Cultureel erfgoed in Portugal gaat terug tot het paleolithicum en draagt zichtbare sporen van de romanisering, het christendom en vijf eeuwen islamitische aanwezigheid. Tijdens de moderne tijd vervulde het land een pioniersrol in de Europese maritieme expansie en schreef het een verhaal van uitwisseling en handel met volkeren uit andere werelddelen. Diversiteit en interculturele ontmoeting lopen als een rode draad doorheen de Portugese geschiedenis. Dat duo geeft ook aan hoe het erfgoed en de identiteit van het land verder ontwikkeld kunnen worden. Gonçalo de Carvalho Amaro
H
et gebied dat vandaag Portugal is, was niet alleen een cultureel knooppunt voor de autochtone Iberische volkeren, maar ook voor Grieken, Romeinen, Puniërs en andere Noord-Afrikanen en Arabische islamieten. Tijdens de moderne tijd waren de steden langs de zuidkust van het land kruispunten voor andere, in Europa op dat moment minder bekende culturen als die van het Indische subcontinent, de nieuwe, Amerikaanse wereld, maar ook het Verre Oosten en Sub-Saharaans Afrika. Al deze contacten hadden hun invloed op de Portugese genen, de taal, de manier van leven en dus de hele cultuur van het land. Die rijkdom aan invloeden schemert ook vandaag nog door in de gastronomie, muziek, kunsten, architectuur, ambachten en tradities. Het land vertoont dan ook een lappendeken aan regiospecifieke gebruiken. In het binnenland, historisch gezien geïsoleerd en dunbevolkt, zijn talloze sporen uit de prehistorie te vinden, net als uit de Romeinse en islamitische tijd. Of nog, de middeleeuwse kastelen die de grens met Castilië bewaakten. De voornaamste steden zijn langs de kust geconcentreerd en veeleer kosmopolitisch georiënteerd. Hier zijn elementen te vinden die verwijzen naar de ‘gouden eeuw’ van het land en die beschouwd worden als het uithangbord van het nationale erfgoed, zoals kerken en betegelde gevels in laatgotische manuelijnse stijl. Zaken die de maritieme expansie uit de vroegmoderne tijd illustreren zijn in mindere mate bewaard gebleven, een gevolg van de grote aardbeving die het zuiden van het land trof in 1755.
Detail van het beeld van Henrique o Navegador, Hendrik de Zeevaarder (1394-1460) op het Padrão dos Descobrimentos in Belém, Lissabon. Hendrik is de koning aan wie het initiatief van de Portugese ontdekkingsreizen wordt toegeschreven. Foto: César Viteri Ramirez via Flickr, CC BY-SA 2.0
Naast deze materiële erfgoedsporen zijn er ook twee grote, weelderige immateriële bronnen. In het binnenland gaat het fundamenteel over gemeenschapszin, tastbaar in tradities als de winterse carnavalsvieringen in het noorden en de cante alentejano, een zangstijl uit het zuiden. In de kuststeden wijzen we op de interculturele ontmoetingen. Die spruiten voort uit het samenleven van verschillende volkeren en culturen, grotendeels afkomstig uit Portugeestalige landen. Ook gemeenschappen uit Oekraïne, Moldavië en Nepal zijn er vertegenwoordigd. Ook het Portugese levenslied, de fado, is een traditie die voortkomt uit de stedelijke volkscultuur; met name in Coimbra en Lissabon, waarbij vooral de tweede zich over het hele land verspreidde.
ERFGOEDBEPALING, IDENTITEITEN EN DIVERSITEIT
Vanaf het midden van de 19e eeuw werd de bewustwording rond de definitie en het behoud van erfgoed groter. In lijn met een zeker laatromantisch gedachtegoed lag de focus vooral op het behoud van gebouwen uit de middeleeuwen en de moderne tijd. Monumenten gelinkt aan de monarchie kregen prioriteit, net als sites die het ontstaan van de natie idealiseerden. Dan hebben we het vooral over de herovering op de islam en de ontvoogdingsstrijd met Castilië. De eerste ‘erfgoedlijst’ zou pas worden opgesteld in 1910, luttele maanden voor de val van de monarchie en het uitroepen van de republiek. Hierop prijken vooral middeleeuwse en moderne gebouwen (kerken, kastelen, paleizen en bruggen), maar ook enkele oudere elementen uit de (pre-)Romeinse tijd, waaronder meerdere neolithische hunebedden.
Tijdens de Eerste Republiek (1910-1926) en zeker tijdens de Eerste Wereldoorlog verschoof het
35