DROMEN IN BETON KANALENEILAND | HOOG CATHARIJNE
28 SEPTEMBER T/M 19 JANUARI 2020
CENTRAAL MUSEUM UTRECHT
DANK
pagina
2 2
Dromen in beton is geworden wat ze is door de tomeloze inzet en overtuigende argumentatie van de drie conservatoren Laurie Cluitmans, Natalie Dubois en René de Kam. Natalie Dubois was tevens projectleider en zorgde vol overgave dat deze prachtig gelaagde en polyfone tentoonstelling er kwam. Hierin werd ze bijgestaan door Marloes van Liere als projectcoördinator en was de inbreng van Sigrid Noordijk, medewerker educatie, onontbeerlijk. Jens van Kamp begon als stagiaire vanuit de studie geschiedenis bij deze tentoonstelling en werd snel ook formeel ingelijfd om zijn bevlogen en deskundige bijdrage aan dit project te kunnen continueren. Ook veel dank aan Minke van Schaik die als conservator in opleiding bij de tentoonstelling betrokken was. Als Centraal Museum willen we onderscheidend zijn in hoe we de dingen doen. Hierin is de vormgeving van een tentoonstelling een belangrijk gegeven. Ditmaal tekende het bureau De Vrijer Van Dongen voor het vindingrijke ontwerp waarin nostalgie en fnuikende beeldvorming hand in hand gaan.
INHOUD 12
EEN RIJK GESCHAKEERDE SPIEGEL
4 VOORWOORD
DOOR DE OGEN VAN HET OM
KANALENEILAND ALS BAROMETER VAN DE TIJDSGEEST
8 PIONIERS IN KANALENEILAND
Deze ambitieuze aanpak kon alleen gerealiseerd worden dankzij de steun van alle fondsen die ons ook nu weer het vertrouwen gaven deze onderneming te realiseren. Het VSBfonds, de Van Baaren Stichting, het K.F. Hein Fonds, het BPD Cultuurfonds en Vereniging Oud Utrecht. Tot slot dank aan de kunstenaars Zachary Formwalt, Jan van de Pavert en Mounira Al Sohl voor hun prachtige bijdragen. Onze dank gaat daarbij uit naar het Mondriaanfonds die ons ruimhartig financieel steunde in deze aanpak. Bart Rutten en Marco Grob, directie Centraal Museum
14
16 MERWEDE: DE STAD OP OOGHOOGTE
20 DE SUBJECTIEVE BLIK
6 KANALENEILAND, EEN REVOLUTIONAIRE STAD OP ZICHZELF
18 MOOI KANALENEILAND!
COLOFON
22 EL BAKEY ASSAOUI
24 MOOI HOOG CATHARIJNE!
Dromen in Beton Magazine wordt uitgeven bij de tentoonstelling Dromen in beton. Kanaleneiland en Hoog Catharijne die van 28 september t/m 19 januari te zien is in het Centraal Museum Utrecht. Eindredactie: Natalie Dubois en René de Kam Vormgeving: Michelangela, Utrecht Druk: Drukkerij Roelofs, Enschede Foto omslag: Park Transwijk omstreeks 1968. Foto ROVU, Het Utrechts Archief. isbn/ean: 978-90-5983-043-1 Wij hebben geprobeerd alle copyrighthouders te achterhalen. Personen of instanties die menen dat hun rechten desondanks niet gerespecteerd worden, kunnen contact opnemen met het museum.
10
PLAN HOOG CATHARIJNE: ALS EEN DUVELTJE UIT EEN DOOSJE
26 DE MODELLEN VAN HOOG CATHARIJNE
28 GA IN DEBAT! ACTIVITEITENPROGAMMA DROMEN IN BETON
DROMEN IN BETON KANALENEILAND EN HOOG CATHARIJNE
De taak van musea zoals het Centraal Museum is een stadsmuseum te zijn met maatschappelijke diepgang, waarbij met aantrekkelijke presentaties bezoekers worden verleid tot een verrijking van hun blik op de wereld om hen heen. Een dergelijk museum is een baken voor reflectie, een plaats waar het heden wordt verbonden met het verleden, waarin een bezoeker wordt uitgenodigd om te kijken, te ervaren, te denken en te reflecteren. De bezoeker krijgt daarbij ook de kans om haar of zijn mening aan te scherpen. Nu bieden we ruim drie maanden de mogelijkheid voor verdieping in twee stadsvernieuwingsprojecten uit de twintigste eeuw die tekenend zijn voor de Nederlandse naoorlogse ontwikkelingen.
Kanaleneiland en Hoog Catharijne zijn even visio-
aan de stem van een ander en staan we open voor
nair als ingebed in de opvattingen van de eigen
de opvattingen van anderen. Ik ben dan ook bijzon-
tijd. De laatste was ooit de grootste ‘shopping mall’
der trots dat de laatste ruimte van de tentoonstel-
van Europa en kan gezien worden als de manifesta-
ling fungeert als een open podium waarin voortdu-
tie van het twintigste-eeuwse kapitalisme terwijl
rend presentaties en lezingen worden gehouden.
de ideeën over de opzet en invulling van Kanalenei-
Ook biedt de tentoonstelling ruimte aan kunst-
land sterk gevoed werden vanuit een utopisch,
werken die in opdracht van het Centraal Museum
meer socialistisch denken. Beide projecten werden
gemaakt zijn. Met deze bijzondere verzamellijn,
ooit gepresenteerd als dé oplossing voor de proble-
waarmee we twee jaar geleden zijn gestart, vragen
men waar Utrecht mee kampte. Kanaleneiland was
we hedendaagse kunstenaars om vanuit hun
het antwoord op het woningtekort en Hoog Catha-
perspectief een werk te maken over een Utrechts
rijne op het verkeersvraagstuk. Toch bleken beide
fenomeen. Hierbij is het van belang dat het onder-
projecten enkele decennia later eerder symbool te
werp aansluit bij de werkwijze of het engagement
staan voor problemen. Vergelijkbare problematiek
binnen het oeuvre van de kunstenaar en zo voor
werd zichtbaar in andere Nederlandse steden. De
zowel ons als de kunstenaar betekenisvol is. Het
oorspronkelijke dromen in beton leken te veranderen in nachtmerries. De uitgebreide en eclectische collectie en de lange tentoonstellings-
biedt ons de kans om onze collectie stadsgeschiedenis en hedendaagse kunst met elkaar te verbinden. In Dromen in beton geeft filmmaker Zachary Formwalt een scherpe analyse van Hoog Catharij-
geschiedenis van het Centraal Museum, bieden ons de kans om veelom-
ne, verbeeldt Jan van de Pavert de bewoners van Kanaleneiland op monu-
vattende onderwerpen als deze stadsprojecten te ontleden. De tentoon-
mentale wijze en maakt Mounira Al Sohl een ontwapenend project met Sy-
stelling werd dan ook gemaakt onder supervisie van drie van onze
rische immigranten. De blik van de kunstenaars helpt ons de wereld beter
conservatoren: Laurie Cluitmans, conservator hedendaagse kunst,
te begrijpen.
Natalie Dubois, conservator design en René de Kam, conservator stadsgeschiedenis. Maar in onze presentaties praten wij niet alleen als instituut,
Met de vele verhalen en objecten houdt Dromen in beton ons een rijk
we faciliteren ook stemmen en observaties van anderen. In de tentoonstel-
geschakeerde spiegel voor van de wereld waarin wij leven.
ling laten we dan ook bewoners, winkeliers en betrokkenen aan bod komen. In ons streven naar een meer inclusieve praktijk bieden we ruimte
Boven: Park Transwijk omstreeks 1968. FOTO: ROVU, HET UTRECHTS ARCHIEF. Onder: Het Jaarbeursplein in 1970. FOTO: A.W. REININK, HET UTRECHTS ARCHIEF.
Bart Rutten, artistiek directeur Centraal Museum
DROMEN IN BETON KANALENEILAND EN HOOG CATHARIJNE
KANALENEILAND EEN REVOLUTIONAIRE STAD OP ZICHZELF
Op 18 december 1957 werd door H.B.J. Witte, minister van Volkshuisvesting en Bouwnijverheid, de eerste paal geslagen voor Kanaleneiland.
uit het feit dat in het eerste schetsontwerp ervan werd uitgegaan dat er ongeveer 600 personenauto’s in de wijk gestald moesten gaan worden. Volgens deze schatting zou dus een op de vijftig bewoners in Kanaleneiland een auto hebben. Aangezien de geschatte gemiddelde woningbezetting op 4,2 personen lag, zou dus een op de twaalf huishoudens een auto hebben. Anno 2019 doen we daar misschien wat lacherig over, al zullen hedendaagse stedenbouwers ook stiekem een beetje jaloers zijn op dergelijke cijfers.
GEZOND STEDELIJK LEVEN Ook ondergronds was Kanaleneiland vernieuwend, want de wijk kreeg als een van de eerste wijken in de stad gelijk riolering. Ook op andere manieren werd er gedacht aan de gezondheid van de bewoners. Zoals met de stortkokers in de flats waardoor het huisvuil gemakkelijk te lozen was in een container die onderaan klaarstond. Ook aan groen werd gedacht. Zo moest er een groot wijkpark komen van 10 ha, met daarnaast meerdere kleinere buurtparken en veel bloemperken. Nauwkeurig werd berekend hoeveel speelterreintjes er nodig waren voor kinderen van verschillende leeftijdsgroepen. Sportvelden en volkstuinen moesten het welzijn van de bewoners verder bevorderen. Net als twee of drie zwembaden. Utrecht had namelijk veel te weinig zwembaden en op warme zomerdagen nam menigeen een duik in het Amsterdam-Rijnkanaal, wat met het scheepvaartverkeer levensgevaarlijk was.
HELIKOPTERVELD Dat er een nieuwe tijd was aangebroken, bleek ook uit het voorstel om een helikopterveld aan te leggen. Hoewel de helikopter in de jaren vijftig nog maar net aan zijn opmars was begonnen, bestonden er plannen om tussen TEKST: RENÉ DE KAM FOTO’S: HET UTRECHTS ARCHIEF
Hoewel de brede wegen anders leken te veronderstellen, waren er nog
de grote steden een geregelde helikopterdienst in te stellen. Het terrein in
In Kanaleneiland kwamen ook moderne supermarkten, zoals de
niet zoveel auto’s in de jaren zestig.
Kanaleneiland was gunstig gelegen en bood een snelle verbinding met het
Superco-op in het grote Winkelcentrum Kanaleneiland hier in 1968.
centrum en de Jaarbeurs. Overlast vormde blijkbaar geen bezwaar. In 1957
Buiten was het 5 graden, maar binnen in de raadszaal van het Utrechtse stadhuis vond er op 14 februari 1957 een verhit
was de landingsplaats echter naar de andere zijde van het Amsterdam-
WONINGNOOD
Rijnkanaal verplaatst om kort daarop van tafel te verdwijnen. Zo snel rukte
Begin jaren vijftig kampte Utrecht met een enorm ruimtegebrek. Weliswaar
de moderne tijd ook weer niet op.
had burgemeester J. P. Fockema Andreae al in 1920 een groots uitbreidings-
debat plaats. Er stond dan ook een
plan laten maken, maar de grond waarop die toekomstige stad van 450.000
BEJAARDEN EN ONAANGEPASTEN
belangrijk onderwerp op de agenda: het
inwoners stond ingetekend, hoorde grotendeels bij buurgemeenten als
Over al deze zaken werd tijdens de raadsvergadering in februari 1957 gedis-
Jutphaas, Zuilen en Oudenrijn. De pogingen om de gemeentegrenzen uit te
cussieerd. Een van de angsten van de raad was dat Kanaleneiland niet mooi
Uitbreidingsplan Utrecht-Zuidwest I,
breiden, zouden uiteindelijk pas in 1954 succesvol zijn. En dat was maar goed
zou worden. De ‘rechthoekige vormgeving en indeling van de buurten’ die
ook, want in dat jaar stonden inmiddels 12.000 woningzoekenden ingeschre-
voortkwam uit de ‘eisen die de moderne continubouw stelt’ waren volgens
waarin de contouren van het nieuw te
ven. De nood was zo hoog dat sommige mensen hun heil zochten in spoor-
enkele raadsleden namelijk in Rotterdam-Zuid slecht uitgepakt. Hoe kon
bouwen Kanaleneiland werden ge-
wagons of caravans die provisorisch tot woonhuis waren omgebouwd.
B&W garanderen dat het hier wel goed zou gaan? Ook waren er vragen over
schetst. Dat nieuwe stadsdeel zou zo’n 30.000 inwoners gaan tellen en werd daarmee groter dan provinciesteden als Assen en Sittard. Er zou ‘een stad op zichzelf worden gebouwd’ en daar moest goed over worden nagedacht.
‘SLECHTS EEN OP DE TWAALF HUISHOUDENS HAD EEN AUTO’
de te bouwen bejaardentehuizen, voor die tijd een unicum, waar volgens de
TEVREDEN
GROOTS EN MODERN
raad meer ruimte voor moest worden ingepland. En dan waren er nog de
Hoewel veel van de opzet van het oorspronkelijke plan bewaard bleef, zou
Om zo weinig mogelijk tijd te verliezen, waren de voorbereidingen voor de
honderd woningen voor ‘onaangepaste gezinnen’. Moesten die in één com-
er nog veel veranderen. Naast het helikopterveld verdwenen ook de wonin-
nieuwe stadsuitbreidingen al aan het begin van de jaren ’50 in volle gang. In
plex worden gebouwd, of was het beter ze te verspreiden over de wijk? In
gen voor onaangepaste gezinnen. De plannen voor het grote winkelcen-
1953 was het eerste schetsplan van Kanaleneiland zelfs al grotendeels klaar.
zijn antwoorden benadrukte wethouder J. de Nooij dat ‘aan de uitwerking
trum werden meerdere keren herzien en er kwamen moderne supermark-
Dat die nieuwe wijk een trendbreuk vormde met het vooroorlogse bouwen,
van het plan in onderdelen met kracht zou worden gewerkt’. Het ging nu om
ten in de wijk. Ook luxe voorzieningen als centrale verwarming, douches
was op alle terreinen zichtbaar. De geplande hoogbouw viel misschien nog
de grote lijnen. Elke buurt zou later tot in detail worden uitgewerkt, waar-
en liften werden toegevoegd. En dat tot grote tevredenheid van de nieuwe
wel het meeste op, want flats waren er nog maar nauwelijks in Utrecht. Ook
door er nog veel geschaafd en veranderd kon worden. Dat stelde de raads-
bewoners. Burgemeester Coen de Ranitz keek in 1970 met trots terug op
opvallend waren de brede autowegen die het opkomende verkeer in goede
leden blijkbaar gerust en zo werd op die 14de februari het uitbreidingsplan
Kanaleneiland, waar volgens hem ‘op het gebied van volkshuisvesting zon-
banen moesten leiden. Toch had nog niet iedereen een auto. Dat blijkt wel
officieel vastgesteld.
der overdrijving gesproken kan worden van een revolutie’.
•
pagina
DROMEN IN BETON
8 9
KANALENEILAND EN HOOG CATHARIJNE
PIONIERS
OP KANALENEILAND RUIMTE VOOR EEN JONGE GENERATIE Arnold de Heus was net afgestudeerd in Delft en zijn vrouw was tot hun huwelijk apothekersassistente in het Diaconessenziekenhuis geweest. Toen ze trouwde, werd ze ontslagen, want ‘zo ging dat in die tijd’. Vanuit zijn studentenkamer in Delft en haar ouderlijk huis zetten ze de volgende stap in hun leven. De werkgever van De Heus, Systeem Coq, zorgde voor de huurwoning op Kanaleneiland. Die was nieuw, licht, ruim en luxe. Naast ze woonden mensen die net als zij ook net getrouwd waren, hun eerste kinderen kregen en bij hetzelfde bedrijf werkten. Er was nog niet veel. Er waren pas twee flats gebouwd en verder was er overal zand. Het leek wel een woestijn. Naast zand was er water. Ze herinneren zich de fijne wandelingen langs het Amsterdam-Rijnkanaal.
GELDERLAND EN PASTOE: HET MODERNE INTERIEUR Doordat er veel jonge mensen in de nieuwe wijk woonden, deed het moder-
leneiland-Zuid. Ontwerper Coen de Vries richtte deze woning in. In de wo-
ne interieur automatisch zijn intrede. Meneer en mevrouw De Heus richtten
ning stonden maquettes waarin verschillende suggesties werden gedaan
hun huis in met wat ze van thuis hadden meegekregen. Ze knapten bijvoor-
voor een mogelijke inrichting van een woning en in een lege maquette kon
beeld een bed op van opa en oma door hem opnieuw te verven. Maar niet
de bezoeker vervolgens naar hartenlust experimenteren met schematische
alles was oud. Zo kochten ze een nieuwe bank bij Gelderland. Die bank staat
miniatuurmeubelen.
nog steeds in de woonkamer. Ze kochten ook enkele nieuwe stoelen bij
Meubelen die in de tijd door Goed Wonen aangeraden werden, waren open,
Pastoe. Verder was er niet veel tijd om zich met de inrichting bezig te hou-
sober en modern. Ze werden geproduceerd door onder andere Gispen, Gel-
den, want er moest hard gewerkt worden. Er kwamen kort na elkaar vier
derland, Pastoe en ’t Spectrum. Servies kwam uit Leerdam en vloeren wer-
kinderen. De kinderwagen stond in de berging op de begane grond. Als ze
den bedekt met marmoleum van Forbo. Dat er een Goed Wonen-modelwo-
uit wandelen gingen met de baby, werd de koude kinderwagen eerst opge-
ning in hun buurt was, wisten Arnold en Hetty de Heus wel, maar ze zijn er
warmd met een kruik. De was werd nog gekookt met soda en dus helemaal
nooit gaan kijken. Door het tijdschrift van de stichting bladerden ze wel
met de hand gedaan. Dat was bijna een fulltime taak. Overdag waren er
eens als ze ergens in een wachtkamer zaten.
vrijwel alleen vrouwen en kinderen in de wijk. Als de mannen aan het werk
Arnold en Hetty de Heus op hun trouwdag 1 augustus 1959.
TEKST: NATALIE DUBOIS
Nog maar een maand getrouwd, trokken Arnold en Hetty de Heus in september 1959 in
waren, kwamen kooplieden langs de deur om stofzuigers en andere moder-
DE WIJK ZIEN ONTSTAAN
ne waar te verkopen. Zodra er een kind geboren was, werd er aan de deur
Het echtpaar De Heus heeft de wijk zien groeien. Flat na flat herrees. Er
een spaarhypotheek aangeraden. Alles was gericht op de toekomst, een
kwamen steeds meer voorzieningen. Ze zagen de kerken gebouwd worden.
betere toekomst.
Zelf zaten ze in het kerkbestuur van de Lucaskerk. Het ziekenhuis werd ge-
Er was nog geen centrale verwarming in de woning. De flats werden welis-
bouwd en het grote winkelcentrum. Maar ook de groenteboer kwam nog
waar aangelegd met aansluitingen op de stadsverwarming, maar de eerste
langs met paard-en-wagen en de slager bracht vlees aan huis. Overige bood-
jaren werd er nog gestookt op kolen. De kolenbak stond op het balkon en
schappen werden voor de opening van het winkelcentrum in Oog in Al ge-
de kolenboer leverde op vier hoog de kolen af. Naast de kolenkachel hadden
daan of uit financiële overweging op de markt op het Vredenburg. De wijk
ze ook nog een oliekachel en een elektrisch straalkacheltje verwarmde de
was zeer kinderrijk. Er kwamen scholen, zandbakken, speelpleinen en pie-
ruimte waar het lavet stond. Anders was het wel heel koud!
renbadjes. Mevrouw De Heus vond het een geweldige tijd. Ideaal voor een jong gezin en een heerlijke wijk om op te groeien. De wijk vulde zich met
GOED WONEN
auto’s. Bij het gezin stond een kever voor de deur. Rond de tijd dat de wijk
Vanaf 1946 promootte de stichting Goed Wonen het functionele, verant-
gereed was, vertrokken ze echter, zoals zoveel mensen. In 1965 kochten ze
woorde interieur in Nederland. De stichting richtte ook twee Utrechtse
een koopwoning in De Meern, omdat ze een huis met een tuintje wilden.
steeds heel gelukkig als ze daaraan terug-
modelwoningen in en die lagen beide keren op Kanaleneiland. Waar anders
Maar die eerste jaren in Kanaleneiland zullen ze nooit vergeten!
denkt: ‘het was er zo heerlijk, zo fijn!’
eur aan de man te brengen? De eerste woning van de stichting werd aan de
hun nieuwe flat aan de Gasperilaan op Kanaleneiland. Zestig jaar later kijkt Hetty nog
dan in deze jonge, hypermoderne wijk was dé plek om het moderne interiAuriollaan op Kanaleneiland-Noord ingericht door interieurarchitect Cora Nicolaï-Challet en was te bezoeken van 22 december 1960 tot 15 januari
De Lucaskerk met kerstboom op 18 december 1965.
1961. De tweede opende bijna een jaar later aan de Magelhaenlaan in Kana-
FOTO: J. HOFLAND, HET UTRECHTS ARCHIEF.
•
De Gasperilaan omstreeks 1964. HET UTRECHTS ARCHIEF.
‘OVERDAG KWAMEN KOOPLIEDEN LANGS DE DEUR MET STOFZUIGERS EN ANDERE WAAR’
pagina
DROMEN IN BETON
10 11
KANALENEILAND EN HOOG CATHARIJNE
Toen eind 1962 het plan Hoog Catharijne
TEKST: RENÉ DE KAM
voor het eerst naar buiten kwam, reageerde vrijwel de gehele Utrechtse bevolking positief. Utrecht zou dankzij dit vooruitstrevende bouwplan eindelijk het imago van gezapige provinciestad achter zich laten. Maar bij de officiële opening van het Winkelhart van Nederland ruim tien jaar later, was het enthousiasme behoorlijk bekoeld. En terwijl prinses Beatrix in de Clarentuin de fontein in werking zette, werd er buiten luid geprotesteerd door duizenden demonstranten. Hoe kon de stemming zo omslaan?
HOOG CATHARIJNE
De wetenschappelijke specialisten van projectontwikkelaar Empeo
ALS EEN DUVELTJE UIT EEN DOOSJE
buigen zich in 1962 over de maquette van Hoog Catharijne. FOTO: CAS OORTHUYS, NEDERLANDS FOTOMUSEUM ROTTERDAM.
RIGOUREUZE PLANNEN Eind 1958 was Utrecht in rep en roer. Het in november van dat jaar gepresen-
ontwikkelingsmaatschappij van bouwbedrijf Bredero, had in de roos gescho-
THE TIMES THEY ARE A-CHANGIN’
teerde verkeersplan van de Duitse Max Feuchtinger deed bij veel Utrechters
ten met het voorstel om de cityvorming in Utrecht op grootstedelijke wijze
Toch zou de bouw niet zo geruisloos verlopen als in 1963 werd gedacht.
alle alarmbellen rinkelen. Om de stad toegankelijk te maken voor het auto-
aan te pakken. Dat de stationswijk, inclusief het door Sybold van Ravesteyn
In de jaren daarop laaide het verzet tegen Hoog Catharijne steeds hoger op.
verkeer, waren er maar liefst vier grote doorbraken door de oude binnenstad
ontworpen stationsgebouw daarvoor moest verdwijnen, leek niemand wat
En dat kwam grotendeels doordat de tijd snel veranderde. Begin ’70 wisten
gepland. Daarnaast moest de eeuwenoude singel gedempt worden om
te schelen. Het Nieuw Utrechts Nieuwsblad was er zelfs zeker van dat ‘om de
de Nederlanders inmiddels van Provo en de Summer of Love, waren het
plaats te maken voor een grote ringweg die al die nieuwe wegen met elkaar
sanering van de stationswijk niemand een traan zal laten’.
Amsterdamse Maagdenhuis en het Utrechtse Academiegebouw bezet ge-
verbond. Handtekeningenlijsten gingen rond, kranten werden overspoeld
weest en was er ‘uche uche’ geroepen rondom het Lieverdje op het Spui.
met ingezonden brieven en het in de haast opgerichte protestcomité ‘Bin-
Het Nederland van na de wederopbouw, waarin een appèl was gedaan om
nenstad en Singels’ liet samen met veel Utrechtse studenten luid van zich horen. Ook de raad was niet enthousiast en wilde dat het college eerst een bredere stedenbouwkundige visie op de binnenstad liet maken. De daarvoor aangetrokken Rotterdamse architect J.A. Kuiper nam nadrukkelijk afstand van Feuchtinger en wilde de singel redden door een ruimere ringweg aan te
‘DE ALLURE GAAT ALLE UTRECHTSE BEGRIPPEN TE BOVEN…’
de schouders er onder te zetten, veranderde in rap tempo. Het hiërarchische en patriarchale systeem werd steeds meer bekritiseerd. In de politiek ontstonden nieuwe stromingen en partijen die verandering wilden. De wijze waarop in 1963 het plan Hoog Catharijne was aangenomen, met nauwelijks inspraak voor de burgers, was na de Wet op de Ruimtelijke Ordening van 1965 niet meer mogelijk.
leggen door de 19de-eeuwse wijken. Het college liet de eerdere plannen echter maar moeizaam los en wilde hooguit het deel van de singel tussen de
OPNIEUW OP DE SCHOP
Bleekstraat en de Maliebaan sparen. Kuiper moest zijn visie daarop aanpassen, maar toen dat nieuwe plan in augustus 1962 naar buiten kwam, barstte
WETENSCHAPPELIJKE AANPAK
Het art-nouveau gebouw van de levensverzekeringsmaatschappij De
de bom opnieuw. Nog steeds zou driekwart van de singel verdwijnen!
Al op 11 oktober 1963 werd het plan Hoog Catharijne met 41 tegen 2 stem-
‘Utrecht’ aan de Leidseweg groeide snel uit tot het symbool van het verzet
men door de gemeenteraad aangenomen. Dat het gehele proces zo soepel
tegen Hoog Catharijne. Na 1970 verharde het protest zich. En zo kon het ge-
EEN PLAN MET ALLURE
verliep, had ook zeker te maken met de manier waarop Bredero het groot-
beuren dat tijdens de opening van Hoog Catharijne in september 1973 bui-
Dat het allemaal anders zou gaan, kwam door een groots plan dat slechts en-
schalige bouwproject presenteerde als dé wetenschappelijk ontworpen stad
ten de ME slaags raakte met duizenden betogers, die twee grote poppen in
kele weken na de plannen van Kuiper werd gepresenteerd en voor de Utrech-
van de toekomst. Empeo had daarvoor een team specialisten samengesteld
de brand staken. Eén daarvan stelde Jan de Vries voor en de andere Theo
ters als een duveltje uit een doosje tevoorschijn sprong. Dit nieuwe plan ken-
van architecten, stedenbouwers, planologen, sociologen, sociaalgeografen
Harteveld, die als wethouder ruimtelijke ordening verantwoordelijk was
Het hoofdgebouw van de levensverzekeringsmaat-
de niets van de verhitte discussies en protesten. Het katholieke dagblad Het
en economen. Dat was ook allemaal terug te zien in de brochures, films en
voor het plan Hoog Catharijne. In de decennia daarop zou het niet meer
schappij De ‘Utrecht’ werd het symbool voor het
Centrum stelde juist dat de Utrechters ‘over het algemeen een beetje over-
foto’s waarin de keurig gekapte en geklede teamleden met overtuiging over
goed komen tussen Hoog Catharijne en de Utrechters. Nog geen 30 jaar later
protest tegen Hoog Catharijne. Desondanks werd
weldigd [zijn] door dit enorme project, dat Utrecht over een aantal jaren het
de gestileerde maquettes gebogen stonden. Big data van bezoekers- en reizi-
begon daarom de totale reconstructie van ‘de stad van de toekomst’. Anno
het in augustus 1974 gesloopt.
aanzien kan geven van een ultra-moderne stad’. Een criticus van de eerdere
gersstromen werden zichtbaar gemaakt in ingewikkelde tabellen en er werd
2019 is de gedaanteverandering van Hoog Catharijne en het bijbehorende
FOTO: W.H.M. UILENBROEK, HET UTRECHTS ARCHIEF.
verkeersplannen roemde het nieuwe plan omdat ‘de allure [die het heeft]
verwezen naar belangrijke ontwikkelingen in de Verenigde Staten, Engeland
stationsgebied bijna klaar. Gaat het nu wel lukken om de Utrechters tevre-
alle Utrechtse begrippen te boven gaat’. Kortom, het plan Hoog Catharijne,
en Zweden. En dan was er nog Jan de Vries, directeur en boegbeeld van Bre-
den te houden?
want daar ging het om, werd door zowel de Utrechtse bestuurders als door
dero zelf, die als wis- en natuurkundige in hoog aanzien stond, en bovendien
de bevolking met open armen ontvangen. Projectontwikkelaar Empeo, de
een grote staat van dienst had bij bedrijven als Ahold en Akzo.
•
pagina
12 13
DROMEN IN BETON
DROMEN IN BETON
KANALENEILAND EN HOOG CATHARIJNE
KANALENEILAND EN HOOG CATHARIJNE
Openbaar Ministerie in actie als het leed al is geleden. Na een moord, een vernieling of een ongeluk. Nu kregen we de kans niet achteraan maar juist vóóraan te staan.’ Dat het JIB in Kanaleneiland kwam, was overigens toeval, het had ook in een van de andere Utrechtse probleemwijken kunnen zijn,
DOOR DE OGEN
VAN HET OPENBAAR MINISTERIE
zoals Overvecht, Ondiep, of Zuilen-Oost. Er kwam echter een geschikt pand aan de Livingstonelaan op Kanaleneiland vrij en burgemeester Annie Brouwer wees dat toe. De hoofddoelstelling van het JIB was de objectieve veiligheid en de meer subjectieve veiligheidsgevoelens in de buurt te vergroten. Maar hoe doe je dat? Net als bij de andere JIB-kantoren die in andere probleemwijken in Nederland werden geopend, was de invulling niet tot in detail uitgewerkt. Het was pionieren en experimenteren. Het OM was de trekker en eindverantwoordelijke en werkte nauw samen met haar partners: gemeente Utrecht, politie, reclassering, Raad voor de kinderbescherming, Bureau Jeugdzorg, Slachtofferhulp Nederland, en bureau HALT. Het OM werkte mee aan de controleacties van de politie, de reclassering was aanwezig bij strafzittingen en zorgde direct voor de follow-up. De lijnen waren kort en efficiënt en strafzaken konden sneller en ter plekke worden afgehandeld.
OORZAAK EN AANPAK Dat de buurt er zo slecht aan toe was, kwam grotendeels door de eenzijdige bevolkingssamenstelling en de perspectiefloze toekomst van de jongeren. De meeste jongeren die met politie en justitie in aanraking kwamen, hadden vrijwel geen opleiding. Er waren niet of nauwelijks mensen in de buurt
TEKST: NATALIE DUBOIS FOTO’S: MINISTERIE VAN JUSTITIE EN ANP
Kanaleneiland werd in 2007 een zogenaamde Vogelaarwijk en kwam daarmee op een lijst van veertig probleemwijken in Nederland. Enigszins eufemistisch werden deze wijken ook aangeduid als ‘krachtwijken’ en ‘prachtwijken’, dit terwijl er juist grote sociale, en economische problemen waren. De grote problemen waren al zo’n vijftien jaar aan de gang. Met diverse initiatieven werd geprobeerd de situatie te verbeteren. Een daarvan was ‘Justitie in de buurt’ van het Openbaar Ministerie. Veiligheid en leefbaarheid verbeteren door lokale aanwezigheid leek de sleutel tot succes. Maar
CRIMINALITEIT EN ARMOEDE
die een voorbeeld konden zijn voor een betere kansrijke toekomst. De scho-
De achterstandswijk Kanaleneiland had veel last van intimidatie en crimina-
len die in de buurt geopend werden, waren gericht op de wijkbewoners,
liteit. Jongeren hingen rond in flatportieken en bedreigden bewoners. Win-
waardoor er nauwelijks iemand van buiten de wijk kwam die een ander
kelwagens werden her en der in de wijk geparkeerd, gebruikt als konijnen-
perspectief kon bieden. Criminaliteit lonkte en steeg.
hokken, BBQ of vol met kranten in brand gestoken. De toestand waarin de openbare ruimte verkeerde, was slecht. Auto’s werden gekraakt, de Bene-
WAT WAS DE STRATEGIE VAN HET JIB?
luxlaan werd als racebaan gebruikt en de tram was een plek waar openlijk
Justitie kwam door het samenvoegen van eigen gegevens met die van poli-
drugs werd gebruikt. Veel daklozen brachten er zelfs de dag door. Toen van-
tie en reclassering tot een lijst van veelplegers. Zij, en ook de kring er om-
af 2003 de Prins Clausbrug over het Amsterdam-Rijnkanaal werd gebouwd,
heen, werden nauwlettend in de gaten gehouden. Straffen werden direct
gooiden jongeren bouwmaterialen op de schepen die onder de brug door-
uitgedeeld en afgehandeld. Boetes moesten gelijk worden betaald en taak-
voeren. Mary Hallebeek en Hans van Beusekom, beiden werkzaam bij het
straffen werden in de wijk zelf uitgevoerd. ‘Dat was natuurlijk niet stoer,
Openbaar Ministerie (OM), hebben het dieptepunt van Kanaleneiland van
met een geel hesje de buurt schoonmaken.’ Er kwam cameratoezicht in de
dichtbij meegemaakt door het bijzondere project Justitie in de Buurt (JIB),
wijk. Een spannend moment was het afkondigen van het samenscholings-
waar ze beiden vanaf de start in juni 2002 nauw bij betrokken waren. Hans
verbod. Het samenscholingsverbod was gericht tegen het hinderlijk samen-
als coördinator en Mary als persvoorlichter.
klonteren van een geselecteerd aantal jongeren. ‘Jij mag je in de komende tijd drie maanden niet ophouden in een groep van vier of meer personen,
EEN WIJK IN DE LIFT
was een nieuwe en vergaande maatregel.’
Ruim tien jaar later is hun beeld van de wijk wat positiever. Kanaleneiland is ‘een wijk in de lift’, vinden ze. Dat komt grotendeels doordat de bevolking nu
In september 2005 ging het JIB-kantoor dicht. De minister van justitie
hoe ging dat in zijn werk? We kijken terug met twee
veel gemengder is. Zo wonen er nu veel studenten en ook de nieuwbouw en
maakte bekend dat het JIB – ondertussen waren er 33 vestigingen in Neder-
medewerkers van het Openbaar Ministerie uit die tijd.
vernieuwbouw in de wijk heeft veel andere bewoners gebracht. Een meer
land – gesloten zou worden. De instelling werkte goed, had een positief
diverse bevolking is goed voor de wijk. Ook de komst van de wijk Papendorp
effect maar werd simpelweg te duur. Er moest een andere oplossing komen.
aan de overkant van het Amsterdam-Rijnkanaal had een positieve uitwer-
Dat werden de veiligheidshuizen. Wat het JIB was voor één wijk, werd het
king. Die mensen komen nu op Kanaleneiland winkelen. Wel blijven er zor-
veiligheidshuis voor een hele stad. De instellingen werden weer gecentra-
gen over de veiligheid in de wijk.
liseerd. Hoe lieten Mary Hallebeek en Hans van Beusekom Kanaleneiland achter? ‘Met een nieuwe aanpak voor veelplegers, met ervaring met uitvoe-
EEN WIJKGERICHTE AANPAK
ren van taakstraffen in de wijk, met het samenscholingsverbod als nieuwe
Met veel enthousiasme en bevlogenheid vertellen ze over hun bijdrage aan
interventiestrategie en met heel veel contacten met betrokken mensen.’
het verbeteren van de wijk. Het JIB was een bijzonder project, dat ze met
Of dat aan het JIB is toe te schrijven weten ze niet, ‘maar de criminaliteits-
vallen en opstaan hebben ontwikkeld. Foto’s van de opening worden opge-
cijfers daalden, er was een intensievere samenwerking tussen instanties,
zocht, maar ook die van de ingegooide ruit toen er geprobeerd werd in te
en jeugdgroepen waren beter beheersbaar. Desondanks werd het in 2007
breken. Waarom was dit project zo bijzonder? ‘Normaal gesproken, komt het
nog wel een Vogelaarwijk.’
•
pagina
14 15
K
DROMEN IN BETON KANALENEILAND EN HOOG CATHARIJNE
KANALENEILAND ALS BAROMETER VAN DE TIJDSGEEST
Op 18 maart werd Nederland opgeschrikt door de aanslag in Kanaleneiland. Het incident lijkt helaas de bevestiging van het probleemwijk-imago dat sinds de eeuwwisseling aan de wijk kleeft. Dit terwijl Kanaleneiland minder dan een eeuw geleden juist ontworpen werd als de verwezenlijking van een stralende toekomst. De geschiedenis van Kanaleneiland voelt als een val van utopie naar dystopie, maar wie met een andere bril kijkt, ziet in plaats van een tegenstelling juist continuïteit in de rol die de wijk vertolkt als barometer van de tijdsgeest.
TEKST: JENS VAN KAMP
Deelnemers dragen op 22 maart 2019 een spandoek tijdens de stille
Kanaleneiland stond lang symbool voor de toekomstdroom die in Neder-
rang konden geven. De gemeente had daarmee het probleem van de
EEN NIEUWE TOEKOMSTDROOM
tocht ter herdenking van de slachtoffers van de schietpartij in de wijk
land vanaf de jaren zestig begon te dagen. Stijgende welvaart en technologi-
pensions weliswaar opgelost, maar een nieuw probleem diende zich aan.
Ondanks de negatieve effecten van de benoeming tot ‘Vogelaarwijk’, hiel-
Kanaleneiland. Bij de schietpartij in een tram op het 24 Oktoberplein
sche vooruitgang waarvan de auto, centrale verwarming en de wasmachine
Dit bleek toen in 1989 een grote groep Turkse en Marokkaanse bewoners
pen de financiële steun en sociale initiatieven de wijk wel degelijk de goede
vielen vier doden. FOTO: ANP, ROBIN LONKHUIJSEN.
voorbeelden waren, gaven een kijkje in een toekomst waarin het leven lich-
van Kanaleneiland de gemeente een petitie aanbood waarin zij stelde dat
richting op. Ook de ontwikkeling van de woningmarkt en differentiatie in de
ter zou worden. De woningen in Kanaleneiland werden de fysieke manifes-
de integratie van hun kinderen bemoeilijkt werd doordat de concentratie
verdeling huur en koopwoningen maakten de wijk weer aantrekkelijk voor
tatie van deze toekomst. Met hun grote ramen en uitgedachte inrichting
van hun gemeenschap in de wijk te hard groeide.
bevolkingsgroepen die de balans in de samenstelling van de wijk terug-
den die zich in de klauwen van de extremistische partijen hadden laten drij-
brachten. Zo leek Kanaleneiland vanaf 2007 gestaag weer op te krabbelen,
ven. Ze bleken amper vindbaar. De mensen in de stemlokalen straalden juist
bels van het verleden. De welvaart steeg inderdaad, maar de snelheid waar-
Het lukte de gemeente niet om deze situatie op te lossen en Kanaleneiland
tot 18 maart jongstleden het noodlot toesloeg. Het moment waar Nederlan-
weerbaarheid uit toen ze de journalisten meldden dat het voorval van de
mee dit gebeurde en de weerslag die dit zou hebben op de maatschappij,
gleed maatschappelijk af, tot het in 2007 door minister Ella Vogelaar op een
ders zich al jarenlang voor hadden schrap gezet, werd werkelijkheid: een
vorige dag hun stem niet had beïnvloed. Wederom leek de wijk eerder ver-
hadden de dromers van Kanaleneiland niet kunnen voorspellen. De Neder-
lijst werd gezet van probleemwijken die overheidssteun nodig hadden. De
terroristische aanslag in Nederland. Uitgerekend in Kanaleneiland. ‘Terroris-
broederd dan verdeeld. In plaats van de verwachte spanning tussen bevol-
lander ontzuilde, individualiseerde en werd zo welvarend dat de welvaarts-
aandacht bleef echter niet beperkt tot beleidsmakers, want ook de media
tisch’ bleek al snel niet het juiste woord, maar dat mocht niet meer baten.
kingsgroepen, werd ineens de enige werkelijke scheidslijn zichtbaar: de lijn
standaard die Kanaleneiland te bieden had al snel achterhaald bleek. Groei-
richtten nu hun schijnwerpers op deze ‘Vogelaarwijken’. Nadat de lijst ge-
De internationale media draaiden op volle toeren. Alle positieve ontwikke-
die loopt tussen vredelievende mensen en extremisten die tot geweld in
kernen met grote koopwoningen, een eigen tuin en een rustige omgeving
dwongen openbaar gemaakt werd, trokken cameraploegen eropuit om te kij-
lingen leken in een klap te zijn vergeten en men wilde antwoord op de vraag
staat zijn. Misschien dat met dit besef Kanaleneiland eindelijk weer het
ken hoe erg de situatie in zo’n probleemwijk precies was. Toen in Kanalenei-
of Kanaleneiland een ‘broeinest van extremisme’ was net als Molenbeek, de
symbool kan worden van een toekomstdroom. Deze keer geen droom van
van lichte materialen braken ze met de donkere kamers en massieve meu-
wisten de middenklasse te verleiden en Kanaleneiland had het nakijken.
land een mediateam van RTL door een groep jongeren van hun spullen werd
Brusselse wijk die een jaar eerder in de media was uitgeroepen tot ‘Jihadisti-
welvaart of spullen, maar een droom van mensen die ervoor kiezen samen
In de vrijgekomen sociale huurwoningen van Kanaleneiland kwamen
beroofd en vervolgens de wijk werd uitgejaagd, was het raak. Kanaleneiland
sche hoofdstad van Europa’.
sterk te staan in een wereld waarin extremisme, geweld en stigmatisering
Utrechters van een lagere sociale klasse te wonen, maar ook een groeiende
werd het nationale symbool van de probleemwijk. De media bleven komen
groep nieuwe Utrechters. Voormalige gastarbeiders die gevolgd werden
en de incidenten hielden aan. Nieuwe online mediaplatforms als Geenstijl en
Wat zij de dagen na de aanslag aantroffen in Kanaleneiland, was echter het
door werkzoekende landgenoten, woonden namelijk op grote schaal tegen
FOK! die voortkwamen uit een nieuwe rechtse en verharde toon in de poli-
tegenovergestelde van ‘een wijk waar de spanning tussen bevolkingsgroe-
woekerprijzen in onhygiënische, overvolle pensions. De gemeente loste dit
tiek en maatschappij, gebruikten Kanaleneiland als het bewijs voor het falen
pen overkookt en extremisme hoogtij viert.’ In plaats daarvan was er door
probleem op door hen op de spoedlijst voor sociale huurwoningen te zet-
van de multiculturele samenleving. Zo werd Kanaleneiland andermaal de uit-
de moslimgemeenschap spontaan een stille tocht georganiseerd met als
ten. Vooral het noordelijke deel van Kanaleneiland was een geschikte op-
vergroting van een tijdsgeest, maar in tegenstelling tot de toekomstdroom
duidelijke boodschap de oproep tot verbroedering en verdraagzaamheid.
vanglocatie aangezien de sociale huurwoningen in de rest van de wijk nog
van de jaren ’60 werd het nu de uitvergroting van angst, spanningen en woe-
Ook de dag na de aanslag, toen de provinciale verkiezingen plaatsvonden,
van de verzuilde woningcorporaties waren die hun eigen achterban voor-
de die rond de eeuwwisseling de samenleving waren ingekropen.
trokken camerateams naar Kanaleneiland om de aangeslagen kiezers te vin-
hen probeert te verdelen.
•
‘DE WIJK LEEK EERDER VERBROEDERD DAN VERDEELD’
pagina
DROMEN IN BETON
16 17
KANALENEILAND EN HOOG CATHARIJNE
MERWEDE
DE STAD OP OOGHOOGTE Aan de oostzijde van Kanaleneiland verrijst binnenkort de nieuwe stadswijk Merwede waar maximaal 6000 woningen worden gebouwd. Net als in de jaren vijftig bij Kanaleneiland is gezond stedelijk leven een belangrijk uitgangspunt. Maar dan wel naar eenentwintigste-eeuwse maatstaven. Hoe gaat die ultramoderne wijk eruit zien? En wat heeft dat voor gevolgen voor het bestaande Kanaleneiland? Een gesprek met architect en stedenbouwer Marco Broekman, een van de makers van de nieuwe stadswijk. TEKST: RENÉ DE KAM BEELD: MARCO.BROEKMAN EN OKRA
Wat zijn de belangrijkste aandachtspunten bij Merwede?
eiland was, maar juist open met woningen of winkels. De stad op ooghoogte
‘Bij het ontwerpen van een wijk van zo’n omvang ben je met heel veel ver-
je naar bouwen.’
is het uitgangspunt. Dat is hoe je als mens de stad ervaart en ziet. Daar moet
schillende aspecten bezig. Gezond, duurzaam, energie, mobiliteit, allemaal
Waar komt stadswijk Merwede?
onderwerpen die ook aan verandering onderhevig zijn. Neem het klimaat.
Heeft Kanaleneiland voordeel bij de bouw van Merwede?
Grote kans dat Utrecht over een paar jaar in een klimaatzone ligt die verge-
‘Wat zo’n nieuwe wijk voor de omgeving betekent, is niet volledig in te
lijkbaar is met Bordeaux. Dat betekent dat je nu al rekening moet houden
schatten. Onontkoombaar is dat je in Rivierenwijk en Kanaleneiland goed
met voorzieningen die daar mee samenhangen, zoals wateropvang en goe-
zult moet sturen op de juiste mix van bewoningsgroepen. Het moet niet zo
projecten. Zijn werk voor de wijk Merwede doet
de koeling. Ook mobiliteit verandert snel. Als een eigen auto niet meer van-
zijn dat door grote prijsstijgingen dergelijke wijken niet meer betaalbaar
hij in opdracht van Eigenarencollectief Merwede,
zelfsprekend is, moet je naar andere oplossingen zoeken. Voor Merwede
zijn voor oorspronkelijke bewoners. Maar in alle bescheidenheid: we kun-
gaan we uit van een auto per drie huishoudens. Als je dat wilt, zijn er wel
nen als stedenbouwers ook niet alles oplossen. We proberen de juiste con-
andere voorzieningen nodig, zoals deelauto’s, bakfietsen of leenfietsen. In
dities te scheppen in de hoop dat een wijk en de daarbij behorende omge-
het ontwerp zijn dan ook twee mobiliteitshubs ingetekend aan de Europa-
ving zich op de gewenste manier ontwikkelt. Als het niet zo gaat als
laan. Daar pak je een deelauto en ben je snel de stad uit.’
gehoopt, moet je blijven bijsturen.’
Marco Broekman is sinds eind 2014 eigenaar van marco.broekman urbanism research architecture in
‘Net ten westen van het Merwedekanaal ligt een oude,
Amsterdam en doet veel nationale en internationale
negentiende en twintigste-eeuwse industriële zone, de Merwedekanaalzone. Zeg maar tussen Villa Jongerius en de A12. Alles bij elkaar ongeveer 65 hectare. In de jaren vijftig is dit gebied niet bij de ontwikkeling
bestaande uit gemeente Utrecht, BPD, Janssen
van Kanaleneiland meegenomen. Ik ben betrokken
de Jong, Lingotto, Am, Synchroon, Greystar,
bij deelplan 5 van deze zone, die Merwede wordt genoemd en waar zo’n 6000 huizen zijn gepland. Door de
G&S Vastgoed, Boelens de Gruyter, Roundhill. Naast
enorme woningdichtheid is het belangrijk om het ont-
Merwede werkte hij in Utrecht ook aan een visie over
werp goed te doordenken. Naast de gemeente Utrecht zijn er zes grondeigenaren met negen ontwikkelende partijen bij be-
Galgenwaard-Zoudenbalch. Hij zal tijdens de tentoonstelling Dromen in beton een presentatie geven over Merwede.
Wat is het grote verschil tussen Merwede en Kanaleneiland?
trokken. We willen ondanks die verschillende eigenaren toch één geza-
‘Een van de meest opvallende eigenschappen van Kanaleneiland zijn de re-
menlijk plan met een duidelijke identiteit neerzetten. Een wijk voor echte
peterende bouwblokken, de zogeheten stempels. De gebouwen zijn zo uni-
stadsbewoners, die zich bewust zijn dat middenin de stad wonen geweldig
form dat je soms niet helemaal zeker weet waar je bent. In Merwede willen
is, maar ook consequenties heeft. Parkeren voor de deur is er niet meer bij.
wikkelt eerst een prototype, probeert hem uit en sleutelt er daarna net zo-
we juist dat elk gebouw zijn eigen identiteit heeft. Dat je van ver al kan aan-
Maar dat hoeft ook helemaal niet erg te zijn. Bovendien liggen veel stedelij-
lang aan tot het goed is. Bij het ontwerpen van een stadsdeel kan dat niet.
wijzen in welk gebouw je woont. De structuur en gelaagdheid van een oude
ke voorzieningen op een steenworp afstand.’
Gemaakte beslissingen hebben vergaande gevolgen. Dat de impact van je
binnenstad is daarbij als uitgangspunt genomen. Je moet kunnen dwalen
werk als stedenbouwer veel groter is, maakt het wel interessant. Maar je
door straten, steegjes en pleinen. Je verwonderen over waar je bent. We
De nieuwe wijk moet toekomstbestendig zijn. Hoe doe je dat?
hebt ook veel meer verantwoordelijkheid. Soms vragen mensen aan mij, “je
noemen dat ook wel de coulissestad, als verwijzing naar het coulisseland-
maakt toch geen nieuwe Bijlmer of Kanaleneiland”? Helemaal zeker over hoe
schap, waar kleine, steeds verschillende eenheden met elkaar zijn verbon-
‘Stedenbouw heeft een lange adem. Als stedenbouwer kun je pas na een jaar
het een en ander later uitpakt, ben je natuurlijk nooit. Daarom is het goed
den en samen één landschap vormen. Eenheid in verscheidenheid zou je
of vijf door een deel van je ontwerp lopen. Een wijk of stadsdeel is vaak pas
om bepaalde dingen open te houden, zodat je die later nog kunt aanpassen.
kunnen zeggen. De bouwblokken zijn steeds anders maar hebben ook over-
na 10 à 15 jaar klaar. Om echt te weten of het naar verwachting functioneert,
Zo hanteren we op de begane grond, de zogeheten plint, hogere maten dan
eenkomsten, bijvoorbeeld doordat ze allemaal bestaan uit hoge en lage ge-
is vaak nog meer tijd nodig. Zo lang vooruit kijken, is de kunst van het vak,
bij woningbouw noodzakelijk is. Daardoor kan er na verloop van tijd gemak-
bouwen. Belangrijk is de menselijke maat niet uit het oog te verliezen. Hoge
die deels gebaseerd is op de ervaring die je in andere projecten hebt opge-
kelijk een functiewisseling plaatsvinden, van wonen naar horeca of naar een
gebouwen springen daarom na enkele verdiepingen naar binnen, zodat je
daan. Een meubelontwerper heeft het wat dat betreft gemakkelijker, die ont-
winkel bijvoorbeeld.’
de hoogte minder ervaart. Plinten zijn niet dicht, zoals het ooit in Kanalen-
•
pagina
DROMEN IN BETON
DROMEN IN BETON
KANALENEILAND EN HOOG CATHARIJNE
KANALENEILAND EN HOOG CATHARIJNE
18 19
MOOI KANALENEILAND! V I J F FAVO R I E T E PL E K K EN VA N E E N BE WO N E R
Ik ben Hans-Peter Lassche, 55 jaar oud en sinds begin 2013 woonachtig op Kanaleneiland, eerst
3
24 OKTOBERPLEIN
Zonder de aanslag op de sneltram van 18 maart 2019 zou deze plek mijn top 5 niet hebben gehaald, maar de gebeurtenissen van toen hebben zo’n impact op de wijk gehad, hebben Kanaleneiland verenigd in
drieënhalf jaar in Noord, nu in Zuid. Een relatieve nieuwkomer dus. Toch ben ik heel snel van de
plaats van verdeeld. Zelf zat ik in de tram
wijk gaan houden. Ik zet mij dan ook met veel plezier in voor deze wijk: ik ben hoofdredacteur van
plaatsvond. Ik stond bij de herdenkingsplek
direct achter die waarin de schietpartij
wijkkrant De Zuidwester, ik verzorg wijkwandelingen, ben taalmaatje en doe nog allerlei andere
op de dag na de aanslag, na de stille tocht
dingen die op mijn pad komen. Ik hoop dat deze ‘plaatjes met praatje’ over mijn mooiste plekken
denking vanuit de wijk. Nu kijk ik altijd even
in Kanaleneiland iets van mijn enthousiasme kunnen overbrengen.
en een week later bij een kleinschalige hernaar de rode en witte bloemen als ik er in de sneltram langskom.
TEKST: HANS-PETER LASSCHE FOTO’S: ERHAN ÇOBAN EN HANS-PETER LASSCHE
2
4
HOEK MARCO POLOLAAN – BARTOLOMEO DIAZLAAN
FOOD FOR GOOD
In Park Transwijk is deze oase van rust te vinden. Het park zelf is al zeer de moeite waard, met een kinderboerderij, verschillende vijvers en grote grasvelden, maar Food for Good is daarbinnen de verborgen diamant, gelegen naast de Verkeerstuin. Food for Good is een moestuin van en voor de wijk, die ruimte biedt aan wijkbewoners. Dan gaat het vaak om mensen met een achterstand tot de arbeidsmarkt en vluchtelingen. Een deel van de producten is voor de
1
Zelf woon ik aan de Bartolomeo Diazlaan. Als ik een paar meter loop, sta ik
vrijwilligers zelf en de rest wordt verkocht – gegarandeerd onbespoten tegen
op de hoek met de Marco Pololaan. Het is geen spectaculair beeld, maar het
zeer schappelijke prijzen!
geeft voor mij heel mooi de menselijke maat weer. Kanaleneiland heeft veel groen, eindeloos veel sport- en speelgelegenheden. Het is niet een grauwe en anonieme wijk met alleen maar torenhoge flats.
PRINS CLAUSBRUG
5
CRUYFF COURT TRUMANLAAN
De Prins Clausbrug is in korte tijd uitgegroeid tot een icoon van de wijk. Ontworpen door architect Ben van Berkel – van de Erasmusbrug in Rotter-
Mijn eerste adres op Kanaleneiland was in Noord. Ik liep of fietste toen vaak langs het
dam – die zelf opgroeide op Kanaleneiland. Sinds de brug in 2003 in gebruik
Cruyff Court, een mooi voorbeeld van de vele sport- en speelgelegenheden in de wijk.
is genomen, is hij niet meer weg te denken. Andersom biedt de brug een
Aan juist dit ene veldje heb ik een speciale herinnering. Er wordt vrijwel altijd gevoetbald,
mooi uitzicht op de wijk.
maar op een dag stond daar een meisje van misschien twaalf of dertien jaar met hoofddoek een bal hoog te houden, terwijl een grote groep jongetjes, iets jonger dan zij, vol bewondering naar haar stond te kijken. Voor mij vertolkte dat beeld precies de reden waarom ik in de afgelopen zesenhalf jaar zo van Kanaleneiland ben gaan houden.
pagina
20 21
DROMEN IN BETON
DROMEN IN BETON
KANALENEILAND EN HOOG CATHARIJNE
KANALENEILAND EN HOOG CATHARIJNE
DE SUBJECTIEVE BLIK TEKST: LAURIE CLUITMANS
Als oudste stadsmuseum en met meer dan 60.000 objecten kan
RECENTE STADSGESCHIEDENIS DOOR DE OGEN VAN BEELDEND KUNSTENAARS
HET RECHT OP FRIVOLITEIT
Mounira Al Solh Beirut, Libanon 1978
het Centraal Museum een belangrijk verhaal vertellen over de Utrechtse geschiedenis. Maar hoe past het meest recente
voor later? Om de altijd veranderende actualiteit beter te kunnen begrijpen, nodigt het Centraal Museum kunstenaars uit om mee te kijken. We laten ze vanuit hun kunstenaarschap reageren op nog jonge historische ontwikkelingen of gebeurtenissen in de stad. Kunstenaars kunnen vanuit hun werk commentaar leveren en reflecteren op die recente ontwikkelingen. We noemen dit ‘de subjectieve blik’. Speciaal voor
Libanese vader en Syrische moeder. Zij keert
HEDENDAAGSE HISTORIE SCHILDERKUNST: DE NIEUWKOMERS
met regelmaat terug naar haar geboorteland, maar woont sinds ze aan de Rietveld Academie studeerde in Nederland. Al Solh is een veelzijdig kunstenaar. Ze tekent, schildert, borduurt, maakt performances, video’s en installaties. In al die uiteenlopende vormen, snijdt ze sociaal maatschappelijke en actuele thema’s aan, die vaak te maken heb-
Jan van de Pavert Zeist, 1960
ben met de consequenties van (gedwongen) migratie en cultuurverschillen. Ze zoomt daarbij in op de persoonlijke verhalen. Hoewel klein en intiem, laten die verhalen juist ook de achterliggende, grotere geopolitieke ontwikkeEen van de kunstenaars die we uitno-
lingen zien.
digden, is Jan van de Pavert. Hij werkte en
Jan van de Pavert en Mounira Al Solh nieuw werk. bron voor in de toekomst.
werk in De Line Up, een grote groepstentoonstelling over de Al Solh groeide op in Libanon met een
Dromen in beton maakten Zachary Formwalt, Hun subjectieve blik van nu is tegelijkertijd een interessante
In 2018 toonden we haar borduur-
diversiteit van het medium tekenen.
verleden daarin? Hoe kunnen we dat wat nog maar net voorbij is in de juiste context plaatsen? En wat bewaren we daarvan
Ook Mounira Al Solh is geen onbekende van het Centraal Museum.
Het werk dat we in De Line Up toonden, is daar een goed voorbeeld van. Met
woonde lange tijd in Utrecht en kent de stad
de titel My specialty was to make a peasants haircut, but they obliged me
dan ook van binnenuit. Bovendien is hij een goede bekende van het muse-
work till midnight often vertelt ze al een verhaal op zich. Het werk komt
um. In 1990 toonde hij al het werk Schuilplaats, waarbij de bezoeker buiten
voort uit observaties van alledaags racisme en toont twee vrouwen onder
een kist kon zien staan van vochtwerend multiplex, bedoeld als schuil-
een zomerse parasol die ooggetuige zijn van de mishandeling van een Syri-
plaats voor een dakloze. Het is typerend voor zijn werk, waarin hij vaak
Mounira Al Solh, My speciality was to make a peasants’ haircut, but
sche jongen door de lokale politie zonder duidelijk aanwijsbare reden. Het
bezig is met architectuur en hoe de gebouwde wereld ons iets vertelt over
they obliged me work till midnight often, 2018.
werk sluit aan bij haar doorlopende serie van portretten en verhalen van
sociale relaties. Een van de vragen die hij zichzelf daarbij stelt is: hoe kun je
FOTO: CENTRAAL MUSEUM / ERNST MORITZ.
gedwongen migranten in uiteenlopende steden: I Strongly Believe in Our
leven in andermans utopische visie?
Right to be Frivolous. De titel is ontleend aan een opmerking van de Palestijnse dichter Mahmoud Darwish, die ooit zei dat hij weliswaar dichter was
Ook Kanaleneiland kwam voort uit een idealistisch gedachtegoed: goed
over de Palestijnse Zaak maar het vooral over liefde, leven en literatuur had.
wonen voor iedereen, met ruime woningen, veel groen en frisse lucht.
Hij wilde mensen niet reduceren tot slachtoffer maar juist hun menselijk-
Van de Pavert trok eropuit en sprak met enkele bewoners van Kanalenei-
heid benadrukken en hun het recht geven frivool te zijn.
land over het leven in de wijk, wat er speelt en hoe het is om er te wonen. Zo leerde hij de wijk kennen via mensen met elk een eigen achtergrond,
In Al Solhs werk keert dat humane aspect terug en geeft zij ruimte voor
geschiedenis en cultuur en besloot een nieuw schilderij te maken om deze
andere verhalen. Hoewel de scenes die zij verbeeldt zich vaak in Libanon
bewoners te eren. Qua stijl liet hij zich daarbij inspireren door de politiek
afspelen, gaat het om gebeurtenissen die ook voor Nederland herkenbaar
geëngageerde schilderingen van de wereldberoemde Mexicaanse kunste-
zijn. Speciaal voor Dromen in Beton maakte Al Solh een nieuwe reeks van
naar Diego Rivera. Met zijn schilderij De Nieuwkomers brengt Van de Pavert
tekeningen over de wijk en de bewoners van Kanaleneiland. De eerste plek
het bonte gezelschap van bewoners van Kanaleneiland in beeld. Niet alleen
die ze daar bezocht was Huis van Vrede. Een bijzonder welkom was het ze-
waren ooit alle bewoners van Kanaleneiland nieuwkomers, ook bestaat de
ker, omdat in het Huis van Vrede groot in het Arabisch ‘Solh’ stond geschre-
huidige bevolking meer dan 60% uit mensen met een niet-westerse migra-
ven – wat vrede betekent. Zo begon haar eerste kennismaking met Kanalen-
tieachtergrond.
eiland. Op papier dat ze op de lokale markt kocht, portretteert ze bewoners
Aan de ene kant is zijn schilderij een grootstedelijk portret van een groep
die ze ontmoet, tekent hun verhaal op en schetst hun leefomgeving. Samen
bewoners; aan de andere kant is het ook een speculatief en fictief docu-
laten de tekeningen een bijzonder en eigen beeld zien van de wijk.
ment. Hij brengt namelijk het heden in verband met het verleden: zo schildert hij ook deelnemers aan de demonstratie tegen de zogenaamde pasjesEen eerste schets van De Nieuwkomers van Jan van de Pavert uit 2019.
wet die in 1975 plaatsvond en op de achtergrond verschijnt een Arabische
Mounira Al Solh, I strongly believe in our right to be frivolous,
FOTO: JAN VAN DE PAVERT.
godin en een Syrische zangeres uit de jaren 30.
2012–doorlopend. FOTO: COURTESY DE KUNSTENAAR EN SFEIR SEMLER GALERIE, BEIRUT.
pagina
DROMEN IN BETON
22 23
KANALENEILAND EN HOOG CATHARIJNE
El Bakey de sociaal makelaar en El Bakey de mens. Als je te veel onderdeel bent van de gemeen-
El Bakey Assaoui is op tweeëntwintig-
schap, zijn mensen misschien
jarige leeftijd vanuit Marokko naar
bang dat je hun problemen aan
Nederland gekomen. Na jaren werk-
EEN KANALENEILAND WAAR IEDEREEN GRAAG WIL WONEN
anderen doorvertelt. Het gaat
zaam te zijn geweest bij RTV, NPS
namelijk vaak om hele per-
(huidige NTR), Islamitische omroep en
soonlijke dingen als ruzie in
de Wereldomroep werkt hij sinds 2011
het gezin, een dochter die
als sociaal makelaar in Kanaleneiland
weggelopen is of het hebben van schulden. Het is daarom
voor Dock. Hij woont met zijn gezin
heel belangrijk dat je het vertrou-
in Bilthoven.
wen van mensen krijgt. Je moet ze laten zien dat je heel discreet met hun vragen en problemen omgaat. Het eerste jaar waren bewoners nog wat terughoudend, maar daarna ging het steeds beter. Laat het duidelijk zijn: een sociaal makelaar heeft een geheimhoudingsplicht!’
Hoe gaat u te werk in de wijk?
TEKST: RENÉ DE KAM EN SIGRID NOORDIJK
‘Van groot belang is dat je de krachten bundelt. Daarbij moet je wel bij de basis beginnen, oftewel bij de goedwillende bewoners. Je moet van onder
Mensen helpen zit El Bakey Aissaoui in
naar boven werken. Het is daarbij echt investeren op de lange termijn en
het bloed. Maar ook sport en media
niet slechts hier en daar wat brandjes blussen. In de wijk werken we met al-
draagt hij een warm hart toe. Als kind
lerlei instanties en groepen samen, zoals het Buurtteam van de gemeente,
droomde hij ervan om sportjournalist te
Ouderraad Kanaleneiland (Mork), de Cybervaders, verenigingen van huisei-
de woningbouwverenigingen, Huis van Vrede, de moskee, de Marokkaanse genaren en de Mannen van Goede Daden. We streven naar een Kanalenei-
worden. Nadat die droom enkele jaren
land waar iedereen graag wil wonen en hebben daarvoor drie belangrijke
geleden was uitgekomen, wilde hij toch
doelen gesteld. Het eerste is leefbaarheid, waarbij veiligheid en een schone
Wat doet een sociaal makelaar?
wijk belangrijke uitgangspunten zijn. Het tweede gaat over onderwijs. Van
‘Een sociaal makelaar activeert bewoners. Verbindt ze
belang is dat de scholen diverser worden. In de afgelopen jaren kwamen er
onderling. En dan vooral ook de kwetsbare met de ster-
wel meer hoogopgeleide ouders in Kanaleneiland wonen, maar zij brengen
kere, want mensen die elkaar beter kennen, kunnen
hun kinderen naar scholen buiten de wijk. We proberen dat te veranderen,
elkaar ook beter helpen. Het versterken van de netwer-
zodat kinderen van verschillende afkomst bij elkaar in de klas zitten. Het
ken van zowel individuen als groepen is dan ook heel
derde doel is dat we jongeren meer perspectief willen bieden. We gaan met
belangrijk. Maar een sociaal makelaar is een tussenper-
ze in gesprek. Waarbij we ze positief benaderen. Dus niet met een opgehe-
soon en geen hulpverlener. Als het voor mij duidelijk is
ven vingertje, maar duidelijk maken dat je het beste met ze voor hebt. Het
wat er aan de hand is, verwijs ik mensen door. Het gaat
moet laagdrempelig zijn. Om dingen te bereiken moet je altijd bedenken
vaak om complexe situaties als een scheiding of diep in
wie ergens verantwoordelijk voor is. Zijn er verkeersproblemen, dan gaan
de schulden zitten, maar het kan ook gaan om mensen
we naar de wethouder van verkeer. Heel concreet dus. Dat geldt ook voor
is de sport nooit ver weg. In het weekend
die lang ziek zijn geweest en de draad weer willen op-
mezelf. Gaat het om strafbare feiten, dan bemoei ik me er niet mee en is
voetbalt hij af en toe in de wijk met
pakken. Of iemand die vrijwilliger wil worden of graag
het een zaak van de politie. Het moet helder blijven. Voor iedereen.’
wil sporten en het geld er niet voor heeft. Ik werk met
wat anders. Meer voor anderen betekenen. Sinds 2011 is hij sociaal makelaar in Kanaleneiland en staat het helpen van mensen meer centraal. Dankzij zijn enorme netwerk weet hij als geen ander wat er speelt in de wijk en probeert hij er voor zoveel mogelijk mensen te zijn. Toch
betrokken bewoners. Een gesprek over Kanaleneiland van binnenuit.
heel veel sociale partners samen en elke keer kijk ik
Hoe gaat het volgens u met Kanaleneiland?
door wie iemand het beste geholpen kan worden en
‘Na een moeilijke periode is sinds 2011 een duidelijke stijgende lijn te zien.
stuur dan door.’
Lange tijd woonden hier teveel mensen van één bepaalde groep. En dan ook nog vaak mensen met een achterstand. Dat leverde problemen op, al
Waarom Kanaleneiland?
kun je dat echt niet vergelijken met wat er bijvoorbeeld in de Parijse ban-
‘Toen ik hier in 2011 werd aangenomen, kende ik de
lieues gebeurt. De meeste jongeren hier zijn prima aanspreekbaar. Veel be-
wijk al goed. Ik had er een paar jaar gewoond en was al
woners hebben de plannen van de gemeente omarmd om de wijk diverser
jaren als vrijwilliger betrokken bij allerlei sportactivitei-
te maken. Dat betekent dat er meer koopwoningen moeten komen en huur-
ten, zoals voetbalvereniging Magreb ’90 waar ik jeugd-
woningen in verschillende prijsklassen. Belangrijk is dat alles wel in goed
trainer was. Ook was ik actief als sportbegeleider van
overleg met de bewoners gebeurt en dat oude en nieuwe bewoners met
Op initiatief van El Bakey doen de Mannen van Goede
ouderen in Nieuw Welgelegen. Toch heb ik wel getwij-
elkaar worden verbonden. Dat ze samen de wijk vormen en zich ook samen
Daden allerlei klussen voor wijkbewoners, zoals het
feld of ik moest gaan werken in een wijk waar zoveel
verantwoordelijk voelen. Dat is belangrijk. Ik probeer mijn aandeel daarin
vervangen van een lamp of het helpen bij het tuinon-
mensen me al kenden. Als professional moet je ook eni-
te leveren door goed te luisteren en mensen serieus te nemen. Zodat we
derhoud. FOTO: MANNEN VAN GOEDE DADEN.
ge afstand houden. Je moet onderscheid maken tussen
met z’n allen weer een volgende stap kunnen zetten.’
•
pagina
DROMEN IN BETON
24 25
KANALENEILAND EN HOOG CATHARIJNE
TERUG NAAR DE TOEKOMST V I J F FAVO R I E T E PL E K K EN I N H O O G C AT H A R I J NE
Een betonnen doolhof, massageapparaat voor de massa en toevluchtsoord voor de moderne holenmens: Hoog Catharijne kent weinig vleiende bijnamen. Historicus Rob Dettingmeijer vergeleek het complex eens met een ruimteschip; gezien de bravoure en vernieuwingsdrang uit het
RADBOUDVESTE
3
Er wordt vaak gedacht dat Hoog Catharijne louter om winkelen en zakendoen draait. Niets is minder waar. Al in het oorspronkelijke plan waren in de Radboudveste 280 luxeappartementen opgenomen, wiens interieurverlichting Hoog Catharijne ook in de avonduren een grootstedelij-
oorspronkelijke plan wellicht de meest treffende vergelijking. Veel van het betonnen vernuft
ke uitstraling moesten geven. Een collega bracht me in contact met zijn gastvrije ouders op de
heeft inmiddels plaatsgemaakt voor een glazen consumptieparadijs dat evengoed in Londen of
alle winkelvoorzieningen op loopafstand hoeven die mensen eigenlijk nooit naar buiten. Deze
Dubai had kunnen staan. De overgebleven parkeergarages en doodlopende winkelpassages zijn de
bovenste verdieping, bij wie ik geregeld mag langskomen voor een kop koffie met uitzicht. Met plek herinnert me ook aan kunstenaar Melle Smets, die in 2013 enige tijd op het dak van Hoog Catharijne kampeerde in een zoektocht naar de ziel van het complex. .
plekken waar ik het liefst kom, of kwam, want ook de laatste overblijfselen van de jaren zeventig
4
verdwijnen in rap tempo uit het verhoogde straatbeeld. TEKST: TIM VERLAAN FOTO’S: TIM VERLAAN EN HET UTRECHTS ARCHIEF
1
MIRLITONTHEATER Tot voor kort was dit sympathieke theater een tijdmachine naar de jaren zeventig, verstopt aan het einde van een afgesloten winkelpassage met reclameaffiches uit lang vervlogen tijden. Bedoeld als compensatie voor al het consumptiegeweld en om te laten zien dat de projectontwikkelaars echt niet alleen voor de knaken gingen, kon je hier onder het genot van een glas sherry – want dat dronk men toen graag – Utrechtse kleinkunstenaars en cabaretiers bewonde-
SPORTHAL JAARBEURSZIJDE
ren. Ondanks protesten besloot de huidige eigenaar van Hoog Catharijne tot sloop, en zijn we voor het cultuurgenieten aangewezen op TivoliVredenburg.
Had dit gebouw in 2019 nog bestaan, dan had het zo op de monumentenlijst gestaan. Dit moet het mooiste stuk brutalisme van Nederland zijn geweest, vooral ook dankzij die kloeke draagconstructie. Als architectuurstroming wordt het brutalisme vaak verward met ‘brutaal’, terwijl het gaat om een woordspeling op ‘béton brut’ oftewel ruw beton. Gezien de recente aanwijzing van de Bijlmermeer als beschermd stadsgezicht en de wildgroei aan brutalistische hipsterblogs, was deze klapper van een sporthal zijn tijd eigenlijk ver vooruit. Bovendien een gebouw met een publieksfunctie en daarom toegankelijker dan het huidige Stadskantoor en World Trade Center.
2
Tim Verlaan werkt als universitair docent bij de afdeling
HOOG CATHARIJNE P6
Wanneer ik met studenten op betonsafari ga in Hoog Catharijne, beginnen we op de bovenste etage van parkeergarage P6. Laat je onderweg niet af-
STILTECENTRUM
5
schrikken door waarschuwingen tegen het betreden door onbevoegden.
Geschiedenis van de UvA. Zijn proefschrift De toekomst van de Nederlandse binnenstad 1960-1978 uit 2016 gaat over de discussies die bestuurders, burgers en projectontwikkelaars in de jaren zestig en zeventig voerden over de toekomst van de Nederlandse binnensteden. In 2017 verscheen De Ruimtemakers, waarin onder
Vanaf hier heb je een prachtig uitzicht op de graafwerkzaamheden aan de
Binnen deze oase van rust konden treinreizigers en consumenten te midden van alle drukte
andere de wording van Hoog Catharijne
Catharijnesingel en de eerste kantoorgebouwen van het complex, opgele-
terecht om dichter tot God of zichzelf te komen. De naam Hoog Catharijne verwijst natuur-
verd in de tweede helft van de jaren zestig. Het uitzicht geeft je bovendien
lijk naar de verhoogde voetgangerspassage, maar ook naar het oorspronkelijke Catharijne-
uitgebreid wordt beschreven.
een idee van hoe Empeo in die tijd vanuit vogelvluchtperspectief en met
convent dat hier in de middeleeuwen was gebouwd. Ik vind het een mooi idee dat in deze
grote gebaren een nieuwe stad ontwierp.
consumptiekathedraal ook ruimte was voor bezinning, alsof Empeo geen afscheid wilde nemen van het Godvrezende land dat Nederland in de jaren vijftig en zestig nog was.
pagina
DROMEN IN BETON
DROMEN IN BETON
KANALENEILAND EN HOOG CATHARIJNE
KANALENEILAND EN HOOG CATHARIJNE
26 27
DE MODELLEN VAN
GA IN DEBAT!
HOOG CATHARIJNE
TEKST: LAURIE CLUITMANS
Zachary Formwalt 1979, Albany (GA), USA
ELKE ZONDAGMIDDAG EEN ANDERE SPREKER
Een van de tekenaars van Futurama
TEKST: SIGRID NOORDIJK FOTO: KLÉPIERRE
SLOTDEBAT Op de andere dagen van de week nodigen we u van harte uit om te reage-
en zijn ‘transportsysteem van toeIn 1962 lanceerde Empeo, de dochter-
schouwers’ was Victor Gruen, die na
maatschappij van Bredero, de eerste
de Tweede Wereldoorlog bekend
NEDERLAND VAN NU
ren en te reflecteren op stellingen en vragen die de sprekers voor u geformuleerd hebben. Uw reacties verzamelen we en vormen het uitgangspunt
plannen voor een nieuw winkelhart
werd als architect en pionier van het
Kanaleneiland en Hoog Catharijne werden gebouwd vanuit de idealen van
voor een slotdebat op zondag 19 januari 2020 met artistiek directeur Bart
van Utrecht en Nederland: Hoog Ca-
overdekte winkelcentrum als nieuw
toen en met het idee gereed te zijn voor de toekomst. De onstuimige ge-
Rutten en oud-minister Ella Vogelaar.
tharijne. De plannen combineerden
model voor de Amerikaanse stedelij-
schiedenis van beide projecten laat echter zien dat het in werkelijkheid
een gigantisch overdekt winkelcen-
ke ruimte. De plannen voor Hoog Ca-
heel wat ingewikkelder lag. Is het eigenlijk wel mogelijk om voor de toe-
trum met een nieuw verkeersplan
tharijne waren zwaar beïnvloed door
komst te bouwen? In Dromen in beton willen we samen met u en verschil-
ACTIVITEITENPROGRAMMA
voor de stad. De Amerikaanse kunste-
Gruen’s ‘consumptieparadijzen’, zoals
lende specialisten, zoals architecten, stedenbouwers, historici, politici en
Naast deze lezingen zijn er nog verschillende andere activiteiten bij Dro-
naar Zachary Formwalt raakte gefas-
de relatie tussen het autoverkeer en
kunstenaars, onderzoeken hoe Nederland daar op dit moment over denkt.
men in beton, zowel binnen als buiten het museum. Op zondagmiddag is er
cineerd door die eerste veelbeloven-
de stad bijvoorbeeld. Ook de manier
Iedere zondagmiddag om 15.00 uur gaan we in de laatste tentoonstellings-
een bijzondere instaprondleiding: een rondleider van het museum en een
de toekomstbeelden en dook de
waarop de toeschouwers van Futura-
zaal hierover met elkaar in gesprek. De eerste zondagen kijken we vooral
rondleider uit de wijk Kanaleneiland nemen u mee door de tentoonstelling
geschiedenis van Hoog Catharijne in.
ma werden rondgeleid keerde terug
terug. Hoe ging het de eerste jaren in Kanaleneiland en Hoog Catharijne?
en vertellen hun verhaal. Op bezoek door de wijk? Ook dat kan, samen met
De monumentale maquette uit de
in de schetsen en uitvoering van
In de weken daarna gaan we in op hoe de beeldvorming rondom deze twee
een wijkbewoner bezoekt u de meest bijzondere plekken in de wijk Kanalen-
collectie van het Centraal Museum
Hoog Catharijne en hoe er werd nage-
grote projecten in de afgelopen decennia is ontstaan. Daarna zullen we
eiland. Wilt u meer weten over de architectuur van beide projecten? Dat
van de stad Utrecht en Hoog Catharij-
dacht over de beweging van de con-
ons richten op de stad van de toekomst om uiteindelijk te formuleren óf
kan samen met architectuurcentrum Aorta, die op meerder momenten een
ne (1970-1980) was daarbij een van
sumenten in het winkelcentrum.
en hóe we kunnen bouwen voor de toekomst.
fietstocht langs de architectonische hoogtepunten organiseert.
zijn eerste aanknopingspunten. Het model verwijst naar het klassieke
Formwalt onderzocht de relaties tus-
Artist impression uit 2014 van hoe het nieuwe Hoog Catharijne eruit
schaalmodel dat ook in architectuur
sen al die verschillende modellen,
moest gaan zien.
en stedenbouw werd gebruikt en een
maar wierp ook een blik op het huidi-
belangrijke rol speelde in de vroege
ge Hoog Catharijne. Anno 2019 wor-
promotie van dit winkelcentrum in
den de bezoekersstromen tussen de
de jaren zestig. In de film die hij over
verkeershub en het winkelcentrum
het winkelcentrum maakte en die in
nog steeds nauwlettend gecontro-
deze tentoonstelling in première
leerd. Zo verbaasde de kunstenaar
gaat, dient het model niet alleen let-
zich over de Moreelse brug. Hoe kon
terlijk als uitgangspunt maar ook als
het dat zo’n enorme voetgangersbrug
terugkerende metafoor.
was afgesloten van een directe toegang tot de treinperrons? Ook intro-
Zo zag Formwalt al snel een relatie
duceert Formwalt een nieuw haast
tussen Hoog Catharijne en een ander
futuristisch perspectief op de consu-
model: het Amerikaanse Futurama.
ment van vandaag de dag. Want de
Dit model werd in 1939 gepresen-
winkelervaring nu bestaat niet alleen
teerd op de New York World Fair en
uit de fysieke ervaring, maar ook – en
schetste de verwachte toekomst
meer nog waarschijnlijk – uit een di-
van de snelweg na 1960. Futurama
Enkele beelden uit de film Hoog Catharijne and its models
was een model dat zo groot was dat bezoekers in karretjes boven het schaalmodel werden rondgeleid.
gitale ervaring.
van Zachary Formwalt.
In de film Hoog Catharijne and its models rijgt Formwalt al die ontwik-
Een voice-over vertelde over de bijzondere nieuw aan te leggen
kelingen in een nieuw verhaal aan elkaar, plaatst het winkelcentrum in de
snelwegen die steden en belangrijke hubs in de nabije toekomst
context van wereldwijde ontwikkelingen en toont ons daarmee een kriti-
zouden verbinden.
sche analyse van de grootstedelijke ontwikkeling vanaf de jaren dertig.
•
KIJK VOOR HET PROGRAMMA EN VOOR AANMELDEN OP: CENTRAALMUSEUM.NL
RADBOUDKWARTIER, 1978
RADBOUDKWARTIER, 1978
DE CLARENTUIN, 1974
DE KNOOP, S. TAJIRI, 1978
ILLUSTRATIE OPENINGSKRANT, 1973
GILDENKWARTIER, 1981