nOli timeatur vel mala. slIpp\icium, sed speretur ct pra!lIIium ; si semel con2. Sed qua!ritur uLrùm omni~opera h?mill.isex atTeclu sCliserimus in malis aetibus, 1I0n quid lìat, sed quare et fine sinI bona vel mala. QUlbl1sdam Ita vltleLur es,e, lial esse qll:erendulII, ul qUa!cullIquc pro hOllis Hanl qui dicunl omnes aClIIs esse indifferentes, uL nee boni causis, nee ipsa lIIala csse jlldicentlll'? At ju<titia menec mali per se sinL, sed ex inLentione bona bOIlUS, et rilò puniI eUIIl qui dicit se subtraxissc silpertllla diex malà malussit omnis actus. Secundùm quos lJuiliviti, ut pr3!berd pau peri; et falsarium 'lui aliCllulll heL actus potest esse bonus, si bontl. inLenli?ne gcra: corrumpit teslallleliLulIl, ut is eòsct ha!ft'S qui faccret turo Aliis au1em videtur qllòd qllidam actus m se lIIalI elcemosynas larg:ls, lIon ille qui 1I111Ias; et eU1I1 qui sin t, ita ut non possinL esse nisi peccala, ~li~m si bo: se fecisse adultel iUIll oSlendil, ul \Jer illam cum quà nam hO\beallL caus:lm; ct quidam in se bom, Ila ul elSl Iecit, homillem de morte liberarel. Scd dicet aliquis : Ergo requandus eSL fur cuilihet furi qui voluntale mi(J8) In commrntario ad cap. i Ez~chielis su~er ~o loeo : t:t scintillai quasi aspectlls a:ns canden/II; III sericordia! fllratur? Quis hoc dìxcril? Se.1 horulll duo. rum nOli ideò quisquam est bonus, quia pejor esi tomo 5. (i9)Tom. i, in lib. Offie .. l. i, c,o j (om. 8,pr:"Cfat. UIIUS. Pejor enim est qui concllpiscendo, qU3111 qUI auscr.llldo fur:uur. Scd si furlum OIlIllC pcccalulII (l.;I. ad iIlllm PS,\1.


7;;0 LIR. Il, DIST. Xu. ritatem non t·crertur; ut supra mcminit Ang., nOli lìl quemadmodìtm fieri oportr.!, idcòfJllc malllUl eSI. NOli ergo mandata custodit , qui cbal'itate caret, quia sine charitatc nullllm mandatorum cuslodìtur; unde \u:;(, sU[ler Epistolam ad Gal., ait: C;lstoditiollelll legis diCil Apostolus, Rom. i3, non inebriari, non oecidere. nOli moochari, el alia hujusmodi ad bOllos mores pCl'lllleulia, ()u::c ~ine charitate, lid \!, et spe, impleri lIon pos· sunto Nnllllm ergo mandaI 11m implet, nllllum honlllll OpllS facit, qui (idem charitatcmque nOli habct. 1111possibile est enim, IIt ail ApoSlOlus, lIeh. i i, sine fide aliquid pIacere Deo. QUal ergo sin e fide IÌlmL, bona non sunI; quia omne bonum pIace t Deo. Qumprmmissm sen/ell/ile objicizt/llur ex verbis Augllslini. 2. His auteùl objicitur quod supra dixit Aug., seiIicet quòd in servili timore, etsi honum Iì!!t, nOli t:unen benè. Nemo enim invitus benI! f;,ci!, etiam si l!onllm est quod facit. Hìc enim dici! bonum lieri, sed nOli benè, ab ilio qui charitateOl non hahet. Qui enim ser,'iliter timet, charitate vaeuus est; de quo tamen hb dicil, quia bonum racit, sed non benè. Qui etiam super illum locum psa). 83: 1'urlul' invenit nidum sibi, ubi p()nat pullos suos, lib. Confes., n. t, C. t 2, dicit quòd Juda!i, b;rretici, et pagani opera bOlla faciunt, <)uia vestiunt IIl1dos, et pascunt pauperes, et hujusmodi ; sed non in nido Ecclesire, id est, in fide; et ideò con· culcantur pulii eorulll. Quibus i1li respondent, tlicentes bona opera appellari hlljusmodi qu:c sine charitate fiullt, lIon qllia bona sin! quando sic linnt, quod evidenter SlIpra Angust. !locuil ; seti quia bona essellt, si ali:er liercnt; qu::c in suo genere SUllt bona, sed e>.: alTeetu SUlIl mala. Aliorum senten/ia de prmmisslì qures/ione, qUll qUllJreballlr si omllis aclia e01'/l1ll mala eSI, qui (idem Ilon' , habe71t. 5. Alii verò qui trifariam distinctionem actullm raciunt, opera cuncta qure ad natura) subsidium Hum, semper bona esse astrullnt. Seti quotl Alig. mala ess" dicit, si malas h:1bcalltcaus~ s, non ita acripiellJulIlelt, quasi ipsa ma)a sint, sed qui!! peccant et mali sunt qui ea II1a)o fine agunt. lleDl illlld aliutl, scilicet bonum opus intentio fadt, et illlcntionem fidcs dirigil , determinant, dicentes ibi bonum vocatulll quod remunerabile est ad vitam; non quòd iIIud sit SO!UIll bonurn opus, imò etiam alia p)ura, Iicèt non eà ratio