Grafi~ko ureduvawe i dizajn: Branko Prqa Ilustracii vo knigata i na koricata: Vladimir Luka{ Stru~en sorabotnik: Adrijan Bo`inovski
Templum, adresa: Kliment Ohridski 15, 1000 Skopje www.templum.com.mk templum@t-home.mk
CIP - Katalogizacija vo publikacija; Nacionalna i univerzitetska biblioteka „Sv. Kliment Ohridski”, Skopje 821.163.3 PRQA, Branko Dosie: Planeta Iks : “Tajni dokumenti od privatniot `ivot na planetite” / Branko Prqa; [Ilustracii: Vladimir Luka{], Skopje: Templum, 2009. 173 str. : ilustr. ; 21 sm. (Biblioteka Astro Gnom; kniga 1) Bele{ka za avtorot: str. 171 Bel. za avtorot na crte`ite: str. 171 ISBN 978-9989-189-63-0 COBISS.MK - ID 80854282
ASTRO
GNOM
k n i g a
1
Branko Prqa
Dosie: Planeta Iks “Tajni dokumenti od privatniot `ivot na planetite”
TEMPLUM Skopje, 2009
SODR@INA Strogo doverlivo! Traga~i po vistinata
7 11
Dosieja: Merkur i Venera Zemja Mars Asteroidi Jupiter Saturn Uran Neptun Pluton Trans-Neptunovi objekti
13 25 39 53 65 77 91 103 117 127
Kraj na dosieto...
144
Astronomski tro{ki Za najmalite: Patuvawata na Tim-Tim Astronomski re~nik
149 155
Bele{ka za avtorot
173
Traga~i po vistinata Prof Istor I. Jaski, profesor po istorija Prof. Rija Isto Jaski, prof. po istorija, `ena na Istor Terija Miski, specijalistka po planetarni misterii Mar{al Artist, specijalist po bore~ki ve{tini Razum i Zaklu~ok Silogiski, bliznaci, logi~ari @uva~ot Raskaski, raska`uva~ na astronomski prikazni Prof. Um Univerz, ekspert po pra{awa za univerzumot Prof. Fizik Astro{izik, profesor po fizika Prof. Hemik Neorganik i Organik, profesori po hemija Red Imir, ~uvar na redot i mirot Prof. Ogi Bioloski, profesor po biologija Xorxe Bu{i}, general, porane{en pretsedatel na SAD M-r No @ivot, specijalist za `ivotni pra{awa Prof. Log Sociski, profesor po sociologija Prof. Tika Statiska, ekspert po statisti~ki pra{awa Prof Geo Grafiski, profesor po geografija Inspektor Naklon, detektiv za astronomski pra{awa Nau~nikot Bezmilosen, specijalist za nauka Seznajko Faktiski, poznava~ na neobi~ni podatoci Prof. Geo Loxik, profesor po geologija Yvezdan Trejsi, detektiv za astronomski izmami Raskaz Uva~, qubitel na ta`nite prikazni [ego Biski, porane{en informator Prof. Astro Loxik, astronom i dixej Prof. Astral Proxek{n, astronom i jogin Stiven Hoking i Karl Sagan, viziting profesori ...i mnogu, mnogu drugi vonzemjani.
dosie:
MARS
Marsovci (nerealno {ou) U~estvuvaat: Mars „Ozi” Marsovec, biv{ roker Fobos „Xek” Marsovec, sin na Ozi, buntoven Dejmos „Keli” Marsovec, }erka na Ozi, svoeglava Mars: Poglednete okolu vas, Fobos i Dejmos, site sateliti na planetite se dvi`at vo edna nasoka, samo vie vo sprotivna. Fobos: Taka e koga si sin na poznat roker. Mars: Ti u{te najde da zboruva{... znae{ li deka tvojata rotacija okolu mene e tri pati na den! Vo glava mi se vrti od tebe. Fobos: Takov sum, sakam brzina. Mars: Ah, {to }e pravam so vas... Dejmos: Ni{to, ostavi n$... Mars: A ti, mlada damo, tolku si lesnoumna {to ~ovek mo`e bez problem da izbega od tvojata gravitacija, sè {to treba da napravi e da skokne so brzina od 11 km/~as. 39
Dejmos: Takva sum, ne sakam da se vrzuvam. Imam svoj identitet. Mars: Identitet, ah, vie ne znaete {to e identitet. Vo moite mladi denovi jas bev ~len na bend koj napravi revolucija vo muzikata... Dejmos: Da, za tebe velea mnogu ne{ta, pa i deka ima cela civilizacija na tebe, duri i denes nekoi veruvaat deka ima `ivot vo tebe, no toa se samo prikazni, ti si sosema bez`ivoten... Mars: Ne mi se veruva {to slu{am od sopstvenite deca... i ti li misli{ taka Fobos? Kolku bevme bliski koga be{e mal, pa ti si najblizok satelit do svojata planeta koj postoi vo Son~eviot sistem. Fobos ne odgovara ni{to, ja stava kacigata na glava, sednuva na negoviot motor i dava gas. Zad nego ostanuva samo prav. Ete, kako roditelite gi pla}aat gre{kite od burniot `ivot vo mladosta. Se nadevame deka Fobos i Dejmos }e se vrazumat i }e go po~ituvaat nivniot tatko za toa {to e - planeta so najmnogu mo`nosti za kolonizacija od strana na ~ovekot, a ne da go procenuvaat spored negovoto burno rokersko minato. Pove}e za istorijata na ova neverojatno {ou od prof. Istor I. Jaski Avtorot: Profesore, koj prv gi zabele`al ovie dve buntovni~ki deca na Mars, idnite yvezdi na {outo Marsovci? Prof. Istor: Prv idejata za {outo Marsovci ja dobiva astronomot Johan Kepler, koj pi{uva edno sce40
nario vo koe, pokraj Mars, predviduva u{te dva glavni likovi, t.e. dve deca na Mars, no bidej}i nemalo soodvetni kandidati za taa uloga, {outo ne stignalo do produkcija. Inspiriran od scenarioto na Kepler, Xonatan Svift gi napomenuva dvete deca na Mars, vo negovoto delo „Patuvawata na Guliver�, kade {to astronomite na Liliput gi otkrivaat dvete mese~ini na Mars na dale~ina od 3 i 5 dijametri na Mars. Ova, za~uduva~ki, odgovara na vistinskite orbiti na Fobos i Dejmos, no bidej}i deloto bilo od fiktivna priroda nau~nicite ne mu pridavaat zna~ewe. Idejata za {outo Marsovci povtorno ja vra}a Volter, francuski prosvetitelski filozof i pisatel, koj saka da napravi edukativna emisija za planetite, no bidej}i parite za obrazovni emisii, duri i vo vremeto na prosvetitelstvoto, se tro{ele na emisii za turbo folk i odgleduvawe kompiri, ovaa ideja propadnala.
Prof. Istor I. Jaski, ekspert po istorija 41
Avtorot: Ka`ete ni, profesore Istor, od kade poteknuva imeto na ovie dva sateliti? Prof. Istor: Toa e interesno pra{awe. Iako Mars nosi rimsko ime, Fobos i Dejmos imiwata gi dobile spored dvata sinovi na gr~kiot Mars, t.e. Ares. Tie se pridru`nici na tatkoto vo vojnite. Avtorot: A imeto na Mars? Prof. Istor: Negovoto ime generalno se vrzuva so dve raboti: crvenata boja na Mars i negoviot buntoven i voinstven karakter od mladite denovi. Vaviloncite go narekuvale Nergal, spored nivniot bog na ognot, vojnata, uni{tuvaweto i rokenrolot. Grcite samo go preveduvaat ova vo Ares, a rimjanite vo Mars. Avtorot: [to e so drugite narodi? Prof. Istor: Indijcite go narekuvale Mangala ili Agaraka („crveniot”) na sanskritski, a Egip}anite “Hr D{r” ({to nekoi go smetaat za lo{o pro~itano d-r m-r”) ili „Horus crveniot”, Evreite Ma’adim “onoj koj crvenee” (ili popularno nare~en „Madam koja crvenee pri pogledot na ergenite”). Vo islamskite zemji e poznat kako al-Mirikh, Merih ili Merikh. Na dale~niot istok go narekuvaat „ognena yvezda”, {to verojatno poteknuva od koncertot na Mars vo asteroidniot pojas koga binata se zapalila i site bile prinudeni da go napu{tat koncertot. Avtorot: Dali se tie edinstvenite sateliti na Mars? Prof. Istor: Ne, Mars e edinstvenata planeta, osven Zemjata, koja ima i postojani ve{ta~ki sateliti. Toa se Mars Odisej, Mars Ekspres i Mars Rekonesans Orbiter. 42
Avtorot: Vi blagodaram zaradi va{eto gostuvawe vo na{ata kniga. A, sega se selime na edinstvenata planeta na koja ima `ivot vo vselenava, na{ata planeta Zemja. ^itatel: Zastanete, kako e mo`no vselenata da bide tolku golema, a samo na Zemjata da ima `ivot? Jas velam deka toa ne e vozmo`no. Avtorot: Vo red, doka`ete. ^itatel: Slu{ajte. Godinata e 1877, vo domot sme na Italijanskiot astronom Xovani Skjapareli. Skjapareli jade {pageti. Skjapareli: Mama mia, kolku belisimi {pageti! M-m‌ @ena mu se nasmevnuva. Skjapareli: Kolku e belisima mojata `ena! Poglednuva nagore. Skjapareli: Kolku meraviqozo nebo‌ Zastanuva na sred re~enica. Skjapareli: Vidi `eno mia, kako e vozmo`no, tolku yvezdi, planeti, a nikade `ivot, nikade pica, nikade makaroni, samo tuka! @enata mrda so glavata levo-desno dodeka gi trga ~iniite od masata. Toj prodol`uva da zboruva sam so sebe. Skjapareli: Da, toa }e bide mojata misija! ]e otvoram intergalakti~ki pica servis, `ena mi }e pravi pici, a jas }e gi transportiram do drugite civilizacii! Samo kade da gi najdam?‌ 43
Xovani toga{ stanal, se upatil kon negovata opservatorija i go naso~il teleskopot kon Mars (pomislil, ako e crven mora da ima domati na nego, a toa e raj za italijanski proizvodi). I {to videl? Kanali, mnogu kanali za koi pretpostavil deka se delo na vonzemska civilizacija. Skjapareli: Mama mia, kolku kanali! Tie mora da slu`at za navodnuvawe na domatite. Biznisot }e cveta! Vedna{ mu se javil na negoviot prijatel Persival Lauel, koj bil bogat biznismen i mo`el da ja sponzorira idejata na Skjapareli. Lauel bil voodu{even od ovaa ideja i pottiknat od nea izgradil golem teleskop za da gi prou~i podobro komercijalnite aspekti na Mars. Vo negovite propagandni materijali, Lauel tvrdel deka kanalite se delo na niskorazviena civilizacija koja ne mo`ela da se razvie bidej}i vo nivnata hrana nedostasuvale neophodni minerali i vitamini koi gi ima samo vo picata. Toj go najmil pisatelot H. G. Vels da napi{e kniga za ovaa civilizacija, no Vels napi{al mra~no delo vo koe Zemjata e napadnata od Marsovcite. Za `al ova scenario se vsaduva vo svesta na lu|eto i so toa idejata na Skjapareli za kolonizacija na Mars propa|a. Avtorot: No, iako podocna e doka`ano deka na Mars nema `ivot, ~ovekot nikoga{ ne ja napu{til idejata tamu da si izgradi vtor dom. Zemjata: Nemojte, ve molam, zarem zaboravate {to mi napravi taa planeta, {to ~ napravi na Venera!? Avtorot: Ne sekiraj se Zemji~ke mila, kolonizacijata na Venera e dale~en son, spij si ti slobodno i na mira. 44
Zemjata zaspa, a Mars prodol`i da sonuva za vojnata i rokenrolot. E-ma-esa-sa geo-gra-fi-ja Prof Geo Grafiski }e ni raska`e za geografijata na Mars. Prof Grafiski: Povr{inata na Mars e sostavena od Bazalt (vidi re~Ânik), a e pokriena so `elezo oksid, t.e. ‘r|a, {to zna~i - ne odete bosi na Mars! Mars ima tolku golemi dolini, planini i kawoni {to na{ite na Zemjata se detska igra~ka za niv. Ogromnata dolina, nare~ena Borealis prekriva 40% od negovata povr{ina i se pretpostavuva deka nastanala so udar od golemo nebesno telo (so golemina kolku 2/3 od Mese~inata).
Najgolemata planina i vulkan vo celiot Son~ev sistem se nao|a tokmu na Mars i se narekuva Planinata Olimp. Taa e visoka 26 kilometri (Mont Everest, za sporedba, e visok „samo� 8,8 kilometri). Najgolemiot kawon, nare~en Mariner e dolg 4.000 kilometri i dlabok 7 kilometri. Negovata dol`ina e ednakva na dol`inata na kontinentot Evropa na Zemjata. Ova e najgolem kawon vo Son~eviot sistem... Tolku od mene. Najnovi vesti od agrokulturata na Mars Hjuston: Ka`ete ni, dali na Mars navistina mo`e da se odgleduvaat domati? ^ovekot na Mars: Hjuston, se slu{ame li? Hjuston: Da, ka`ete. ^ovekot na Mars: Ja ispitavme po~vata na Mars i otkrivme deka e bazna i sodr`i vitalni hranlivi sostojki kako magnezium, natrium, kalium i hlor, koi se neophodni za rastot i razvojot na `ivite organizmi. Na{iot zaklu~ok e deka po~vata bi mo`ela da bide pogodna za odgleduvawe rastenija kako {to e asparagusot. Domatite, za sega, ne se opcija. Skjapareli: Mama mia, navistina nema pravda, Kalimero! Voda na Mars, son ili realnost? No, {to e so taa tolku zboruvana tema: vodata na Mars... ja ima ili nema? Astro-sonuva~: Voda, rastenija i `ivot na Mars sonuvam, vo rajot na Mars u`ivam! 46
Realen-budnik: Te~na voda na Mars ne postoi, zaradi niskiot pritisok. So eden procent od Zemjiniot pritisok i golemi temperaturni razliki, taa ednostavno bi isparila. Astro-sonuva~: Mars zamrznata voda na polarnite kapi ima, ako taa se istopi, pogolem bazen od Mars }e nema! Realen-budnik: Ah kakov son nerealen, kakov den vo raspravija potro{en. Astro-sonuva~: No, voda postoela na Mars i vo denovite porane{ni, dokaz se ostatocite od kanalite vodeni. Skjapareli: Ete gi moite kanali! Realen-budnik: Ne, tvoite kanali bile opti~ka iluzija vo tvojot teleskop, ovie kanali se vistinski, napraveni od voda. No, toa e dale~no minato, sega{nosta nema korist od toa. Taka realnosta go pobedila sonot. Mars napa|a! Ovaa tema bila inspirativna za generacii i generacii pisateli, a voedno i vozbudliva za u{te pove}e ~itateli. Kako potvrda za toa e ultrapopularniot boks me~ organiziran od bore~kata federacija „Vojna na svetovite�. Da go prosledime me~ot. Reporter: Dobar den, dobre dojdovte na boks me~ot pome|u Zemjata i Mars. Najavuva~: Od desnata strana e Zemjata, qubitelka na publikata, dom na milijardi lu|e i milioni 47
organski vidovi. Te`i 5.9736 x 1024 kilogrami, ima volumen od 1.0832073 x 1012 km3 i oddale~ena e od Sonceto 150 milioni kilometri. Publikata skandira. Zemjata gi kreva racete. Najavuva~: Od levata strana e Mars, predizvikuva~, koj e za polovina pomal od Zemjata, te`i 11%, a ima volumen 15 % od te`inata i volumenot na Zemjata. Mars e oddale~en 227,939,100 kilometri od Sonceto. Publikata svirka. Mars gi kreva racete nagore i ja predizvikuva. Gong. Komentator 1: Ova e navistina borba pome|u David i Golijat. No, ne potcenuvajte go Mars, negoviot besen temperament mo`e da mu donese prednost vo ovoj me~ pred miroqubivata Zemja.
Komentator 2: Mars zamavnuva i proma{uva. Se gleda deka Zemjata ima iskustvo so protivnik od vakov tip. Vo eden od nejzinite prvi me~evi, Zemjata be{e iznenadena od protivnikot Teja, objekt so sli~na golemina kako Mars i kako rezultat na toa pretrpi te`ok udar koj be{e pri~ina za nejziniot poraz. Komentator 1: Zemjata vozvra}a. Te`ok udar kon Mars. No, Mars e izdr`livo mom~e, ne zaboravajte deka toj se nao|a vo blizinata na asteroidniot pojas i deka na negovata povr{ina ima duri 43.000 krateri so dijametar pogolem od 5 kilometri. Toa e lice koe naviknalo na udari i potresi. Zamislete, na negovata povr{ina besneat najgolemite peso~ni buri vo Son~eviot sistem koi ponekoga{ ja zafa}aat celata planeta. Toj e navistina cvrsto mom~e. Komentator 2: Mars prima dva silni udari i potoa upatuva nekolku. Zemjata e potresena, no sè u{te e rano, dvete planeti s$ u{te se sve`i. Povtorno silen udar od Zemjata. Mars e zanesen. Sepak, Mars nema dovolno te`ina i gustina. Vo sporedba so Merkur, koj e pomal, Mars ima pomala gustina i gravitacija. No, negovoto voinstveno srce e golemo. Stanuva i prodol`uva so borbata. Komentator 1: Zemjata sepak tro{i pove}e energija pri sekoj udar, bidej}i mora da ja sovlada svojata gusta atmosfera. Mars nema problemi so toa, toj ja izgubil sopstvenata atmosfera pred 4 milijardi godini. Sekoj udar koj go upatuva lesno ja minuva negovata retka atmosfera sostavena od 95% jaglerod dioksid. Gravitacijata, koja e samo 40% od Zemjinata, sekako ima uloga vo toa. Ete, u{te eden udar.
49
Komentator 2: Zemjata po~nuva da se poti. Toa e rezultat na nejzinata topla klima. Mars i so toa nema problemi. Negovata temperatura e mnogu poladna, od -140 stepeni do maksimum 25 stepeni Celziusovi. Toa se dol`i povtorno na retkata atmosfera koja ne zadr`uva toplina i mu ovozmo`uva sovr{ena kondicija na Mars koj povtorno upatuva nekolku lesni i brzi udari kon na{ata planeta. Komentator 1: Mars rotira okolu Sonceto za 687 dena (za razlika od Zemjinite 365 dena) i toa docnewe & ovozmo`uva na Zemjata da se sozeme i da vozvrati. Nekolku te{ki udari i Mars e povtorno potresen. Gong! Planetite se vo nivnite }o{evi. Mese~inata pritr~uva i ja ladi Zemjata, dodeka Fobos go masira Mars, a Dejmos mu dava voda. Dvajcata se verni asistenti na tatkoto i go pratat vo sekoja borba. Vtora runda. Komentator 1: Mars povtorno napa|a i ja udira zemjata direktno po Afrika. Ovaa poznata bolna to~ka na Zemjata, najbogatiot kontinent na svetot so prirodni resursi koj tone vo dolgovi i siroma{tija, predizvikuva Zemjata da se svitka i e do~ekana so u{te eden udar. Zemjata e vo nebrano. Mars & upatuva nekolku brzi i lesni udari, no gledajte, ~udo... negovite udari slabeat i stanuvaat pobavni. Mars e iscrpen, sepak prisustvoto na voda na Zemjata i dava presudna prednost vo ovoj me~. Vodenata Zemja se osve`uva i oporavuva, zadava nekolku silni udari i suviot i isto{ten Mars pa|a. 50
Reporter: Zemjata ja zadr`uva titulata na {ampion na planetite. Mars e porazen!
Zemja, kralica na planetite
ASTRONOMSKI RE^NIK Son~ev sistem
Aa Apsolutna nula „Ti si apsolutna nula!” mu viknal roditelot na deteto i puf! Is~eznal. Vo astronomijata: Temperatura na koja dvi`eweto na site atomi i molekuli sopira i teloto ne oddava voop{to toplina. Teoretski se postignuva na 0 stepeni Kelvinovi, ili -273.16 Celziusovi stepeni; prakti~no ne mo`e da se postigne. Albedo Si bil eden albino so crna kosa. „Ti ne si Albino”, mu vikale. „Kako ne sum, koga taka se ~uvstvuvam” im ka`al i na ju`en pol oti{ol, crn sneg vrne tamu, slu{nal. Vo astronomijata: Merka za refleksijata od edna planeta, merena so skala od 0-1. Nula e koga planetata ja apsorbira celata svetlina koja ja prima i obratno. Antipodna to~ka „Nad pod, ili pod pod?” „Kakov pod?” „Antipoden!” Vo astronomijata: To~ka koja e na sprotivnata strana od planetata. Severniot pol, da re~eme, e antipoden na negoviot ju`en pol. 155
Ww Wutn Rabotnici vo nebrano: „Wuton, na pomo{! Ova te`i eden ton!” a nau~nikot samo promrmoruva za sebe: “Wutn se vikam...” i rabotnicite gi ostava sami na sebe. Vo astronomijata: Edinica za sila (koli~estvo sila potrebna da se zabrza masa od 1 kg za 1 metar vo sekunda). Imenuvana spored Ser Isak Wutn, britanski fizi~ar (me|u drugoto) i eden od najzna~ajnite lu|e vo istorijata na ~ove{tvoto i naukata.
Oo Orbita „Daj oslabni malku, ne mo`am da te zaobikolam,” & rekol g-din Obi, na g-|a Kolka, a ovaa, opravdano, se navredila. Vo astronomijata: Patekata po koja eden objekt se dvi`i okolu drug, pomasiven. Oska (Axis) G-din Vosok slu{al muzika Ska, a osa mu se nas’skala i go kasnala vo oska. „Saka{ kokos za bolnata oska?” „Me kasna do koska na oska!” toj ofka, pufka, se tufka i mu fufka. Vo astronomijata: Imaginarna linija niz centarot na rotacija na eden objekt
Pp Prividna magnituda G-din Privid mi privika, prili~no. „Toa e primitivno”, primetiv jas, pri {to mi pristude, pa se 164
pritaiv. A toj, kako prilog mi raska`a prikazna za G-din Prizrak koj se pricvrstil prirodno na eden ~ovek. „Toa e prisilno pripojuvawe!” zabele`av jas, a toj prinese: „Ne, prijatno pritajuvawe.” Vo astronomijata: Prividen sjaj na objekt na neboto kakov {to go gleda nabquduva~ od Zemjata. Parsek „Kakov sek, par ekselans!” go pofalil {efot gotva~ot, a ovoj vresnal i so no` go napadnal. Nekoi lu|e ne trpat pofalbi. Vo astronomijata: 1 parsek = 3,26 svetlosni godini (31 milion milioni kilometri). Najbliskata yvezda do Sonceto (Proksima Kentauri) e na oddale~enost od 1,295 parseci. Periapsis Doma}inka so Sizifov kompleks i ‘rbetni problemi: „Peri, pa su{i, pa peri, pa su{i... nema kraj...me skina apsisot!” Vo astronomijata: To~ka vo orbitata na nekoj objekt vo koja toj e najblisku do nebesnoto telo okolu koe kru`i. Ako zboruvame za dvi`eweto okolu Zemjata, toga{ se vika perigej, a okolu Sonceto perihel, itn. Perturbacija „Ne me perturbiraj, gleda{ deka perspiriram, de permutiraj se malku!” ka`al eden mutant na drug. Vo astronomijata: Se koristi da se opi{e dvi`eweto na nebesno telo pod gravitacioni vlijanija od pove}e drugi nebesni tela.
165
Bele{ka za avtorot Branko Prqa e roden vo Saraevo vo 1977 godina. Od 1990 godina `ivee i raboti vo Skopje. Osnova~ e na edinstveniot elektronski konkurs za literatura vo Makedonija, Elektrolit i na nezavisnata organizacija za Kreativen aktivizam preku parodija, kritika i alegorija, Kapka. Ima objavuvano vo zemjava i vo stranstvo. Objaveni zbirki raskazi: Za sekogo po ne{to, za nekogo ni{to, 2003 Vesti vo zemjata na ~udata, 2005 Parite se otepuva~ka, 2006 Vesti od podrumot na baba mi, 2007 kontakt: brankoprlja@gmail.com
Bele{ka za avtorot na crte`ite Vladimir Luka{ (1978) e vizuelen umetnik, muzi~ar i performans-maestro od Skopje. Ima u~estvuvano na mnogu izlo`bi i performansi. ^len e na umetni~kata muzi~ka grupa “Svira~iwa”. kontakt: pijaniotslon@gmail.com