Page 1

 

 

  Project  no.:  539892-­‐LLP-­‐1-­‐2013-­‐1-­‐SI-­‐ERASMUS-­‐EKA Grant  Agreement  no.:  2013-­‐3750/001-­‐001 Project  Title:  ERGO  WORK  –  Joining  academia  and  business  for  new  opportunities  in  creating  ERGOnomic   WORK  places Programme:  L ifelong  L earning  Programme,  Erasmus

   

ERGO WORK   ERGO  WORK  –  Joining  academia  and  business  for  new  opportunities  in  creating   ERGOnomic  WORK  places      

REKOMENDACJE DLA  TWÓRCÓW     SYSTEMU  I  POLITYKI     Pakiet  roboczy  7:  Plan  wykorzystania  rezultatów  I  trwałości  projektu   Rezultat:  D43.  Rekomendacje  dla  twórców  systemu  i  polityki         Ten   projekt   został   zrealizowany   przy   wsparciu   finansowym   Komisji   Europejskiej.   Projekt   lub   publikacja   odzwierciedlają   jedynie   stanowisko   ich   autora   i   Komisja   Europejska   nie   ponosi   odpowiedzialności  za  umieszczoną  w  nich  zawartość  merytoryczną.      

 


1

DOCUMENT CONTROL  

1.1 Document history   Date   16.01.2015   22.01.2015  

Version 0.1   0.2  

19.03.2015

0.3

1.5.2015

0.4

1.6.2015

Final EN  for  translations  

15.6.2015 1.7.2015  

Final draft  1  for  release     0.6  

5.7.2015

0.7

10.7.2015

Final EN  

23.7.2015

Final in  EN,  SI,  PL,  ES,  IT  

Change Initial  version   Review  and   comments  by  All  at   meeting  in   Salamanca   Implementation  of   suggested  changes   Review  and   comments  by  the   Coordinator   Implementation  of   coordinator’s   suggestions     Translations  into  SI,   PL,  ES,  IT   Review  and   comments  by   EASPD  (P10)   standing   committee     Evaluation  by  PMG   &  Evaluator    

Implementation of   final  suggested   changes   Translation  of   amendments  into   SI,  PL,  ES,  IT  

Author P10   P10   +P1,  P2,  P4  

P10 P1  

Author P10  

P1, P4,  P8,  P9   EASPD  Standing   Committee  for   Employment  

PMG (Project   Management   Group)  &  External   evaluator   Author  P10  

P1, P4,  P8,  P9  

1.2 Document  distribution  list   All  members  of  ERGO  WORK  project  group  and  relevant  stakeholders.   1.3 Document  location   Latest  version  of  the  document  is  available  at:  DROPBOX,  ERGO  WORK  2013\WP7_Sustainability\   D43_recommendations  to  the  system  and  policy  makers     1.4 Document  privacy   Project  team   yes    

The Agency   yes    

Public yes  

1  


1.5 1  

Spis treści   Document  control  ...........................................................................................................................  1  

1.1

Document history  ....................................................................................................................  1  

1.2

Document distribution  list  ......................................................................................................  1  

1.3

Document location  ..................................................................................................................  1  

1.4

Document privacy  ...................................................................................................................  1  

1.5

Spis treści  ................................................................................................................................  2  

2

Wstęp ..............................................................................................................................................  3  

3

Ogólny opis  projektu  ERGO  WORK  ..................................................................................................  4  

4 Najważniejsze  ustalenia  szczegółowej  analizy  problemu  w  ramach  projektu  ERGO  WORK  do   doskonalenia  programów  nauczania  ......................................................................................................  5   5   Kluczowe  czynniki  stwarzające    równe    możliwości  zatrudnienia  i  wysokiej  jakości  środowisko   pracy  dla  osób  niepełnosprawnych  .........................................................................................................  6   6  

Rekomendacje .................................................................................................................................  7   6.1  

Rekomendacje dla  Komisji  Europejskiej  i  dla  Parlamentu  Europejskiego  ...............................  8  

6.2. Rekomendacje  dla  władz  krajowych  w  państwach,  w  których  były  realizowane  projekty   pilotażowe  ...........................................................................................................................................  9   7  

Wnioski ..........................................................................................................................................  11  

8

ANNEX I.      Podsumowanie  rekomendacji  dla  wielodyscyplinarnego  programu  ergonomomii  .....  12  

9

Oświadczenie prawne  ...................................................................................................................  13  

 

2  


2

WSTĘP

Zredukowanie bezrobocia   jest   jednym   z   głównych   priorytetów   określonych   w   Strategii   Unii   Europejskiej   -­‐   Europa   2020.   W   celu   osiągnięcia   inteligentnego   i   zrównoważonego   wzrostu   sprzyjającego   włączeniu   społecznemu   konieczne   będzie   ułatwianie   udziału   w   rynku   pracy   dla   osób   w  każdym   wieku   i   na   każdym   poziomie   umiejętności.     Ważne   jest,   aby   pamiętać,   że   różni   ludzie   mają   różne  potrzeby,  ale  potrzeby  niektórych  grup  nie  zawsze  są  spełnione  na  otwartym  rynku  pracy.  W   celu   uniknięcia   wykluczenia   społecznego   takich   grup,   należy   podjąć   dodatkowe   działania   przyczyniające  się  do  zaspokojenia  ich  potrzeb.  W  niniejszym  materiale  przedstawione  jest  spojrzenie   zwracające   uwagę   w   szczególności   na   sposób,   w   jaki   spełnione   są   potrzeby   pracowników   niepełnosprawnych,  w  kontekście  ergonomii  w  miejscu  pracy.  1     Jeśli   weźmiemy   pod   uwagę,   że   ludzie   są   różni,   potrzeba   indywidualnego   ergonomicznego   wsparcia   w  miejscu  pracy  staje  się  koniecznością.  Pracownicy   mają  specjalne  potrzeby  w  zakresie  ergonomii  ze   względu  na  ich  niepełnosprawność,  wiek  lub  inne  szczególne  uwarunkowania  osobiste.  Starzenie  się   społeczeństwa  i  zwiększenie  okresu  zatrudnienia  przyczyniają  się  do  rosnącej  liczby  pracowników  ze   specjalnymi   potrzebami,     w   szczególności   potrzebami   dotyczącymi   wzroku,   słuchu,   potrzebami   fizycznymi   oraz   innymi   potrzebami.   Holistyczne   podejście   ergonomiczne   w   przedsiębiorstwach   wspiera   pracowników   w   zakresie   powyższych   czynników   a   także   w   zakresie   rosnącej   różnorodności   pracowników  i  w  ten  sposób  przyczynia  się  do  poprawy  efektywności  ekonomicznej  firmy.  Uznaje  się,   że   wsparcie   ergonomiczne   minimalizuje   nieobecności   w   pracy   (mniej   urazów,   mniej   chorób   związanych  z  pracą),  zwiększa  satysfakcję  i  efektywność  pracowników.  Biorąc  pod  uwagę  wszystkie  te   czynniki,  intensywne  kampanie  skierowane  na  decydentów  wewnątrz  organizacji  /  firmy  muszą  być   inicjowane,  promowane  i  wspierane.     W   oparciu   o   wyniki   badań   przeprowadzonych   jako   część   finansowanego   przez   Unię   Europejską   projektu   ERGO   WORK,   a   mianowicie   produkty     "Zalecenia   dla   Wielodyscyplinarnego   Programu   Ergonomii"   (Podsumowanie   tych   zaleceń   można   znaleźć   w   Załączniku   I)   oraz   "Raport   na   temat   szczegółowej   analizy   problemu”,   niniejszy   artykuł   zawiera   opracowaną   listę   zaleceń   dla   twórców   systemu   i   polityki   na   temat     ergonomicznego   doskonalenia   miejsc   pracy   dla   osób   z    niepełnosprawnościami  (PWD).  Ponadto,  dokument  uwzględnia  pogłębione  dyskusje  z  ekspertami   z  komisji  stałych  zatrudnienia  i  kształcenia  Europejskiego  Stowarzyszenia  Dostawców  Usług  dla  Osób   Niepełnosprawnych   (EASPD).   Zalecenia   mają   na   celu   zapewnienie   wkładu   do   przyszłego   rozwoju   i  innowacji   w   sektorze   zatrudnienia   w   krajach   partnerskich   projektu     ERGO   WORK   oraz   w   Unii   Europejskiej.  W  dyskusji  na  temat  niepełnosprawności,  jakość  życia  powinna  być  zawsze  w  centrum   każdej   decyzji   bez   względu   na   dziedzinę.   Jest   to   niezwykle   ważne,   aby   uznać,   że   w   sektorze   zatrudnienia   każdy   człowiek   ma   inne   potrzeby   wsparcia   i   różne   cele   w   swoim   życiu   a   indywidualny     wybór  powinien  być  wspierany  i  szanowany  w  największym  stopniu  jak  to  jest  tylko  możliwe.   Zatrudnienie   osób   niepełnosprawnych   jest   ważnym   tematem   w   polityce,   który   był   regularnie   podnoszony  na  arenie  międzynarodowej.                                                                                                                           1

Według   Międzynarodowego   Stowarzyszenia   Ergonomicznego,   ergonomia   jest   "dyscypliną   naukową   zajmującą   się   zrozumieniem   interakcji   między   ludźmi   a   innymi   elementami   systemu   (pracy),   i     profesją,   w   której   stosuję   teorie,   zasady,   dane  i  metody  do  projektowania  w  celu  optymalizacji  dobrobytu  ludzi  i  ogólnej  wydajność  systemu  (pracy).  ”  

3  


• Artykuł   27   Konwencji   Narodów   Zjednoczonych   o   Prawach   Osób   Niepełnosprawnych   (UNCRPD)   uznający  prawo  osób  niepełnosprawnych  do  pracy,  na  równych  zasadach  z  innymi  osobami.   •   Komisja   Europejska   podejmuje   problematykę   rynku   pracy   w   ramach   europejskiego   semestru,   prosząc   państwa   członkowskie   o   przeznaczenie   dodatkowych   środków   wsparcia   dla   bezrobotnych;   w  szczególności   tych   najbardziej   wykluczonych   z   rynku   pracy   (młodzież,   osoby   starsze,   grupy   defaworyzowane,   osoby   niepełnosprawne).   Europejski   semestr   jest   instrumentem   zarządzania,   który   ma   na   celu   zapewnienie   lepszej   koordynacji   między   państwami   członkowskimi   UE   i   Komisją   Europejską,  aby  skutecznie  realizować  strategie  i  cele  UE.   •   Europejska   Strategia   w   Sprawie   Niepełnosprawności   (2010-­‐2020)   ma   na   celu   zwiększenie   integracji   społecznej   i   dobrobytu   osób   niepełnosprawnych   poprzez   umożliwienie   im   pełnego   korzystania   z  przysługujących  im  praw.   •  Dyrektywa  2000/78  /WE  ustanawiająca  ogólne  warunki  ramowe  równego  traktowania  w  zakresie   zatrudnienia  i  pracy,  zwalczająca  dyskryminację  osób  ze  względu  na  wiek  i  niepełnosprawność.  

3

OGÓLNY OPIS  PROJEKTU  ERGO  WORK      

“ERGO  WORK  -­‐  Współpraca  uczelni  z  biznesem  w  celu  otwierania  nowych  możliwości  dla  tworzenia   ergonomicznych   miejsc   pracy”   to   europejski   projekt,   który     rozpoczął   się   w   październiku   2013   r.   w  ramach   programu   Lifelong   Learning   Programme   (Erasmus).   Ma   on   na   celu   poprawę   ergonomicznego  projektowanie  procesu  pracy  i  stanowisk  pracy    dla  osób  z  niepełnosprawnościami.   Projekt   promuje   wiedzę,   umiejętności   i   spójności   społeczną   w   celu   tworzenia   racjonalnych   usprawnień   w   pracy   dla   wszystkich   pracowników,   w   tym   pracowników   z   niepełnosprawnościami.   Łącznie   w   projekcie   ERGO   WORK   jest   zaangażowanych   10   partnerów   z   sześciu   krajów   -­‐   Słowenia,   Polska,  Wielka  Brytania,  Włochy,  Hiszpania  i  Belgia  .     Projekt  opiera  się  na  założeniu,  że  rynek  pracy  może  odnieść  znaczące  korzyści  z  większej  integracji   osób   z   niepełnosprawnościami.   Projekt   zakłada,   że     wielodyscyplinarna   dziedzina   Ergonomii   może   pomagać   i   wspierać   integrację   poprzez   poprawę   projektowania   i   dostosowania   miejsc   pracy   w   celu   zaspokojenia  różnorodnych  potrzeb.     Długofalowym   celem   projektu   jest   stworzenie   podstaw   dla   systematycznej   trwałej   współpracy   pomiędzy   środowiskiem   akademickim   i   biznesowym   oraz   wszystkimi   innymi   stronami   zainteresowanymi   ergonomią   dla   osób   z   niepełnosprawnościami,   w   celu   promowania   racjonalnych   usprawnień   w   pracy.   Projekt   jako   całość   ma   także   na   celu   aktualizację   istniejących   treści   nauczania   w  zakresie  ergonomii,  w  uczelniach  partnerskich,  szczególnie  w  Polsce  i  Słowenii.   W   ramach   jednego   z   pakietów   roboczych   projektu,   partnerzy   opracowali   „Zalecenia   dla   Wielodyscyplinarnego   Programu   Ergonomii”   w   oparciu   o   wyniki   badania   zawarte   w     "Raporcie   na   temat   szczegółowej   analizy   problemu”.   Badania   te   przyniosły   ważne   wnioski   na   temat   istniejących   programów   nauczania   w   krajach   partnerskich   w   zakresie   ergonomii   i   wyraźnie   pokazały,   jak   różne   programy  studiów,  przedmioty,  treści  nauczania,  lub  moduły  są  w  nich  uwzględniane:  a)      zagadnienia   wielodyscyplinarne    -­‐  które  dyscypliny  są  lub  powinny  być  uwzględnione;    b)  potrzeby  PWD  –  w  jakim  

4  


stopniu konkretne  treści  dotyczące    "projektowania  miejsc  pracy  dostosowanych  do  potrzeb  PWD",   są  uwzględnione  w  ramach  programu  kształcenia.          

4

Najważniejsze ustalenia  szczegółowej  analizy  problemu  w  ramach  projektu  ERGO   WORK  do  doskonalenia  programów  nauczania          

Dogłębna analiza   programów   nauczania   ergonomii   w   17   wydziałach   z   13   uczelni   z   6   krajów   (ze   szczególnym  uwzględnieniem  Wielkiej  Brytanii,  Słowenii  i  Polski)  pokazała  następujące  wyniki  (ERGO   WORK,  2015):   -­‐   Programy   nauczania   Ergonomii   powinny   zawierać   następujące   zagadnienia   w   celu   uwzględnienia   potrzeb    pracowników  z  niepełnosprawnościami  w  pracy:  projekt  integracyjny;  empatyczne  metody   projektowania;   wprowadzenie   do   zachowań   organizacyjnych;   znajomość   technologii   wspomagających;  wiedzę  nt.  środowiska  dostępnego.   -­‐   Należy   zwiększać   wśród   studentów   świadomość   różnorodnych   potrzeb   osób   z  niepełnosprawnościami   w   ogóle,   raczej   niż   koncentrować   się   na     poszczególnych   grupach   i  ich  potrzebach.   -­‐   Umiejętności   empatyczne   są   kluczowe   w   zwiększaniu   świadomości   studentów   w   odniesieniu   do   PWD.   Umiejętności   empatyczne   mogą   być   nauczane   poprzez   zajęcia   praktyczne,   na   przykład,   używając   wózka   inwalidzkiego   lub   okularów,   które   symulują   niepełnosprawność.   W   ten   sposób   uczniowie  mogą  wczuć  się  w  doświadczenie  użytkownika  i  odpowiednio  projektować.   -­‐   Treści   nauczania   związane   z   psychicznymi   potrzebami   zdrowotnymi,   takie   jak   stres,   depresja   czy  schizofrenia   są   rzadkością   w   programach   objętych   badaniem.   Jest   potrzeba   uwzględnienia   w  większym  stopniu  informacji    na  temat  aspektów  niepełnosprawności  intelektualnej  w  powiązaniu   z    ergonomicznym  stanowiskiem  pracy  dla  PWD.   -­‐   Interwencja   na   stanowisku   pracy   podczas   kursów   Ergonomii   nie   zawsze   jest   powiązana   z   potrzebami   PWD   w   miejscu   pracy.   Teoretycznie   potrzeby   te   są   zawarte   w   szkoleniu   nt.   ergonomii,   lecz  praktyczne  zastosowanie  jest  rzadkością.   -­‐   Wymiana   wiedzy   w   zakresie   narzędzi   stosowanych   podczas   programów   szkoleniowych   może   poprawić  efektywność  nauczania.   -­‐   Ważne   jest,   aby   korzystać   z   wiedzy   i   praktyk   opracowanych   w   innych   dziedzinach,   na   przykład   organizacji  i  psychologii  pracy.  Potrzeby  PWD  w  miejscu  pracy,  nie  powinny  być  adresowane  jedynie   poprzez   fizyczne   projektowanie   środowiska   pracy.   Adaptacja   może   być   przeprowadzona   także   w  zakresie  planowania  pracy,  rodzaju  pracy,  codziennych  zadań,  itp.    

5  


5

KLUCZOWE CZYNNIKI  STWARZAJĄCE    RÓWNE    MOŻLIWOŚCI  ZATRUDNIENIA  I   WYSOKIEJ  JAKOŚCI  ŚRODOWISKO  PRACY  DLA  OSÓB  NIEPEŁNOSPRAWNYCH  

5.1 Niepełnosprawność  i  zatrudnienie   -­‐   Rynek   pracy   powinien   rozwijać   środowisko   integracyjne   spełniające   wymagania   osób   z   różnymi   potrzebami,  począwszy  od  niskiego  do  wysokiego  poziomu  potrzebnej  pomocy.   -­‐   Wszystkie   formy   zatrudnienia   powinny   być   odpowiednio   wyceniane,     według   ich   roli   w   polityce   społecznej,  zdrowotnej  i  zatrudnieniowej.   -­‐  Powinno  być  uchwalone  prawo  chroniące  przed  dyskryminacją  ze  względu  na  niepełnosprawność.     -­‐  Wolny  wybór  pracy  w  wybranym  środowisku  powinien    być  respektowany.   -­‐  Wszystkie  formy  zatrudnienia  dla  osób  niepełnosprawnych  powinny  uwzględniać  ich  indywidualne   potrzeby  i  szanować  ich  umiejętności.         -­‐   Zatrudnianie   osób   niepełnosprawnych   w   sektorze   prywatnym   powinno   być   promowane   poprzez   odpowiednią   politykę   i   środki,   które   mogą   obejmować   programy   działań   afirmacyjnych,   zachęty   i   inne;   -­‐  Racjonalne  usprawnienia  i  uniwersalna  konstrukcja  pracy  mają  kluczowe  znaczenie  w  zapewnianiu   rzeczywistego   dostępu   do   stanowisk   pracy   i   zatrudnienia.   Do   wykonywania   pracy   potrzebne   mogą   być   nie   tylko   narzędzia   i/lub   dostosowania,   ale   także   dostępność   wsparcia   człowieka   i   pomocy   technicznej   może   być   przydatna   do     pokonywania   barier,   jakie   napotykają   osoby   z   niepełnosprawnościami  w  środowisku  pracy.  Rozsądne  zakwaterowanie  i  koncepcje  projektowanych   stanowisk     pracy   powinny   być   w   pełni   stosowane   na   rynku   pracy   aby   stworzyć   dla   PWD   konkretne   szanse  na  znalezienie  i  utrzymanie  zatrudnienia  na  rynku  pracy.   -­‐   Pomoc   musi   być   dostępna   na   wszystkich   etapach   życia   zawodowego   (rekrutacja,   utrzymanie   i   zakończenie  pracy).   -­‐  Powinny  być  opracowane  programy  rehabilitacji  zawodowej,  utrzymania  pracy  i  powrotu  do  pracy,   dla  osób  niepełnosprawnych.   -­‐   Międzysektorowa   współpraca   wszystkich   zainteresowanych   stron   działających   w   dziedzinach   niepełnosprawności,   ergonomii,   projektowania   miejsc   pracy   i   zatrudnienia   jest   niezbędna   do   ustanowienia   ram   ogólnego   wsparcia   oraz   do   identyfikacji   i   rozwiązania   każdego   problemu   w   należyty  sposób.     -­‐   Dostępność   i   uniwersalne   projektowanie   powinny   mieć   szeroką   definicję   obejmującą   wszystkie   rodzaje   niepełnosprawności.   Dostępność   miejsca   pracy   oraz   dostępny   transportu   są   pierwszym   krokiem,  aby  umożliwić  dostęp  do  rynku  pracy.   -­‐   Wsparcie   dla   pracodawców   w   zakresie   tworzenia   własnych   programów   Społecznej   Odpowiedzialności   Biznesu   i   w   zakresie   wdrażania   ergonomicznych   stanowisk   pracy     jest   istotnym   elementem  poprawy  dostępu  do  zatrudnienia  i  pracy  dla  osób  niepełnosprawnych.  

6  


5.2 Kształcenie  i  szkolenie  zawodowe   -­‐   Osoby   niepełnosprawne   powinny   mieć   rzeczywisty   dostęp   do   powszechnych   programów   poradnictwa  technicznego  i  zawodowego,  usług  pośrednictwa  pracy  oraz  kształcenia  zawodowego  i   ustawicznego.   -­‐   Programy   kształcenia   i   szkolenia   zawodowego   (VET)   powinny   być   dostosowane   do   potrzeb   osób   niepełnosprawnych;   osoby   niepełnosprawne   powinny   być   zaangażowane   i   kształcone   jako   nauczyciele,  jeśli  to  możliwe.   -­‐   Koncepcje   racjonalnych   usprawnień,   projektowanie   stanowisk   pracy   i   ergonomia   powinny   być   częścią   programów   kształcenia   i   szkolenia   zawodowego   oraz   szkolnictwa   wyższego   dla   studentów     różnych  kierunków  studiów,  takich  jak  psychologia,  inżynieria  czy  higiena  pracy.   -­‐  Nowe  metody  uczenia  się,  metody  nauczania  i  treści  dotyczące  Ergonomii  powinny  być  dostępne  i   włączone   do   kształcenia   i   szkolenia   zawodowego   oraz   szkolnictwa   wyższego.   Współpraca   między   instytucjami  edukacji  ma  kluczowe  znaczenie.        

6

REKOMENDACJE

Jak stwierdzono  w  Artykule  27  Konwencji  ONZ  o  prawach  osób  niepełnosprawnych  oraz  w  Strategii   Unii  Europejskiej  Europa  2020,  możliwości  zatrudnienia  i  pracy    są  priorytetem  dla  wszystkich  rządów   w   Europie.   Mimo,   że   jest   to   główny   obszar   polityki,   który   należy   do   kompetencji   państw   członkowskich,   to   również   ma   on   znaczenie   dla   Unii   Europejskiej,   która   działa   jako   inicjator,   koordynator  oraz  innowator.   Chociaż   uznaje   się,   że   zatrudnienie   na   otwartym   rynku   pracy   jest   wariantem   preferowanym,   należy   również   uznać,   że   wiele   osób   z   niepełnosprawnościami     funkcjonuje   w   innych   systemach   pracy   z   powodu   różnych   potrzeb   wsparcia   i   /   lub   ze   względu   na   brak   odpowiednich   struktur   na   otwartym   pracy  rynku.   Państwa   członkowskie   UE   opracowały   schematy   wspierania   pracy   i   zatrudnienia   zgodnie   z   ich   historyczną   wiedzą   dotyczącą   pomocy   osobom   z   niepełnosprawnościami.   W   ramach   powyższych   schematów   państwa   członkowskie   opracowały   szereg   struktur   i   programów,   jak   również   swoje   własne  definicje  -­‐  trudno  porównywalne,  ponieważ  bazują  na  różnych  założeniach.     Wielopoziomowe   podejście   do   kierunku   tworzenia   polityki   w   obszarze   zatrudnienia   osób   niepełnosprawnych,  powoduje  konieczność  zajęcia  się  tym  problemem  przez  decydentów,  zarówno   na   poziomie   krajowym,   jak   i   ponadnarodowym.   Niniejszy   artykuł   prezentuje   oddzielne   zestawy   rekomendacji  dla  obydwu  grup.    

7  


6.1

Rekomendacje dla  Komisji  Europejskiej  i  dla  Parlamentu  Europejskiego  

Włączenie osób   z   niepełnosprawnościami     do   otwartego   rynku   pracy   jest   celem   priorytetowym   dla   Europy.   Podejmowanie   działań   na   rzecz   zaspokojenia   potrzeb   niepełnosprawnych   pracowników   poprzez  dostosowane  ergonomiczne  rozwiązania  i  adaptacje  w  miejscu  pracy  to  jeden  ze  sposobów,   który   może   przyczynić   się   do   osiągnięcia   powyższego   celu.   W   związku   z   powyższym,   Komisja   Europejska   i   Parlament   Europejski   powinny   odgrywać   wiodącą   rolę   w   stymulowaniu   tworzenia   włączających   warunków   zatrudnienia   przez   państwa   członkowskie.   Na   podstawie   wyników   badań   przeprowadzonych  w  ramach  projektu  ERGO  WORK,  a  także  biorąc  pod  uwagę  Deklarację  dotyczącą   Zatrudnienia   EASPD   z   2104   r.   został   opracowany   następujący   zestaw   rekomendacji   dla   Unii   Europejskiej  (Parlamentu  Europejskiego,  Rady  Unii  Europejskiej  i  Komisji  Europejskiej):   • •

Unia Europejska   powinna   wspierać   rozwój   możliwości   zatrudnienia   osób   z   niepełnosprawnościami  w  ramach  europejskiej  dyrektywy  w  sprawie  zatrudnienia.   Unia   Europejska   powinna   rozszerzać   spektrum   możliwości   zatrudnienia   osób   z  niepełnosprawnościami   w   ramach   zamówień   publicznych.   Europejski   Fundusz   Społeczny   oraz   możliwości   wynikające   z     Ogólnego   Rozporządzenia   w   sprawie   Wyłączeń   Blokowych   mogą   być   również   wykorzystane   do   tworzenia   ergonomicznego   środowiska   pracy   dla   osób   niepełnosprawnych.   Ponadto,   Komisja   Europejska   powinna   zachęcać   państwa   członkowskie   do  wykorzystywania     funduszy   strukturalnych   do   powszechnego   tworzenia   włączających   miejsc   pracy.   Unia   Europejska   powinna   zachęcać   do   lepszej   współpracy   w   wymiarze   europejskim   oraz   do  transferu   wiedzy   i   praktyki   w   dziedzinie   ergonomii   i   dostosowania   miejsc   pracy   dla   osób   z  niepełnosprawnościami.   Ważne   jest,   aby   identyfikować   i   promować   modele   dobrych   praktyk   w  zakresie   polityki   i   podejść   przedstawiających   rozwiązania   dotyczące   adaptacji   miejsc   pracy   i  projektowania  miejsca  pracy.   Dalszy  rozwój  europejskiej  sieci  współpracy  w  dziedzinie  ergonomicznych  miejsc  pracy  dla  osób   z  niepełnosprawnościami   jest   ważnym   elementem   wzmacniającym   współpracę   między   krajami   europejskimi.   Dlatego   też   sieć   interesariuszy,   skupiająca   się   na   strukturalnych   relacjach   między   interesariuszami  na  poziomie  lokalnym,  regionalnym,  krajowym  i  europejskim  powinna  być  dalej   rozwijana  i  finansowana.  Byłoby  idealnie  gdyby  na  poziomie  UE,  oprócz  władz  politycznych  sieć   obejmowała   usługodawców,   przedstawicieli   środowisk   akademickich,   ergonomistów   i   projektantów  miejscu  pracy,  pracodawców,  izb  gospodarcze,  związki  zawodowe,  stowarzyszenia   ekspertów,  firmy  konsultingowe,  itp.   Ponadto   zaleca   się,   aby   wspierać   rozwój   szkoleń   dla   profesjonalistów   specjalizujących   się   w  zakresie   rozwiązań   ergonomicznych   dla   PWD.   W   szczególności   ważne   jest,   aby   wspierać   wielodyscyplinarne   programy   nauczania   ergonomii   na   uniwersytetach,   z   uwzględnieniem   projektowania   włączającego,   projektowania   dostępnego   i   projektowania   uniwersalnego.   Do  tworzenia   przystosowanego   środowiska   pracy   niezbędni   są   specjaliści   posiadający   wiedzę     w  dziedzinie  ergonomii  i  projektowania  stanowisk  pracy  dla  osób  z  niepełnosprawnościami.       Program   Erasmus   +   powinien   wspierać   promocję   i   rozwój   oferty   szkoleniowej   w   zakresie     ergonomii   dla   specjalistów   koncentrujących   się   na   potrzebach   osób   z   niepełnosprawnościami.   Powinien  wspierać  dostępności  szkoleń  na  temat  adaptacji  stanowisk  pracy  dla  osób  z  wszelkiego   rodzaju  niepełnosprawnościami.  

8  


Pełen potencjał   podejścia   „flexicurity"   -­‐   elastycznych   form   zatrudnienia   -­‐   powinien   być   wykorzystany  i  promowany.  Takie  podejście  ma  na  celu  indywidualne  dostosowanie  możliwości   wykonywania   pracy   z   uwzględnieniem   potrzeb   i   zdolności   osób   z   niepełnosprawnościami,   zapewniając  im  niezbędne  zabezpieczenia,  w  tym  elastyczne  systemy  ochrony  socjalnej.       Należy   rozwijać   narzędzia   zbierania   dokładnych   i   porównywalnych   danych   na   temat   zatrudnienia   oraz   na   temat   sytuacji   osób   z   niepełnosprawnościami   na   rynku   pracy.   Potrzebna   jest   ścisła   współpraca   z   Eurostatem   i   ściślejsza   współpraca   z   naukowcami   i   światem   akademickim,   w   szczególności   w   odniesieniu   do   ergonomii.   Gromadzenie   danych   powinno   stanowić wartość   dodaną   dla   pracodawców   przy   wdrażaniu   ergonomicznych   miejsc   pracy.   Dane   powinny   być   wykorzystywane  w  celu  inspirowania  pracodawców  oraz  podnoszenia  świadomości.   Aby   mieć   jasny   obraz   potrzeb   osób   z   niepełnosprawnościami   w   zakresie   zatrudnienia,   ważne   jest   zaangażowanie   przedstawicieli   sektora   niepełnosprawności   i   świata   akademickiego   w   proces   konsultacji   politycznych   istotnych   tematów.   Komisja   Europejska   powinna   rozważyć   wpływ   każdej   polityki  europejskiej  w  sprawie  systemów  dotyczących  osób  z  niepełnosprawnościami.   Jako  część  działań  Komisji  Europejskiej  na  rzecz  rozwiązania  problemu  bezrobocia  długotrwałego,   ważne  jest,  aby  zwracać  szczególną  uwagę  na  długotrwałe  bezrobocie  osób  niepełnosprawnych   i  rozważyć  ergonomiczne  usprawnienia,  jako  sposób  na  rozwiązanie  tego  problemu.   Europejski   Fundusz   Społeczny   powinien   być   również   wykorzystywany   w   celu   zapewnienia   możliwości   zatrudnienia   dla   osób   z   niepełnosprawnością   poprzez   wdrażanie   racjonalnych   usprawnień  i  poprawę  dostępności  w  pracy.   Zapewnienie  dla  młodych  osób  z  niepełnosprawnością  poszukujących  pracy,  szkoleń  i  informacji   w  zakresie  ergonomii  w  miejscu  pracy  poprzez  Program  Gwarancji  UE  dla  Młodzieży     6.2. Rekomendacje  dla  władz  krajowych  w  państwach,  w  których  były  realizowane  projekty   pilotażowe  

Podczas gdy  Unia  Europejska  uznała  zatrudnienie  i  politykę  społeczną  jako  sferę  priorytetową,  obszar   ten   pozostaje   w   kompetencji   Państw   Członkowskich.   Dlatego   też   kwestią   włączenia   osób   z  niepełnosprawnościami   do   zatrudnienia   należy   również   zająć   się   na   szczeblu   krajowym.   Poniżej   znajduje   się   zestaw   zaleceń   dla   władz   krajowych   w   państwach,   w   których   były   wdrażanie   projekty   pilotażowe.   •

W celu   zapewnienia   i   ochrony   praw   osób   niepełnosprawnych,   fundamentem   są   zawsze   ramy   prawne.   Dlatego   partnerzy   projektu   zalecają   Państwom   Członkowskim   wspieranie   ram   prawnych   gwarantujących  przystosowane  i  w  pełni  dostępne  wysokiej  jakości  miejsca  pracy.   Należy   przyjąć   podejście   „z   góry   na   dół”   zapewniające,   że   decydenci   (na   poziomie   krajowym   i   korporacyjnym)  zyskują  świadomość  a  następnie  inicjują  wewnętrzne  zmiany  ergonomiczne.    

9  


Konieczne jest   także   zwiększanie   świadomości   wśród   pracodawców,   menedżerów   zasobów   ludzkich,   pełnosprawnych   pracowników   i   ogółu   społeczeństwa   na   temat   specyficznych   potrzeb   osób   z   niepełnosprawnościami.   Usprawnienia   muszą   być   dokonane   w   zakresie   informacji   i   ogólnej   kultury   na   stanowiskach   pracy.   Pracodawcy   muszą   być   świadomi   swoich   obowiązków   i   różnych   rodzajów   niepełnosprawności,   które   wymagają   lepszego   dostosowywanie   w   adaptowanym   miejscu   pracy.   Ogólna   wiedza   na   temat   projektowania   ergonomicznego,   projektowania   uniwersalnego,   projektowania   włączającego   i   projektowania   dostępnego   powinna   być  zwiększana  poprzez  zaangażowanie  ekspertów  i  poprzez  szkolenia.  Specjalistyczne  szkolenia  i   seminaria   muszą   być   wspierane   finansowo   przez   odpowiednią   politykę   i   twórców   systemu   (ministerstwa,   władze   regionalne   i   lokalne),   i   /   lub   organizowane   w   ramach   prac   izb   gospodarczych,  związków  zawodowych,  organizacji  doradzających  instytucjom  publicznym,  itp.   Ponadto  potrzebna  jest  również  lepsza  informacja  dla  pracowników  niepełnosprawnych.  Muszą   oni   być   świadomi   swoich   praw,   przepisów   UE   w   zakresie   zaspokajania   swoich   potrzeb   i   tego,     jakie  adaptacje  są  możliwe  do  realizacji  dla  nich.  Przydatne  byłoby  także  uruchomienie  kampanii   skierowanej   do   stowarzyszeń   osób   niepełnosprawnych   w   celu   rozpowszechniania   tego   typu   informacji.   Potrzebne   jest   również   przeprowadzenie   większej   ilości   badań   dotyczących   technologii   wspomagających   i   dostępnych   rozwiązań   w   otoczeniu,   a   także   dotyczących   potrzeb   osób   niepełnosprawnych,  w  szczególności  w  obszarach  często  pomijanych  przy    projektowaniu  miejsc   pracy.   Dotyczy   to   m.in.   potrzeb   w   zakresie   zdrowia   psychicznego   i   niepełnosprawności   intelektualnej.  Ponadto,  potrzebna  jest  lepsza  wiedza  na  temat  adaptacji,  które  wykraczają  poza   zmiany   czysto   fizyczne   w   budynkach.   Jest   więcej   możliwości   dostosowania   indywidualnych   przestrzeni   pracy,   mebli,   sprzętu   IT,   otoczenia,   oprogramowania   czy   też   szkoleń   dotyczących   postaw,  które  umożliwią  PWD  wykonywanie  pracy  bez  konieczności  zmiany  zakresu  obowiązków,   godzin  pracy  lub  tempa  pracy.   Należy   rozwijać   podejście   bazujące   na   "ciągłym   rozwoju   zawodowym"   jako   warunku   wstępnym   trwałego   zatrudnienia,   ponieważ   zatrudnienie   to   nie   tylko   znalezienie   pracy.   Istotne   jest   stworzenie     nowej   strategii   uczenia   się   przez   całe   życie,   co   będzie   bardzo   ważnym   krokiem   naprzód,   a   także   strategii     adaptacji   i   projektowania   stanowisk   pracy.   Trwałe   i   włączające   zatrudnienie   możliwe   jest   tylko   wtedy,   gdy   kształcenie   ustawiczne   jest   organizowane   i   realizowane  w  taki  sposób,  że  osoby  niepełnosprawne  mogą  z  niego  korzystać.   Trwałe  zatrudnienie  osób  niepełnosprawnych  powinno  być  wspierane  poprzez  tworzenie  zachęt   dla  pracodawców  do  zatrudniania  osób  niepełnosprawnych,  a  także  poprzez  pokrywanie  kosztów   związanych   z   dostosowaniem   miejsc   pracy,   nie   tylko   na   poziomie   legislacyjnym,   ale   również   na   poziomie   rzeczywistego   wdrażania,   ustalając   elastycznie   warunki,   na   których   pracodawcy   otrzymają   dofinansowanie,   oceniając   jednocześnie   wpływ   podejmowanych   działań   i   doskonaląc   system,  jeśli  to  konieczne.  Kraje,  w  których  realizowane  były  projekty  pilotażowe  powinny  także   informować   pracodawców   o   możliwościach   otrzymywania   dotacji   w   celu   dokonania   adaptacji   stanowisk  pracy.       W  przedsiębiorstwach  powinno  być  promowane  powołanie  Grupy  Roboczej  ds.  Ergonomii  (GRE)  i   /   lub   koordynatora   ds.   Ergonomii,   w   celu   inicjowania   działań   operacyjnych   w   ścisłej   współpracy   z   kierownictwem  z  jednej  strony  i  pracodawcami,  z  drugiej.   Wśród   przedsiębiorstw   powinna   być   promowana   "lista   ryzyk"   uszeregowana   z   góry   na   dół,   określająca   priorytety,   poziom   zagrożenia,   częstotliwości   itp.,   opierająca   się   na   szczegółowej   rocznej   ocenie   poprzednich   wypadków,   urazów,   przyczyn   nieobecności   w   pracy;     na   ocenie   pracy   i  ocenie  efektywności.       Powinno   być   promowane   aktywne   zaangażowanie   pracowników   w   ergonomiczne   usprawnienia   w  pracy,   gdyż   pracownicy   znają   najlepiej   swoje   miejsce   pracy.   Powinna   być   przeprowadzana   regularna  ocena  za  pomocą  ankiet,  wywiadów,  indywidualnego  planowania  miejsca  pracy  etc.  

10  


7

Przez władze   krajowe   powinno   również   być   wspierane   tworzenie   agencji   (wspierane   zatrudnienie),   które   pomagają   pracodawcom   w   adaptacji   stanowisk   pracy;   coaching;   projektowanie   pracy;   tworzenie   miejsca   pracy   i   wszelkie   inne   usługi   niezbędne   do   wspierania   osób   niepełnosprawnych   w   zatrudnieniu.   Ponadto   państwa   członkowskie   powinny   zapewnić   środki  finansowe  na  wspierane  zatrudnienie,  aby  umożliwić  im  wymianę  dobrych  praktyk  w  celu   spełnienia   ich   roli   jako   pomostu   między   popytem   i   podażą   pracy.   Konieczne   jest   również,   aby   pamiętać,   że   potrzebna   jest   lepsza   promocja   dla   organizacji   pracujących   z   osobami   niepełnosprawnymi.       Powinna   być   promowana   standaryzacja   w   edukacji,   projektowaniu   i   wykorzystywaniu   zasad   ergonomii.   Izby   gospodarcze,   związki   zawodowe,   stowarzyszenia   ekspertów,   członkowie   komisji   i  firmy  doradcze  powinny  być  motywowane  do  intensyfikacji  działań  na  rzecz  standaryzacji.  Jako   wytyczne   mogą   być   stosowane   istniejące   standardy   nadzoru,   na   przykład   US   OSHA   (www.osha.gov).   Zatrudnienie   i   awans   zawodowy   dla   osób   niepełnosprawnych   na   rynku   pracy   mogłyby   zostać   wyraźnie  poprawione  poprzez  otwarcie  sektora  publicznego  na  poziomie  lokalnym,  regionalnym   i  krajowym.   Sektor   publiczny   powinien   dawać   przykład   poprzez   zapewnianie   dostosowanych   i  dostępnych  miejsc  pracy  dla  osób  niepełnosprawnych.  Wyspecjalizowana  agencja  mogłaby  być   przydatna   do   pomocy   pracodawcom   w   sektorze   publicznym   we   wprowadzaniu   rozwiązań   przyjaznych  dla  osób  niepełnosprawnych,  podczas  projektowania  miejsc  pracy.   Aby   osiągnąć   powyższe   cele,   państwa   członkowskie   powinny   uwzględnić   w   swoich   planach   działań   środki   na   rzecz   zwalczania   dyskryminacji   i   wykluczenia   społecznego.   Powinny   być   ustanowione   i   realizowane   plany   z   jasno   określonymi   celami     dotyczącymi   zmniejszenia   stopy   bezrobocia   oraz   wzrostu   stopy   zatrudnienia   osób   niepełnosprawnych   poprzez   poprawę   projektowania  i  adaptacji  stanowisk  pracy.   Należy   zająć   się   problemem   długotrwałego   bezrobocia   wśród   osób   niepełnosprawnych.   Ulepszenia   w   zakresie   ergonomii   miejsc   pracy   powinny   być   postrzegane   jako   narzędzie   do   rozwiązania  tego  problemu.   Europejski   Fundusz   Społeczny   powinien   być   wykorzystywany   do   zapewnienia   możliwości   zatrudnienia   dla   osób   z   niepełnosprawnością   poprzez   wdrażanie   racjonalnych   usprawnień   i  poprawę  dostępności  w  pracy.   Zapewnienie  dla  młodych  osób  z  niepełnosprawnością  poszukujących  pracy,  szkoleń  i  informacji   w  zakresie  ergonomii  w  miejscu  pracy  poprzez  Program  Gwarancji  UE  dla  Młodzieży,  na  poziomie   krajowym.  

WNIOSKI

Włączenie osób  niepełnosprawnych  do  rynku  pracy  nie  jest  możliwe  bez  zapewnienia  im  możliwości   fizycznego   dostępu   do   swoich   miejsc   pracy.   W   celu   realizacji   postanowień   Artykułu   27   UN   CRP   dotyczącego   równych   szans   zatrudnienia,     środowisko   pracy   powinno   być   dostosowane   do   specyficznych   potrzeb   osób   niepełnosprawnych   i   powinno   ułatwiać   im   codzienne   funkcjonowanie.   Ergonomiczne   rozwiązania   w   miejscu   pracy   mogą   zapewnić   nie   tylko   równe   szanse   dla   ludzi,   niezależnie   od   ich   umiejętności,   ale   również   mogą   poprawić   efektywność   ekonomiczną   przedsiębiorstw.   Oczywiste   jest,   że   projektowanie   uniwersalne   w   miejscu   pracy,   które   zapewnia   równe   szanse   jest   korzystne   z   wielu   punktów   widzenia.   Jednakże,   aby   tworzyć   możliwości   zatrudnienia   włączającego   ważne   jest   zapewnienie   odpowiedniego   szkolenia   dla   studentów   studiujących  ergonomię  stanowisk  pracy.  Specjalistyczne  szkolenia  koncentrujące  się  na  potrzebach   osób  niepełnosprawnych  powinny  zapewniać  kompleksową  wiedzę  na  temat  obszaru  tematu.  Z  tego   powodu  ważne  jest,  żeby  decydenci  na  szczeblu  europejskim  i  krajowym  uwzględnili  przedstawione   w  niniejszym  artykule  rekomendacje  w  przyszłych  działaniach  politycznych.           11    


8

ANNEX I.      PODSUMOWANIE  REKOMENDACJI  DLA  WIELODYSCYPLINARNEGO   PROGRAMU  ERGONOMOMII  

Podsumowując   wyniki   badań   zawarte   w   „Raporcie   na   temat   szczegółowej   analizy   problemu”   partnerzy   projektu   ERGO   WORK   uzgodnili   następujący   wykaz   zaleceń   dotyczących   opracowywania   i   doskonalenia   treści  programowych  związanych  z  potrzebami  osób  niepełnosprawnych  w  miejscu  pracy:     • podniesienie   świadomości,   zrozumienia   i   empatii   wśród   studentów   na   temat   zróżnicowanych   potrzeb   osób   niepełnosprawnych,   raczej   niż   koncentrowanie   się   na   specyficznych   grupach   i   ich   potrzebach.  Jest  to  ważne,  ponieważ  potrzeby  osób  niepełnosprawnych  są  zróżnicowane  i  mogą   być  inne  dla  każdej  osoby.   • Jednakże,   niektóre   konkretne   grupy   są   w   mniejszym   stopniu   zbadane   i   rozumiane   w   zakresie   adaptacji  na  stanowisku  pracy.  Dlatego  stwierdzamy,  że  większy  nacisk  należy  położyć  na  lepsze   zrozumienie   niepełnosprawności   słuchowej,   potrzeb   w   zakresie   zdrowia   psychicznego,   i  niepełnosprawności   intelektualnej.   Wszystkie   one   są   obecnie   słabo   uwzględnione   w   programach  nauczania  dotyczących  osób  niepełnosprawnych  i  projektowania  miejsc  pracy.   • Nauczanie   powinno   być   realizowane   z   perspektywy   "projektowania   włączającego"   lub   "projektowania   uniwersalnego"   tak,   że   metody   mogą   być   stosowane   w   różnych   kontekstach   i  sytuacjach.   • Należy   upewniać   się,   że   wszyscy   studenci   zdobywają   pogłębioną   wiedzę   w   tym   zakresie,   nie   ograniczając   się   tylko   do   tych   studentów,   którzy   wybierają   projekty   związane   z   osobami   niepełnosprawnymi.   • Należy  wspierać  studentów  w  rozwijaniu  umiejętności  empatycznych,  poprzez  wykorzystywanie   sprzętu  empatycznego,  studiów  przypadku  i  angażowanie  osób  z  niepełnosprawnościami.     • Nauczanie  powinno  uwzględniać  pewne  interakcjie  z  osobami  niepełnosprawnymi,  w  tym  także   osobami   starszymi,   jako   element   kształcenia   każdego   studenta   -­‐   jest   to   istotną   częścią   dobrych   praktyk  w  zakresie  projektowania  włączającego  oraz  warsztatów  terapii  zajęciowej  (WTZ).   • Należy   uwzględnić     więcej   informacji   na   temat   potrzeb   w   zakresie   zdrowia   psychicznego   w   miejscu   pracy,   w   szczególności   w   odniesieniu   do   projektowania   miejsc   pracy   i   interwencji.   Informacji   na   ten   temat   najprawdopodobniej   należy   szukać   w   obszarze   programów   bezpieczeństwa  i  higieny  pracy,  gdyż  rzadko  występują  w  materiałach  do  nauczania  ergonomii  i   terapii  zajęciowej.     • Należy   położyć   większy   nacisk   na   powiązanie   interwencji   w   miejscu   pracy   z   potrzebami   osób   niepełnosprawnych   -­‐   obecnie   większość   szkoleń   w   zakresie   Ergonomii   w   odniesieniu   do   stanowisk   pracy   koncentruje   się   na   zapobieganiu   urazom,     zwiększeniu   wydajności,   itp.   Zalecamy   skoncentrowanie  się  w  większym  stopniu  na  zwiększaniu  możliwości  i  umożliwianiu  wykonywania   normalnej  pracy  osobom  niepełnosprawnym.   • Istnieje  potrzeba  zbadania  programów   nauczania   BHP   i   WTZ    pod   kątem    zawartości  konkretnych   treści   dotyczących   osób   niepełnosprawnych,   ponieważ   wydaje   się   że,   treści   te   były   najbardziej   powiązane  z  celami  projektu  i  potrzebami  interesariuszy.   • Należy   zbadać   programy   nauczania   i   uwzględnić   więcej   informacji   z   zakresu   zachowań   organizacyjnych  i  psychologii  pracy  -­‐  jest  to  istotne  dla  powodzenia  interwencji  w  miejscu  pracy.  

12  


• • •

Należy dzielić   się   wiedzą   na   temat   narzędzi   do   projektowania   włączającego     -­‐   są   to   narzędzia   fizyczne,   takie   jak   symulatory   empatii,   oprogramowanie   -­‐   symulatory   słuchowe   i   wzrokowe,   specjalistyczne   oprogramowanie   do   projektowania   budynków   i   specjalistycznej   ergonomicznej   analizy  antropometrycznej.   Należy  rozważyć  włączenie    do  programów  nauczania  wiedzy  o  technologiach  wspomagających.   Należy  rozważyć  włączenie    do  programów  nauczania  wiedzy  o  środowisku  dostępnym.   Należy   także   rozważyć   ubieganie   się   o   akredytację   Centrum   Rejestracji   Ergonomistów   Europejskich  (CREE)    dla  specjalistycznych  treści,  które  są  opracowywane.  

   

9

OŚWIADCZENIE PRAWNE  

Ten   projekt   został   zrealizowany   przy   wsparciu   finansowym   Komisji   Europejskiej.   Projekt   lub   publikacja   odzwierciedlają   jedynie   stanowisko   ich   autora   i   Komisja   Europejska   nie   ponosi   odpowiedzialności  za  umieszczoną  w  nich  zawartość  merytoryczną.     Oświadczenia  w  innych  językach   http://ec.europa.eu/dgs/education_culture/publ/graphics/agencies/use-­‐translation.pdf      

13  

Rekomendacje dla Twórców Systemu i Polityki  

Rekomendacje dla Twórców Systemu i Polityki ERGO WORK – Współpraca uczelni z biznesem w celu otwierania nowych możliwości dla tworzenia ERG...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you