Eg rissa desse runene

60662 Eg rissa desse runene – s. 1

28.06.2023 11:32

AINA BASSO Ingen må vite. Ungdomsroman. 2008 Fange 59. Taterpige. Roman. 2010, 2011 Inn i elden. Ungdomsroman. 2012, 2013 Finne ly. Roman. Samlaget 2014 Heksejakt og heksebrenning i Europa. Sakprosa for born og ungdom. Samlaget 2016 Ungen. Roman. Samlaget 2019 Dei dødsdømde. Dødsstraffa i Noreg og historia om nokre av dei som mista livet. Sakprosa for ungdom. Samlaget 2022

60662 Eg rissa desse runene – s. 2

28.06.2023 11:32

Aina Basso

Eg rissa desse runene Noveller

Samlaget Oslo 2023

60662 Eg rissa desse runene – s. 3

28.06.2023 11:32

© Det Norske Samlaget 2023 www.samlaget.no Omslagsdesign: Magnus Osnes Førtrykk: Type-it AS, Trondheim Skrift: 10,7/14,6 pkt. Sabon Papir: 70 g Holmen Book Cream 2.0 Trykkeri: ScandBook AB, Falun Printed in Sweden ISBN 978-82-340-0752-1

Denne boka er trykt på miljøvenleg papir.

60662 Eg rissa desse runene – s. 4

28.06.2023 11:32

Innhald

Måtte Tor ta imot deg, måtte Odin eige deg

7

Heim

17

Ragnar eig dette garnet

28

Kyss meg

35

Torkell myntmeister sender deg pepar

45

Presten

54

Tannknekkaren

65

Madonna

84

Tora eig meg

97

Nonneseter

109

Ingebjørg elska meg

125

Fiskaren

134

Eit nytt liv

142

Etterord: Runene som blei rissa

152

60662 Eg rissa desse runene – s. 5

28.06.2023 11:32

60662 Eg rissa desse runene – s. 6

28.06.2023 11:32

Måtte Tor ta imot deg, måtte Odin eige deg

Havgrim hogg Harald med øksa. Svinga den høgt og kløyvde skallen på han. Han tok hesten og reid vekk under vintermånen, med berre det han stod og gjekk i. Særleg med penningar hadde han ikkje heller. Ikkje det eg veit.

Liket av Harald låg blodig i fjøsen, der Kjellaug fann det på morgonkvisten. Folk sa ho stod over det og rein, og ungane, eg orkar ikkje tenke på kva ungane må ha sett.

Eg hadde sovna med reivungen medan Havgrim var ute kvelden før. Han kom ofte seint; supa øl, blei pratande og gløymde tida. Det var ikkje uvanleg. Men då eg vakna om morgonen av at ungen leitte etter bryst, og Havgrim enno ikkje var heime, kom ei uro som kasta over meg.

Eg vassa gjennom snøen til fjøsen og stelte dyra, eg stelte dei minste ungane og fekk dei til å sove etter tur, før Oddlaug kom og hjelpte meg å lage dugurd.

Då Ragnvald, bror til Kjellaug, dukka opp utpå ettermiddagen, visste eg at noko hadde hendt. Eg sleppte det eg hadde i hendene, og gjekk han i møte.

– Havgrim har gjort ubotamål og rømt, sa han idet 7

60662 Eg rissa desse runene – s. 7

28.06.2023 11:32

han hoppa av hesten så pelskappa svinga seg ikring han. – Han blir lyst fredlaus om han ikkje kjem og gjer opp for seg. Du har vel ikkje sett han?

– Eg har ikkje sett han sidan i går ettermiddag, sa eg.

– Kva har han gjort?

Ragnvald fortalde at Havgrim hadde drepe Harald i løynd, men blitt sett då han reid frå staden i vill fart.

Ragnvald ville bringe saka til tings ved første høve, så kunne den som ville, ta livet av Havgrim om dei kom over han. Om Havgrim hamna i utlegd, kunne dei ta garden, og eg og ungane ville stå på berr bakke.

– Ikkje gjer dette mot meg og ungane, sa eg. – Vi har ingen annan stad å fare. Drep han om de finn han, men gjer oss ikkje heimlause.

Ragnvald rynka bryna. Så la han handa på skuldra mi og nikka.

– Hadde det vore nokon andre, ville eg ikkje nølt med å tinglyse dette. Men både eg og søster mi har godhug for deg, Solrun. Og det er ikkje rett at du og borna dine skal lide for ein urett den tosken Havgrim har gjort.

Eg fall på kne og greip hendene hans og kyssa dei.

– Takk, Ragnvald, sa eg, – gode du. Dette skal eg aldri gløyme deg for.

Eg blei liggande vaken i nettene som følgde. Harald var ein villstyring, det visste alle. Han likte kvinner, hadde knipe meg òg i rauva før den blei flat og nedsigen etter alle ungane eg har bore fram. Kunne dette ubotamålet ha med ei kvinne å gjere? Korfor blei eigentleg karar uvener? Det var anten ære, kvinner eller penningar, og penningar hadde ingen av dei, så då 8

60662 Eg rissa desse runene – s. 8

28.06.2023 11:32

måtte det vere ei kvinne, for så grueleg ærekjære var dei heller ikkje.

Somme hadde høyrt dei krangle på skjenkestova, nokre hadde sett dei slåst etter å ha kika for djupt i ølbollen. Eit par ymta frampå om eit kvinnemenneske begge hadde lagt seg etter, medan andre meinte det var terningspel som hadde skulda. Når det kom til stykket, var det visst berre to som visste kva som var årsaka, og det var han som hogg, og han som enda dagane med ei øks dirrande i skallen.

Det kom vår og det kom sommar, det blei kaldare, det kom haust. Ein sein kveld høyrde eg ein hest vrinske utanfor. Eg var ikkje overraska då han stod der i døra igjen.

– Havgrim, sa eg. – Kva har du gjort?

Han smilte det skeive smilet sitt og stega inn i stova.

– Solrun, då. Er du ikkje glad for å sjå meg?

Det kunne eg ikkje svare sant på.

– Kor har du vore så lenge, spurde eg i staden.

– Å, her og der.

Han slengde frå seg ei skreppe i hjørnet. Eg kunne ha svore på at det klirra i mynt.

Han ville ligge med meg med det same, og eg gjorde som han ville. Så snart han dorma av, sneik eg meg ut av famntaket hans og kraup under fellen til ungane i den andre senga. Dei flytta seg og gav meg plass, og så la dei seg inntil meg med mjuke små armar og varme små bein.

Då dei såg den store far sin ligge og sove neste mor9

60662 Eg rissa desse runene – s. 9

28.06.2023 11:32

gon, sat dei der stumme, alle i hop. Berre femåringen drog kjensel på han og såg vekselvis på meg og på faren med eit spørjande blikk. Tvillingane kjende han ikkje att i det heile. Dei hadde ikkje sett han på eit halvår, eit heilt liv for slike som er små. Ikkje hadde dei sett han særleg mykje før han hamna i utlegd, heller, og ikkje hadde eg gjort noko for å minne dei på han.

Hesten sette han på beite på utmarka eit stykke frå garden. Om nokon skulle kome over den og kjenne den att som vår, skulle eg berre seie at den var komen attende av seg sjølv, utan ryttar.

Men Havgrim var ikkje ein som klarte å halde seg heime særleg lenge, så ganske snart byrja han å fare ut om nettene igjen og bli vekke til morgongry. Når han kom heim, la han seg i senga og sov seg gjennom dagen, medan eg var oppe og stelte dyr og ungar og gard åleine. Når han vakna, ville han ha mat og øl. Eg varta opp med ein stendig aukande harme. Ungane tok han som snarast på fanget, men blei fort lei og husja dei vekk. Og så snart mørkeret fall, var han ute av døra igjen.

Eg stod på dørhella og såg etter den mørke skikkelsen hans som blei mindre og mindre før han blei borte mellom trea. Lydde eg godt, kunne eg høyre hesten vrinske idet Havgrim hoppa opp på ryggen hans, og beina som trampa taktfast mot bakken og tok ryttaren sin langt vekk frå garden og alt som batt han her heime.

10

60662 Eg rissa desse runene – s. 10

28.06.2023 11:32

Då trekronene byrja bli gule og det var tid for å hauste inn, gjekk eg ute på åkeren frå morgon til kveld. Oddlaug hadde eg måtta late gå, no som Havgrim låg og gøymde seg i stova. Eg sa at eg hadde leigd inn nokre sterke ungdomar til å hjelpe med hausten og dermed ikkje hadde bruk for henne meir.

Eg skar kornet og sette det opp i band, alt medan eg håpte Oddlaug ikkje skulle gjere seg eit ærend forbi og oppdage at eg gjekk her ute einsam. Minsten bar eg på ryggen dagen lang, og tvillingane sprang rundt beina mine, trakka ned aks og ergra vitet av meg.

– Husj, ropte eg og slo etter dei.

Berre den eldste kunne hjelpe meg litt. Ho samla aks til buntar mellom dei små nevane, og eg hjelpte henne med å binde og setje på staur.

Etter tre gonger så lang tid som vanleg hadde eg fått inn heile hausten på eiga hand. Eg hadde knapt sove, og då den siste famnen med tørrhøy endeleg var i løa, gjekk eg inn i stova, der eg seig i koll framfor grua.

Eg vakna til av at eldstejenta rista i meg.

– Mor, du må vakne! Er du død, mor?

Barnegråten hadde laga små holer inn i skodda, og då eg opna auga, sumde blikket mitt, slik at det var to av henne som stod der, og ikkje ei.

– Ikkje død, svarte eg og prøvde å setje meg opp.

Jordgolvet var kaldt. Eg fekk kravla meg opp i senga, der tvillingane kraup tett inntil meg medan dei sutta på tommelen. Reivungen låg som ved eit under i korga si og sov.

– Kor er far, spurde eg.

11

60662 Eg rissa desse runene – s. 11

28.06.2023 11:32

– Vi veit ikkje.

Då hadde han vore vekke sidan det mørkna kvelden før. Dette var første gongen etter at han kom tilbake, at han hadde vore borte så lenge. Han var vel med ei av frillene sine. Meg hadde han iallfall slutta å røre, og glad var eg for det.

Eller kanskje nokon hadde sett han og teke saka i eigne hender, så var eg kvitt han for godt?

Ein gong i løpet av natta vakna eg av at det small i døra, og høyrde Havgrim romstere i stova. Så knirka det i senga, og det blei stilt.

Om morgonen gjekk eg i fjøsen som vanleg, med minsten på ryggen. Eg kvapp då eg kom ut att på tunet, for der stod Oddlaug, på nippet til å opne døra til stova.

– Hoi, ropte eg høgt.

Ho snudde seg og kom mot meg. Eg sette dei fulle mjølkebøttene ned på graset og gneid handa over auga.

– Men Solrun, sa ho og la ei hand på skuldra mi, – du er jo utsliten! Du veit det berre er å spørje. Og du skal ikkje betale meg. Det har eg sagt, og det står eg for.

No kunne eg seie det som det var. Fortelje henne at Havgrim var komen heim att, og at eg ikkje visste kva eg skulle gjere meir. Oddlaug ville sjølvsagt ikkje klare å halde stilt med denne kunna særleg lenge. Ho ville røpe det til Sigmund, som ville kviskre det til ein av brørne sine, som ville plumpe ut med det på skjenkestova etter eit par bollar øl. Før eg visste ordet av det, ville Kjellaug sende brørne sine og brørne til 12

60662 Eg rissa desse runene – s. 12

28.06.2023 11:32

Harald etter Havgrim, og eg ville bli kvitt han ein gong for alle.

Tanken var forlokkande, men lovnaden om truskap eg ein gong hadde gitt til ektemannen min, heldt meg att.

Eg sa til Oddlaug at ho ikkje skulle ottast. Søster mi skulle kome om nokre dagar, og eg hadde alt fått hjelp med hausten.

– Det er berre minsten, sa eg, – han held på og får tenner og har halde meg vaken fleire netter, og no kjem han vel til å sove heile dagen og vere vaken til natta igjen.

– Det er visst ikkje berre greitt med slike små, endå så gode dei er, sa Oddlaug mildt og strauk den vesle over hovudet.

– Når du snakkar om tenner, la ho til og tok seg til eine kinnet, som eg no såg var tjukt og hovent, – så veit eg godt kor ilt det kan gjere. Det er hakket før eg går til galderkona og får eit retteleg trollpulver for å sjå om det kan svi vekk skiten!

I det same sette reivungen i å gråte, og eg gav Oddlaug eit orsakande smil og sa at han nok trong mjølk.

– Eg skal ikkje hefte deg meir, sa ho, – men sei berre frå om det er noko eg kan hjelpe med. Eg har slikt å gjere. Det er jo berre eg og Sigmund heime, så hendene mine er ledige mykje av tida.

Eg takka og såg etter den runde ryggen hennar då ho gjekk. Ein tanke var byrja svirre i hovudet: Om Havgrim døydde, trong eg ikkje gå rundt og vere redd for å ta imot folk på garden og avsløre han. Eller vere redd han skulle setje oss i fare endå ein gong, ta livet 13

60662 Eg rissa desse runene – s. 13

28.06.2023 11:32

av endå eit menneske i løynd, eller spele oss frå gard og grunn.

Før eg gjekk og la meg saman med ungane, la eg meg på magen på golvet og drog skreppa hans fram frå under senga hans. Som eg trudde, var den full av myntar. Eg forsynte meg med det eg trong, og skulle til å dytte skreppa under igjen, då ein liten pose trilla ut.

Eg stakk handa nedi og kjende at den var full av små, harde korn. Det var for dunkelt i stova til å sjå kva det var, så eg rulla eit korn mellom tommel og peikefinger, før eg putta det i munnen og beit til. Eg gispa då den sterke smaken av pepar trefte tunga.

Havgrim kom heim like før daggry. Eg skimta skikkelsen hans som la seg i benken, og av den tunge pusten forstod eg at han hadde slokna med det same.

Utpå dagen tok eg Oddlaug på ordet og sette frå meg ungane hos henne under påskot av å måtte til presten ein tur for å be om ei almisse. I staden gjekk eg til Sigbrit etter råd om kva eg skulle gjere med Havgrim.

Ho var gammal som haugane og den einaste galderkona her i trakta. Ho gav meg ei djevelsk remse til Tor og Odin, og rissa den inn i ein pinne med langsame rørsler, for ekstra sterk verknad. Attåt pinnen fekk eg eit pulver. Eg skulle drysse det i ølet hans, før eg las det som stod på pinnen høgt, tre gonger. Sidan eg ikkje kunne tyde runer, gjentok ho orda for meg og bad meg seie dei tilbake til henne heilt til eg kunne dei på rams.

Sigbrit pakka pinnen og den vesle posen med pulver inn i never. Eg takka og betalte med penningar 14

60662 Eg rissa desse runene – s. 14

28.06.2023 11:32

frå skreppa til Havgrim. Så gjekk eg heim og gøymde neverpakken inst under senga til ungane.

Den natta sat eg oppe og venta på at han skulle kome heim. Det varte og rakk, men eg var for oppspilt til å få sove. Eg hadde skjenkt ein bolle øl til han, som stod klar på bordet. I ølet hadde eg rørt ut pulveret, og no sat eg der med pinnen mellom hendene og gjentok runene i hovudet.

For ein gongs skuld sov alle ungane natta gjennom, og eg håpte inderleg at Havgrim ikkje skulle vekke dei idet han kom. Iallfall ikkje før han hadde drukke seg utørst av ølet og fått velta seg ned i senga, der han ville slokne av seg sjølv før morgonen var gått, for aldri meir å vakne igjen.

Eg måtte ha døst av, for eg bråvakna av at døra gjekk opp og Havgrim stod der framfor meg. Som venta var han full. Han lét døra stå på vidt gap og stogga ved bordenden, der han blei ståande og svaie.

– Eg tenkte du var tørst, mumla eg og skauv ølbollen mot han.

Han glodde på meg med eit underleg uttrykk, så fall blikket hans på bollen. Han strekte ut handa for å ta den, men brått rulla auga bak i skallen på han og han segna om på golvet med eit gisp.

Det slapp ein lyd ut av meg, og eg kneip eine handa fort over munnen medan eg knua runepinnen i den andre. Kva hadde skjedd? Hadde eg drepe han med berre ord?

Eg reiste meg og dytta litt borti han med foten. Ikkje ein lyd kom frå den store kroppen, ikkje eingong då 15

60662 Eg rissa desse runene – s. 15

28.06.2023 11:32

eg sparka han hardt i sida. Først då eg fekk velta han rundt, såg eg det: ein kniv i ryggen på han, og blod som hadde runne lenge og farga kleda hans raude frå inst til ytst.

Då høyrde eg ein hest vrinske og trampe med hovane. Eg stakk hovudet ut døra, og der sat Kjellaug over skrevs på hesteryggen, blåkledd og bratt i nakken, med morgongryet flammande bak seg.

– Då er det oppgjort, ropte ho, før ho sette hælane i hestesida og hyppa.

Eg blei ståande lamslegen og sjå etter henne. Så summa eg meg, gjekk inn og tok ølbollen frå bordet, slo ølet vekk bak nova, drog liket ut gjennom døra og la det på bakken bak huset.

– Ver du vel faren og venleg til sinns, mumla eg.

– Måtte Tor ta imot deg, måtte Odin eige deg.

Eg krossa meg fort.

– Og Gud vår far, amen, la eg til.

Eg henta eit klede og dekte han med, og ei bøtte vatn frå bekken så eg fekk vaska av meg blodet, før ein etter ein av ungane vakna til ein ny dag.

60662 Eg rissa desse runene – s. 16

28.06.2023 11:32

Heim

Tormod rettar seg opp og ser utover Vågen. Det er kome eit slør over himmelen, snart kjem skodda sigande. Han dreg hetta av hovudet og stryk handa gjennom det sveitte håret, tørkar den på kjortelen.

Dagen blei bra, trass alt. Då han først kom ned på brygga, var der rikeleg med fisk å losse. Våg etter våg med torsk, sei og lyr, båtlast etter båtlast. Det kjennest i armane og ryggen.

Skipperen står i båten med eine beinet mot bryggekanten då Tormod kjem bort med hetta i handa.

– Der var du, ja, seier han og tek ei tugge av ein tørrfiskbit.

Tormod nikkar, ser på den grove neven som tel opp myntar, tørrfisken som vippar i munnvika. Sola står i ryggen på skipperen, den er ikkje like varm som tidlegare.

– Er det arbeid å få i morgon?

– Jau, seier skipperen, – skulle tru det. Du får kome ned utpå dagen når båtane kjem inn, så får vi sjå.

– Det skal eg gjere.

Tormod tek imot penningane. Ei god tyngd i handa.

17

60662 Eg rissa desse runene – s. 17

28.06.2023 11:32

Sola har steikt heile dagen, måsane har krinsa over dei medan dei har lossa, sjøen lepja etter bryggepålane.

No hadde det smakt med ein bolle øl. Men ikkje i dag.

I dag skal han rett heim med penningane, ikkje nokon tur innom skjenkestova, det har han lova Gyda.

– Då sest vi i morgon, seier han høgt og løftar handa mot lossekarane.

Somme løftar handa tilbake, og ein av dei han har arbeidd side ved side med, Sigmund, vinkar han til seg.

– Du skal ikkje bli med og få deg ein smak øl, då?

Tormod dreg på det. Han ramlar utpå for ofte, og Gyda er lei. Særleg etter at minsten kom. Ungen held henne vaken om nettene, og så har ho dei andre ungane rundt beina òg. Ho treng han heime. Penningane òg. Eldsteson deira er ikkje til nok hjelp, stum og dauv som han er. Tormod har somme tider lurt på kva han eigentleg forstår, om alt er som det skal inne i hovudet hans. Men Gyda har alltid føyst det vekk.

Han skjøner akkurat like mykje som deg, har ho sagt.

Om ikkje meir.

– Nja, svarer Tormod. – Eg får vel sjå å kome meg heim.

Sigmund smiler.

– Ja, viss kjerringa smeller med pisken, er det best å lyde.

Tormod ser vekk, klør seg under den varme hetta. * Karane sender ølbollen rundt bordet. Sigmund er blitt vekk, må ha gått heim allereie. Tormod gliser og ristar på hovudet. Pisken, du liksom. Han tek ein djup slurk 18

60662 Eg rissa desse runene – s. 18

28.06.2023 11:32

då det blir hans tur. Flirer i lag med dei andre, sjølv om han ikkje har fått med seg kva dei snakkar om.

Han lèt blikket gli over skjenkestova, over borda og lysa som flakkar. Karane som drikk, dei få kvinnfolka som smiler og gjer seg til, og der er Tordis, like ven som alltid. Så, i glipa mellom to mannskroppar, får han auge på gutslampen. Han står borte ved døra, raud i kinna, må nett ha kome inn. Tormod stønnar og dukkar ned mot bordplata. Tek imot bollen igjen, drikk djupt. Guten står og ser innover i den dunkle skjenkestova, klør seg på kinnet med det som ser ut som ein flat, liten runepinne. Kva er det denne gongen?

Tormod stirer ned i ølet, held om bollen med begge hendene. På tide å kome seg vekk. Det må vere Gyda som har sendt han. Ho leiter han opp kvar enn han er.

Om han har gått til nokon på vitjing eller teke seg ein runde på bryggene. Om han har stukke ned til sjøen for å slå av ein prat med karane. Eller hit. Om han sit og drikk heime hos Olav borte ved allmenningen eller har funne seg ei krå i eit av smaua, ei varm krå, med ein varm kropp å legge seg med. Varm munn og varme lår, som opnar seg og tek imot.

Han ser Gyda for seg med ungane, ho har kanskje den minste ved brystet, eller sit og spinn med teinen mellom beina. Han ser for seg elden på grua, gryta med graut som putrar over flammane, ein plutseleg gråt frå den vesle, dei to tette som stendig slåst, og mor deira som skjenner, den eldste som stumt sprett opp og dreg dei yngre brørne etter håret, føyser dei ut på garden, føyer mor si i alt ho vil.

19

60662 Eg rissa desse runene – s. 19

28.06.2023 11:32

Guten speidar snart den eine, snart den andre vegen, medan han fiklar med pinnen. Han vågar seg ikkje heilt inn. Han er kjapp, spring fort om nokon skulle huke tak i han, trive nakketak på kjortelen hans eller gripe tak i armen, men han er redd.

Og kvinnene. Han er redd dei òg. Ikkje slike kvinner han er trygg på, ikkje slike kvinner han er van med.

Ikkje er dei til å vere trygge på heller. Tormod gliser ned i bollen. Nei, kvinnene er ikkje til å vere trygge på her på skjenkestova. Dei dreg smågutar inntil bringa si og klemmer, held fast så lenge dei lystar. Gutungen kjem til å like det når han blir eldre.

Tormod tek ein ny slurk og kikar bort på Tordis igjen.

Ho sit på fanget til Havgrim no, har slege ut det mørke håret. Sit der og ler, fingrar med lokkane, men ho ser ikkje glad ut bak det store fliret. Det når ikkje opp til auga. Nei, ho ville nok heller sitje på hans fang, om han berre hadde penningar å betale henne med.

Han møter det store, opne blikket hennar, laugar seg i det, auga sym og alt doblar seg, men så brøler ein av lossekarane og slår i bordet, og han kvepp og sender bollen fort frå seg. Så får han auge på guten igjen.

Tormod reiser seg halvvegs opp og snik seg duknakka attover i skjenkestova. Han veit nok kva som står på den pinnen. Såg det i andletet hennar då ho jaga han opp av senga og ut i formiddag. Og no er det ikkje fleire penningar igjen å kome heim med.

Kanskje det hadde vore like greitt om han reiste.

Byrja på nytt ein annan stad. Han har gjort mange feil, det skal vere visst, men han kunne retta dei opp, gjort opp for seg, om det berre ikkje var for henne, det sten20

60662 Eg rissa desse runene – s. 20

28.06.2023 11:32

dige maset hennar. Mistrua, sinnet. Skamma ho legg nedover han ved kvart minste feilsteg.

Han ser seg over skuldra før han skubbar opp døra og stig over dørstokken til lageret. Surlet frå stemmer blir dempa idet han dyttar att det tjukke dørbladet.

Tønner med øl på golvet, krukker med brennevin, sekkar med mjøl og gryn, ei kasse grønsaker, nokre store ostar og ein høg stabel flatbrød på ei hylle. Rader med tørrfisk og eit par skinker heng frå taket, ved sida av tørka urtekvastar og ein bunt med lauk.

Han kjem i hug at han har gløymt å ete. Han var så tørst, og den første ølen smakte så godt åleine, den andre bollen gjekk rundt bordet mest utan at han merka det, og då han fekk den tredje til munnen, var både svolt og anna bortgløymt.

Han går til bakveggen, der ei låg dør fører ut i smauet. Det er ikkje første gongen han har snike seg ut denne vegen. Han skal nett til opne slåa då stemmesurret blir høgare og ein neve triv han i skuldra.

– Kva vil du her inne? Kom igjen, ut med det!

Det er Unn, ho som eig vertshuset. Tormod krympar seg og løftar hendene.

– Ingenting, eg lovar, ville berre snike meg ut, så ikkje gutungen skulle sjå meg.

– Gutungen? Du er no vel ikkje redd ein liten gut, veit eg, vaksne mannen?

Unn slepper taket i han, og Tormod snur seg sakte rundt.

– Han vil ha fatt i meg, seier Tormod, – så eg tenkte eg skulle.

– Stikke av frå det heile? Ja ja, korfor ikkje. Du har vel dine grunnar.

21

60662 Eg rissa desse runene – s. 21

28.06.2023 11:32

Unn ser seg rundt. Blæs ein mørk lokk frå panna.

– Og du har ikkje forsynt deg av maten min, så eg må rope på ein av dei sterke karane der ute?

– Nei, nei, eg lovar.

Tormod held opp hendene igjen. Unn mønstrar han, så smiler ho og held bakdøra open.

– Kom deg ut, seier ho, – så sest vi vel i morgon eller ein annan kveld, kjenner eg deg rett.

Ho blunkar. Tormod løftar handa til takk og dukkar ut i smauet. Føtene plaskar ned i rennesteinen, og han ristar litt på foten før han fortset innover i skodde og mørker. Tunge bygningar lutar mot han frå begge sider. Luktar skarpt av tjære, luktar søtt av regn.

Han tek til høgre ved første krossveg, vidare innover i mylderet av smau og bakgater. Kjenner den gode sitringa etter ølet spreie seg i lemmane, heilt ut i fingerspissane.

Den vesle plassen er tom, så han kryssar fort over og finn døra hennar, knakkar hardt to gonger. Om ho er inne og ledig, plar ho kome med det same.

Ei varm, krydra lukt strøymer ut idet døra opnar seg, og så står ho der og smiler mildt imot han i berre serken.

– Er det den karen som kjem rekande?

– Tenkte eg ville sjå om du var heime.

– Å, eg er alltid heime for deg, seier Tora og legg det lyse håret bak eine øyret.

Det er litt utståande, får henne til å likne ei søt, lita mus. Han rettar ut handa og legg ein lokk bak det andre øyret òg.

22

60662 Eg rissa desse runene – s. 22

28.06.2023 11:32

– Får eg kome inn, då, seier han med tjukk røyst, og ho slepper han forbi.

Overarmen hans stryk borti bringa hennar idet han passerer. Den mjuke, trinne bringa, han kjenner halsen tjukne endå litt. Ho lukkar døra og kjem etter han inn i rommet. Legg hendene på akslene hans: – Berre legg deg, du.

Han dreg av seg kjortel og hoser, finn seg til rette i kråa, ventar. Då ho kjem og legg seg inntil han, tek han ikring henne, lukkar auga og lèt alt anna fare.

Elden er nesten brunnen ut då ho reiser seg opp og byrjar kle på seg.

– Er tida der alt, seier han.

– Andre ventar, seier ho, – på både meg og deg, vil eg tru.

Han gnir seg hardt over andletet og blir sitjande slik, med hovudet i hendene. Om han berre kunne bli her, i varmen til Tora. Berre sove her i kråa i natt, stilt og roleg, med armane kring den mjuke kroppen hennar.

– Du får kome att ein annan kveld, seier ho og stryk han over hovudet.

Han nikkar. Eitkvart pressar på bak auga. Han svelgjer hardt nokre gonger, finn kjortelen og skjorta, skrevkledet og hosene, får på seg skoa.

Ho legg handa mot kinnet hans idet han skal til å gå.

– No må du ikkje gløyme å betale, seier ho og ser liksom strengt på han, før ho smiler og stryk ein finger over munnen hans.

– Å nei, seier han, – nei, det var ikkje meininga.

Han byrjar å klappe seg på kleda som for å leite etter myntane han veit han ikkje har. Dreg fram det eine 23

60662 Eg rissa desse runene – s. 23

28.06.2023 11:32

etter det andre. Ei snytefille. Nøkkelen. Ei treflis han har brukt til å pirke seg i tennene med. Kjenner heten i kinna no. Kjenner det brenne i den lute nakken.

– Har du ikkje penningar?

– Jau, seier han og grev vidare, – det må eg ha.

– Du veit du ikkje får på borg hos meg, seier ho.

– Du skal få penningane i morgon, seier han og gløttar fort opp på henne.

Ho har krossa armane over bringa, står der og ser mørkt på han.

– Eg leit på deg, seier ho. – Eg tok ikkje penningar frå deg på førehand, slik eg gjer med andre. Og så snyter du meg, etter at du har fått ditt.

– Eg snyter deg ikkje, seier han, spakare no. – Eg skal betale deg. Eg skal kome att i morgon den dag og gjere opp for meg.

– Ja, ja, seier ho, opnar døra og skubbar han ut.

– Kom deg vekk. Eg vil ikkje ha deg her meir.

Han snublar bakover og triv etter henne for ikkje å falle, men ho slamrar att døra, og han deisar ned i søla.

– Fitte, mumlar han og stablar seg opp på beina igjen.

Han kjenner noko svi nedover svelget og i bringa.

Tora som alltid har vore så grei mot han, som har opna armane og varma han, gitt han alt ho har. Han kostar seg hardt over baken og får vekk den verste søla, tørkar dei skitne hendene på kjortelen. Speidar rundt seg, men gutungen er ingen stad å sjå. Takk og lov for det, så såg han iallfall ikkje dette tåpelege opptrinnet.

Tormod får brått vondt av guten. Han går kanskje enno rundt i smaua og leiter. Han kan jo ikkje noko for det, han er berre ein gutunge. Det er ho som har sendt 24

60662 Eg rissa desse runene – s. 24

28.06.2023 11:32

han, guten gjer berre som han blir fortald. Han freistar berre å finne ein villfaren kar, som rek rundt i kjøpstaden med folk ho ikkje kjenner og ikkje held for noko.

Det er blitt kaldt no som natta er komen, og regnet fell tungt. Han får gå og sjå om Olav er heime, tenker han, kryssar plassen igjen og går inn mellom dei lutande husa, kanskje Olav har ein dram å by på. Kanskje ein matbete òg, er han heldig.

For han har ingen heim meir, no kan han ikkje gå tilbake. Gyda har sagt at ho ikkje orkar meir av rotet hans. Om han ikkje skjerpar seg, tek ho med ungane og flyttar heim til far sin. Og Tormod har lova, på tru og ære.

Han kjenner seg plutseleg så trøytt. Kva er det han driv med? Han som har fått seg ei fin kone med god medgift, ein god heim, nokre greie ungar. Kva er att av det no? Alt har han skusla vekk.

Han gøymer andletet i hendene og lener seg mot husveggen. Korfor kan han ikkje berre arbeide og forsørge familien, vere ein dugande kar, kutte ut drikk og hor, slåsting og terningspel? Kva er det som er gale med han?

Han kan like gjerne gå på sjøen med det same, tenker han, og tanken er ny og tindrande klar. Han kjenner seg ikkje rusa meir, kjenner seg vaken og skjerpa, ser alt klarare enn han har gjort på lenge.

Han går vidare nedover smauet, i retning Vågen.

Kjenner lukta av nytt treverk blande seg med den skarpe stanken av tjære og brann på byggetomta like ved.

Plutseleg plasking gjennom ein sølepytt får han til 25

60662 Eg rissa desse runene – s. 25

28.06.2023 11:32

å snu seg. Der er han jammen igjen, eldsteguten hans, med runepinnen frå mor si i eine neven og lykta i den andre. Han har funne han endå ein gong. Tormod tek eit steg fram.

– Du må vere trøytt, seier han og vil klappe sonen på det våte hovudet.

Guten rykker hovudet vekk, ser mutt på faren og rekker fram handa.

– Er den til meg?

Guten dyttar pinnen mot han endå ein gong, ergeleg. Tormod set opp ei orsakande mine og tek den vesle pinnen frå guten, mønstrar den.

– Kva står det, spør han og gnir seg over auga. – Eg ser ikkje, det er for mørkt.

Han dreg fingeren over flata, som for å sjå runene med fingrane. Kjenner dei beine linene i ristingane mot fingertuppen, men blir ikkje klokare.

Guten held opp lykta så han skal sjå.

– «Gyda seier at du skal gå heim», seier Tormod.

– Men det er jo den vanlege beskjeden?

Guten snufsar. Ser ned på dei gjennomblaute skoa sine.

– Ho sa ikkje noko meir? Tormod tek tak i haka til guten, for å få han til å lese på leppene hans. – Om penningar, eller. Mor di verka ikkje sint?

Guten ser på munnen til Tormod og trekker litt på skuldrene. Så ristar han på hovudet.

Tormod legg begge hendene på dei smale akslene til guten og gir han eit lite rist. Han klarer ikkje late vere å smile.

– I morgon er ein ny dag, seier han, klapsar guten på ryggen og legg armen omkring han.

26

60662 Eg rissa desse runene – s. 26

28.06.2023 11:32

Guten ser på faren. Tormod kjenner at skuldrene hans slappar av, ei spenning som losnar i kroppen hans. Faren held kring guten, så tek dei vegen heim gjennom natta. Regnet har slutta, skodda har løyst seg opp, og Vågen ligg der, blank som eit auge.

60662 Eg rissa desse runene – s. 27

28.06.2023 11:32