LAWYER τεύχος 01

LAWYER The Business Magazine • Ιούνιος 2020

ΣΤΑΘΗΣ ΠΟΤΑΜΙΤΗΣ Managing Partner POTAMITISVEKRIS

GDPR: 2 χρόνια μετά _σελ.30

Φορολογία στην εποχή του Covid-19_σελ.46

Covid-19 και Ηλεκτρονική Δικαιοσύνη _σελ.54

TIMH: 11,00 € ISSN: 2732-6152

001

_σελ.54

TIMH: 11,00 € ISSN: 2732-6152

Covid-19 και Ηλεκτρονική Δικαιοσύνη

001

Φορολογία στην εποχή του Covid-19_σελ.46

Covid-19 και Ηλεκτρονική Δικαιοσύνη_σελ.54

Φορολογία στην εποχή του Covid-19_σελ.46 GDPR: 2 χρόνια μετά _σελ.30

The Business Magazine • Ιούνιος 2020

LAWYER

TIMH: 11,00 € ISSN: 2732-6152

001

The Business Magazine • Ιούνιος 2020

_σελ.30

Διευθύντρια Νομικών και Εταιρικών Υποθέσεων, Microsoft Hellas S.A.

GDPR: 2 χρόνια μετά

The Business Magazine

ΑNTIΓONH ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ

Managing Partner POTAMITISVEKRIS

ΣΤΑΘΗΣ ΠΟΤΑΜΙΤΗΣ

ΣΤΑΘΗΣ ΠΟΤΑΜΙΤΗΣ

04 _

ΑNTIΓONH ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ

Managing Partner POTAMITISVEKRIS

Editorial

Διευθύντρια Νομικών και Εταιρικών Υποθέσεων, Microsoft Hellas S.A.

GDPR: 2 χρόνια μετά The Business Magazine • Ιούνιος 2020

TIMH: 11,00 € ISSN: 2732-6152

001

001

Covid-19 και Ηλεκτρονική Δικαιοσύνη _σελ.54

The Business Magazine • Ιούνιος 2020

_σελ.30

Φορολογία στην εποχή του Covid-19_σελ.46

LAWYER

LAWYER

001 TIMH: 11,00 € ISSN: 2732-6152

06

001

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

LAWYER

GDPR: 2 χρόνια μετά _σελ.30

Φορολογία στην εποχή του Covid-19_σελ.46

Covid-19 και Ηλεκτρονική Δικαιοσύνη_σελ.54

_

12

14

18

Thought Leadership: Κατερίνα Μαργέλλου, Αναπληρώτρια Γεν. Διευθύντρια στον Οργανισμό Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας (ΟΒΙ), DESS Acc.et Pr.Ind.CEIPI.

Cover Story: POTAMITISVEKRIS Στάθης Ποταμίτης, Managing Partner

Back Cover Story: MICROSOFT HELLAS Αντιγόνη Παπανικολάου, Διευθύντρια Νομικών και Εταιρικών Υποθέσεων

_

_

25 _

30

Interview: Γιώργος Μυλωνογιάννης, Δικηγόρος, Σύμβουλος του Πρωθυπουργού για φορολογικά θέματα

Interview: Δημήτρης Βερβεσός, Πρόεδρος Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών

In the Spotlight: GDPR – 2 χρόνια μετά: Απολογισμός και επόμενα βήματα

46 _

54

60

In the Spotlight: Φορολογία: Αλλαγές και προκλήσεις στα χρόνια του Covid-19

In the Spotlight: Covid-19 και Ηλεκτρονική Δικαιοσύνη

Opinions: Σταύρος Δωρόπουλος, CIO, Datascouting Σοφία Καρακεβά, CMO, DataScouting

62 _

66

70

Opinions: Μαρία Γ. Σινανίδου, Int. IP LL.M. Certified Mediation Advocate, Δικηγόρος

Opinions: Αθανάσιος Παναγιώτου, Υποψήφιος Δ.Ν., LL.M. Queen Mary University of London

Opinions: Αθηνά Ψαράκη, Δικηγόρος (LL.M. Queen Mary, University of London)

72

74

76

Opinions: Ευάγγελος Ι. Μαργαρίτης, Δρ. Νομικής, Attorney at Law, Lamda Development S.A.

World Report

Lawyer On Tour: Bjarne P. Tellmann, General Counsel & Chief Legal Officer, Pearson

82

86

Lawyer On Tour: Eleonor Duhs, Director in Fieldfisher’s Privacy, Security and Information Law team in London | Phil Lee, CIPP/E, Partner (Privacy, Security and Information) Fieldfisher

Lawyer On Tour: Etienne Sanz de Acedo, CEO International Trademark Association (INTA)

_

30

ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΝ

Δηµήτρης Κορδεράς

ΔΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΕΚΔΟΣΕΩΝ

Αντωνία Κατσουλιέρη Αλεξάνδρα Βαρλά

avarla@boussias.com ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟΣ/ΣΥΝΤΑΚΤΡΙΑ

Μίκα Κοντορούση

mkontorousi@boussias.com ΔΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΠΩΛΗΣΕΩΝ

Νένα Γιαννακίδου ACCOUNT MANAGER

Λήδα Πλατή

22 _

Μιχάλης Κ. Μπούσιας

EDITOR IN CHIEF ATTORNEY AT LAW LL.M

News & Updates _

ΕΚΔΟΤΗΣ

_

_

_

_

_

_

YΠΟΔΟΧΗ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗΣ

Ρούλη Σαμίου

rsamiou@boussias.com CREATIVE DIRECTOR

Γιώργος Τριχιάς

ΓΡΑΦΙΣΤΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ

Nατάσσα Θεοδοσίου ΦΩΤΟΓΡΑΦΟΣ

Θωμάς Αρσένης IMAGE BANK

www.shutterstock.com

ΤΜΗΜΑ ΣΥΝΔΡΟΜΩΝ

Aµαλία Ψιλούδη, Δηµήτρης Φαραός, Θανάσης Μουτζίκος

ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ Δήμητρα Σπανού ΕΚΤΥΠΩΣΗ-ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑ

Pressious Arvanitidis

ΣΥΣΚΕΥΑΣΙΑ/ΕΝΘΕΣΗ/ΕΠΙΚΟΛΛΗΣΗ

Presstime ΛΟΓΙΣΤHΡΙΟ

_

_

lplati@boussias.com

_

Κωσταντίνος Χασιώτης, Αλέξης Σουλιώτης, Λίνα Γκολοµάζου

ΣΥΝΔΡΟΜΕΣ (ΕΤΗΣΙΕΣ) Εταιρειών: €121 Ιδιωτών: €99 Φοιτητών: €77 Κύπρου-Εξωτερικού: €132

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΒOUSSIAS ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΕΣ Ε.Π.Ε. Κλεισθένους 338, Τ.Κ. 153 44, Γέρακας Τ.: 210 661 7777 Website: www.boussias.com ISSN 2732-6152

LAWYER _ 3

_EDITORIAL

« Θ Α ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΚΡΥΒΕΙΣ ΜΕΣΑ ΣΟΥ ΕΝΑ ΧΑΟΣ, ΓΙΑ ΝΑ ΓΕΝΝΗΣΕΙΣ ΕΝΑ ΑΣΤΕΡΙ ΠΟΥ ΧΟΡΕΥΕΙ» - Friedrich Nietzsche

Π

άντα με γοήτευε η ιδέα της εξ’ αποστάσεως εργασίας. Δίνει μια αίσθηση ευελιξίας, ελευθερίας και αυτονομίας αδιαμφισβήτητα σύμμαχος της παραγωγικότητας.

Τι γίνεται, όμως, όταν, λόγω έκτακτων περιστάσεων, καταλήγουμε «δέσμιοι» της αυτονομίας μας, αναγκαζόμενοι να εργαστούμε από τον προσωπικό μας χώρο, και η πολυπόθητη ευελιξία δίνει τη θέση της σε έναν επιβεβλημένο αυτοπεριορισμό, όπου το σπίτι γίνεται γραφείο και το γραφείο σπίτι; Πολλώ δε μάλλον όταν, εν μέσω αυτών των πρωτόγνωρων συνθηκών, προσπαθούμε να δημιουργήσουμε κάτι νέο.

Αλεξάνδρα Βαρλά Editor-in-Chief

«Αυτό μας έλειπε, μεσούσης της κρίσης» θα σχολιάσει κάποιος. Και όμως, αυτό μας έλειπε. Διότι αν κάτι μας δίδαξαν οι προηγούμενοι μήνες αυτό είναι ότι η επιχειρηματικότητα δεν σταματά, παρά μόνον προσαρμόζεται και εξελίσσεται για να ανταποκριθεί στις συνθήκες. Και το LAWYER | The Business Magazine, όπως μαρτυρά και το όνομά του, υπηρετεί την επιχειρηματικότητα. Ίσως, λοιπόν, να κυκλοφορεί την καταλληλότερη στιγμή. Την καταλληλότερη, αλλά όχι και την πιο εύκολη για εμάς.

4 _ LAWYER

Ξεκινήσαμε αρχές του έτους να δημιουργούμε ένα περιοδικό από το μηδέν, με ενθουσιασμό και αισιοδοξία, με διάθεση να γνωρίσουμε από κοντά τους πρωταγωνιστές των σελίδων μας, να τους σφίξουμε το χέρι πριν ξεκινήσουμε τη συνέντευξη. Ο προγραμματισμός μας ανατράπηκε και αναγκαστήκαμε να προσαρμοστούμε σε μια νέα πραγματικότητα, με σοβαρές συζητήσεις που αφορούσαν από στρατηγικό σχεδιασμό, μέχρι την ταυτότητα και το εικαστικό του περιοδικού, να γίνονται εξ’ αποστάσεως. Πώς να αποφασίσεις για το look & feel ενός περιοδικού μέσω video, όταν το μόνο που έχεις είναι το «look», χωρίς το «feel»; Αποσυντονιστήκαμε, χάσαμε την αμεσότητα της ανθρώπινης επαφής, μας έλειψε η διάδραση, η ευχαρίστηση και η αποτελεσματικότητα της δια ζώσης συνεργασίας. Σε μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα συζήτηση που είχαμε για τη στήλη “On Tour” του περιοδικού, o Bjarne Tellmann χρησιμοποίησε μια φράση του Friedrich Nietzsche για να μου εξηγήσει ότι πρέπει να αντιμετωπίζουμε τη ζωή και την καριέρα μας σαν μια περιπέτεια, να παίρνουμε ρίσκα και να μην φοβόμαστε να δοκιμάζουμε καινούρια πράγματα: «Θα πρέπει να κρύβεις μέσα σου ένα χάος για να γεννήσεις ένα αστέρι που χορεύει». Έτσι και εμείς, αποφασίσαμε να πάρουμε ένα ρίσκο και, μέσα στο μικρό χάος του κορωνοϊού, να δημιουργήσουμε το δικό μας «αστέρι που χορεύει», το LAWYER, το οποίο θα σας χτυπάει κάθε μήνα το κουδούνι - του σπιτιού ή του γραφείου; Εσείς θα μας πείτε! Το LAWYER είναι ένα νέο περιοδικό, το οποίο προσεγγίζει τον κλάδο της δικηγορίας, υιοθετώντας μια business-oriented φιλοσοφία, με γνώμονα την καινοτομία και την ανάδειξη της επιχειρηματικής διάστασης των νομικών ζητημάτων. Ακόμη περισσότερο, όμως, το LAWYER είναι τα πρόσωπα που φιλοξενεί: ο Δικηγόρος, ο Νομικός Σύμβουλος, ΕΣΕΊΣ. Δανείζομαι πάλι ένα απόσπασμα από την συνέντευξη του Bjarne Tellmann, ο οποίος μου περιέγραψε τον σύγχρονο Νομικό Σύμβουλο ως έναν «επιχειρηματία» που προσαρμόζεται στις συνθήκες και, αν χρειαστεί, θα αναλάβει ρόλο στρατηγικού συνεργάτη, συμβούλου επικοινωνίας, διπλωμάτη, project manager, crisis manager. Ένας mini-CEO, που επενδύει στις ανθρώπινες σχέσεις, στην κουλτούρα, σε κώδικες αξιών, αναζητά ακατέργαστα διαμάντια, σκέφτεται ομαδικά και όχι ατομικά. Αυτός είναι για μας ο LAWYER. Σας καλωσορίζω στην κοινότητά μας!

LAWYER _ 5

_NEWS&UPDATES

Ο Ν. 4689/2020 ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΟΣΗ ΕΓΓΡΑΦΩΝ ΜΕ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΑ ΜΕΣΑ

ΓΕΝΙΚΈΣ ΣΥΝΕΛΕΎΣΕΙΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΆ ΣΥΜΒΟΎΛΙΑ ΕΤΑΙΡΕΙΏΝ ΜΕ ΤΗΛΕΔΙΆΣΚΕΨΗ Η ΠΝΠ που εκδόθηκε στις 20-3-2020 προβλέπει στο άρθρο 33 παρ. 2 ότι η ΓΣ εταίρων, οποιουδήποτε νομικού προσώπου ή νομικής οντότητας, μπορεί να διεξαχθεί με τηλεδιάσκεψη ως προς ορισμένα ή και όλα τα μέλη της. Η πρόσκληση προς τα μέλη της ΓΣ θα περιλαμβάνει τις αναγκαίες πληροφορίες και τεχνικές οδηγίες για τη συμμετοχή των μελών στη συνέλευση. Αντιστοίχως, βάσει της παραγράφου 3 του ίδιου άρθρου της ΠΝΠ, η λήψη των αποφάσεων των ΔΣ των νομικών προσώπων ιδιωτικού δικαίου μπορεί να λαμβάνει χώρα και με τηλεδιάσκεψη για όλα ή για κάποια από τα μέλη τους, με κάθε πρόσφορο τηλεπικοινωνιακό μέσο, καθώς και δια περιφοράς. Στις περιπτώσεις αυτές, οι υπογραφές των μελών του οργάνου μπορούν να αντικαθίστανται με ανταλλαγή μηνυμάτων μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου (email) ή άλλα ηλεκτρονικά μέσα. Αμφότερες οι ανωτέρω διατάξεις ισχύουν έως τις 30 Ιουνίου 2020. Από τις πρώτες στα χρονικά της ελληνικής κεφαλαιαγοράς, η ετήσια Τακτική ΓΣ των μετόχων της εταιρείας Jumbo πραγματοποιήθηκε στις 27.05.2020 από απόσταση σε πραγματικό χρόνο, μέσω τηλεδιάσκεψης.

Δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως ο Ν. 4689/2020, οι διατάξεις του οποίου αφορούν, όλως ενδεικτικώς, τροποποιήσεις στο θεσμό της νομικής βοήθειας για πολίτες χαμηλού εισοδήματος, διατάξεις για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας, την παραγραφή και παύση της ποινικής δίωξης και την παραγραφή και μη εκτέλεση ποινών υπό όρο. Μεταξύ των προβλέψεων του νέου Νόμου, κομβικής σημασίας είναι (ενόψει και της πρωτόγνωρης κρίσης του κορωνοϊού) η δυνατότητα επίδοσης εγγράφου με ηλεκτρονικά μέσα. Ειδικότερα, με το άρθρο 67 του Νόμου, προστίθεται στον ΚΠολΔ νέο άρθρο 122 Α, το οποίο προβλέπει συγκεκριμένη διαδικασία για τη νόμιμη επίδοση εγγράφου με ηλεκτρονικά μέσα από πιστοποιημένο για τον σκοπό αυτόν δικαστικό επιμελητή. Προκειμένου η επίδοση να θεωρηθεί συντελεσθείσα θα πρέπει να επιστραφεί στον δικαστικό επιμελητή ηλεκτρονική απόδειξη παραλαβής του εγγράφου, με εγκεκριμένη ηλεκτρονική υπογραφή. Σημειωτέον ότι στις περιπτώσεις ηλεκτρονικής επίδοσης οι δικονομικές προθεσμίες παρατείνονται κατά μία ημέρα.

ΝΟΜΟΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΉ ΕΠΙΤΡΟΠΉ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΠΟΠΟΊΗΣΗ ΤΟΥ ΚΏΔΙΚΑ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΔΙΚΟΝΟΜΊΑΣ

Πέντε περίπου έτη μετά την εφαρμογή του νέου Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας (ΚΠολΔ), το υπουργείο Δικαιοσύνης προχώρησε σε σύσταση και συγκρότηση ειδικής νομοπαρασκευαστικής επιτροπής, στην οποία συμμετέχει και το δικηγορικό σώμα, για την τροποποίηση των διατάξεων του ΚΠολΔ. Οι τροποποιήσεις θα πραγματοποιηθούν λαμβάνοντας υπόψη το έργο της ομάδας εργασίας, η οποία συγκροτήθηκε δυνάμει της υπ’ αριθ. 5542/Φ.325/24-1-2019 Υπουργικής Απόφασης, με αντικείμενο τη σύνταξη πορίσματος για την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων εφαρμογής της μεταρρύθμισης του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας δυνάμει του άρθρου 9 του Ν. 4048/2012. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών, κ. Δημήτριος Βερβεσός, “ευελπιστούμε ότι μέσα από έναν γόνιμο ουσιαστικό διάλογο των συλλειτουργών της Δικαιοσύνης και της Πολιτείας θα γίνουν οι αναγκαίες τομές ώστε να αποκατασταθεί η δικονομική τάξη και να επιταχυνθεί η απονομή δικαιοσύνης χωρίς εκπτώσεις στις δικαστικές και δικαιοκρατικές εγγυήσεις”.

6 _ LAWYER

ΑΎΞΗΣΗ ΤΗΣ ΕΝΔΟΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΉΣ ΒΊΑΣ ΕΞΑΙΤΊΑΣ ΤΟΥ ΕΓΚΛΕΙΣΜΟΎ Αύξηση 60% σε σχέση με την περασμένη χρονιά σημείωσαν οι κλήσεις από γυναίκες, θύματα ενδοοικογενειακής βίας, σε όλη την Ευρώπη κατά τη διάρκεια του εγκλεισμού των πολιτών λόγω της πανδημίας, με το ποσοστό στην Ελλάδα να αυξάνεται κατά 300%. Η Πρόεδρος της επιτροπής της Ε.Ε. για τα Δικαιώματα των Γυναικών, Evelyn Regner, κάλεσε τα ευρωπαϊκά κράτη να αντιμετωπίσουν το φαινόμενο και να στηρίξουν τα θύματα. Στα μέτρα που προτάθηκαν είναι η ενημέρωση των Αρχών και η χρήση κωδικών λέξεων καταγγελίας για τη διευκόλυνση των θυμάτων, καθώς και η παροχή οικονομικής βοήθειας και εναλλακτικής στέγης. Αντίστοιχα στην Ελλάδα, η τηλεφωνική γραμμή SOS 15900 της Γενικής Γραμματείας Οικογενειακής Πολιτικής και Ισότητας των φύλων έλαβε πάνω από 1.769 κλήσεις καταγγελίας για τους μήνες Μάρτιο και Απρίλιο. Το 61% των περιστατικών αφορούσε συζύγους-συντρόφους, ενώ το 10% αφορούσε παιδιά. Επιπροσθέτως, 36% των αιτημάτων αφορούσε νομική συμβουλευτική και βοήθεια, ενώ 41 κλήσεις αφορούσαν αίτημα φιλοξενίας σε ξενώνες με 15 περιστατικά να θεωρούνται επείγοντα και να επιβάλλεται η απομάκρυνση των θυμάτων από το περιβάλλον τους.

ΑΎΞΗΣΗ ΤΗΣ ΧΡΉΣΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΏΝ ΤΗΛΕΔΙΆΣΚΕΨΗΣ Ιστορικό ρεκόρ χρήσης καταγράφουν παγκοσμίως οι εφαρμογές τηλεδιάσκεψης. Τα μέτρα κοινωνικής αποστασιοποίησης έχουν αναγκάσει ή επιβάλλει στις περισσότερες επιχειρήσεις να καταφύγουν στη λύση της τηλεργασίας μέσω των εφαρμογών τηλεδιάσκεψης. Η ιστορική αυτή αύξηση αποτυπώνεται στις σχετικές έρευνες, σύμφωνα με τις οποίες η αύξηση των χρηστών αγγίζει ποσοστά της τάξης έως και του 90% σε σχέση με την ίδια περίοδο το 2019. Μεταξύ των δημοφιλέστερων εντοπίζονται οι Google Hangouts Meet, Microsoft Teams και Zoom Cloud Meetings. Στο πλαίσιο διασφάλισης των προσωπικών δεδομένων που υπόκεινται σε επεξεργασία κατά τη χρήση εφαρμογών τηλεδιάσκεψης, η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα εξέδωσε κατευθυντήριες οδηγίες για την τηλεργασία, στις οποίες συγκαταλέγονται και μέτρα ασφαλείας, όπως είναι η χρήση πλατφορμών που υποστηρίζουν κρυπτογράφηση, προστασία του συνδέσμου της τηλεδιάσκεψης κλπ.

LAWYER _ 7

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΜΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΟΥ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ Καλούμαστε να διαχειριστούμε μία πραγματικότητα πολύ διαφορετική από αυτό που είχαμε συνηθίσει τις προηγούμενες δεκαετίες. Ο ψηφιακός μετασχηματισμός, οι εφαρμογές Fintech, οι συναλλαγές με Cryptocurrencies, η διάδοση του ηλεκτρονικού εμπορίου, η διαχείριση της πνευματικής ιδιοκτησίας, οι δυνατότητες επεξεργασίας μεγάλων βάσεων δεδομένων και η προστασία των προσωπικών δεδομένων είναι μερικά μόνο παραδείγματα που έχουν αλλάξει τον τρόπο που λειτουργούν οι αγορές και οι επιχειρήσεις.

Σ

_ADVERTORIAL

ε ένα σύγχρονο επιχειρηματικό περιβάλλον, το οποίο χαρακτηρίζεται από συνεχείς μεταβολές, είναι απαραίτητο για τις επιχειρήσεις να έχουν πλήρη γνώση του νομικού πλαισίου που τις διέπει. Η διοίκηση αυτών των επιχειρήσεων έχει ανάγκη από νομικές υπηρεσίες υψηλής ποιότητας, ικανές α) να αντιμετωπίζουν προβλήματα νομικής φύσης που προκύπτουν στο χρόνο, β) να προλαμβάνουν προβλήματα με σωστή προετοιμασία και προνοητικότητα και γ) να εντοπίζουν επιχειρηματικές ευκαιρίες, μέσα από τις εξελίξεις που λαμβάνουν χώρα στο νομικό περιβάλλον των επιχειρήσεων, προσφέροντας καινοτόμες υπηρεσίες που εξυπηρετούν νέες ανάγκες, οι οποίες προκύπτουν στην αγορά, αξιοποιώντας παράλληλα τις δυνατότητες που προσφέρει η τεχνολογία. Για να επιτευχθούν οι παραπάνω στόχοι, και ιδιαίτερα ο τρίτος που θεωρούμε ότι είναι και ο σημαντικότερος όλων, χρειάζεται να επαναπροσδιοριστεί ο ρόλος του νομικού συμβούλου στην επιχείρηση και να αποκτήσει τη θέση που πραγματικά του αρμόζει. Ο υψηλός βαθμός αβεβαιότητας και η ταχύτητα των εξελίξεων καθιστά πλέον τον παραδοσιακό τρόπο που θεωρούσαμε τον νομικό σύμβουλο ανεπαρκή. Με τα σημερινά δεδομένα δεν είναι αρκετό ο νομικός σύμβουλος απλά να προσφέρει περιστασιακά τις υπηρεσίες τους και, αρκετές φορές, με τη μορφή νομικών «πρώτων βοηθειών», σε περίπτωση που η επιχείρηση αντιμετωπίζει σοβαρό πρόβλημα. Ο σύγχρονος νομικός σύμβουλος πρέπει να έχει ενεργή συμβολή στη διοίκηση την επιχείρησης με τη συμμε-

τοχή του στον στρατηγικό σχεδιασμό και τη λήψη καίριων αποφάσεων που διέπουν τη σχέση της επιχείρησης με σημαντικούς παράγοντες (stakeholders) όπως πελάτες, προμηθευτές, υπαλλήλους, επενδυτές και κρατικές υπηρεσίες.

Δρ. Στέφανος Ζάρκος Αντιπρύτανης Ακαδημαϊκών Προγραμμάτων, Αναπληρωτής Καθηγητής Χρηματοοικονομικής, Alba Graduate Business School - The American College of Greece

Για να επιτελέσει αυτό το ρόλο με επιτυχία, ο νομικός σύμβουλος χρειάζεται να κατέχει ουσιαστική γνώση σε θέματα διοίκησης επιχειρήσεων και τις βασικές λειτουργίες της, όπως Λογιστική, Χρηματοοικονομικά, Διαχείριση Ανθρωπίνων πόρων, Marketing, κ.ά. Η γνώση, η αναλυτική ικανότητα και οι δεξιότητες που προσφέρει το μεταπτυχιακό πρόγραμμα MSc Business for Lawyers του Alba Graduate Business School, The American College of Greece επιτρέπει στον νομικό σύμβουλο να επικοινωνήσει αποτελεσματικά και να συντονίσει τις δραστηριότητές του με τα υπόλοιπα τμήματα της επιχείρησης για την παροχή καλύτερων και αποτελεσματικότερων νομικών υπηρεσιών που εξυπηρετούν με επιτυχία τις ανάγκες της επιχείρησης.

ΤΑ ΒΑΣΙΚΆ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΆ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΆΜΜΑΤΟΣ ΕΊΝΑΙ ΤΑ ΠΑΡΑΚΆΤΩ: • Σ ύγχρονο πρόγραμμα σπουδών με επίκαιρη θεματολογία και εκτενή ανάλυση των νομικών εξελίξεων στη διεθνή επιχειρηματικότητα • Δ ιδακτικό προσωπικό με διεθνή ακαδημαϊκή και πρακτική εμπειρία • Σ υνεργασία με μεγάλα δικηγορικά γραφεία διεθνούς κύρους • Δ υνατότητα χρηματοδότησης σπουδών, υποτροφίες και οικονομική ενίσχυση

8 _ LAWYER

LAWYER _ 9

_NEWS&UPDATES

ΕΠΑΝΕΚΚΊΝΗΣΗ ΣΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΌ Στοίχημα να παραμείνει ο υγειονομικός κίνδυνος από την πανδημία ο χαμηλότερος μεταξύ των τουριστικά ανταγωνιστικών χωρών, έχει βάλει η Κυβέρνηση.

ΝΈΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΌΣ ΝΌΜΟΣ ΓΙΑ ΤΑ ΕΜΠΟΡΙΚΆ ΣΉΜΑΤΑ Στις 20.03.2020 δημοσιεύθηκε ο Ν.

Μεταξύ των μέτρων που ανήγγειλε η Κυβέρνηση για την ενίσχυση του τουρισμού περιλαμβάνονται η παράταση, για όλο το καλοκαίρι, της μείωσης ενοικίου κατά 40% για τους επαγγελματίες του τουρισμού και της εστίασης, καθώς και η μείωση από 24% σε 13% του ΦΠΑ σε κάθε τύπου εισιτήριο στα μέσα μεταφοράς για την περίοδο 01.06.2020-31.10.2020.

4679/2020 για τα

Τα υγειονομικά πρωτόκολλα που θα ακολουθήσουν τα τουριστικά καταλύματα (τα οποία θα εκκινήσουν τμηματικά και σταδιακά τη λειτουργία τους από 01.06.2020) είναι αυστηρά και βασίζονται στην τήρηση των απαιτούμενων αποστάσεων στους κοινόχρηστους χώρους, την προώθηση των ηλεκτρονικών διαδικασιών check in – check out, εκτεταμένες απολυμάνσεις και διακριτική παρακολούθηση πελατών με ύποπτα συμπτώματα. Ειδικώς για τα νησιά χωρίς εκτεταμένες ιατρικές δομές, προβλέπεται η δημιουργία ειδικών χώρων καραντίνας και ο ορισμός συνεργαζόμενου ιατρού με τα καταλύματα.

2017/1001 για το σήμα

Οι απευθείας πτήσεις εξωτερικού προς τους τουριστικούς (νησιωτικούς) προορισμούς της Ελλάδος αναμένεται να ξεκινήσουν σταδιακά από 01.07.2020, με την τήρηση των γενικών υγειονομικών πρωτοκόλλων και τη διενέργεια δειγματοληπτικών ελέγχων.

το νομικό πλαίσιο

Εμπορικά Σήματα, ο οποίος ενσωματώνει τις διατάξεις της Οδηγίας (Ε.Ε.) 2015/2436, επιδιώκοντας, ταυτόχρονα, μια ευθυγράμμιση με τον Ευρωπαϊκό Κανονισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο Νόμος καταργεί τις διατάξεις περί σημάτων που περιλαμβάνονταν στα άρθρα 121-182 του Ν. 4072/2012 και επί της ουσίας κωδικοποιεί των σημάτων σε ένα αυτοτελές νομοθέτημα. Στο επίκεντρο των αλλαγών βρίσκονται, μεταξύ άλλων, η δυνατότητα κατοχύρωσης μη παραδοσιακών σημάτων, τα σήματα πιστοποίησης,

ΑΝΑΜΌΡΦΩΣΗ ΚΑΙ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΌΣ ΤΟΥ ΘΕΣΜΙΚΟΎ ΠΛΑΙΣΊΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΗΜΌΣΙΕΣ ΣΥΜΒΆΣΕΙΣ ΈΡΓΩΝ, ΠΡΟΜΗΘΕΙΏΝ ΑΓΑΘΏΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΏΝ Στις 04.05.2020 δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως η απόφαση του υφυπουργού Ανάπτυξης και Επενδύσεων περί «Σύστασης και συγκρότησης Νομοπαρασκευαστικής Επιτροπής για τη σύνταξη προσχεδίου νόμου για την αναμόρφωση και τον εκσυγχρονισμό του θεσμικού πλαισίου που διέπει τις Δημόσιες Συμβάσεις έργων, προμηθειών αγαθών και υπηρεσιών». Από την ημερομηνία αυτή εκκινούν οι εργασίες της 13μελούς Επιτροπής, η οποία οφείλει να έχει ολοκληρώσει το έργο της μέχρι τις 30.06.2020. Δεδομένου ότι πολλές φορές έχει γίνει λόγος για παθογένειες του ισχύοντος θεσμικού πλαισίου, οι εισηγήσεις της Επιτροπής αναμένονται με ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

10 _ LAWYER

τα social media ως μέσο δημοσίευσης δικαστικών αποφάσεων, η διαμεσολάβηση, οι τροποποιήσεις στα τέλη και ο επαναπροσδιορισμός της δικαιοδοσίας των δικαστηρίων. Λόγω του ότι η Οδηγία 2015/2436 Ε.Ε. έπρεπε να έχει μεταφερθεί στο εσωτερικό δίκαιο ήδη από τις 14.01.2019, ορισμένες από τις διατάξεις του Νόμου έχουν αναδρομική ισχύ από την ημερομηνία αυτή.

_THOUGHT LEADERSHIP

Κατερίνα Μαργέλλου Αναπληρώτρια Γενική Διευθύντρια στον Οργανισμό Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας (ΟΒΙ), DESS Acc.et Pr.Ind.CEIPI

Εναρμόνιση της ελληνικής νομοθεσίας με την Οδηγία (Ε.Ε.) 2016/943 για την προστασία των εμπορικών απορρήτων στην Ελλάδα Ο ΟΒΙ πρωτοπόρος σε θέματα Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας στη χώρα

O

N.4605/2019 θεσπίζει την «Εναρμόνιση της ελληνικής νομοθεσίας με την Οδηγία (Ε.Ε.)

2016/943 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 8ης Ιουνίου 2016, σχετικά με την προστασία της τεχνογνωσίας και των επιχειρηματικών πληροφοριών που δεν έχουν αποκαλυφθεί (εμπορικό απόρρητο) από την παράνομη απόκτηση, χρήση και αποκάλυψή τους (EEL 157 της 15.06.2016)», με στόχο την υιοθέτηση πρωτοποριακών διατάξεων στο εσωτερικό δίκαιο για την προστασία των εμπορικών απορρήτων στη χώρα (άρθρα 22Α, 22Β, 22Γ, 22Δ, 22Ε, 22ΣΤ, 22Ζ, 22Η, 22Θ, 22Ι και 22Κ, τα οποία προστέθηκαν μετά το άρθρο 22 του ισχύοντος N. 1733/1987 (Α’ 171)).

2. Τι είναι εμπορικό απόρρητο και γιατί πρέπει να προστατευθεί

1. Τι θεσπίζει η Οδηγία που υιοθέτησε άμεσα η Ελλάδα

• ένας χημικός τύπος

Το εμπορικό απόρρητο αφορά σε πληροφορίες που δεν είναι προσβάσιμες σε ανθρώπους του επαγγέλματος, έχουν εμπορική αξία και επομένως, αποφέρουν σημαντικό όφελος για μία επιχείρηση. Οι πληροφορίες αυτές για να αφορούν εμπορικό απόρρητο πρέπει να διαφυλάσσονται με μέτρα προστασίας από τον επιχειρηματία. Για παράδειγμα, εμπορικά απόρρητα είναι: • μια επιχειρηματική διαδικασία • μια συνταγή μαγειρικής

• Κ οινό ορισμό των εμπορικών απορρήτων για όλα τα ΚΜ της Ευρωπαϊκής Ένωσης • Ισχυρά μέσα ένδικης προστασίας στα ΚΜ με αποτελεσματικές κυρώσεις και • Δημοσίευση όλων των καταδικαστικών δικαστικών αποφάσεων για ενημέρωση του κοινού

• μια ιδέα προώθησης προϊόντων • ένα πελατολόγιο • ο οικονομικός αναπτυξιακός σχεδιασμός μιας επιχείρησης • τα αδημοσίευτα αποτελέσματα δοκιμών (χημικών ενώσεων)

12 _ LAWYER

Εμπορικά απόρρητα γνωστά σε όλους μας είναι:

Ο αλγόριθμος της Google • Ο ι ιδρυτές της Google, οι Larry Page και Sergey Brin ανέπτυξαν τον αλγόριθμο, όντας φοιτητές στο Stanford University. Το Πανεπιστήμιο, που εξακολουθεί να κατέχει τα δικαιώματα στον αλγόριθμο, έδωσε άδεια εκμετάλλευσης στην Google και σε αντάλλαγμα κατέχει μετοχές της εταιρείας.

Η συνταγή της KFC • Η KFC, μετά από πολλά χρόνια, εξακολουθεί να χρησιμοποιεί τη γραμμένη στο χέρι μυστική συνταγή του συνταγματάρχη Sanders, που περιέχει 11 βότανα και μπαχαρικά. Η συνταγή είναι κλειδωμένη με δύο διαφορετικές ηλεκτρονικές κλειδαριές, στις οποίες έχουν πρόσβαση μόνο δύο στελέχη της εταιρείας. και φυσικά,

Η συνταγή της Coca-Cola • Η συνταγή της Coca-Cola περιέχει διάφορα συστατικά. Η ίδια η εταιρεία παραδέχεται ότι η μυστική συνταγή της περιέχει (εκτός των άλλων) εκχύλισμα αφρικανικών καρπών Kola, εκχύλισμα λάιμ, βανίλια, και άλλα. Η εταιρεία αποφάσισε να μην κατοχυρώσει με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας τη συνταγή, επειδή θα ήταν κοινόχρηστη μετά τα 20 έτη προστασίας.

Π.χ.: Οι κατασκευαστές αυτοκινήτων δεν κυκλοφορούν τα πρώτα σχέδια ενός νέου μοντέλου, οι χημικές εταιρείες δεν γνωστοποιούν τα προκαταρκτικά αποτελέσματα των πειραμάτων τους, οι εταιρείες δεν αποκαλύπτουν τον σχεδιασμό για την κυκλοφορία ενός νέου προϊόντος. Έτσι οι πληροφορίες αυτές παραμένουν εμπιστευτικές για να διατηρηθεί το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα και συχνά αναφέρονται ως «εμπορικό απόρρητο» ή «απόρρητη τεχνογνωσία» ή «εμπιστευτική πληροφορία». Ας σημειωθεί ότι τα μέτρα σε περίπτωση προσβολής εμπορικού απορρήτου περιορίζονται σε μέτρα αστικού δικαίου και όχι ποινικού δικαίου. Ο ΟΒΙ τόσο με την προώθηση των διαπραγματεύσεων κατά την Ελληνική Προεδρία της Ε.Ε. (2014), όσο και με την άμεση εναρμόνιση της ελληνικής νομοθεσίας με την Οδηγία (Ε.Ε.) 2016/943, παρέχει την κατάλληλη νομική προστασία στις ΜΜΕ από αθέμιτες πρακτικές και τις θωρακίζει από κακόβουλους ανταγωνιστές. Να μην ξεχνάμε ότι η Βιομηχανική Ιδιοκτησία είναι η καθημερινότητά μας.

Η παράνομη απόκτηση εμπορικού απορρήτου αφορά ιδίως τις εξής περιπτώσεις: Τη μη επιτρεπόμενη πρόσβαση στην πληροφορία (έγγραφα, ηλεκτρονικά αρχεία, αντικείμενα), την κλοπή, τη δωροδοκία, την παραπλάνηση, την παραβίαση συμφωνίας εμπιστευτικότητας και τυχόν συμπεριφορά αντίθετη στα χρηστά συναλλακτικά ήθη.

3. Π οιά τα οφέλη από την εναρμόνιση με την Οδηγία Προστατεύονται οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ) από αθέμιτη χρήση των εμπιστευτικών πληροφοριών τους, από ανέντιμες πρακτικές και βιομηχανική κατασκοπεία αλλά ιδίως, προστατεύονται από κλοπή τυχόν καινοτομικών λύσεων, για τις οποίες δεν έχουν αποκτήσει δικαίωμα βιομηχανικής ιδιοκτησίας λόγω του κόστους. Πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι κάθε έρευνα και καινοτομία, κάθε τεχνολογική εξέλιξη και κάθε δικαίωμα βιομηχανικής ιδιοκτησίας, αρχίζει με ένα απόρρητο.

LAWYER _ 13

_COVER STORY

Η POTAMITISVEKRIS διακρίνεται κάθε χρόνο τόσο σε εγχώριο, όσο και σε διεθνές επίπεδο, σε ένα ευρύ φάσμα αντικειμένων – μεταξύ αυτών και το τμήμα Insolvency & Restructuring, του οποίου ηγείσθε προσωπικά. Μιλήστε μας για το βασικό τομέα εξειδίκευσής σας, καθώς και τη συμμετοχή σας στην αναθεώρηση του ελληνικού πτωχευτικού κώδικα Η χώρα μας απέκτησε Πτωχευτικό Κώδικα με μεγάλη καθυστέρηση, μόλις το 2007. Η κρίση του 2009 ήταν ένα άμεσο και απότομο τεστ αποτελεσματικότητας των προβλέψεων του νέου Κώδικα. Η δική μου σχέση με το πτωχευτικό δίκαιο δημιουργήθηκε στα χρόνια της κρίσης που ακολούθησαν. Οδηγήθηκα γρήγορα στη διαπίστωση ότι τόσο οι προ-πτωχευτικές ρυθμίσεις του Κώδικα, η διαδικασία συνδιαλλαγής,

όσο και η βασική πτωχευτική διαδικασία είχαν σημαντικά ελαττώματα. Το πρώτο αντιμετωπίστηκε με αρκετά αποτελεσματικό τρόπο το 2011, με την εισαγωγή της διαδικασίας εξυγίανσης. Συνέχισε όμως να πάσχει βαρύτατα η διαδικασία πτώχευσης, που είναι το βασικό εργαλείο αντιμετώπισης της αφερεγγυότητας. Αυτό φάνηκε καθαρά από την αχρησία, στην οποία περιέπεσε. Για πολλά χρόνια, οι πτωχεύσεις στην Ελλάδα είναι λιγότερες από 200, ενώ σε χώρες με συγκρίσιμο μέγεθος και κατάσταση οικονομίας, όπως π.χ. η Πορτογαλία, είναι μερικές χιλιάδες. Η ολιστική λύση στην αντιμετώπιση της αφερεγγυότητας που θα προσφέρει έναν καθαρό δρόμο, τόσο στους πιστωτές, όσο και στους οφειλέτες, συμφωνήθηκε ως αναγκαία και καίρια μεταρρύθμιση, μεταξύ των θεσμών

14 _ LAWYER

Στάθης Ποταμίτης Managing Partner POTA MITISVEKRIS

Στην POTAMITISVEKRIS η αυθεντία προκύπτει από την επιτυχή ανταπόκριση στις ανάγκες των υποθέσεων Πίσω από τις εγχώριες και διεθνείς διακρίσεις και τις ενδιαφέρουσες υποθέσεις που αναλαμβάνει η POTAMITISVEKRIS, βρίσκεται μια αλυσίδα από αναγνωρισμένους δικηγόρους διαφόρων ειδικοτήτων, μια μικρή «επιχείρηση», η οποία επενδύει στους ανθρώπους της, τη συναδελφικότητα και την αλληλεγγύη της ομάδας, θέτοντας στο επίκεντρο την αφοσίωση στον πελάτη και την κατανόηση των επιχειρηματικών του αναγκών

Της και των κυβερνήσεων της εποχής της κρίσης. Έγινε δε ακόμα περισσότερο πιεστικό με τη θέσπιση της πρώτης Ενωσιακής Οδηγίας το 2019 που περιλαμβάνει ρυθμίσεις ουσίας, τόσο για την εξυγίανση επιχειρήσεων, όσο και για την παροχή νέων ευκαιριών σε αφερέγγυους οφειλέτες. Είχα την τύχη να είμαι ο μόνος Έλληνας που συμμετείχε στην ομάδα ειδικών συμβούλων που συγκάλεσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την επεξεργασία των ιδεών που κατέληξαν στο κείμενο της Οδηγίας. Έτσι, ήδη από την αρχή του χρόνου, μια μικρή ομάδα νομικών ασχολούμαστε για την υποβολή προς την κυβέρνηση σχεδίου νέου Κώδικα που θα προβλέπει συνολική και ενιαία αντιμετώπιση κάθε μορφής αφερεγγυότητας. Ο νέος Κώδικας επιχειρεί τη ριζική απλοποίηση, τόσο διαδικαστικά, όσο

Αλεξάνδρας Βαρλά

και από πλευράς ουσίας, όλων των εργαλείων αντιμετώπισης της αφερεγγυότητας, με τρεις βασικούς στόχους που αφορούν το κοινωνικό σύνολο και την οικονομία μας: να δώσει νέες ευκαιρίες σε αυτούς που τολμούν επιχειρηματικά, αλλά και σε αυτούς, που λόγω απρόβλεπτων εξελίξεων, έχουν επωμισθεί χρέη που αδυνατούν να εξυπηρετήσουν και επιταχύνοντας τη ρευστοποίηση περιουσιακών στοιχείων, να βοηθήσει στην ανάκτηση από τους πιστωτές, χωρίς καθυστέρηση που οδηγεί σε απώλεια αξίας, αλλά και να επαναφέρει σε παραγωγικές χρήσεις το συντομότερο δυνατό. Άρα επιδιώκουμε απλότητα, ταχύτητα και νέες ευκαιρίες. Θα μπορούσατε να μοιρασθείτε μαζί μας κάποια έργα που έχει αναλάβει η POTAMITISVEKRIS και τα οποία σας κάνουν ιδιαίτερα υπερήφανο;

LAWYER _ 15

_COVER STORY Η POTAMITISVEKRIS είναι σαν μια αλυσίδα, στην οποία οι κρίκοι είναι αναγνωρισμένοι δικηγόροι από διάφορες ειδικότητες. Καθένας από εμάς έχει να επιδείξει σημαντικές επιτυχίες. Μεταξύ των υποθέσεων που έχουμε χειριστεί πρόσφατα, θα σημείωνα ιδιαίτερα τη γρήγορη και ομαλή μεταβίβαση από την Eurobank στην DoValue, περισσότερων από 1.000 υπαλλήλων, υπόθεση που χειρίστηκε ο Αλέξιος Παπασταύρου. Ο Γιώργος Μπερσής επιμελήθηκε την εξαγορά από την Blackstone πέντε ξενοδοχείων του Louis Hotels,τη μεγαλύτερη επένδυση της χρονιάς στον τουρισμό και από τις μεγαλύτερες ξένες επενδύσεις στη χώρα που έγινε με πρωτότυπο τρόπο (μερική διάσπαση) και χρειάστηκε ταυτόχρονα σημαντική υποστήριξη στα φορολογικά θέματα, που χειρίσθηκε η Άσπα Μάλλιου. Ο Ευριπίδης Ιωάννου που ασχολείται με την χρηματοδότηση projects συνέβαλε και συμβάλλει στη χρηματοδότηση της Μαρίνας Αλίμου, του Ελληνικού, του αεροδρομίου Καστελίου και την εξαγορά 58 ΜW αιολικών από την Cubico. Ο Αλέξανδρος Κορτέσης ανέλαβε την αναδιοργάνωση και καθοδήγηση των νομικών υπηρεσιών του μοναδικού ειδικού εκκαθαριστή των τραπεζών και πρόσφατα ανέλαβε το ρόλο του νομικού συμβούλου της WIND Hellas στο πλαίσιο της ανάληψης της συνολικής ευθύνης νομικής εκπροσώπησης του μεγάλου αυτού παρόχου από τη δικηγορική μας εταιρία. Ο Κωνσταντίνος Παπαδιαμάντης είναι δικαιολογημένα υπερήφανος για την πρώτη ίσως πανευρωπαϊκά εφαρμογή της οδηγίας για την εξυγίανση και την εκκαθάριση των πιστωτικών ιδρυμάτων με την αναγνώριση και αποδοχή από την ελληνική έννομη τάξη θεσμών του κυπριακού κοινοδικαίου, σε υπόθεση που αφορά τη Λαϊκή Τράπεζα, η οποία τελεί υπό εκκαθάριση. Ο Ξενοφών Παπαρρηγόπουλος ήταν ιδιαίτερα δραστήριος στην παροχή συμβουλών, σχετικά με ζητήματα επεξεργασίας προσωπικών δεδομένων, στο πλαίσιο της λήψης μέτρων για τον περιορισμό της εξάπλωσης και την αντιμετώπιση του κορωνοϊού. Ο Βασίλης Στεργίου εφαρμόζει πολύτιμα μαθήματα που αντλήσαμε από τον επιτυχή χειρισμό της εξυγίανσης του Μαρινόπουλου, στην προσπάθεια εξυγίανσης του ομίλου της Euromedica, ενώ κάτι αντίστοιχο, επιδιώκω κι εγώ στο χειρισμό της υπόθεσης της Folli Follie.

στον ανταγωνισμό μας. Για εμάς η αυθεντία προκύπτει από την επιτυχή ανταπόκριση στις ανάγκες των υποθέσεων. Δεν έχουμε κάποιον οικογενειακό πυρήνα, άρα μάς ήταν εύκολο να εισαγάγουμε την απόλυτη απαγόρευση πρόσληψης συγγενών σε δικηγορικές θέσεις. Έτσι σηματοδοτούμε προς τους συνεργάτες μας ότι δεν υπάρχουν πολλαπλές ταχύτητες για την εξέλιξή τους και ότι όλοι κρίνονται σε ίση και αντικειμενική βάση. Έχουμε λεπτομερείς και διαυγείς κανόνες για τη συμμετοχή των εταίρων στα κέρδη, για την αξιολόγηση των συνεργατών και του προσωπικού. Έχουμε επενδύσει σημαντικά στις εγκαταστάσεις για να διασφαλίσουμε ότι ο χώρος εργασίας προϊδεάζει, αλλά και εμπνέει προς την καλύτερη δυνατή ποιότητα. Πιστεύω ότι έχουμε φτιάξει ένα περιβάλλον που επιτρέπει στον καθένα από εμάς να προσφέρει προς τον πελάτη ό,τι καλύτερο μπορεί. Αυτό φαίνεται και από την επιτυχία μας να προσελκύσουμε διακεκριμένους νέους δικηγόρους ως συνεταίρους. Πρόσφατη τέτοια μεταγραφή είναι ο Δημήτρης Λουκάς, ο οποίος μετά την ιδιαίτερα επιτυχή θητεία του ως αντιπρόεδρος της Επιτροπής Ανταγωνισμού, επέλεξε να γίνει μέλος της εταιρίας μας. Προσπαθούμε, ταυτόχρονα, να καταλάβουμε τις επιχειρηματικές ανάγκες των πελατών μας και να ανταποκριθούμε σε αυτές. Mας ενδιαφέρει να έχει ο πελάτης το πρακτικό αποτέλεσμα που χρειάζεται – και όχι μόνο να διατυπώσουμε με σαφήνεια και ακρίβεια το σχετικό νομικό κανόνα.

Η τεχνολογία μεταμορφώνει την παροχή των νομικών υπηρεσιών και στόχος μας είναι η POTAMITISVEKRIS να παραμείνει στην πρώτη γραμμή των εξελίξεων

Ποια θεωρείτε ότι είναι εκείνα τα στοιχεία που καθιστούν την POTAMITISVEKRIS μια καινοτόμο δικηγορική εταιρία και τα οποία τη διαφοροποιούν στην ελληνική αγορά; Η ελληνική αγορά δικηγορικών εταιριών ακόμα διαμορφώνεται. Μέχρι πολύ πρόσφατα, το παραδοσιακό μοντέλο των οικογενειακών και προσωποπαγών σχημάτων, ακόμα κυριαρχούσε. Tα ελληνικά γραφεία δεν είχαν επενδύσει ούτε σε διαδικασίες, ούτε σε εργαλεία και υποδομές (προφανώς με λίγες αλλά λαμπρές εξαιρέσεις). Εμείς επιλέξαμε να εντοπισθούμε σε αυτά ακριβώς τα σημεία που δημιουργούσαν εμπόδια

Στην πρόσφατη βράβευση της POTAMITISVEKRIS ως κορυφαίας ελληνικής δικηγορικής εταιρίας στα Chambers Europe Awards 2020, αναφέρατε χαρακτηριστικά ότι στη βάση της κουλτούρας της εταιρίας, βρίσκονται η αφοσίωση στον πελάτη και η συναδελφικότητα της ομάδας. Μπορείτε να μας μιλήσετε λίγο περισσότερο για αυτό;

Η δικηγορική εταιρία είναι μια μικρή επιχείρηση και, προφανώς, απαιτεί συνετή επιχειρηματική διαχείριση μια και ο βιοπορισμός όλων μας (εταίρων, συνεργατών και προσωπικού) εξαρτάται από αυτή. Είναι, όμως, μια παράξενη επιχείρηση στην οποία βασικοί πόροι είναι η γνώση, η επαγγελματική ηθική, η ψύχραιμη και νουνεχής σκέψη, η σαφήνεια στην έκφραση. Ασχολούμαστε διαρκώς με κρίσεις – είμαστε μια μονάδα εντατικής θεραπείας νομικών και συναφών προβλημάτων. Δεν μπορείς να κάνεις καλά τη δουλειά αυτή, εάν δεν νοιάζεσαι πραγματικά για τον πελάτη σου – για το λόγο αυτό και θέλουμε να είμαστε βέβαιοι ότι ο πελάτης που αναλαμβάνουμε θα μας εμπνεύσει την αφοσίωση που δικαιούται από τον σύμβουλό του. Ούτε μπορείς να κάνεις καλά τη δουλειά αυτή ως ένα μυαλό, όσο

16 _ LAWYER

καλά καταρτισμένος και έμπειρος κι αν είναι κάποιος. Χρειάζεσαι τους εταίρους σου που έχουν γνώση και εμπειρία και άλλων πτυχών της νομικής και δικηγορίας και, συνεπώς, μπορούν να σε κατευθύνουν ορθά. Και μια άλλη πλευρά της ιδιότυπης επιχειρηματικότητας που βιώνουμε είναι ότι πολύ συχνά, η αγάπη της δικηγορίας, αλλά και η λαχτάρα να αποφευχθεί μια αδικία, υπερισχύουν του επιχειρηματικού συμφέροντος. Δε θέλω να αναφέρω ονόματα, αλλά έχουμε χειριστεί πολλές υποθέσεις που θεωρούμε για διάφορους λόγους ηθικά σημαίνουσες, χωρίς αμοιβή ή για συμβολική αμοιβή. Και αυτό αποτελεί κοινό τόπο για όλη την ομάδα μας και όχι ιδιοτροπία κάποιων. Σας διαβεβαιώνω ότι δεν υπάρχει στερεότερη βάση για τη συναδελφικότητα και αλληλεγγύη της ομάδας μας.

τέτοιων προγραμμάτων σε νομικούς ελέγχους και διαρκώς εκπαιδευόμαστε και εκπαιδεύουμε τα συστήματα στη χρήση και κατανόηση της ελληνικής γλώσσας. Η εξέλιξη αναμένεται ραγδαία και η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης θα απλωθεί γρήγορα σε πολλές περιοχές της δουλειάς μας. Σε σχέση με τους πελάτες, οι νέες τεχνολογίες μπορούν να προσφέρουν, τόσο καλύτερες και ταχύτερες υπηρεσίες, όσο και βελτιωμένη επικοινωνία και πρόσβαση σε όλα τα θέματά τους που διαχειριζόμαστε (π.χ. με κοινούς χώρους εναπόθεσης εγγράφων και άμεσης επικοινωνίας). Εξάλλου, ένα από τα βασικά μαθήματα της κρίσης του κορωνοϊού είναι η χρήση της τεχνολογίας για καλύτερη επικοινωνία εξ’ αποστάσεως. Είμαι βέβαιος ότι θα συνεχίσουμε τις τηλεδιασκέψεις με τους πελάτες μας, με μεγαλύτερη συχνότητα τώρα που έχουμε μάθει ότι μπορούμε να συνευρισκόμαστε και να συνεργαζόμαστε αποτελεσματικά, χωρίς κανένας από εμάς να αφήσει το γραφείο του (ή και το σπίτι του). Μάθαμε επίσης, ότι και η τηλεργασία αποτελεί επιλογή. Για πολλούς από εμάς, η τηλεργασία θα μπορούσε να βοηθήσει στην καλύτερη διαχείριση του χρόνου μας και στην καλύτερη ισορροπία των αναγκών της οικογένειας και της δουλειάς – και είμαστε ανοιχτοί στο να σκεφτούμε την ορθή εκμετάλλευση και αυτής της δυνατότητας. Η τεχνολογία μεταμορφώνει την παροχή των νομικών υπηρεσιών και στόχος μας είναι η POTAMITISVEKRIS να παραμείνει στην πρώτη γραμμή των εξελίξεων.

Θέλουμε να είμαστε βέβαιοι ότι ο πελάτης που αναλαμβάνουμε θα μας εμπνεύσει την αφοσίωση που δικαιούται από τον σύμβουλό του

Ποια είναι η γνώμη σας για τη χρήση της τεχνολογίας στην παροχή νομικών υπηρεσιών; Πώς αξιοποιεί η POTAMITISVEKRIS την τεχνολογία τόσο εντός εταιρίας, όσο και σε σχέση με τους πελάτες της; Επενδύσαμε εξ’ αρχής σε εργαλεία γνώσης, βιβλιοθήκη (έχουμε μια πλούσια και πολύ φιλόξενη νομική βιβλιοθήκη), συνδρομές σε ηλεκτρονικές βάσεις δεδομένων, αλλά και ηλεκτρονικά αρχεία (που ήδη περιλαμβάνουν εκατομμύρια έγγραφα). Έτσι, μπορούμε ήδη να ξεκινήσουμε τη χρήση συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης για τη διευκόλυνση, επιτάχυνση και διασφάλιση της ποιότητας παραγωγής των υπηρεσιών και παραδοτέων μας. Έχουμε κάνει τα πρώτα βήματα εφαρμογής

LAWYER _ 17

_BACK COVER STORY

18 _ LAWYER

Αντιγόνη Παπανικολάου Διευθύντρια Νομικών και Εταιρικών Υποθέσεων, Microsoft Hellas S.A.

Οι προκλήσεις της συμμόρφωσης με τον GDPR και ο διάλογος της νομικής επιστήμης με την τεχνολογία και την Τεχνητή Νοημοσύνη Η Αντιγόνη Παπανικολάου μας μιλά για την αλλαγή της εταιρικής κουλτούρας που συνεπάγεται η συμμόρφωση με τον GDPR, τον μετασχηματισμό της παροχής νομικών υπηρεσιών και τον διάλογό τους με την Τεχνητή Νοημοσύνη, αλλά και τι την ώθησε να συνεργασθεί με μια από τις ηγέτιδες εταιρείες στον κλάδο της τεχνολογίας παγκοσμίως

Της

Αλεξάνδρας Βαρλά

Η επαγγελματική σας σταδιοδρομία είναι εντυπωσιακή: Έχετε εργασθεί ως Νομική Σύμβουλος στην Coca Cola Hellas S.A, στην Παπαστράτος Α.Β.Ε.Σ και, πλέον, την Microsoft Hellas S.A.. Τι σας ώθησε να αναλάβετε τη Διεύθυνση Νομικών και Εταιρικών Υποθέσεων μιας εταιρείας που πρωταγωνιστεί στον κλάδο της τεχνολογίας; Καταρχάς θα ήθελα να σας ευχαριστήσω για την τιμή που μου κάνατε να με φιλοξενήσετε στην πρώτη αυτή έκδοση του νέου σας περιοδικού που φαίνεται εξαιρετικά ενδιαφέρον και σας εύχομαι από καρδιάς κάθε επιτυχία!

LAWYER _ 19

_BACK COVER STORY Είχα τη χαρά και την τιμή να συνεργαστώ με σημαντικές εταιρείες στον κλάδο τους. Επιπλέον, θεωρώ τον εαυτό μου τυχερό που στο ξεκίνημα της επαγγελματικής μου πορείας στην Ελλάδα, συνεργάστηκα με το δικηγορικό γραφείο «Ελένη Παπακωνσταντίνου & Συνεργάτες» για δύο περίπου χρόνια, κατά τη διάρκεια των οποίων είχα την ευκαιρία να ασχοληθώ με εξαιρετικές νομικές υποθέσεις, κατά κύριο λόγο εταιρικού ενδιαφέροντος, αλλά και να μάθω πολλά από συναδέλφους με μεγάλη εμπειρία και πολύ όρεξη και διάθεση να μοιραστούν τις γνώσεις τους με τους νεότερους. Η γενναιοδωρία που εισέπραξα τότε είναι κάτι που πάντα έχω στην καρδιά μου και την έχω ως οδηγό και στη δική μου συναναστροφή με νεότερους συναδέλφους. Εν συνεχεία, η μεταπήδησή μου στον εταιρικό κόσμο έγινε όταν ξεκίνησα ως νομικός σύμβουλος στην “Coca-Cola Hellas SA” αναλαμβάνοντας την υποστήριξη της «Ολυμπιακής Ομάδας» που είχε τότε συσταθεί σε συνεργασία με την Coca-Cola 3E για να σχεδιάσει και υλοποιήσει στην Ελλάδα την εξάσκηση των χορηγικών δικαιωμάτων της εταιρείας κατά τους Ολυμπιακούς Αγώνες – ΑΘΗΝΑ 2004. Ήταν μία επαγγελματική εμπειρία ζωής από πλευράς τόσο του εύρους των εργασιών που είχε αναλάβει η ομάδα, όσο και του να αντιληφθώ και κατανοήσω πώς λειτουργεί ένας τόσο μεγάλος πολυεθνικός οργανισμός όπως η Coca-Cola. Το επόμενό μου επαγγελματικό βήμα ήταν η συνεργασία μου με την “ΠΑΠΑΣΤΡΑΤΟΣ ΑΒΕΣ”, μία εταιρεία που έχει συνδεθεί με τη βιομηχανική ιστορία της χώρας μας, αλλά και η οποία στην πορεία της απέκτησε έναν πολυεθνικό χαρακτήρα ως θυγατρική της Philip Morris International. Η σχεδόν εξαετής πορεία μου εκεί ήταν ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα από επαγγελματικής πλευράς, αντιμετωπίζοντας ένα μεγάλο φάσμα νομικών ζητημάτων, αλλά και μαθαίνοντας πολλά πράγματα σχετικά με την λειτουργία μίας μεγάλης εταιρείας με παραγωγική μονάδα. Επιπλέον, όλα αυτά τα χρόνια είχα την ευκαιρία να γνωρίσω και να συνεργαστώ με εξαιρετικούς συναδέλφους με πολλούς από τους οποίους διατηρώ ακόμα φιλικές σχέσεις, κάτι που το θεωρώ μεγάλη κληρονομιά από αυτήν την εμπειρία. Οπότε, όπως καταλαβαίνετε η απόφασή μου, πριν από κάτι παραπάνω από οχτώ χρόνια πλέον, δεν ήταν εύκολη, αλλά από την άλλη ήταν ακριβώς ο χώρος της τεχνολογίας και, ιδιαιτέρως η ιστορία και ο ρόλος της Microsoft στον κλάδο, που με ώθησε να αποφασίσω να κάνω το επόμενό μου επαγγελματικό βήμα. Θα μοιραστώ κάτι μαζί σας από τη

διαδικασία των συνεντεύξεων που είχα τότε γιατί είχα λάβει μία παρόμοια ερώτηση με αυτήν που μου θέσατε σήμερα. Θυμάμαι ότι είχα απαντήσει, μεταξύ άλλων, ότι πέρα από το ενδιαφέρον που παρουσιάζει ο κλάδος της τεχνολογίας για έναν νομικό, είχα και «προσωπικού χαρακτήρα» κίνητρο γιατί - καθώς νέα μητέρα τότε - ήθελα να μπορώ να παρακολουθώ και να μαθαίνω τις τεχνολογικές εξελίξεις όπως κάνουν πολύ εύκολα τα παιδιά κάθε γενιάς, ώστε να μπορώ να συμβαδίζω με το παιδί μου και να γνωρίζω όσο γινόταν καλύτερα τον ψηφιακό κόσμο που νομοτελειακά θα γνώριζε και αυτό σύντομα και, σίγουρα, θα ήταν πιο εξοικειωμένο από εμένα. Από τότε έχουν περάσει αρκετά χρόνια με απίστευτες εμπειρίες και συσσωρευμένη γνώση που μου έχει προσφέρει η Microsoft και είναι πραγματικά τιμή μου να παρέχω τις υπηρεσίες μου σε μία από τις ηγέτιδες, παγκοσμίως, εταιρείες στον κλάδο, η οποία πρωτοστατεί όχι μόνον στις τεχνολογικές εξελίξεις, αλλά και στο διάλογο του πώς αυτές επηρεάζουν τις ζωές μας, βάζοντας πάντα μπροστά τον άνθρωπο και την τεχνολογία στην υπηρεσία του.

Ο νομικός κόσμος γίνεται μάρτυρας μιας ολοένα αυξανόμενης συνέργειας με την τεχνολογία και, πιο συγκεκριμένα, με την Τεχνητή Νοημοσύνη

Πλησιάζουμε στη συμπλήρωση δύο (2) ετών από τη θέση σε εφαρμογή του Γενικού Κανονισμού 2016/679 για την προστασία προσωπικών δεδομένων. Ποια θεωρείτε ότι ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετώπισε ο επιχειρηματικός κόσμος στην Ελλάδα για τη συμμόρφωση με τις διατάξεις του, δεδομένου ότι οι εταιρείες κλήθηκαν να αναθεωρήσουν ριζικά τις πρακτικές τους σχετικά με την επεξεργασία προσωπικών δεδομένων; Η εφαρμογή του Γενικού Κανονισμού πραγματικά αποτέλεσε μία πρόκληση για τις επιχειρήσεις αλλά από την άλλη, επιτρέψτε μου να πω ότι αποτέλεσε συνάμα και μία μοναδική ευκαιρία. Οι εταιρείες κατά την προετοιμασία τους είχαν την ευκαιρία να κάνουν μία καταγραφή και απογραφή του «αποθεματικού» των δεδομένων που τηρούσαν όλα αυτά τα χρόνια, ο όγκος των οποίων συνεχώς αυξανόταν, και είτε να ανακαλύψουν στοιχεία και δεδομένα που δεν είχαν αντιληφθεί ότι είχαν και ήταν ιδιαίτερα χρήσιμα, είτε να διαγράψουν αυτά που δεν παρουσίαζαν πια κάποια επιχειρηματική αξία, δηλ. στην ουσία να κάνουν ένα «due diligence», ένα νοικοκύρεμα του οργανισμού τους.

20 _ LAWYER

Επιπλέον, ήταν ευκαιρία να τεθούν από την αρχή ή να εκσυγχρονιστούν διαδικασίες διαχείρισης των δεδομένων αυτών και μέσω της χρήσης της τεχνολογίας που θεωρώ ότι είχε θετική επίπτωση στην εν γένει βελτιστοποίηση της λειτουργίας και τον ψηφιακό εκσυγχρονισμό των εταιρειών. Όμως για να επανέλθω στο αρχικό σας ερώτημα, έχω την αίσθηση ότι η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν και, ίσως ως ένα βαθμό, ακόμη είναι, η αλλαγή της κουλτούρας που συνεπάγεται η συμμόρφωση με τον Γενικό Κανονισμό σε σχέση με το πώς αντιμετωπιζόταν η προστασία των προσωπικών δεδομένων στο παρελθόν. Για παράδειγμα, εκτός από το ότι θα πρέπει τα θέματα προστασίας προσωπικών δεδομένων να αποτελέσουν τμήμα της κουλτούρας των οργανισμών, μία διαφορετική προσέγγιση θα ήταν να αναγνωρίζεται από την αγορά και τους καταναλωτές εν γένει ως ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, όταν μία εταιρεία παρέχει το επίπεδο προστασίας που απαιτεί ο Κανονισμός, κατά τη διαχείριση των προσωπικών δεδομένων. Νομίζω ότι γίνεται ολοένα πιο αντιληπτό από τον επιχειρηματικό κόσμο ότι είναι σημαντικό για την εικόνα μιας εταιρείας οι πελάτες που χρησιμοποιούν τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες της να αισθάνονται ασφαλείς και σίγουροι ότι τα δεδομένα τους θα χρησιμοποιηθούν σύμφωνα με όσα ορίζει το ισχύον κανονιστικό πλαίσιο. Κατά τη γνώμη σας, πώς επηρεάζει η τεχνητή νοημοσύνη αλλά και εν γένει η τεχνολογία το επάγγελμα του δικηγόρου; Πώς φαντάζεστε τον Νομικό Σύμβουλο του αύριο; Πιστεύετε ότι έχει έρθει η στιγμή για μια νέα γενιά δικηγόρων, με ειδίκευση στις εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης;

Ίσως, οι εξελίξεις στον τομέα της Τεχνητής Νοημοσύνης τα επόμενα χρόνια να οδηγήσουν στο επόμενο στάδιο μετασχηματισμού παροχής νομικών υπηρεσιών. Ο μετασχηματισμός αυτός μπορεί να συνεπάγεται μία ιδιαίτερη μίξη νομικών υπηρεσιών που θα συνδυάζουν την ανάγκη για περισσότερη εξειδίκευση και, ταυτόχρονα, την ανάγκη συμβολής στον δημόσιο διάλογο και τη χάραξη πολιτικής, σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να χρησιμοποιούνται οι νέες τεχνολογίες, όπως η Τεχνητή Νοημοσύνη. Νομίζω πως, κοιτάζοντας το παρελθόν, μπορούμε να αντλήσουμε κάποιες χρήσιμες παρατηρήσεις για να προετοιμαστούμε για το μέλλον. Παραδείγματος χάριν, πριν από μερικές δεκαετίες στο νομικό επάγγελμα δεν υπήρχε εξειδίκευση στα θέματα προστασίας της ιδιωτικότητας και προσωπικών δεδομένων, αλλά τώρα υπάρ-

Δεν θα ήταν εξεζητημένο να σκεφτούμε ότι τα επόμενα χρόνια θα μπορούσαμε να έχουμε εξειδίκευση στα θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης

χει. Με αυτό κατά νου, δεν θα ήταν εξεζητημένο να σκεφτούμε ότι τα επόμενα χρόνια θα μπορούσαμε να έχουμε εξειδίκευση στα θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης. Στην κατεύθυνση αυτήν ο ρόλος των νομικών μπορεί, επίσης, να εξελιχθεί και να είναι κρίσιμης σημασίας, από τη μία πλευρά στην προώθηση της συζήτησης και της λήψης αποφάσεων σχετικά με το πού πρέπει να τεθεί το όριο σε σχέση με την εφαρμογή της Τεχνητής Νοημοσύνης - π.χ. πότε

δεν είναι ασφαλές ή σκόπιμο να γίνουν πειραματισμοί σε σχέση με την ανθρώπινη ύπαρξη - ενώ από την άλλη, να συμβάλει στη διασάφηση και να αποτελέσει καταλυτικό παράγοντα στην αλλαγή

Θεωρώ ότι οι εξελίξεις της τεχνολογίας δεν αφήνουν ανέπαφο, σχεδόν κανένα, επάγγελμα και λειτούργημα. Ως εκ τούτου και ο νομικός κόσμος πιστεύω ότι γίνεται μάρτυρας μιας ολοένα αυξανόμενης συνέργειας με την τεχνολογία και, πιο συγκεκριμένα, με την Τεχνητή Νοημοσύνη, η οποία φαίνεται ότι θα παίξει σημαντικό ρόλο στην μετεξέλιξη των εργασιών των νομικών, «απαλλάσσοντάς» τους από επίμονες, επαναλαμβανόμενες και χωρίς ιδιαίτερα νομικό ενδιαφέρον πτυχές της δουλειάς τους. Μολονότι η εφαρμογή της Τεχνητής Νοημοσύνης είναι ακόμα στην αρχή της, φαίνεται ότι υπάρχει μια δυναμική στο να βοηθήσει τους δικηγόρους να παρέχουν ακόμη πιο αποτελεσματικά και ταχύτερα τις υπηρεσίες τους στους πελάτες, όπως π.χ. μειώνοντας το χρόνο έρευνας.

νοοτροπίας που θα ενθαρρύνει τη χρήση αυτών των τεχνολογιών από τις κοινωνίες, εντός των κοινών συμφωνηθέντων ορίων και προς όφελος του ανθρώπου. Όμως, αυτό κατά τη γνώμη μου είναι απόλυτα συνυφασμένο με τη νομική επιστήμη, η οποία είναι εκ φύσεως δυναμική και σε συνεχή εξέλιξη. Νομίζω ότι σε σχέση μ’ αυτήν την εξέλιξη πολύ εύστοχα έχει πει ο Βρετανός συγγραφέας Richard Susskind ότι «Εάν είσαι συμβατικός δικηγόρος και δεν είσαι διατεθειμένος να προσαρμοστείς στη δεκαετία του 2020 θα αγωνίζεσαι για να επιβιώσεις, αλλά αν έχεις επιχειρηματική αντίληψη, ενθουσιασμό, όραμα για το μέλλον και είσαι ανοιχτόμυαλος, τότε μάλλον δεν υπήρχε ποτέ στην ιστορία πιο συναρπαστική περίοδος να ασχοληθεί κάποιος με τη νομική επιστήμη».

LAWYER _ 21

_INTERVIEW

Γιώργος Μυλωνογιάννης Δικηγόρος, Σύμβουλος του Πρωθυπουργού για φορολογικά θέματα

Ο Covid-19, οι ψηφιακές υποδομές του κράτους και οι τηλε-δίκες του μέλλοντος A Της Μίκας Κοντορούση

πό τον εξορθολογισμό του φορολογικού συστήματος και την αναπροσαρμογή των φορολογικών συντελεστών για πολίτες, επιχειρηματίες και ελεύθερους επαγγελματίες, στην «ηλεκτρική καρέκλα» της κατ’ επείγουσας νομοτεχνικής επεξεργασίας αποφάσεων των Πράξεων Νομοθετικού Περιεχομένου, αλλά και των σχετικών εγκυκλίων ως συνέπεια του Covid-19. Δέκα μήνες μετά την τοποθέτησή του κοντά στον Κυριάκο Μητσοτάκη, ο σύμβουλος του πρωθυπουργού - ειδικός σε θέματα φορολογικού Δικαίου και Ιδρυτής Εταίρος της Δικηγορικής Εταιρείας «Φορτσάκης, Διακόπουλος, Μυλωνογιάννης και Συνεργάτες (FDMA)», Γιώργος Μυλωνογιάννης ανοίγει τα χαρτιά του στο Lawyer, περιγράφοντας την επόμενη ημέρα του κορωνοϊού και την κρίση αξιών – πλέον – που προκαλείται σε

22 _ LAWYER

πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο. Μέσα από την εφ’ όλης της ύλης συνέντευξή του, ο κ. Μυλωνογιάννης αποκαλεί την Ελλάδα «υγειονομική πρωταθλήτρια» και τονίζει την ανάγκη για περισσότερη κοινωνική δικαιοσύνη. Ταυτόχρονα, δεν παραλείπει να εκφράσει την ανησυχία του για την πορεία των οικονομικών δεικτών της χώρας (ύφεση και ανεργία), ενώ προειδοποιεί ότι οι ενισχύσεις σε πληττόμενους πρέπει να έπονται των επιτυχημένων «κρας τεστ» των δημοσιονομικών οικονομικών. Με αυτό τον τρόπο άλλωστε, - σύμφωνα με τον ίδιο - θα μπορούμε να μιλάμε για «ασπίδα ρευστότητας» που θα οδηγήσει σε πραγματική επανεκκίνηση της επιχειρηματικής δραστηριότητας. Τέλος, ο κ. Μυλωνογιάννης δηλώνει υπέρμαχος ενός περισσότερο ψηφιοποιημένου κράτους. Σημειώνει δε ότι η μετάβαση προς τον ψηφιακό μετασχηματισμό - έστω και υπό συνθήκες πίεσης -, ανέδειξε την ετοιμότητα των ψηφιακών υποδομών της δημόσιας μηχανής και ως χαρακτηριστικό παράδειγμα, αναφέρθηκε στο μέτρο της λήψης κλειδαρίθμου του ΤΑΧΙS, χωρίς την ανάγκη οποιαδήποτε παρουσίας του πολίτη σε κατά τόπους εφορίες.

Το δίδαγμα από την κρίση του Covid-19 συνίσταται σε ένα τρίπτυχο: Προτάσσουμε την ανθρώπινη ζωή και υγεία έναντι της οικονομικής ανάπτυξης - Ακολουθούμε πιστά τις συμβουλές των ειδικώνΑποφασίζουμε χωρίς δισταγμό

τα μέτρα αυτά δεν ήταν «νομικού» χαρακτήρα, αλλά καθαρά δημοσιονομικής εκτίμησης και πολιτικής απόφασης. Εκτιμήθηκε λοιπόν η οικονομική δυνατότητα της περιόδου και επελέγησαν οι πληττόμενες κατηγορίες επιχειρήσεων και εργαζομένων, έτσι ώστε να εφαρμοστεί το κατάλληλο μίγμα παρεμβάσεων. Η απόφαση επομένως είχε πρωτίστως οικονομοτεχνικά χαρακτηριστικά, ακολούθησε η πολιτική απόφαση υλοποίησής τους και ο ρόλος των νομικών, μεταξύ των οποίων και εμού, περιορίστηκε στην νομοτεχνική επεξεργασία των αποφάσεων και των κειμένων των ΠΝΠ και των εγκυκλίων.

Τι πιστεύετε ότι μάς δίδαξε η πρωτόγνωρη κρίση που προκάλεσε η πανδημία; Σε ποιους τομείς, οι κυβερνητικοί χειρισμοί αποδείχτηκαν περισσότερο αποτελεσματικοί; Αναμφίβολα, η άμεση αναστολή λειτουργίας των σχολείων και των εμπορικών καταστημάτων είχαν ως αποτέλεσμα την ανάδειξη της χώρας μας σε «υγειονομική» πρωταθλήτρια στην παγκόσμια προσπάθεια αντιμετώπισης της επιδημίας. Το πρώτο δίδαγμα λοιπόν συνίσταται σε ένα τρίπτυχο: Προτάσσουμε την ανθρώπινη ζωή και υγεία έναντι της οικονομικής ανάπτυξης-Ακολουθούμε πιστά τις συμβουλές των ειδικών-Αποφασίζουμε χωρίς δισταγμό. Ειλικρινά, δεν μπορώ να φανταστώ οποιοδήποτε καλόπιστο άνθρωπο στον πλανήτη, να αρνείται να αναγνωρίσει στην ελληνική κυβέρνηση την αποτελεσματικότητά της, τόσο στην πρόληψη της εξάπλωσης της νόσου, όσο και στην περίθαλψη των ανθρώπων που νοσηλεύτηκαν στα νοσοκομεία αναφοράς.

Μία σπουδαία παρακαταθήκη που μας άφησε ο Covid-19 είναι η ψηφιοποίηση της Δημόσιας Διοίκησης. Ποια επιπλέον βήματα πιστεύετε ότι είναι αναγκαία να προστεθούν σε αυτή την κατεύθυνση; Η προσπάθεια ψηφιοποίησης της Δημόσιας Διοίκησης αποτέλεσε προεκλογική δέσμευση της κυβέρνησης και η υλοποίησή της ήταν μέρος της καθημερινότητας του κυβερνητικού έργου. Νομίζω, η περίοδος του COVID 19 ανέδειξε τις δυνατότητες που είχαν οι ήδη διαμορφωμένες ψηφιακές υποδομές. Ασφαλώς έγιναν βήματα με ταχύτερο ρυθμό λόγω της αδήριτης ανάγκης που προκλήθηκε από την επιδημία, όπως για παράδειγμα η λήψη κλειδαρίθμου του ΤΑΧΙS χωρίς οποιαδήποτε παρουσία στις ΔΟΥ. Γενικότερα, μιλώντας για ένα πεδίο περισ-

Ποιο από τα έκτακτα φορολογικά μέτρα που ελήφθησαν προς στήριξη των επιχειρήσεων εν μέσω κορωνοϊού, φέρει τη δική σας «υπογραφή»; Δεν έχω την πατρότητα οποιουδήποτε από τα έκτακτα μέτρα που ελήφθησαν. Άλλωστε, LAWYER _ 23

σότερο γνώριμο σε όσους ασχολούνται με τα φορολογικά, οι ψηφιακές δυνατότητες της ΑΑΔΕ έγιναν όχημα για την εξυπηρέτηση αναγκών των διοικουμένων, οι οποίες δεν ήταν φορολογικής φύσης, όπως η πλατφόρμα για την δανειοδότηση που τέθηκε σε εφαρμογή στις 12/5/2020. Οι πρώτες εκτιμήσεις της Κομισιόν για την Ελλάδα καταγράφουν ύφεση στο 9.7% το 2020 και απώλεια θέσεων εργασίας που ενδέχεται να αγγίξει το νούμερο των 250.000 (σύμφωνα με την ΓΣΕΒΕΕ). Πού τοποθετείτε εσείς την ύφεση έως το τέλος του έτους; Και πώς θα μπορούσαμε κατά τη γνώμη σας, να διατηρήσουμε όσο το δυνατόν επιπλέον θέσεις εργασίας;

Θα ήθελα δίκες σε μορφή τηλεδιάσκεψης και εν πάσει περιπτώσει, ελαχιστοποίηση της φυσικής παρουσίας και επαφής δικαστών, δικηγόρων, διαδίκων και διοικητικών υπαλλήλων σε όλες τις φάσεις της διαδικασίας

Κατ’ αρχήν, για να μην παρεξηγηθώ, σάς λέω πως το πρώτο μου πτυχίο ήταν στα Οικονομικά. Είμαι απόφοιτος και του Οικονομικού τμήματος του Πανεπιστημίου Αθηνών. Οι οικονομολόγοι λοιπόν πολύ συχνά θυμίζουν ιατροδικαστές. Έρχονται «μετά θάνατον», δηλαδή μετά την εμφάνιση του οικονομικού προβλήματος και εξηγούν τον λόγο της επέλευσής του. Οι οικονομικές προβλέψεις είναι συχνά εσφαλμένες, διότι το οικονομικό φαινόμενο είναι πολυπαραγοντικό και δύσκολα προβλέψιμο. Συνεπώς, δεν ρισκάρω να κάνω τέτοιες μακροοικονομικές προβλέψεις, απλά εκφράζω και εγώ την ανησυχία μου για την εξέλιξη των μεγεθών αυτών.

Θα πρέπει να ενισχυθούν αυτοί που πραγματικά βρίσκονται σε μεγάλη ανάγκη και όχι οριζόντια και ισόποσα όλοι οι πληττόμενοι. Είναι ένα ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης που τίθεται, αφού προηγουμένως διευκρινιστεί το εύρος των δημοσιονομικών δυνατοτήτων. Προφανώς είμαι κατ’ αρχήν υπέρ των ενισχύσεων στους πληττόμενους από γεγονότα ανωτέρας βίας, αλλά οι ευγενείς προθέσεις δεν αρκούν για την άσκηση δημοσιονομικής πολιτικής. Πρέπει να μετρηθούν οι αντοχές των δημοσίων οικονομικών και στη συνέχεια, οι διαθέσιμοι πόροι να κατανεμηθούν ορθολογικά και δίκαια. Χωρίς αυτές τις προϋποθέσεις, οι ευσεβείς πόθοι θα παραμείνουν ανεκπλήρωτοι.

Στο υπ. Οικονομικών υπάρχουν ακόμη και σήμερα ποικίλα σενάρια για την ενίσχυση των πληττόμενων επιχειρηματικών κλάδων, όπως από τη μείωση του ΦΠΑ, μέχρι και την κατάργηση του τέλους διανυκτέρευσης σε τουριστικές επιχειρήσεις. Τι θα ισχύσει τελικά και τι είναι απαραίτητο να περιλαμβάνει το νέο πακέτο φορολογικών μέτρων για τη στήριξη για παράδειγμα, των εξαγωγικών επιχειρήσεων που πλήττονται περισσότερο αυτή την περίοδο (εντός των ορίων αντοχής του προϋπολογισμού);

Ποιες αλλαγές βλέπετε να συντελούνται στο χώρο της Δικαιοσύνης, λόγω πανδημίας; Και με ποιους τρόπους θα μπορούσαμε να αυξήσουμε τη χρήση της τεχνολογίας κατά την άσκηση της δικηγορίας; Ήδη έχουν γίνει αρκετά βήματα για τη δυνατότητα ψηφιακής διενέργειας δικαστικών και εξωδικαστικών πράξεων. Ιδανικά, θα ήθελα δίκη σε μορφή τηλεδιάσκεψης και εν πάσει περιπτώσει, ελαχιστοποίηση της φυσικής παρουσίας και επαφής δικαστών, δικηγόρων, διαδίκων και διοικητικών υπαλλήλων σε όλες τις φάσεις της διαδικασίας. Νομίζω πάντως πως με την εισαγωγή από 1-1-2021 της ηλεκτρονικής κατάθεσης δικογράφων, υπομνημάτων κλπ στη Διοικητική Δίκη, θα φανεί σημαντική βελτίωση στον τρόπο και στην ταχύτητα απονομής δικαιοσύνης.

Eίναι προφανές πως για τις πληττόμενες επιχειρήσεις υπάρχουν διάφορες σκέψεις ενίσχυσης και ελάφρυνσης από δημόσια βάρη. Το αυτονόητο ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί έχει δύο σκέλη. Το πρώτο είναι η αντοχή των δημοσίων οικονομικών που ήδη έχει δοκιμαστεί λόγω του πρώτου κύματος ενισχύσεων, ελαφρύνσεων και διευκολύνσεων. Το δεύτερο σκέλος του ερωτήματος σχετίζεται με την ορθή κατανομή των ενισχύσεων.

24 _ LAWYER

_INTERVIEW

Δημήτρης Βερβεσός Πρόεδρος Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών

Το δικηγορικό επάγγελμα εν μέσω Covid-19 και οι διεκδικήσεις του ΔΣΑ Συζητήσαμε με τον Πρόεδρο του ΔΣΑ για τις συνέπειες της κρίσης του Covid-19 στη δικηγορία, τη σχέση δικηγόρων και τεχνολογίας, αλλά και τις πρωτοβουλίες του Συλλόγου για την προώθηση των συμφερόντων των μελών του

Της Αλεξάνδρας Βαρλά

Ο Δικηγορικός Σύλλογος Αθηνών, υπό την καθοδήγησή σας, βρίσκεται σε συνεχή επαγρύπνηση για την αντιμετώπιση του COVID-19 και τις συνέπειες της κρίσης στο δικηγορικό επάγγελμα. Μιλήστε μας για τα μέτρα που έχετε λάβει για τη διαφύλαξη των συμφερόντων των δικηγόρων Η ελληνική κοινωνία βρέθηκε, από τις αρχές Μαρτίου, μπροστά σε μια πρωτοφανή υγειονομική κρίση. Για τους δικηγόρους, είχε ως αυτόθροη συνέπεια τη σχεδόν ολοσχερή αδυναμία άσκησης των καθηκόντων μας, λόγω της αναστολής λειτουργίας των δικαστηρίων – υποθηκοφυλακείων, της υπολειτουργίας των δημοσίων υπηρεσιών, αλλά και λόγω των καθολικών περιορισμών στις μετακινήσεις. Πρώτιστο μέλημά μας ήταν η ασφάλεια και η έμπρακτη στήριξη των συναδέλφων. Αμέσως επισημάναμε την ανάγκη λήψης κατάλληλων μέτρων προς αποφυγή συνωστισμού και προστασία της υγείας των συναδέλφων τόσο στα δικαστήρια, όσο και στους χώρους εργασίας. Πολύ πριν οποιαδήποτε στήριξη της Πολιτείας, ο ΔΣΑ διένειμε με απόλυτα διαφανή, αμιγώς οικονομικά κριτήρια, το σύνολο του Λογαριασμού Αλληλεγγύης του ΔΣΑ, χορηγώντας βοήθημα LAWYER _ 25

_INTERVIEW 200€ σε 5.676 δικηγόρους και 100€ σε 633 ασκουμένους. Με δεδομένο ότι κατέστη σαφές πως οι δικηγόροι εμπίπτουν στους βαριά πληττόμενους κλάδους της ελληνικής οικονομίας, ήμασταν από τους πρώτους που υπήχθησαν στους πληττόμενους ΚΑΔ, κατά το υπουργείο Οικονομικών. Η διεκδικητική προσπάθεια του κλάδου απέδωσε σημαντικούς καρπούς. Η αναστολή των φορολογικών και ασφαλιστικών υποχρεώσεων, η έκπτωση 25% σε περίπτωση εμπρόθεσμης καταβολής των ασφαλιστικών εισφορών, όπως επίσης και ο συμψηφισμός κατά 25% του εμπροθέσμως καταβληθέντος ΦΠΑ με μελλοντικές οφειλές, καθώς και η έκπτωση μισθώματος επαγγελματικής στέγης κατά 40%, ικανοποίησαν σχετικά αιτήματα του δικηγορικού σώματος. Μετά δε, την αποτυχία του προγράμματος τηλεκατάρτισης πετύχαμε την καταβολή του ποσού των 600€ ως αποζημίωση σε όλους, ανεξαιρέτως, τους δικηγόρους. Η διεκδικητική μας προσπάθεια δεν τελειώνει εδώ. Εργαζόμαστε με συνέπεια, ώστε η επαναλειτουργία των δικαστηρίων να γίνει όχι μόνο σε υγειονομικά ασφαλές πλαίσιο, αλλά και με δικονομική τάξη και ασφάλεια. Συνεχίζουμε να διεκδικούμε την καταβολή του επιδόματος των 800€, την κατάργηση, άλλως μείωση του ΦΠΑ στις δικαστηριακές υπηρεσίες, την αύξηση του ορίου δυνητικής απαλλαγής από το καθεστώς ΦΠΑ από τα 10.000€ στα 25.000€, την κατάργηση της υποχρέωσης καταβολής τέλους επιτηδεύματος, την κατάργηση προκαταβολής φόρου του προσεχούς έτους, την καταβολή του βοηθήματος ανεργίας από τον ειδικό λογαριασμό του ΟΑΕΔ, που αποτελείται από εισφορές που καταβάλλουν αποκλειστικά οι δικηγόροι από το 2011, την παράταση της δυνατότητας ρύθμισης οφειλών σε 120 δόσεις (ν. 4605/2019), την υπαγωγή των δικηγόρων στο καθεστώς επιστρεπτέας προκαταβολής, την άμεση καταβολή των οφειλόμενων του Δημοσίου προς τους δικηγόρους και την κατ’ εξαίρεση χορήγηση φορολογικής και ασφαλιστικής ενημερότητας μέχρι ένα ποσό, προκειμένου να δοθεί η δυνατότητα είσπραξης των οφειλομένων από τους φορείς του δημοσίου και του ευρύτερου δημόσιου τομέα.

Ο τομέας της ηλεκτρονικής δικαιοσύνης ήταν ανέκαθεν πρώτιστη προτεραιότητά μας. Ήδη πριν την υγειονομική κρίση είχαμε αναλάβει το βάρος της προμήθειας και χορήγησης στους δικηγόρους προηγμένων ηλεκτρονικών υπογραφών. Είναι χαρακτηριστικό ότι πριν την πανδημία είχαμε διανείμει περί τα 3.000 USB-Stick με ψηφιακά πιστοποιητικά για τη δημιουργία ηλεκτρονικής υπογραφής. Μετά από πολύχρονη προσπάθεια, υλοποιήθηκε η δυνατότητα ηλεκτρονικής κατάθεσης δικογράφων στο ΣτΕ και στα τακτικά διοικητικά δικαστήρια και στη συνέχεια επεκτάθηκε η ηλεκτρονική κατάθεση, στα πολιτικά δικαστήρια Αθηνών, Πειραιά, Θεσσαλονίκης και Χαλκίδας, με σταδιακή διεύρυνση των υπαγόμενων διαδικασιών (ΟΣΔΔΥ ΠΠ 1η φάση). Ήδη, προκηρύχθηκε νέος διαγωνισμός για τη 2η φάση του ΟΣΔΔΥ ΠΠ, που θα επιτρέψει την επέκταση της ηλεκτρονικής κατάθεσης σε όλες τις διαδικασίες και σε όλα τα πολιτικά δικαστήρια της χώρας. Εξάλλου, ο ΔΣΑ ανέπτυξε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, ώστε η ιστορική Τράπεζα Νομικών Πληροφοριών του, ο ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ, να αναβαθμιστεί και να ανταποκριθεί στις νέες απαιτήσεις και ανάγκες των συναδέλφων και εμπλούτισε τις ηλεκτρονικές εφαρμογές του portal.olomeleia.gr. Από την πρώτη στιγμή, αντιμετωπίσαμε την κρίση της πανδημίας ως καταλύτη επιτάχυνσης της ψηφιακής δικαιοσύνης. Στα κεκτημένα αυτής της περιόδου, συγκαταλέγεται η σάρωση και η αποστολή, στους πληρεξουσίους δικηγόρους, με email των εκδοθεισών αποφάσεων στο διάστημα αναστολής των δικαστηρίων, η ψηφιοποίηση της διαδικασίας υποβολής αίτησης και λήψης πιστοποιητικών από τις γραμματείες των δικαστηρίων, η νομοθέτηση της δυνατότητας ηλεκτρονικής υποβολής δήλωσης παράστασης σε όσες

Οι δικηγόροι είμαστε ζωντανό κομμάτι της κοινωνίας, αφουγκραζόμαστε τις ανάγκες της και στεκόμαστε δίπλα της όταν χειμάζεται

Με την κρίση άνοιξε η συζήτηση για τη σχέση δικηγόρων και τεχνολογίας: πόσο εξοικειωμένοι πιστεύετε ότι είναι οι δικηγόροι με την τεχνολογία; Τι βήματα θα μπορούσαν να γίνουν για την ανάπτυξη του legal tech;

26 _ LAWYER

διοικητικές υποθέσεις είναι δυνατή η συζήτηση δια δηλώσεως και η προώθηση της δυνατότητας ψηφιακών συναλλαγών στα Κτηματολογικά Γραφεία και τα Υποθηκοφυλακεία, αρχής γενομένης με όσα έχουν ήδη πλήρως ψηφιοποιηθεί (διαδικασία που αναμένεται να έχει ολοκληρωθεί σύμφωνα με τον μέχρι τώρα προγραμματισμό έως την 15/6 για τα εγγραπτέα δικαιώματα και τα πιστοποιητικά και έως την 15/9 για τον απομακρυσμένο έλεγχο τίτλων). Ποιες θεωρείτε ότι είναι οι σημαντικότερες πρωτοβουλίες σας από την εκλογή σας μέχρι σήμερα και ποιες θεωρείτε ότι είναι οι σημαντικότερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι σύγχρονοι δικηγόροι; Σε αντίθεση με ό,τι ίσως θα περιμένατε, θα ήθελα να ξεκινήσω με την ίδρυση του βρεφονηπιακού σταθμού, που έχει εμβληματικό χαρακτήρα στην προσπάθειά μας να σταθούμε αρωγοί στον καθημερινό αγώνα των συναδέλφων γονέων. Ο βρεφονηπιακός σταθμός, που ήδη λειτουργεί και - προ των περιοριστικών μέτρων λόγω κορωνοϊού- φιλοξενούσε 35 νήπια, είναι απτή απόδειξη ότι μας ενδιαφέρει η πράξη και το αποτέλεσμα. Πρώτιστη έγνοια μας είναι ο Σύλλογος να βρίσκεται πάντα στο πλευρό των συναδέλφων, των μαχόμενων δικηγόρων. Διότι πολλές φορές «τα μικρά», είναι εκείνα που κάνουν τη μεγαλύτερη διαφορά στην καθημερινότητα των συναδέλφων: π.χ. ότι πιέσαμε ώστε να μπορούν να παρίστανται οι δικηγόροι ενώπιον των διοικητικών αρχών, χωρίς να χρειάζονται να προσκομίζουν εξουσιοδοτήσεις των εντολέων τους, ότι εξασφαλίσαμε χώρους στάθμευσης των μοτοσικλετών στο Εφετείο και το Ειρηνοδικείο Αθηνών ή ακόμα ότι διασφαλίσαμε κατάλληλες συνθήκες υγιεινής στις τουαλέτες των δικαστηρίων για τους δικηγόρους, κάτι που μπορεί μερικοί να υποτιμούν, αλλά κατέστη απρόσμενα επίκαιρο στην πανδημία. Δεν υπάρχει, βέβαια, αμφιβολία ότι το ασφαλιστικό ήταν και παραμένει ζήτημα που απασχολεί καθολικά το σώμα. Πετύχαμε αρχικά τη μείωση των ασφαλιστικών εισφορών κύριας σύνταξης, επικουρικής ασφάλισης και εφάπαξ με τον ν. 4578/2018, τη μείωση των εισφορών επικουρικής ασφάλισης και εφάπαξ και για τους εμμίσθους δικηγόρους (με αναλογία εντολέα - δικηγόρου 50%-50%), την αποσύνδεση της δικηγορικής ιδιότητας από την υποχρεωτική ασφάλιση, την ένταξη των δικηγόρων στη ρύθμιση του ν. 4611/2019 για τις φορολογι-

κές και ασφαλιστικές οφειλές (120 δόσεις), την επιστροφή στους δικαιούχους των ποσών που έχουν αχρεωστήτως καταβληθεί ως ασφαλιστικές εισφορές στον ΕΦΚΑ, τη θεσμοθέτηση «βοηθήματος ανεργίας» για τους δικηγόρους – ελεύθερους επαγγελματίες, την επιμήκυνση των δόσεων των αναδρομικών ασφαλιστικών εισφορών επικούρησης και εφάπαξ από 24 σε 36, το χαρακτηρισμό ως «αποζημίωσης» του ποσού που λαμβάνουν οι δικηγόροι για τη συμμετοχή τους σε εκλογές σωματείων και, τέλος, την απόδοση ασφαλιστικής ικανότητας με μόνη την εξόφληση των απαιτητών δόσεων εκκαθάρισης ή ρύθμισης, χωρίς να ελέγχεται η καταβολή των τρεχουσών εισφορών. Επιστέγασμα του αγώνα μας στο ασφαλιστικό, ήταν η πλήρης δικαίωσή μας στο ΣτΕ, που αναγνώρισε την αντισυνταγματικότητα των διατάξεων για την εισφοροδοτική επιβάρυνση των ελευθέρων επαγγελματιών. Οι προσπάθειές μας είχαν, ακόμη, ορατό αποτέλεσμα στη μεγάλη πρόκληση των διπλών αυτοδιοικητικών εκλογών και ευρωεκλογών του περασμένου έτους, αλλά και των βουλευτικών εκλογών που ακολούθησαν. Είναι χαρακτηριστικό ότι αυξήθηκαν οι αποζημιώσεις δικαστι-

LAWYER _ 27

_INTERVIEW κών αντιπροσώπων κατά 30%, για πρώτη φορά αναρτήθηκαν στο διαδίκτυο έτοιμες φόρμες με τα ονόματα των υποψηφίων κομμάτων και των συνδυασμών που οι έφοροι υποχρεώθηκαν να αποδεχτούν, μειώθηκε ο αριθμός των εγγεγραμμένων στους εκλογικούς καταλόγους, διατέθηκαν δύο γραμματείς και εξασφαλίστηκε η δωρεάν μετακίνηση με ακτοπλοϊκά μέσα και η δωρεάν διέλευση από τα διόδια για τους δικαστικούς αντιπροσώπους. Σημαντικά βήματα προόδου έγιναν στο θεσμό της νομικής βοήθειας. Πετύχαμε τη χρονική μετάθεση της έκδοσης τιμολογίου κατά την είσπραξη της αποζημίωσης νομικής βοήθειας, μετά την εκκαθάριση και πριν την εξόφληση αυτής. Ήδη δε, μεσούσης της υγειονομικής κρίσης, διαθέσαμε συνεργάτες του Συλλόγου, προκειμένου να επισπευστεί η διαδικασία εκκαθάρισης των χιλιάδων ανεκκαθάριστων φακέλων που λιμνάζουν στο ΤΑΧΔΙΚ. Ξεχωρίζω ακόμα, λόγω της σπουδαιότητάς τους για το σύνολο του δικηγορικού κόσμου, την απόφαση για τη σύσταση Κέντρου Διαρκούς Επιμόρφωσης, Κατάρτισης και Δια Βίου Μάθησης ως διακριτού νομικού προσώπου, καθώς και μόνιμης διαιτησίας στον ΔΣΑ. Παράλληλα, ο ΔΣΑ συνεργάστηκε με την Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα και διοργάνωσε με ιδιαίτερη επιτυχία σεμινάρια διάρκειας 40 ωρών για DPO, ώστε οι συμμετέχοντες να μπορούν να αναλάβουν καθήκοντα Yπευθύνου Προστασίας Δεδομένων (DPO) και διοργάνωσε δωρεάν τρίωρα σεμινάρια για όλους τους συναδέλφους επί ζητημάτων κανονιστικής συμμόρφωσης των ιδίων των δικηγόρων, ως επαγγελματιών. Ο Σύλλογος συμμετείχε, περαιτέρω, ενεργά στο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι. Είχαμε τη δεύτερη μεγαλύτερη απορροφητικότητα σε ευρωπαϊκά προγράμματα επιμόρφωσης και ανταλλαγής δικηγόρων, στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικηγορικού Συλλόγου, ενώ ο Σύμβουλος του ΔΣ του ΔΣΑ, Παναγιώτης Περάκης, εκλέχθηκε Αντιπρόεδρος του CCBE. Αξιοσημείωτες, δε, ήσαν οι παρεμβάσεις μας στην απελευθέρωση των δύο Ελλήνων αξιωματικών που κρατούνταν παράνομα στην Τουρκία, το Ψήφισμα για τη Συμφωνία των Πρεσπών, η επιτυχής υπεράσπιση ενώπιον του ΣτΕ των οκτώ Τούρκων αξιωματικών που ζήτησαν άσυλο στην Ελλάδα, καθώς και η συγκρότηση Πανελλήνιας Επιτροπής Επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα, την οποία ο τ. Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Προκό-

πης Παυλόπουλος, έθεσε υπό την αιγίδα του. Τέλος, καμία αναφορά στην δράση του Δικηγορικού σώματος δεν θα μπορούσε να είναι πλήρης χωρίς αναφορά στον κοινωνικό μας ρόλο. Οι δικηγόροι είμαστε ζωντανό κομμάτι της κοινωνίας, αφουγκραζόμαστε τις ανάγκες της και στεκόμαστε δίπλα της όταν χειμάζεται. Στο πλαίσιο αυτής της αποστολής, ο Δικηγορικός Σύλλογος Αθηνών δώρισε ιατρικό εξοπλισμό στο ΚΑΤ και ανακατασκεύασε μια παιδική χαρά, μετά τις φονικές πυρκαγιές στο Μάτι, ενώ και τώρα κατά τη διάρκεια της πανδημίας, δώρισε πολύτιμο ιατροτεχνολογικό εξοπλισμό στο νοσοκομείο Σωτηρία. Ποια είναι κατά τη γνώμη σας η επιρροή της Τεχνητής Νοημοσύνης στη δικηγορία και ποια η θέση σας απέναντι στη συζήτηση που έχει ανοίξει σε ευρωπαϊκό επίπεδο, σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη (ΑΙ) στην παροχή νομικών υπηρεσιών; Είναι αδύνατον να κρυφτεί κανείς σήμερα από την τεχνολογία, πόσο μάλλον να την αποκηρύξει, ως άλλος Λουδίτης. Από την άλλη πλευρά, η ραγδαία εξάπλωση της τεχνολογίας πρέπει να πλαισιωθεί με κανόνες. Η ανάγκη να βρούμε λειτουργικούς και αποτελεσματικούς τρόπους ρύθμισης των νομικών ζητημάτων που γεννώνται από τη διείσδυση της τεχνολογίας σε όλους τους τομείς της κοινωνικής και οικονομικής ζωής, διαφυλάσσοντας παράλληλα τις θεμελιώδεις κατακτήσεις του νομικού μας πολιτισμού και της συνταγματικής δικαιοταξίας, αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τους νομικούς του παρόντος και του μέλλοντος. Ο προβληματισμός αφορά τον πυρήνα της άσκησης της δικηγορίας, καθώς οι οβιδιακές μεταμορφώσεις του τεχνολογικού περιβάλλοντος και οι τεχνοκρατικές κανονιστικές επιλογές που συχνά έπονται, θέτουν σε κίνδυνο τις παραδοσιακές αρχές άσκησης του δικηγορικού λειτουργήματος, που αποτελούν, εν ταυτώ, θεμελιώδη πυλώνα της έννομης τάξης και θεσμική εγγύηση ορθής απονομής της δικαιοσύνης. Αναφέρομαι πρωτίστως στην ακώλυτη πρόσβαση στο φυσικό δικαστή, στη δικηγορική ανεξαρτησία, τη σχέση δικηγορικής εντολής, το απόρρητο, την αυστηρή δεοντολογία και τον ειδικό πειθαρχικό έλεγχο. Οι δικηγορικοί σύλλογοι, χωρίς να είναι φοβικοί απέναντι στο νέο, έχουν χρέος να αξιοποιήσουν τις ευκαιρίες που παρουσιάζονται, περιφρουρώντας

28 _ LAWYER

συγχρόνως τις παραδόσεις του σώματος και τις βασικές αρχές του νομικού μας πολιτισμού. Αδιαμφισβήτητα, το φορολογικό και το ασφαλιστικό καθεστώς των δικηγόρων στην Ελλάδα έχει ωθήσει πολλούς συναδέλφους μας στην αναζήτηση εργασίας στο εξωτερικό. Με ποιον τρόπο πιστεύετε ότι θα μπορούσε να αντιμετωπισθεί το φαινόμενο αυτό (γνωστό και ως brain drain) και πώς θα μπορούσαμε να προσελκύσουμε τους δικηγόρους του εξωτερικού πίσω στην Ελλάδα; Παρότι το φαινόμενο του brain drain ήταν πράγματι διαδεδομένο και επηρέασε σημαντικά τους νέους Έλληνες επιστήμονες την περίοδο της δεκαετούς οικονομικής κρίσης, που καθήμαξε την ελληνική κοινωνία, η αλήθεια είναι ότι το φαινόμενο δεν είχε τόσο μεγάλη επιρροή στους δικηγόρους, σε σύγκριση με άλλους επιστημονικούς κλάδους, όπως π.χ. οι μηχανικοί. Και τούτο διότι οι διαφορές των εννόμων τάξεων, καθιστούν δυσχερέστερη την αναζήτηση και ανεύρεση εργασίας των δικηγόρων στο εξωτερικό. Η πραγματικότητα αυτή, όμως, είχε ιδιαιτέρως επώδυνες συνέπειες για τους νέους ιδίως συναδέλφους, που παρέμειναν στη χώρα με τους χειρότερους δυνατούς όρους, ήτοι με συρρίκνωση της δικηγορικής ύλης, μειωμένες αμοιβές και επαχθείς ασφαλιστικές και φορολογικές υποχρεώσεις. Είναι προφανές ότι με εθνική συνεννόηση, ομοψυχία και συλλογική προσπάθεια οφείλουμε να εξασφαλίσουμε ένα ευοίωνο μέλλον στη νέα γενιά επιστημόνων, προκειμένου να δημιουργηθεί κίνητρο επανόδου στη χώρα όσων την εγκατέλειψαν στην κρίση, αλλά και επαρκές πλαίσιο στήριξης των νέων που καλούνται να σταδιοδρομήσουν στην Ελλάδα υπό εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες. Τούτο σημαίνει ευνοϊκό φορολογικό και ασφαλιστικό καθεστώς για τα πρώτα χρόνια επαγγελματικής δραστηριοποίησης, ευχερή πρόσβαση στα αναγκαία τεχνολογικά και χρηματοδοτικά εργαλεία για την επαγγελματική ανάπτυξη των νέων συναδέλφων και άμβλυνση των γραφειοκρατικών βαρών.

Οφείλουμε να εξασφαλίσουμε ένα ευοίωνο μέλλον στη νέα γενιά επιστημόνων, προκειμένου να δημιουργηθεί κίνητρο επανόδου στη χώρα όσων την εγκατέλειψαν στην κρίση Έχει νομίζω, πλέον, γίνει συνείδηση σε όλους ότι ο νέος Κώδικας απέτυχε στις βασικές του επιδιώξεις. Αντί για επιτάχυνση, επέφερε σοβαρή επιβράδυνση στην απονομή της δικαιοσύνης. Η εμπειρία όσων διακονούμε τη δικηγορία και τη δικαιοσύνη είναι αδιάψευστος μάρτυρας. Πέντε χρόνια μετά την εφαρμογή του νέου Κώδικα, οι δικάσιμοι είναι πολύ συντομότερες στις ειδικές διαδικασίες -όπου η διαδικασία παρέμεινε ως επί το πλείστον αμετάβλητη- και πολύ μακρότερες στην τακτική διαδικασία, που αποτέλεσε το επίκεντρο της δικονομικής «αντιμεταρρύθμισης». Δυστυχώς, παραμένουν και όλες οι άλλες αδυναμίες του νέου Κώδικα, ιδίως: η κόλουρη αποδεικτική διαδικασία με τον εξοβελισμό της εμμάρτυρης απόδειξης στη διαγνωστική δίκη και η ανατροπή του συστήματος αναγκαστικής εκτέλεσης, με τον περιορισμό των προνομίων των απολύτως προνομιούχων δανειστών και την κατάργηση του συστήματος προσωρινής δικαστικής προστασίας. Στο πλαίσιο των αρχών της καλής νομοθέτησης, που επιβάλλουν αποτίμηση των αποτελεσμάτων κάθε νομοθετήματος τρία έτη από τη θέσπισή του, έχει ήδη συσταθεί στο υπουργείο Δικαιοσύνης Ειδική Επιτροπή για την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων και την αναθεώρηση του νέου ΚΠολΔ, στην οποία συμμετέχει το δικηγορικό σώμα. Ευελπιστούμε ότι μέσα από έναν γόνιμο, ουσιαστικό διάλογο των συλλειτουργών της Δικαιοσύνης και της Πολιτείας θα γίνουν οι αναγκαίες τομές, ώστε να αποκατασταθεί η δικονομική τάξη και να επιταχυνθεί η απονομή δικαιοσύνης, χωρίς εκπτώσεις στις δικαστικές και δικαιοκρατικές εγγυήσεις.

Τέσσερα περίπου έτη μετά την τροποποίηση του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας, πιστεύετε ότι η νέα τακτική διαδικασία στα Πολιτικά Δικαστήρια, έχει συνδράμει στην ταχύτερη απονομή της δικαιοσύνης; Πώς πιστεύετε ότι θα μπορούσε να συμβάλλει η τεχνολογία προς την κατεύθυνση επιτάχυνσης της απονομής δικαιοσύνης;

LAWYER _ 29

,

2 ΧΡΌΝΙΑ ΜΕΤΆ

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΌΣ ΚΑΙ ΕΠΌΜΕΝΑ ΒΉΜΑΤΑ 30 _ LAWYER

_IN THE SPOTLIGHT

Ο Γενικός Κανονισμός 2016/679 για την προστασία προσωπικών δεδομένων (εφεξής (Γενικός) Κανονισμός ή GDPR) ψηφίσθηκε τον Απρίλιο του 2016 και τέθηκε σε ισχύ στις 25 Μαΐου 2018. Αποτελεί αδιαμφισβήτητα ένα από τα βασικότερα και πιο πολυσυζητημένα νομοθετήματα των τελευταίων ετών, το οποίο εισήγαγε ένα ενιαίο πλαίσιο για την προστασία των προσωπικών δεδομένων των υποκειμένων, λαμβάνοντας υπόψη τις τρέχουσες και μελλοντικές τεχνολογικές εξελίξεις

Κ

αθώς συμπληρώθηκαν δύο έτη από τη θέση σε ισχύ του Γενικού Κανονισμού, είναι κρίσιμο να κάνουμε έναν απολογισμό, αλλά και μια αξιολόγηση των προκλήσεων που αντιμετωπίσθηκαν κατά την εφαρμογή του, καθώς και να εξετάσουμε ποια είναι τα πιθανά σημεία βελτίωσης, κατά τη συμμόρφωση των εταιρειών με τις διατάξεις του. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Βασίλης Καρκατζούνης, Δικηγόρος LL.M CIPP/E, “δύο σχεδόν χρόνια μετά τη θέση σε ισχύ του Γενικού Κανονισμού, η επίδρασή του είναι εμφανής σε πολλές πτυχές της ζωής μας. Από τις επαγγελματικές και τις κοινωνικές μας επαφές, μέχρι την online προσωπικότητά μας, οι αυστηρότεροι κανόνες για την προστασία δεδομένων φαίνεται να έχουν θετικό πρόσημο για τα υποκείμενα των δεδομένων. Οπωσδήποτε ο δημόσιος τομέας υστερεί, αδιαμφισβήτητα όμως η προστασία δεδομένων αποτελεί πλέον σοβαρή παράμετρο, την οποία οι φορείς γνωρίζουν ότι πρέπει να εξετάζουν κατά τη δράση τους, ακόμα και αν αυτό γίνεται σε αρκετές περιπτώσεις ανεπιτυχώς”. Αδιαμφισβήτητα, οι μεγάλοι «κερδισμένοι» από τις αυστηρές διατάξεις του Γενικού Κανονισμού είναι τα υποκείμενα των δεδο-

μένων, τα οποία αποκτούν έλεγχο επί των προσωπικών τους δεδομένων και «θωρακίζονται» μέσω ενός αρκετά ισχυρού πλαισίου προστασίας. Η ενίσχυση της αρχής της διαφάνειας, η οποία υποχρεώνει τον υπεύθυνο επεξεργασίας να δίδει στο υποκείμενο των δεδομένων όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες για την επεξεργασία, σε απλή και κατανοητή γλώσσα, είναι ένα πολύ δυνατό «εργαλείο» στα χέρια των υποκειμένων, το οποίο σε συνδυασμό με το «οπλοστάσιο» των δικαιωμάτων που προβλέπεται από τον Κανονισμό, τοποθετεί τα υποκείμενα των δεδομένων σε ιδιαίτερα πλεονεκτική θέση. Παράλληλα, ωστόσο, ο Κανονισμός παρουσίασε οφέλη και για τις επιχειρήσεις, στις οποίες δόθηκε η ευκαιρία για “ένα “due diligence”, ένα νοικοκύρεμα του οργανισμού τους”, όπως το χαρακτηρίζει η Αντιγόνη Παπανικολάου, Διευθύντρια Νομικών και Εταιρικών Υποθέσεων, Microsoft Hellas S.A. Πιο συγκεκριμένα, ο Κανονισμός ώθησε τις εταιρείες να αντιμετωπίσουν τη συμμόρφωσή τους σαν αφορμή για τη στρατηγική τους αναδιάρθρωση και τη λήψη επιχειρηματικών αποφάσεων, οι οποίες αφορούν τη δομή και τον τρόπο, με τον οποίο μια επιχείρηση

Της LAWYER _ 31

Αλεξάνδρας Βαρλά

GDPR - 2 ΧΡΌΝΙΑ ΜΕΤΆ:

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΌΣ ΚΑΙ ΕΠΌΜΕΝΑ ΒΉΜΑΤΑ ασκεί τη δραστηριότητά της, εντός Ε.Ε. αλλά και σε παγκόσμια κλίμακα. Ο συλλογικός αντίκτυπος των διατάξεων του Κανονισμού είχε σαν αποτέλεσμα οι εταιρείες να αναθεωρήσουν τον τρόπο επεξεργασίας των δεδομένων, καθώς και τα μέτρα ασφάλειας που εφαρμόζουν τόσο εντός της ίδιας της εταιρείας, όσο και στο πλαίσιο εμπορικών συναλλαγών με τρίτους προμηθευτές και λοιπούς συνεργάτες. Σημαντικό ρόλο σε αυτό διαδραμάτισε και η αρχή της λογοδοσίας η οποία, σε συνδυασμό με τα ιδιαιτέρως υψηλά πρόστιμα που προβλέπονται, κατά περίπτωση, για τις παραβάσεις, τοποθέτησε τα προσωπικά δεδομένα στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος των επιχειρήσεων, που πλέον εντάσσουν τη συμμόρφωση με τον Γενικό Κανονισμό στον ετήσιο προϋπολογισμό τους. Καίτοι προς όφελος των εταιρειών, δεν πρόκειται, πάντως, για εύκολη άσκηση. Η, επιβεβλημένη από τον Κανονισμό, επαναξιολόγηση της επιχειρηματικής ανάγκης για επεξεργασία δεδομένων έφερε τους υπεύθυνους επεξεργασίας αντιμέτωπους με την ανάγκη ριζικής αλλαγής της (συχνά επί χρόνια παγιωμένης) εταιρικής κουλτούρας. Προς αυτήν την κατεύθυνση, η Βίκυ Νάκου, Head of Compliance & DPO, Αρχειοθήκη Α.Ε., επισημαίνει ότι “η ευαισθητοποίηση και η καλλιέργεια συνείδησης γύρω από την προστασία των προσωπικών δεδομένων αποτέλεσε μία από τις πρώτες και σημαντικότερες προκλήσεις”. Αξίζει, μάλιστα, να επισημανθεί ότι δεν είναι λίγες οι εταιρείες που μέχρι πρότινος φύλασσαν πολύ μεγάλους όγκους – άχρηστων και «ξεπερασμένων» – προσωπικών δεδομένων για περισσότερα από 30-40 χρόνια, χωρίς καν να γνωρίζουν την ύπαρξή τους και, βεβαίως, το λόγο φύλαξής τους. Οι ίδιες εταιρείες καλούνται από τον Γενικό Κανονισμό να οριοθετήσουν το είδος και την ποσότητα των προσωπικών δεδομένων που συλλέγουν και επεξεργάζονται, συχνά εις βάρος των επι-

χειρηματικών τους αναγκών. Οι προκλήσεις αυτές εντείνονται από το πρακτικά ανεφάρμοστο ορισμένων διατάξεων του Γενικού Κανονισμού και το συχνά σύνθετο λεκτικό του, τα οποία καθιστούν ιδιαίτερα δυσχερή την κατανόηση και εφαρμογή του στις καθημερινές επιχειρηματικές δραστηριότητες. Μεταξύ των σημείων που προβλημάτισαν ιδιαίτερα κατά την εφαρμογή του Γενικού Κανονισμού, αξίζει να επισημανθούν τα ακόλουθα:

Οι ρόλοι των συμμετεχόντων στην επεξεργασία προσωπικών δεδομένων Ένα από τα πιο ακανθώδη ζητήματα κατά την εφαρμογή του Γενικού Κανονισμού είναι αδιαμφισβήτητα, ο καθορισμός των ρόλων όσων μετέχουν στην επεξεργασία προσωπικών δεδομένων. Βεβαίως η πολυπλοκότητα των ρόλων προϋπήρχε του GDPR – τι άλλαξε τώρα; Καταρχάς το άρθρο 82 του Γενικού Κανονισμού επιτρέπει πλέον στα υποκείμενα των δεδομένων να στρέφονται τόσο κατά του υπευθύνου, όσο και του εκτελούντος την επεξεργασία (κάτι που δεν προέβλεπε το προϊσχύσαν νομικό πλαίσιο), ανεξαρτήτως του αν το συγκεκριμένο μέρος ευθύνεται ή όχι για τη ζημία που προκλήθηκε στο υποκείμενο. Το μέρος που θα αποζημιώσει το υποκείμενο των δεδομένων θα διεκδικήσει, στη συνέχεια, αναγωγικά από το έτερο μέρος το ποσό της αποζημίωσης που αντιστοιχεί στο μερίδιο ευθύνης του τελευταίου. Για να λειτουργήσει αυτή η αναγωγική σχέση, εξυπακούεται ότι θα πρέπει να είναι ξεκάθαρο τόσο ποιοι είναι οι ρόλοι των μερών, όσο και ποιες οι ευθύνες και οι υποχρεώσεις καθενός εξ’ αυτών. Περαιτέρω, ο GDPR προβλέπει ρητώς την υποχρέωση κατάρτισης σύμβασης επεξεργασίας προσωπικών δεδομένων μεταξύ του υπεύθυνου και του εκτελούντος την επεξεργασία, με συγκεκριμένο μάλιστα ελάχιστο περιεχόμενο. Το ίδιο ισχύει και για τους από κοινού υπεύθυνους επεξεργασίας, οι οποίοι θα πρέπει να καθορίζουν εγγράφως τις ευθύνες και τις υποχρεώσεις τους.

Ο Κανονισμός ώθησε τις εταιρείες να αντιμετωπίσουν τη συμμόρφωσή τους σαν αφορμή για τη στρατηγική τους αναδιάρθρωση και τη λήψη επιχειρηματικών αποφάσεων

32 _ LAWYER

Ο ΓΕΝΙΚΌΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΌΣ 2016/679 (GDPR) ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΊΟ ΔΙΑΧΕΊΡΙΣΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΏΝ ΑΠΟΦΆΣΕΩΝ:

Η συμβολή του έμπειρου δικηγόρου στην καθοδήγηση των επιχειρήσεων Η Δικηγορική Εταιρεία ΖΟΎΛΟΒΙΤΣ – ΚΟΝΤΟΓΕΏΡΓΟΥ είναι πρωτοπόρος στη στήριξη επιχειρήσεων όλων των κλάδων και αγορών στον ψηφιακό μετασχηματισμό. Με 20ετή εμπειρία σε νομικά ζητήματα προσωπικών δεδομένων και Digital, η ομάδα της παρέχει tailor-made νομικές υπηρεσίες, επιχειρηματικά εφαρμόσιμες.

Μίνα Ζούλοβιτς

Πέννυ Κοντογεώργου

Partner, ΖούλοβιτςΚοντογεώργου

Partner, ΖούλοβιτςΚοντογεώργου

Δώστε μας μερικά πρακτικά παραδείγματα συμμόρφωσης που χειρίζεστε και που αποτελούν πρόκληση

Μ.Ζ.: Ο νομικός σχεδιασμός ενός Loyalty Προγράμματος ή μιας Omni Chanel στρατηγικής, επί παραδείγματι, απαιτεί βαθιά κατανόηση πολλών νομικών ζητημάτων πχ Profiling, automated decision making και νομιμοποίησης τους, κυρίως δε, απαιτεί αντίληψη των τεχνικών παραμέτρων και των εργαλείων marketing που τα περιπλέκουν, στην κατανόηση και νόμιμη εφαρμογή των οποίων συμβάλλουμε με επιτυχία.

Πόσο καλά γνωρίζετε και μπορείτε να κατανοήσετε την φιλοσοφία του GDPR; M.Z.: Tα προσωπικά δεδομένα δεν αποτελούν για εμάς ένα νέο career path. Από το 2000 σχεδιάζουμε στρατηγικές συμμόρφωσης προσωπικών δεδομένων σε επιχειρήσεις όλων των αγορών. Βρισκόμαστε στην πλεονεκτική θέση να κατανοούμε σε βάθος τις απαιτήσεις και την φιλοσοφία του GDPR, τις νοηματικές «αλυσίδες» και την αλληλοεπίδραση των άρθρων μεταξύ τους, να αντιλαμβανόμαστε τις αλλαγές που επέφερε στην νομική κουλτούρα των Αρχών και των επιχειρήσεων και να προτείνουμε νομικά ασφαλείς λύσεις συμμόρφωσης με το GDPR μακράς επιχειρηματικής πνοής. Ποιο το Value-added των GDPR υπηρεσιών σας; Π.Κ.: Χάρη στην μακρά εξειδίκευσή μας στον χώρο του Digital, και την πολυετή συνεργασία με τους In House δικηγόρους, με τους CEO, CISO, e-commerce / digital marketing managers και DPO πλείστων εταιρειών αντιλαμβανόμαστε πλήρως και σε βάθος το «επιχειρείν» σε ψηφιακά περιβάλλοντα, κατανοούμε και μιλάμε την ορολογία των ψηφιακών μέσων και αγορών και έχουμε εξοικειωθεί με περίπλοκες τεχνικές διαδικασίες και τεχνολογικές εφαρμογές. Έτσι, οι GDPR υπηρεσίες μας προσδίδουν υπεραξία σε εταιρείες τεχνολογίας ή παραδοσιακές εταιρείες ψηφιακά μετασχηματιζόμενες.

Π.Κ.: Ο διαχωρισμός των ρόλων των επιχειρήσεων στις μεταξύ τους συνεργασίες, (YE, Joint, Εκτελών), που δεν πρέπει να είναι καθολικός βάσει δραστηριότητας, αλλά ανά πράξη επεξεργασίας, αποτελεί πολλές φορές σταυρόλεξο για γερούς λύτες. Φανταστείτε τον σε Programmatic Advertising, όπου εκατοντάδες «παίχτες» της διαφήμισης συμμετέχουν για μια digital προβολή! Η αξιοποίηση των Legal Data σε μια Post GDPR εποχή, είναι μια δύσκολη εξίσωση που επιλύουμε αποτελεσματικά, όπως και των ευαίσθητων δεδομένων με ψηφιακά μέσα από νοσοκομεία/ διαγνωστικά στην Post COVID εποχή (digital immunity passports, ψηφιακοί ιατρικοί φάκελοι). Τα Data Breach περιστατικά, επίσης, που μέσα σε 72 ώρες κληθήκαμε με επιτυχία να αντιμετωπίσουμε, ενημερώνοντας τα υποκείμενα και τις Αρχές, υπερασπιζόμενοι τους πελάτες μας σε αξιώσεις και πρόστιμα. Ποιο είναι το μότο του γραφείου σας σε σχέση με τον GDPR; Μ.Ζ. & Π.Κ.: Ο GDPR δεν αποτελεί φρένο στην επιχειρηματικότητα. Εμείς «υπηρετούμε» αυτόν ως το νέο επιχειρηματικό και marketing εργαλείο που θα φέρει ROI και Conversion στους πελάτες μας, χτίζοντας γέφυρες εμπιστοσύνης με τους δικούς τους.

14 Sorou Str, Floor 1st 151 25, Maroussi, Athens-GR

_INFO

_ADVERTORIAL

Πως αντιμετωπίζετε τις περιπτώσεις συμμόρφωσης; Μ.Ζ.: Κάθε περίπτωση είναι μοναδική, όπως και οι πελάτες μας. Για τον λόγο αυτό, δεν διενεργούμε επιδερμικά έργα συμμόρφωσης, αλλά παρέχουμε συμβουλευτικές υπηρεσίες ουσιαστικής στρατηγικής καθοδήγησης. Για κάθε πελάτη, κάθε σκοπό και κάθε πράξη επεξεργασίας, σχεδιάζουμε μια ξεχωριστή GDPR νομική στρατηγική, βασίζοντάς την σε ένα αποτελεσματικό νομικό αφήγημα επιχειρηματικά ενορχηστρωμένο.

LAWYER _ 33

Τ: +30 210 330 5151 F: +30 210 330 5152 E: info@zklawfirm.gr W: www.zklawfirm.gr

GDPR - 2 ΧΡΌΝΙΑ ΜΕΤΆ:

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΌΣ ΚΑΙ ΕΠΌΜΕΝΑ ΒΉΜΑΤΑ Αντιλαμβανόμαστε, λοιπόν, ότι και μόνον η υποχρέωση σύναψης σύμβασης, καθιστά επιτακτικό τον καθορισμό των ρόλων στην επεξεργασία – διαφορετικά πώς θα γνωρίζει μια επιχείρηση πότε και με ποιους θα πρέπει να καταρτίσει συμβάσεις επεξεργασίας προσωπικών δεδομένων, σε συμμόρφωση με τον Κανονισμό; Το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο περίπλοκο όταν τα ίδια πρόσωπα έχουν διαφορετικό ρόλο σε επιμέρους πράξεις επεξεργασίας, όταν δηλαδή μια εταιρεία είναι λ.χ. υπεύθυνος επεξεργασίας για ένα μέρος αυτής και από κοινού υπεύθυνος επεξεργασίας ή εκτελών για ένα άλλο. Τέλος, δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις όπου ο εκτελών την επεξεργασία και όχι ο υπεύθυνος είναι το «ισχυρό» μέρος της σχέσης, με μεγαλύτερη διαπραγματευτική δύναμη, καθιστώντας ακόμη πιο δυσχερή τον καθορισμό των ρόλων.

Η αλληλεπίδραση του Γενικού Κανονισμού με την αλματώδη ανάπτυξη της τεχνολογίας Παρά το γεγονός ότι ο GDPR καταρτίσθηκε με γνώμονα την εναρμόνιση της προστασίας προσωπικών δεδομένων με την πρόοδο της τεχνολογίας, ενσωματώνοντας, μάλιστα, στις διατάξεις του όρους όπως «ψευδωνυμοποίηση» και «επιγραμμική διαφήμιση», φαίνεται συχνά να μην αφουγκράζεται την πραγματική κατάσταση της αγοράς και τις επιχειρηματικές ανάγκες, με τις οποίες καταρχήν επεδίωξε να ευθυγραμμισθεί. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που οι προβλέψεις του Κανονισμού μοιάζουν να είναι ασύμβατες με τις ψηφιακές εξελίξεις ή και προβληματικές για τον τρόπο που λειτουργούν οι σύγχρονες επιχειρήσεις. Η «αρρυθμία» αυτή γίνεται ιδιαίτερα αισθητή στον τομέα των νέων τεχνολογιών και, ειδικότερα, της τεχνητής νοημοσύνης. Μια αυστηρή ερμηνεία του Κανονισμού,

και ειδικότερα των διατάξεων που αφορούν το δικαίωμα του υποκειμένου να μην υπόκειται σε αυτοματοποιημένη λήψη αποφάσεων, τις αρχές ελαχιστοποίησης και περιορισμού του σκοπού, καθώς και της νομιμοποιητικής βάσης επεξεργασίας, θα συνιστούσε τροχοπέδη στην ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης. Ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα της «δυσκαμψίας» του Κανονισμού σε σχέση με τις νέες τεχνολογίες είναι και η online διαφήμιση. Η αλματώδης ανάπτυξη της τεχνολογίας διαφήμισης (Advertising Technology – AdTech) και, ειδικότερα, της προγραμματικής διαφήμισης (Programmatic Advertising), στον πυρήνα της οποίας βρίσκεται η αγοραπωλησία διαφημίσεων, μέσω δημοπρασιών που διενεργούνται σε πραγματικό χρόνο (Real Time Bidding – RTB), φέρνει στο προσκήνιο (εύλογους) προβληματισμούς, σε σχέση με τη συμμόρφωση με τον GDPR. Σε μια πολύ απλοϊκή περιγραφή του, το Programmatic Advertising συνιστά ένα ιδιαίτερα σύνθετο σύμπλεγμα ταχύτατων αλληλεπιδράσεων και συνεργασιών. Στη βάση αυτού του οικοσυστήματος, στο οποίο μετέχει ένας μεγάλος - και συχνά απροσδιόριστος - αριθμός μερών (ιστοσελίδες που παρέχουν διαφημιστικό χώρο, διαφημιστές, διαφημιζόμενοι, πλατφόρμες παροχής υπηρεσιών κλπ.), βρίσκεται η ανάλυση ενός μεγάλου όγκου δεδομένων και η δημιουργία προφίλ συμπεριφοράς χρηστών, η οποία ξεκινά από την εγκατάσταση ενός cookie στον τερματικό εξοπλισμό του χρήστη. Η επιλογή της κατάλληλης νομιμοποιητικής βάσης, οι δυσχέρειες στην εξασφάλιση της νόμιμης συγκατάθεσης του χρήστη (τόσο για την εγκατάσταση του cookie, όσο και, όπου αυτή προβλέπεται, για την περαιτέρω επεξεργασία των δεδομένων αφού αυτά συλλεγούν), η υποχρέωση ενημέρωσης (και ποιος/πώς, πρακτικά, θα την παράσχει), ο καθορισμός των ρόλων και, συνακόλουθα, των υποχρεώσεων των εμπλεκόμενων μερών, είναι μερικά μόνον από τα ακανθώδη ζητήματα γύρω από την online διαφήμιση.

Ένα από τα πιο ακανθώδη ζητήματα κατά την εφαρμογή του Γενικού Κανονισμού είναι αδιαμφισβήτητα ο καθορισμός των ρόλων όσων μετέχουν στην επεξεργασία προσωπικών δεδομένων

34 _ LAWYER

Οδηγία Whistleblowing και Προστασία Προσωπικών Δεδομένων Σκάνδαλα των τελευταίων ετών, όπως το Dieselgate και η Cambridge Analytica, ανέδειξαν τη σημασία των αποκαλύψεων μαρτύρων δημοσίου συμφέροντος, στην ανίχνευση και πρόληψη παραβάσεων της νομοθεσίας της Ε.Ε.

Ο

Ειδικότερα, σύμφωνα με την Οδηγία, οι εταιρείες θα πρέπει: (i) να διασφαλίζουν ότι όλες οι πληροφορίες αντιμετωπίζονται με απόλυτη εμπιστευτικότητα, προκειμένου να ενθαρρυνθεί το προσωπικό να αναφέρει τυχόν παραβάσεις (ii) ν α ελέγχουν τα προσωπικά δεδομένα και να διατηρούν μόνο όσα σχετίζονται με την υπόθεση

Σοφία Γρηγοριάδου Deputy Managing Partner, C. Papacostopoulos & Associates Law Firm (CPA Law), An Independent Member οf KPMG International Legal & Tax

_INFO

_ADVERTORIAL

ι πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα αυτό κατέληξαν στην Οδηγία (E.E.) 2019/1937 (η «Οδηγία») που εισάγει κοινά πρότυπα προστασίας για τους καταγγέλλοντες που αποκαλύπτουν παράνομες δραστηριότητες σε πολλούς τομείς της πολιτικής της Ε.Ε. Η προθεσμία ενσωμάτωσης της Οδηγίας λήγει το Δεκέμβριο του 2021 και στη χώρα μας έχει ήδη συγκροτηθεί νομοπαρασκευαστική επιτροπή για τη σύνταξη του σχετικού σχεδίου νόμου. Η Οδηγία θεσπίζει χαμηλό κατώτερο όριο υποχρεωτικής υιοθέτησης διαδικασιών αποκάλυψης και προστασίας, διότι ορίζει ότι εφαρμόζεται σε εταιρείες με 50 ή περισσότερους εργαζόμενους από το 2023 και με 250 ή περισσότερους από το 2021. Η υποχρέωση τήρησης εμπιστευτικότητας είναι ακρογωνιαίος λίθος της παροχής επαρκούς προστασίας στους καταγγέλοντες και τελικά της αποτελεσματικότητας των νέων κανόνων. Για το σκοπό αυτό, η Οδηγία περιλαμβάνει ρυθμίσεις ως προς τα ζητήματα προσωπικών δεδομένων και τα δικαιώματα των υποκειμένων που ρυθμίζονται από το Γενικό Κανονισμό Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων. Οι ρυθμίσεις αυτές αποτυπώνουν το αποτέλεσμα της στάθμισης των διαφορετικών συμφερόντων που προστατεύουν τα δύο νομοθετήματα, η Οδηγία και ο Γενικός Κανονισμός.

LAWYER _ 35

(iii) ν α τεκμηριώνουν επαρκώς τους λόγους, για τους οποίους το δικαίωμα ενημέρωσης των υποκειμένων του GDPR ενδέχεται να μην τηρηθεί (iv) ν α διαχωρίζουν τις περιόδους τήρησης των προσωπικών δεδομένων, ανάλογα με την πορεία της αναφοράς και την διεξαγωγή ειδικότερης έρευνας, και (v) ν α λαμβάνουν τα κατάλληλα τεχνικά και οργανωτικά μέτρα για τη διασφάλιση της ασφάλειας των δεδομένων, διότι η διαρροή ή μη εξουσιοδοτημένη αποκάλυψη μπορεί να έχουν δυσμενείς συνέπειες για τους εμπλεκόμενους φορείς. Είναι σαφές από τις ανωτέρω ρυθμίσεις ότι η ανάγκη προστασίας της ιδιωτικής ζωής και των δικαιωμάτων των υποκειμένων υποχωρεί έναντι της ανάγκης προστασίας του δημοσίου συμφέροντος. Σε κάθε περίπτωση, τόσο κατά το στάδιο υλοποίησης των διαδικασιών συμμόρφωσης των εταιρειών με τα πρότυπα προστασίας της Οδηγίας, όσο και κατά τη διάρκεια εφαρμογής των διαδικασιών που θα έχουν υιοθετηθεί σε περίπτωση καταγγελίας, θα απαιτείται συνεχής στάθμιση και αξιολόγηση των εκάστοτε συμφερόντων, ώστε η υπερτερούσα ανάγκη προστασίας του δημοσίου συμφέροντος να μην οδηγεί σε καταστρατήγηση των δικαιωμάτων προστασίας των προσωπικών δεδομένων και να τηρείται η απαιτούμενη ισορροπία με το δικαίωμα υπεράσπισης των εμπλεκομένων φυσικών προσώπων.

3 Stratigou Tombra Str., Aghia Paraskevi, 15342, Athens, Greece Τ: +30 210 6062 100 E: info@cpalaw.gr W: www.cpalaw.gr

_IN THE SPOTLIGHT Δικαιώματα υποκειμένων – κατάχρηση του δικαιώματος πρόσβασης; Τα δικαιώματα των υποκειμένων των δεδομένων προϋπήρχαν, βεβαίως, του Γενικού Κανονισμού, ο οποίος με τη σειρά του ενίσχυσε τα υφιστάμενα δικαιώματα και εισήγαγε νέα, όπως είναι όλως ενδεικτικώς το δικαίωμα φορητότητας. Η βασική, όμως, αλλαγή, του Κανονισμού στο κομμάτι των δικαιωμάτων είναι αδιαμφισβήτητα η απλοποίηση της διαδικασίας για την άσκησή τους, αλλά και η υποχρέωση αναλυτικής ενημέρωσης των υποκειμένων. Στόχος του Κανονισμού είναι να καταστεί όσο το δυνατόν πιο ξεκάθαρο στα υποκείμενα ότι διαθέτουν ένα «οπλοστάσιο» δικαιωμάτων σχετικά με την επεξεργασία των δεδομένων τους, γεγονός που οδήγησε, ως ήταν αναμενόμενο, σε ραγδαία αύξηση των σχετικών αιτημάτων. Οι επιχειρήσεις βρέθηκαν μπροστά σε μια εξαιρετικά μεγάλη πρόκληση: αυτή της διαχείρισης μιας (συχνά ανεξέλεγκτης) ροής αιτημάτων και, μάλιστα, σε ένα αρκετά στενό χρονοδιάγραμμα απόκρισης, αυτό των 30 ημερών (καταρχήν). Καθότι, δε, όπως επισημάνθηκε ανωτέρω, η μέχρι τώρα κουλτούρα στις επιχειρήσεις προέκρινε την τήρηση ενός μεγάλου (και συνήθως αχρείαστου) όγκου προσωπικών δεδομένων, χωρίς χρονικό περιορισμό, είναι αυτονόητο ότι οι υπεύθυνοι επεξεργασίας πρέπει να δαπανήσουν δυσθεώρητο χρόνο προκειμένου να εντοπίσουν τα δεδομένα του προσώπου που άσκησε κάποιο δικαίωμα και, εν συνεχεία, να αξιολογήσουν αν θα ικανοποιήσουν ή όχι το εν λόγω αίτημα, σύμφωνα με τον Κανονισμό. Πρωταγωνιστικό ρόλο, μεταξύ των δικαιωμάτων, διαδραματίζει το δικαίωμα πρόσβασης, βάσει του οποίου το υποκείμενο δικαιούται να λαμβάνει από τον υπεύθυνο επεξεργασίας, επιβεβαίωση για το κατά πόσον τα προσωπικά του δεδομένα υφίστανται επεξεργασία. Σε περίπτωση, μάλιστα, καταφατικής απάντησης, ο υπεύθυνος επεξεργασίας οφείλει να χορηγεί στο υποκείμενο αναλυτικές πληροφορίες, οι οποίες αφορούν (μεταξύ άλλων) το σκοπό της επεξεργασίας και τον χρόνο τήρησης των δεδομένων. Το δικαίωμα πρόσβασης «αναγκάζει», επί της ουσίας, τις επιχειρήσεις να δώσουν απαντήσεις σε ερωτήματα που πιθα-

νότατα να μην έχουν αντιμετωπισθεί ούτε σε επίπεδο εσωτερικής οργάνωσής τους. Δεν είναι λίγες οι εταιρείες που, ακόμα και σήμερα, δεν έχουν προβεί σε ενέργειες συμμόρφωσης με τον Κανονισμό, με αποτέλεσμα να μην έχουν χαρτογραφήσει τις διαδικασίες τους και να μην γνωρίζουν ούτε οι ίδιες, τι δεδομένα επεξεργάζονται και για ποιον σκοπό. Προτεραιότητα των εταιρειών θα πρέπει να είναι, καταρχήν, η αποτελεσματική διαχείριση των εισερχόμενων αιτημάτων. Κομβικό ρόλο διαδραματίζει σε αυτό και η χρήση της κατάλληλης τεχνολογίας (π.χ. μια πλατφόρμα διαχείρισης αιτημάτων), αφού και μόνον η ταξινόμηση και η ορθή κατηγοριοποίηση των αιτημάτων (πριν καν τεθεί το ερώτημα της ικανοποίησης ή μη αυτών) μπορεί να αποδεικνύεται εξαιρετικά δυσχερής για εταιρείες, οι οποίες επεξεργάζονται μεγάλο όγκο δεδομένων για μεγάλο αριθμό υποκειμένων. Αυτό που έχει πρωτίστως σημασία είναι ο σχεδιασμός ξεκάθαρων διαδικασιών και παραμέτρων βάσει των οποίων θα γίνεται η διαχείριση των αιτημάτων, με τη βοήθεια της τεχνολογίας. Στον πυρήνα, λοιπόν, της πρόκλησης αυτής βρίσκονται οι καθαρές οργανωτικές δομές εντός εταιρείας και, βεβαίως, η χαρτογράφηση των δραστηριοτήτων επεξεργασίας, στις οποίες ο υπεύθυνος επεξεργασίας προβαίνει, ώστε να είναι σε θέση να ανταποκρίνεται στις διαδικασίες και τα χρονοδιαγράμματα που προβλέπει ο GDPR.

Οι επιχειρήσεις βρέθηκαν μπροστά σε μια εξαιρετικά μεγάλη πρόκληση: αυτή της διαχείρισης μιας (συχνά ανεξέλεγκτης) ροής αιτημάτων για την άσκηση δικαιωμάτων των υποκειμένων

Γενικός Κανονισμός και Ν.4624/2019 Ένα άλλο κρίσιμο ζήτημα που ανέκυψε ήταν αυτό της μη εναρμονισμένης ερμηνείας και εφαρμογής του Κανονισμού από τα κράτη-μέλη, τα οποία σε πολλές περιπτώσεις εξάντλησαν ή ακόμη και υπερέβησαν τη διακριτική ευχέρεια και εξουσιοδότηση που τους παρείχε, κατά περίπτωση, ο Κανονισμός για τη θέσπιση ειδικών κανόνων και τη λήψη μέτρων για την προσαρμογή της εθνικής νομοθεσίας. Το φαινόμενο αυτό του «κατακερ-

36 _ LAWYER

GDPR - 2 ΧΡΌΝΙΑ ΜΕΤΆ: ματισμού», έγινε ιδιαίτερα αισθητό σε διατάξεις, οι οποίες αφορούν (μεταξύ άλλων) το όριο ηλικίας για τη σύννομη συγκατάθεση του παιδιού, την επεξεργασία δεδομένων ειδικών κατηγοριών, καθώς και την επιστημονική έρευνα. Συχνά, μάλιστα, οι διάφορες εθνικές εποπτικές αρχές εκδίδουν αντικρουόμενες κατευθύνσεις πάνω στα ίδια ακριβώς ζητήματα, γεγονός που αν μη τι άλλο πυροδοτεί την ανασφάλεια των εταιρειών, οι οποίες στερούνται ουσιαστικής καθοδήγησης στο έργο της συμμόρφωσής τους με τον GDPR. Η Ελλάδα, υπό τη «δαμόκλειο σπάθη» παραπομπής της στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, ψήφισε με τη διαδικασία του κατεπείγοντος τον Ν.

4624/2019 δια του οποίου ορίζονται μέτρα εφαρμογής του Γενικού Κανονισμού για την Προστασία Δεδομένων και ενσωματώνεται στην εθνική νομοθεσία η Οδηγία (ΕΕ) 2016/680. Ο Νόμος έχει ήδη δεχθεί έντονη κριτική, καθότι σε αρκετά σημεία του φαίνεται περισσότερο να περιπλέκει, παρά να απλοποιεί το (σύνθετο) λεκτικό του GDPR. Μάλιστα, η Ελληνική ΑΠΔΠΧ στη σχετική Γνωμοδότησή της (1/2020), επισημαίνει ότι ο Νόμος περιέχει διατάξεις οι οποίες έρχονται σε αντίθεση με τον Κανονισμό ή δεν βρίσκουν έρεισμα σε «ρήτρες ανοίγματος – εξειδίκευσης» και, άρα, δεν θα τύχουν εφαρμογής από την Αρχή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το άρθρο 27 του Νόμου, αναφορικά με την επεξεργασία δεδομένων στο πεδίο των σχέσεων απασχόλησης, από τη διατύπωση του οποίου φάνηκε, καταρχήν, να γίνεται δεκτή για την επεξεργασία δεδομένων των εργαζομένων μόνον η νομιμοποιητική βάση της εκτέλεσης σύμβασης (άρθρο 6 παρ. 1 (β) GDPR), αποκλείoντας την αυτοτελή εφαρμογή των λοιπών νομικών βάσεων του ίδιου άρθρου. Η ΑΠΔΠΧ επεσήμανε, ειδικότερα, ότι το άρθρο 27 παρ.1 του Νόμου έρχεται σε αντίθεση με τον Κανονισμό, ανεξαρτήτως του αν θα θεωρηθεί επανάληψη του άρθρου 6 παρ. 1 (β) GDPR, ή μια νέα αποκλειστική νομική βάση για την επεξεργασία δεδομένων των εργαζομένων, η οποία αποκλείει τις λοιπές νομικές βάσεις του άρθρου 6 παρ. 1 GDPR. Σημειωτέον δε ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σε ανακοίνωσή της είχε υπογραμμίσει ότι “ο εθνικός νομοθέτης, δεν μπορεί να αντιγράψει το κείμενο του Κανονισμού όταν δεν είναι αναγκαίο υπό το φως των κριτηρίων που παρέχει η νομολογία, ούτε να το ερμηνεύσει ή να προσθέσει συμπληρωματικές

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΌΣ ΚΑΙ ΕΠΌΜΕΝΑ ΒΉΜΑΤΑ προΰποθέσεις στους κανόνες που εφαρμόζονται άμεσα δυνάμει του Κανονισμού”. Βεβαίως η σταδιακή «τριβή» με τις διατάξεις του νέου Νόμου θα αναδείξει στο σύνολό τους τα ερμηνευτικά προβλήματα και τις προκλήσεις κατά την εφαρμογή του και καθοριστικό ρόλο σε αυτό θα διαδραματίσει, φυσικά, και η έκδοση αποφάσεων τόσο από την Αρχή Προστασίας, όσο και από τα Ελληνικά Δικαστήρια.

Συμπερασματικά: Από την ανωτέρω συνοπτική επισκόπηση προκύπτει σαφώς ότι η εφαρμογή του Γενικού Κανονισμού είναι για τις επιχειρήσεις μια ευκαιρία εσωτερικής αναδιοργάνωσης, αλλά ταυτόχρονα και μια πολύ δύσκολη άσκηση. Ενίοτε, η απόλυτη συμμόρφωση με τον GDPR θα συνιστούσε έως και παύση της εμπορικής δραστηριότητας των εταιρειών, όταν οι διατάξεις του αποδεικνύονται πρακτικά ανεφάρμοστες και ασύμβατες με την επιχειρηματική πρακτική και την κατάσταση της αγοράς. Ο περιορισμένος, μάλιστα, αριθμός επίσημων κατευθυντηρίων οδηγιών σε κρίσιμα πρακτικά θέματα εντείνει (όχι άδικα) τις ανησυχίες των επιχειρήσεων οι οποίες, παρά την πρόθεση συμμόρφωσής τους, βρίσκονται συχνά σε αχαρτογράφητα νερά, υπό την «απειλή» επιβολής βαρύτατου προστίμου. Το νομικό πλαίσιο θα μπορούσε αδιαμφισβήτητα να βελτιωθεί (με την έκδοση κατευθυντηρίων οδηγιών και διευκρινιστικών εγγράφων από αρμόδια όργανα), ώστε να ανταποκρίνεται καλύτερα στην πραγματική κατάσταση της αγοράς και τις εξελίξεις της τεχνολογίας, επιτρέποντας στις εταιρείες να συμμορφώνονται με τις διατάξεις του, χωρίς όμως να θυσιάζουν τις επιχειρηματικές τους ανάγκες.

Μεταξύ των θεμάτων που ανέκυψαν στο πλαίσιο της κρίσης του Covid-19, ενδιαφέρον παρουσιάζει αυτό της ασφάλειας των δεδομένων στην τηλεργασία

LAWYER _ 37

_IN THE SPOTLIGHT

>

Οι προκλήσεις από την εφαρμογή του νέου Κανονισμού 2016/679 για τα προσωπικά δεδομένα

Παναγιώτης Γκεζερλής

Ιδρυτής και CEO Convert Group Προσωπικά και στην εταιρεία μας δεν αντιμετωπίσαμε κάποια πρόκληση κατά την εφαρμογή του GDPR. Αποφάσισα νωρίς ότι δεν έπρεπε να προβούμε σε πλήρη εναρμόνιση από την μέρα έναρξης εφαρμογής της ευρωπαϊκής νομοθεσίας, γιατί τα πράγματα θα ήταν ρευστά για μήνες ή και χρόνια, όπως αποδείχθηκε στην Ελλάδα. Πήραμε τον χρόνο μας και κάναμε ό, τι έπρεπε χωρίς άγχος και με περισσότερο εξοικείωση από τα στελέχη μας και τους νομικούς μας. Έτσι, νομίζω, γλυτώσαμε χρόνο και χρήματα και τέλος καλό όλα καλά.

Αντιγόνη Παπανικολάου

Βίκυ Νάκου

Βασίλης Καρκατζούνης

Διευθύντρια Νομικών και Εταιρικών Υποθέσεων, Microsoft Hellas S.A.

Head of Compliance & DPO, Αρχειοθήκη Α.Ε.

Δικηγόρος LL.M CIPP/E

Η εφαρμογή του Γενικού Κανονισμού πραγματικά αποτέλεσε μία πρόκληση για τις επιχειρήσεις αλλά συνάμα και μία μοναδική ευκαιρία. Οι εταιρείες κατά την προετοιμασία τους είχαν την ευκαιρία να κάνουν μία καταγραφή και απογραφή του «αποθεματικού» των δεδομένων που τηρούσαν όλα αυτά τα χρόνια, ο όγκος των οποίων συνεχώς αυξανόταν και είτε να ανακαλύψουν στοιχεία και δεδομένα που δεν είχαν αντιληφθεί ότι είχαν και ήταν ιδιαίτερα χρήσιμα είτε να διαγράψουν αυτά που δεν παρουσίαζαν πια κάποια επιχειρηματική αξία, δηλ. στην ουσία να κάνουν ένα «due diligence», ένα νοικοκύρεμα του οργανισμού τους.

Η ευαισθητοποίηση και η καλλιέργεια συνείδησης γύρω από την προστασία των προσωπικών δεδομένων, απ’ άκρη σ’ άκρη στον οργανισμό, αποτέλεσε μία από τις πρώτες και σημαντικότερες προκλήσεις. Η κατανόηση των αρχών του GDPR και η σημασία της ορθής διαχείρισης των προσωπικών δεδομένων από όλους τους εργαζόμενους, τέθηκε ως βάση για μία Στρατηγική Συμμόρφωσης, στην εφαρμογή της οποίας όλοι έχουν ρόλο, θέση και ευθύνη. Η θέση του ανθρώπινου παράγοντα στο επίκεντρο, ως μέρος της ‘αλυσίδας ασφάλειας’, ήταν καθοριστική, ώστε να γίνει σαφής η βαρύτητα που έχει κάθε εργαζόμενος στην προστασία των δεδομένων που διαχειρίζεται ο οργανισμός και στην ανάπτυξη μιας κουλτούρας που σέβεται την προστασία της ιδιωτικής ζωής, χωρίς εξαιρέσεις.

Οι μεγαλύτερες προκλήσεις αναφορικά με την εφαρμογή του ΓΚΠΔ σχετίζονται, κατά την άποψή μου, με την αδιάλειπτα ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας. Από τις πολλαπλές πτυχές της εν λόγω προβληματικής, η σημαντικότερη σχετίζεται μόνο εμμέσως με τον ΓΚΠΔ. Οι παρούσες - και κυρίως οι μελλοντικές - συνθήκες επιτάσσουν τη συμπλήρωσή του από ένα σύγχρονο, ομοιογενές και ακόμα πιο καινοτόμο ειδικό πλαίσιο για τις ηλεκτρονικές επικοινωνίες. Ορισμένες από τις σημαντικότερες προκλήσεις στην εφαρμογή του ΓΚΠΔ αφορούν στην αλληλεπίδρασή του με την Οδηγία ePrivacy, η οποία θα έπρεπε εδώ και καιρό να αποτελεί Κανονισμό.

38 _ LAWYER

Ο Γενικός Κανονισμός δίνει ιδιαίτερη έμφαση, μεταξύ άλλων,

> στην υποχρέωση εφαρμογής τεχνικών και οργανωτικών μέτρων ασφαλείας. Πώς αλληλοεπιδρούν, κατά την κρίση σας, τα μέτρα αυτά με το πλαίσιο για την κυβερνοασφάλεια;

Πένη Βυθούλκα Senior Manager, Lawyer, Privacy and Technology Law, C. Papacostopoulos & Associates Law Firm (CPA Law), independent member of KPMG International Legal & Tax network

Οι πληροφορίες και κάθε είδους δεδομένα αποτελούν σήμερα ένα από τα πιο σημαντικά περιουσιακά στοιχεία μιας εταιρείας που πρέπει να προστατεύεται κατάλληλα. Αυτός είναι και ο λόγος που οι απειλές που δέχονται σήμερα οι επιχειρήσεις από τον κυβερνοχώρο για την υποκλοπή τους, έχουν αυξηθεί κατακόρυφα. Η ολοκληρωμένη προστασία των επιχειρήσεων έναντι των ψηφιακών αυτών απειλών, απαιτεί την επένδυση σε συστήματα και λογισμικό, καθώς οι προκλήσεις που έχουν να αντιμετωπίσουν οι εταιρείες αφορούν σοβαρά περιστατικά ασφαλείας που οφείλονται σε hacking, ιούς και κακόβουλα λογισμικά. Εκτός από την ύπαρξη των ψηφιακών απειλών και κινδύνων που οδηγούν τις εταιρείες στην προστασία των πληροφοριών, η θέσπιση του νέου Κανονισμού, η υποχρέωση εναρμόνισης της χώρας μας με την κοινοτική νομοθεσία, καθώς και η επιβολή υψηλών προστίμων σε περίπτωση εντοπισμού περιστατικού ασφαλείας, επιταχύνουν ακόμα περισσότερο τις ανωτέρω διαδικασίες. Συνεπώς, ο Γενικός Κανονισμός και η κυβερνοασφάλεια αποτελούν δυο διαφορετικές συνιστώσες, οι οποίες ωστόσο λειτουργούν αλληλοσυμπληρούμενες, με κοινό στόχο την προστασία των δεδομένων και της πληροφορίας, τόσο στη φυσική, όσο και στην ηλεκτρονική τους μορφή.

Ποια είναι κατά τη γνώμη σας η μεγαλύτερη πρόκληση κατά την εφαρμογή του Γενικού Κανονισμού; >

Πέννυ Κοντογεώργου Partner, ΖούλοβιτςΚοντογεώργου

Βασικός σκοπός του Κανονισμού είναι να εδραιώσει μια νέα φιλοσοφία για την επεξεργασία των δεδομένων, κατά την οποία τα δεδομένα αποτελούν ένα πολύτιμο «αγαθό» που κάθε υπεύθυνος οφείλει να μεταχειρίζεται με σύννομο και λελογισμένο τρόπο και με διαφανείς και συγκεκριμένες διαδικασίες. Σημαντικές προσκλήσεις θεωρούμε τις παρακάτω: - Τη χαρτογράφηση της ροής των δεδομένων προς εξασφάλιση της πλήρους διαφάνειας. Αυτό απαιτεί μια άσκηση «αυτογνωσίας» των οργανισμών, ιδιαίτερα «επίπονη», αρκετές φορές, όπως εξάλλου και η ατομική αυτογνωσία.

- Την υποχρέωση της Λογοδοσίας, βάσει της οποίας οφείλει ο οργανισμός όχι μόνο να εδραιώσει, αλλά και να καταγράψει τις διαδικασίες του. Για την επίτευξη αυτού του σκοπού, απαιτείται συντονισμός των νομικών τεχνικών και οργανωτικών μέτρων και συνεπώς συνεργασία διαφόρων ειδικοτήτων (τμήμα εμπορικό, πωλήσεων, διαφήμισης, ΙΤ, νομικό κλπ.), δηλαδή μια κουλτούρα συνεργασίας που εξέλειπε μέχρι τώρα από αρκετές επιχειρήσεις διεθνώς.

- Να λειτουργήσει το νομοθέτημα ως εργαλείο διαχείρισης, marketing, οργάνωσης και το κυριότερο ως μέσο συλλογής και επεξεργασίας «υγιών» δεδομένων για τη χάραξη μας επιτυχούς επιχειρηματικής στρατηγικής, βασισμένης στην ανάλυση δεδομένων.

- Να μετατραπεί η νοοτροπία των επιχειρήσεων από το «καταστέλλειν» στο «προλαμβάνειν», στο οποίο συνδράμει και η απειλή υψηλών προστίμων, που αφορά τόσο στο μη σύννομο «σχεδιασμό» όσο και στην παράνομη επεξεργασία των δεδομένων.

Πώς κρίνετε την αλληλεπίδραση του Γενικού Κανονισμού

> με την τεχνολογία;

Ο Κανονισμός επιτάσσει τη λήψη νομικών και τεχνικών μέτρων, ωστόσο παραμένει technology neutral. Αυτή είναι και η μεγάλη πρόκληση των επιχειρήσεων: Ποια θα είναι τα «κατάλληλα» - ανάλογα με την περίπτωση - τεχνικά μέτρα που θα υπηρετήσουν τις απαιτήσεις του Κανονισμού και θα είναι και privacy by design & privacy by default. Ενδεικτικό, αλλά χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η διαμόρφωση σωστών time retention policies εντός των συστημάτων της επιχείρησης, οι μηχανισμοί σωστής (με βάση το σκοπό) διαγραφής των δεδομένων από το hardware (servers) της επιχείρησης, οι τεχνικές ψευδωνυμοποίησης ή/και ανωνυμοποίησης δεδομένων, μέσω κρυπτογράφησης για τη σύννομη επεξεργασία ή/και διαβίβαση δεδομένων, η δημιουργία μηχανισμών διαχείρισης των συγκαταθέσεων των υποκειμένων κ.α. Από την εμπειρία μας μέχρι σήμερα, παρατηρούμε πως οι υφιστάμενες υποδομές των επιχειρήσεων (CRM/ ERP συστήματα κτλ.) δεν είναι πάντοτε σε θέση να καλύψουν πλήρως τις απαιτήσεις του Γενικού Κανονισμού, η δε αντικατάσταση αυτών ή η υιοθέτηση άλλων κατάλληλων τεχνικά μέτρων, αποτελεί υπόθεση ιδιαιτέρως χρονοβόρα (και πιθανά και κοστοβόρα) για τις περισσότερες επιχειρήσεις, οι οποίες όμως ολοένα και αντιλαμβάνονται περισσότερο την ανάγκη αυτή και προβαίνουν και στις αντίστοιχες ενέργειες.

LAWYER _ 39

_IN THE SPOTLIGHT

Πώς κρίνετε την ανταπόκριση της αγοράς στη συμμόρφωση με >

τον Γενικό Κανονισμό 2016/679, δύο χρόνια μετά τη θέση του σε εφαρμογή;

Ξενοφών Παπαρρηγόπουλος Εταίρος POTAMITISVEKRIS

Είναι γεγονός ότι κατά τον χρόνο θέσεως σε ισχύ του ΓΚΠΔ πάρα πολλές επιχειρήσεις βρέθηκαν ανέτοιμες, ενώ άλλες προσαρμόστηκαν εν συνεχεία με καθυστέρηση. Αυτό ήταν εν πολλοίς αποτέλεσμα άγνοιας, φόβου είτε διστακτικότητας, ενόψει του διοικητικού και οικονομικού κόστους της προσαρμογής. Εντούτοις, δύο χρόνια μετά, φαίνεται ότι το τοπίο έχει αλλάξει ριζικά. Υπάρχουν, βέβαια, ακόμη επιχειρήσεις που δεν συμμορφώνονται πλήρως με τις υποχρεώσεις υπό τον ΓΚΠΔ. Ωστόσο, η ανάγκη προστασίας των προσωπικών δεδομένων έχει εδραιωθεί σε σημαντικό βαθμό και η πλειονότητα των επιχειρήσεων λαμβάνουν πλέον σοβαρά υπόψη τους τα σχετικά ζητήματα κατά την λήψη των επιχειρηματικών τους αποφάσεων, ενώ κατανοούν ότι ζητήματα προσωπικών δεδομένων αναφύονται σχεδόν σε κάθε πτυχή της συναλλακτικής ζωής. Εκείνο που πρέπει όμως να γίνει περαιτέρω αντιληπτό, είναι ότι η προσαρμογή στις απαιτήσεις του ΓΚΠΔ είναι μία δυναμική διαδικασία. Δεν εξασφαλίζεται εφάπαξ. Παρά το γεγονός ότι αρκετές επιχειρήσεις φαίνονται να έχουν αντιληφθεί αυτό το γεγονός, άλλες δεν έχουν συνειδητοποιήσει ότι απαιτείται εν προκειμένω συνεχής επαγρύπνηση. Στην κατεύθυνση αυτή, σημαντικό ρόλο έχει να διαδραματίσει η ΑΠΔΠΧ, η οποία καλείται να παρέχει την απαιτούμενη καθοδήγηση στους εμπλεκόμενους φορείς στην προσπάθεια τους για αυτό - συμμόρφωση.

Η αλληλεπίδραση του Γενικού >

Κανονισμού με τις νέες τεχνολογίες: μια αρμονική συνύπαρξη ή μια δύσκολη άσκηση;

>

Δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ότι η εξέλιξη της τεχνολογίας έχει βελτιώσει σημαντικά την ποιότητα ζωής των ανθρώπων. Ωστόσο αρκετοί υποστηρίζουν ότι νέες τεχνολογίες όπως το blockchain ή η τεχνητή νοημοσύνη είναι από τη φύση τους ασυμβίβαστες με την προστασία των προσωπικών δεδομένων. Εντούτοις, κατά τη γνώμη μας, δεν πρέπει να εντοπίσουμε εδώ μιαν αγεφύρωτη αντίθεση, αλλά μια πρόκληση. Δεν είναι η πρώτη φορά που το δίκαιο καλείται να αναμετρηθεί με καινοφανή προβλήματα που θέτουν η εξέλιξη της επιστήμης και η μεταβαλλόμενη κοινωνική πραγματικότητα. Η εμπειρία έχει δείξει πως ο νόμος δεν μπορεί να ακυρώσει τις δυνατότητες που προκύπτουν από την επιστημονική πρόοδο, μπορεί όμως να τις ελέγξει και να τις ρυθμίσει. Ο ΓΚΠΔ ενσωματώνει ήδη τις θεμελιώδεις αξιακές επιλογές της έννομης τάξης στον τομέα του πληροφοριακού αυτοκαθορισμού των ατόμων και εξειδικεύει τις μορφές προστασίας τους. Θα απαιτηθεί, ασφαλώς, ερμηνευτική ευελιξία και, ενίοτε, νομοθετική παρέμβαση προκειμένου να επιλυθούν τα προβλήματα που αναφύονται στο πεδίο έντασης μεταξύ δικαιωμάτων και τεχνολογικής εξέλιξης. Αλλά, όπως προαναφέραμε, το δίκαιο διαθέτει τα απαραίτητα εργαλεία για να φέρει σε πέρας το δύσκολο αυτό έργο.

Προσωπικά δεδομένα και Covid-19: Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, η μεγαλύτερη πρόκληση για την ιδιωτικότητα και την προστασία προσωπικών δεδομένων, κατά τη λήψη μέτρων για την αντιμετώπιση της πανδημίας; Η πανδημία αποτέλεσε μια πρωτόγνωρη πρόκληση για την προστασία της ιδιωτικότητας και των προσωπικών δεδομένων. Κυβερνήσεις αλλά και ιδιωτικοί φορείς κλήθηκαν να λάβουν μέτρα τα οποία συνεπάγονται περιορισμό των ατομικών ελευθεριών και της προστασίας των προσωπικών δεδομένων. Και ενώ ορισμένα μέτρα, όπως, για παράδειγμα, η συμπλήρωση απλού ερωτηματολογίου σχετικά με την κατάσταση της υγείας ή ταξίδια στο εξωτερικό, φαίνεται ότι δικαιολογούνται ενόψει των συνθηκών, άλλα μέτρα, όπως οι υποχρεωτικές θερμομετρήσεις ή η χρήση δεδομένων γεωεντοπισμού για την ιχνηλάτηση των κρουσμάτων εγείρουν σοβαρότερους προβληματισμούς και η υλοποίησή τους αποτελεί σύνθετη άσκηση. Το Συμβούλιο της Ευρώπης, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Προστασίας Δεδομένων και πλήθος αρμόδιων εθνικών εποπτικών αρχών διευκρίνισαν ότι ο ΓΚΠΔ και η ΣΛΕΕ (άρθρο 16) δεν εμποδίζουν την λήψη μέτρων για την αντιμετώπιση και τον περιορισμό της πανδημίας, υπογραμμίζοντας ταυτόχρονα, ότι οι περιορισμοί στις ελευθερίες των υποκειμένων πρέπει να είναι αναλογικοί και να περιορίζονται χρονικά. Εδώ έγκειται, ίσως, και η μεγαλύτερη πρόκληση: η πρόσκαιρα δικαιολογημένη περιστολή ορισμένων δικαιωμάτων που άπτονται της ιδιωτικότητας και της πληροφοριακής αυτονομίας, να μην λειτουργήσει ως πρόσχημα για την παγίωση πρακτικών ελαττωμένης προστασίας των δικαιωμάτων αυτών σε βάθος χρόνου.

LAWYER _ 40

Εκτός από προκλήσεις κατά >

Μίνα Ζούλοβιτς

τη συμμόρφωση, ο Γενικός Κανονισμός 2016/679 παρουσίασε αναμφίβολα και οφέλη για τις επιχειρήσεις. Ποια πιστεύετε ότι είναι αυτά;

Partner, ΖούλοβιτςΚοντογεώργου

> Π ώς αντιλαμβάνεστε

τη νέα φιλοσοφία που εισάγει ο Γενικός Κανονισμός ως προς την σχέση των υποκειμένων με τους υπεύθυνους επεξεργασίας;

Προκειμένου να κατανοήσουμε καλύτερα τη φιλοσοφία που εισάγει ο Γενικός Κανονισμός, θα μπορούσαμε αναλογικά να θεωρήσουμε την κάθε πράξη επεξεργασίας των δεδομένων ενός ατόμου ως μια «πράξη δανεισμού» των δεδομένων από το άτομο αυτό προς έναν υπεύθυνο επεξεργασίας προς χρήση για έναν ή περισσότερους νόμιμους σκοπούς. Ο Κανονισμός θεωρεί ότι τα προσωπικά δεδομένα δεν ανήκουν σε αυτόν που τα συλλέγει για να τα επεξεργαστεί, αλλά στο υποκείμενο (π.χ. τα προσωπικά δεδομένα των πελατών μιας επιχείρησης, ανήκουν πάντοτε στους πελάτες και όχι στην ίδια την επιχείρηση, η οποία δεν μπορεί να τα επεξεργαστεί άνευ της «άδειας» των πελατών, αλλά ούτε και για πάντα). Έτσι για παράδειγμα, όπως και σε μια συμβατική σχέση δανείου, τα δεδομένα πρέπει να συλλέγονται με απόλυτα διαφανείς όρους και χωρίς «ψιλά γράμματα». Το privacy policy ενός e-shop πρέπει να περιέχει όρους που να προσδιορίζουν τον σκοπό, τη νομική βάση, την τυχόν μεταβίβαση σε τρίτους, τα δικαιώματα που αντιστοιχούν στο υποκείμενο και τον τρόπο άσκησής τους. Επίσης, όπως και κάθε σχέση «δανεισμού» αυτή δεν μπορεί να κρατάει για πάντα. Εξ’ ου και κατά τη λήξη αυτής, θα πρέπει να υπάρχουν προβλέψεις για την καταστροφή ή επιστροφή των δεδομένων.

Πένη Βυθούλκα Senior Manager, Lawyer, Privacy and Technology Law, C. Papacostopoulos & Associates Law Firm (CPA Law), independent member of KPMG International Legal & Tax network

Η συμμόρφωση με τον Γενικό Κανονισμό αποτέλεσε αδιαμφισβήτητα πρόκληση για τις επιχειρήσεις, οι οποίες κλήθηκαν να λάβουν πληθώρα οργανωτικών και τεχνικών μέτρων. Από τους πρώτους μήνες συμμόρφωσης, παρουσιάστηκαν σημαντικά πλεονεκτήματα για τις ίδιες τις επιχειρήσεις, οι οποίες «αναγκάστηκαν» να προβούν σε τήρηση αρχείων επεξεργασίας, λεπτομερή καταγραφή των δραστηριοτήτων και αποτίμηση κινδύνων. Παράλληλα όμως, ενισχύθηκε η αξιοπιστία τους και εγκαταστάθηκε μια πιο ποιοτική και ουσιαστική επαφή, τόσο με τους πελάτες, όσο και με το ίδιο το προσωπικό τους. Μέσα από τη χάραξη πολιτικών προστασίας έγιναν δημιουργικές, ενώ έμαθαν να παρέχουν χρήσιμες πληροφορίες στο κοινό και να αποζητούν την αλληλεπίδρασή τους μέσα από τη συμπλήρωση δηλώσεων συγκατάθεσης. Από την εμπειρία μας διαπιστώσαμε ότι η μετάβαση στο πλαίσιο του GDPR προς τις σύγχρονες τεχνολογίες - cloud computing, The Internet of Things (IoT) - παρέχει πλέον τη δυνατότητα στις επιχειρήσεις να διαχειριστούν πιο αποτελεσματικά την αυξανόμενη ζήτηση δεδομένων, ενώ παράλληλα τους επιτρέπει να προσφέρουν πιο αποδοτικά προϊόντα και υπηρεσίες, αποκτώντας κατά τον τρόπο αυτό σημαντικό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα.

Ποια είναι η γνώμη σας για την αρχή της >

διαφάνειας, ως αυτή έχει διαμορφωθεί από τον Γενικό Κανονισμό; Πιστεύετε ότι είναι σύμμαχος των υποκειμένων, ή μήπως οδηγεί σε υπερπληροφόρηση και «σύγχυση» αυτών; Σύμφωνα και με το Working Party 29, η αρχή της διαφάνειας αναφέρεται στην καλλιέργεια εμπιστοσύνης, στις διαδικασίες επεξεργασίας προσωπικών δεδομένων και επιτρέπει στα υποκείμενα, αφενός να τις κατανοήσουν πληρέστερα και αφετέρου, να τις αμφισβητήσουν. Ο Κανονισμός δεν παρέχει σαφή ορισμό αυτής, επικεντρώνεται όμως στην εισαγωγή ρυθμίσεων και πρακτικών υλοποίησής της. Ειδικότερα, τα υποκείμενα δικαιούνται να λαμβάνουν, χωρίς καθυστέρηση, κάθε πληροφορία σχετικά με την επεξεργασία των δεδομένων τους σε συνοπτική, κατανοητή και εύκολα προσβάσιμη μορφή, ενώ προβλέπεται επίσης ότι ο Υπεύθυνος Επεξεργασίας οφείλει να διευκολύνει την ενάσκηση των δικαιωμάτων τους. Στην πράξη, λοιπόν, η αρχή αυτή αποτελεί περισσότερο ένα χρήσιμο εργαλείο των υποκειμένων, παρά μια δυνατότητα που θα μπορούσε να οδηγήσει στην «υπερ-πληροφόρηση» και, εν τέλει, σύγχυση αυτών, διότι ενισχύει τη λογοδοσία των Υπευθύνων Επεξεργασίας και επιτρέπει στα υποκείμενα να ασκούν, με απλό τρόπο, έλεγχο στα προσωπικά τους δεδομένα, π.χ. παρέχοντας ή ανακαλώντας τη συγκατάθεση μετά από ενημέρωση ή ασκώντας οποτεδήποτε τα δικαιώματα του GDPR. LAWYER _ 41

_IN THE SPOTLIGHT

ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ COVID-19 Tι μας δίδαξε η κρίση του κορωνοϊού Η

επεξεργασία προσωπικών δεδομένων βρέθηκε στην επικαιρότητα και με αφορμή την κρίση του κορωνοϊού, στο πλαίσιο των μέτρων ασφαλείας που κλήθηκαν να εφαρμόσουν οι επιχειρήσεις και ο δημόσιος τομέας για τον περιορισμό της πανδημίας. Μέτρα όπως η θερμομέτρηση εισερχομένων σε χώρους εργασίας, η ιχνηλάτηση επαφών, η λήψη πληροφοριών σχετικών με ταξίδια, εξετάσεις, συμπτώματα και τυχόν νοσηλεία του προσώπου, συνεπάγονται την επεξεργασία τόσο απλών, όσο και ειδικών κατηγοριών δεδομένων, στις οποίες περιλαμβάνονται και τα δεδομένα υγείας. Η εφαρμογή των μέτρων αντιμετώπισης του Covid19 έθεσε ζητήματα όπως αυτό της στάθμισης ανάμεσα στην προστασία της δημόσιας υγείας και το δικαίωμα προστασίας προσωπικών δεδομένων, αλλά και αυτό της εξεύρεσης της καταλληλότερης νομιμοποιητικής βάσης επεξεργασίας σε αυτό το (πρωτόγνωρο) πλαίσιο. Μεταξύ των θεμάτων που ανέκυψαν στο πλαίσιο της κρίσης του Covid-19, ενδιαφέρον παρουσιάζει αυτό της ασφάλειας των δεδομένων στην τηλεργασία. Η τηλεργασία περιλαμβάνει την εξ’αποστάσεως επεξεργασία προσωπικών δεδομένων, η οποία με τη σειρά της ενέχει σοβαρούς κινδύνους για την ασφάλεια των δεδομένων όχι μόνο των τηλεργαζομένων, αλλά και αυτών που αποθηκεύονται στις συσκευές που αυτοί χρησιμοποιούν, οι οποίες δεν βρίσκονται πλέον στο (ασφαλέστερο) δίκτυο του χώρου εργασίας. Σε κατευθυντήριες οδηγίες που εξέδωσε για την τηλεργασία, η ΑΠΔΠΧ υπογράμμισε την υποχρέωση των επιχειρήσεων να ορίσουν συγκεκριμένες διαδικασίες και να ενημερώσουν αναλυτικά τους εργαζόμενους, λαμβάνοντας υπόψη ότι πολλοί χρήστες δεν είναι εξοικειωμένοι με τις τεχνολογίες της τηλεργασίας και τους σχετικούς κινδύνους, ενώ λόγω του ότι

βρίσκονται στο σπίτι τους, έχουν μεγαλύτερη προσδοκία για την προστασία της ιδιωτικής τους ζωής. Οι προτάσεις της ΑΠΔΠΧ επιδιώκουν τη διασφάλιση της προστασίας των προσωπικών δεδομένων σε τέσσερις βασικούς άξονες με ενδεικτικά τα ακόλουθα μέτρα: (1) Πρόσβαση στο δίκτυο (αποκλεισμός μη ασφαλούς απομακρυσμένης πρόσβασης στα πληροφοριακά συστήματα της επιχείρησης, αποφυγή αποθήκευσης αρχείων με προσωπικά δεδομένα σε υπηρεσίες διαδικτυακής αποθήκευσης - π.χ. Dropbox, One Drive, google drive), (2) Χρήση εφαρμογών ηλεκτρονικού ταχυδρομείου/ανταλλαγής μηνυμάτων (χρήση της επαγγελματικής και όχι της προσωπικής διεύθυνσης e-mail, αποφυγή χρήσης εφαρμογών ανταλλαγής μηνυμάτων - κείμενο ή/και βίντεο), (3) Χρήση τερματικής συσκευής/ αποθηκευτικών μέσων (εγκατάσταση και τακτική ενημέρωση antivirus και firewall στη συσκευή, διαχωρισμός των επαγγελματικών από τα προσωπικά αρχεία, κρυπτογράφηση) και (4) Τηλεδιασκέψεις (χρήση πλατφορμών που υποστηρίζουν κρυπτογράφηση, προστασία του link της τηλεδιάσκεψης). Καίτοι οι ως άνω οδηγίες εξεδόθησαν από την Αρχή Προστασίας στο πλαίσιο της κρίσης του κορωνοϊού, η οποία κατέστησε αναγκαία την τηλεργασία για την πλειονότητα των ελληνικών επιχειρήσεων, τα μέτρα ασφαλείας και οι διαδικασίες που προτάθηκαν παραμένουν επίκαιρα σε κάθε περίπτωση που εφαρμόζεται η πρακτική της τηλεργασίας από μια επιχείρηση. Ενόψει, μάλιστα, της ταχύτητας με την οποία ανταποκρίθηκαν οι εταιρείες στην υιοθέτηση της τηλεργασίας, καθώς και τα οφέλη αυτής, είναι πολύ πιθανό η εξ’ αποστάσεως εργασία να καθιερωθεί ως πρακτική από τις επιχειρήσεις, οπότε και οι κατευθύνσεις της Αρχής θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και να τηρούνται από τους εργοδότες.

42 _ LAWYER

_ΟPINIONS

Σπύρος Τάσσης Δικηγόρος LLM (TMT/Privacy) Πρόεδρος Ελληνικής Ενώσεως για τα Προσωπικά Δεδομένα και την Ιδιωτικότητα

ΟΙ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΑΝΔΗΜΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΔΙΩΤΙΚΟΤΗΤΑ Κ

άθε δικηγόρος, σαν φοιτητής της Νομικής, διδάχθηκε την ανωτέρα βία, ως λόγο διασάλευσης των πραγματικών και νομικών δεδομένων που στηρίζουν μία νομική κατάσταση και κάθε δικηγόρος έχει αναφερθεί στην περίπτωση που λόγοι ανωτέρας βίας επηρεάζουν την ομαλή εξέλιξη μίας έννομης σχέσης. Πώς, όμως, διαφοροποιούνται οι μη τυπικά συμβατικές έννομες σχέσεις σε περίπτωση γεγονότος ανωτέρας βίας, όπως οι πολιτικές και διαδικασίες προστασίας προσωπικών δεδομένων και οι σχετικές ενημερώσεις προς τα φυσικά πρόσωπα που αφορά;

Πανδημία και δημόσια υγεία Όπως είδαμε τους προηγούμενους μήνες, η προσπάθεια της Διοίκησης να διαχειριστεί μία μεγάλη πανδημία αναπόφευκτα οδηγεί σε έναν περιορισμό κάποιων ατομικών δικαιωμάτων. Η προστασία της υγείας είναι (αρνητικό) ατομικό, αλλά και κοινωνικό δικαίωμα των πολιτών και, παράλληλα, υποχρέωση του Κράτους (άρθρο 21 παρ. 3 Συντάγματος). Η προστασία της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής είναι κι αυτή απαραβίαστη (άρθρο 9 παρ.

1 Σ). Το δικαίωμα, όμως, στην προστασία των προσωπικών δεδομένων δεν είναι ένα απόλυτο δικαίωμα και αυτό το ορίζει εξαρχής ο ίδιος ο Γενικός Κανονισμός (GDPR) και πρέπει να εκτιμάται σε σχέση με τη λειτουργία του στην κοινωνία και να σταθμίζεται με άλλα θεμελιώδη δικαιώματα, σύμφωνα με την αρχή της αναλογικότητας. Εκ προοιμίου, λοιπόν, τίθεται η αρχή ότι καμία επεξεργασία δεδομένων δεν μπορεί να κριθεί ως μη επιτρεπτή αν δεν κριθεί υπό το πρίσμα της αρχής της αναλογικότη-

τας, ανεξάρτητα αν στην άλλη πλευρά της πλάστιγγας το αγαθό που μετράται είναι η δημόσια υγεία ή το έννομο συμφέρον ενός ιδιώτη επιχειρηματία. Στο πλαίσιο της λογοδοσίας, ο υπεύθυνος επεξεργασίας επιλέγει τον τρόπο επεξεργασίας και προβαίνει στις αναγκαίες, και σύμφωνες προς τα άρθρα 5 και 6 του Κανονισμού, πράξεις επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα για την επίτευξη των επιδιωκόμενων σκοπών, χωρίς να μπορεί εκ προοιμίου να αποκλειστεί ως απαγορευμένη οποιαδήποτε πράξη επεξεργασίας, ιδίως στην παρούσα χρονική κρίσιμη και πρωτόγνωρη συγκυρία, όπως χαρακτηριστικά τονίζει και η ΑΠΔΠΧ, στις Κατευθυντήριες Γραμμές που εξέδωσε για την Επεξεργασία Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα στο πλαίσιο διαχείρισης του Covid-19. Στις ίδιες γραμμές κυμαίνεται και η γνώμη του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Προσωπικών Δεδομένων (EDPB) που ασχολήθηκε διεξοδικά με την σύγκρουση αυτή στις πρόσφατα εγκριθείσες κατευθυντήριες γραμμές του 03/2020 και τόνισε ότι ο GDPR επιτρέπει τη συνεργασία μεταξύ επιστημόνων του ΕΟΧ και των χωρών εκτός ΕΟΧ κατά την αναζήτηση εμβολίων και θεραπειών κατά του Covid-19, ενώ ταυτόχρονα προστατεύει τα θεμελιώδη δικαιώματα προστασίας δεδομένων στον ΕΟΧ. Ο EDPB, μάλιστα, θεωρεί ότι η καταπολέμηση του Covid-19 έχει αναγνωριστεί από την Ε.Ε. και τα κράτη-μέλη ως σημαντικό δημόσιο συμφέρον, καθώς προκάλεσε εξαιρετική υγειονομική κρίση άνευ προηγουμένου, φύσης και κλίμακας, κάτι που μπορεί να απαιτεί επείγουσα δράση στον τομέα της επιστημονικής έρευνας, απαιτώντας τη διαβίβαση προσωπικών δεδομένων ακόμα και σε τρίτες χώρες ή διεθνείς οργανισμούς. Αυτό σημαίνει ότι δημόσιες αρχές, αλλά και

44 _ LAWYER

οι ιδιωτικοί φορείς στην Ε.Ε., μπορούν να βασίζονται σε παρεκκλίσεις που περιλαμβάνονται στο άρθρο 49 του GDPR, επιτρέποντας, έτσι, στην παρέκκλιση αυτή να χρησιμοποιηθεί ως πλατφόρμα ανταλλαγής δεδομένων που θα οδηγήσουν σε ταχύτερη εξεύρεση ιατρικής αντιμετώπισης της πανδημίας.

Πανδημία και εργασιακό περιβάλλον Η προσέλευση ή η επιστροφή των εργαζομένων στο χώρο εργασίας εν καιρώ πανδημίας δεν είναι μία απλή υπόθεση, ιδίως αν αναλογιστεί κανείς πόσες ρυθμιστικές παρεμβάσεις ισχύουν ήδη σε ό, τι αφορά αφενός την ασφάλεια και υγεία των εργαζομένων και αφετέρου τις απαιτήσεις του Γενικού Κανονισμού για σεβασμό της ιδιωτικότητας των εργαζομένων και, ιδίως, των ειδικής κατηγορίας (ευαίσθητων) δεδομένων, όπως αυτά της υγείας. Η ΑΠΔΠΧ, στις σχετικές κατευθύνσεις της, επισημαίνει ότι ειδικά στο πλαίσιο των εργασιακών σχέσεων δύναται να υπερτερεί το δικαίωμα του εργοδότη αλλά και των λοιπών εργαζομένων στην διασφάλιση της υγείας των εργαζομένων, έναντι κάποιων παρεμβατικών μέτρων επεξεργασίας κατά την είσοδο στους εργασιακούς χώρους (θερμομέτρηση, ερωτηματολόγιο κ.α.). Ωστόσο, η νομιμότητα των μέτρων θα κριθεί τελικώς από το κατά πόσο γίνεται σεβαστή, κι εδώ, η αρχή της αναλογικότητας του μέτρου με τον σκοπό επεξεργασίας, η έκταση της επεξεργασίας και, βεβαίως, εφόσον δεν υπήρχαν ηπιότερα αλλά ομοίως πρόσφορα μέτρα για να ληφθούν. Πάντως, όπως επισημαίνεται, η γενική επίβλεψη των υποκειμένων χωρίς να τηρείται αρχείο ή, σε κάθε περίπτωση, χωρίς να επιχειρείται συστηματική δημιουργία ιατρικού προφίλ των υποκειμένων φαίνεται, καταρχήν, να κινείται στο πλαίσιο της νομιμότητας. Λαμβάνοντας υπόψη τα όσα ήδη έχουμε δει να ισχύουν σε σχέση με την επεξεργασία τέτοιων δεδομένων στον εργασιακό χώρο, θα λέγαμε ότι μία καλή λύση θα ήταν η λήψη προληπτικών μέτρων με ανακοινώσεις για αυτοπεριορισμό των εργαζομένων που αισθάνονται ότι μπορεί να είναι φορείς του ιού, την προληπτική μέτρηση της θερμοκρασίας κατά την είσοδο στους χώρους εργασίας, κατά τρόπο που να μην δημιουργείται αρχείο ούτε άμεσα ούτε έμμεσα (π.χ. η διαδικασία να μην γίνεται σε χώρο που καταγράφονται λοιπά δεδομένα από κάμερες). Τέλος, εφόσον επιλεγεί η λύση βάσει της οποίας μερίδα των εργαζομένων να πρέπει να υποβληθεί σε τεστ, για απολύτως δικαιολογημένους λόγους, να δίνεται η εναλλακτική στον εργαζόμενο να εργάζεται από απόσταση όταν δεν επιθυμεί να κάνει αυτό το τεστ. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, τα δεδομένα μίας τόσο παρεμβατικής μεθόδου διασφάλισης της υγείας στο χώρο εργασίας δεν θα πρέπει να διαχειρίζεται ο εργοδότης αλλά ο ιατρός εργασίας, όπως γίνεται εξάλλου και σε άλλες σχετικές περιπτώσεις. Η νομική βάση της συγκατάθεσης θα πρέπει σχεδόν να

αποκλειστεί σε αυτή την περίπτωση, αφού ενέχει διαφορά ισχύος μεταξύ της θέσης του υποκειμένου και αυτής του υπεύθυνου επεξεργασίας, οπότε θα πρέπει να υπάρχει μία πολύ καλή τεκμηρίωση του έννομου συμφέροντος.

Πανδημία και χρήση τεχνολογίας Είναι αναμενόμενο, η χρήση της τεχνολογίας να είναι πιο τεταμένη σε τέτοιες περιόδους, αφού παρέχει εξαιρετικά και εξειδικευμένα εργαλεία συλλογής, αποθήκευσης και ανάλυσης των δεδομένων μίας πανδημίας. Η ανάπτυξη εξελιγμένων δικτύων ηλεκτρονικών επικοινωνιών και η αυξημένη υπολογιστική ισχύς ακόμα και μικρών συσκευών, όπως τα κινητά τηλέφωνα, προσφέρουν πολλές δυνατότητες ελέγχου της διασποράς μίας πανδημίας. Στην πανδημία αυτή, το κύριο μέρος της συζήτησης κινείται γύρω από το επιτρεπτό, και σε ποιο βαθμό, της χρήσης ειδικών εφαρμογών ιχνηλάτησης επαφών. Ο EDPB είναι ξεκάθαρος σε αυτό το θέμα, θεωρώντας ότι δεν είναι απαγορευτική αυτή η χρήση της τεχνολογίας, αλλά θα πρέπει να είναι μέρος μίας δομημένης δημόσιας πολιτικής πρόληψης της πανδημίας. Αυτό σημαίνει ότι θα περιβάλλεται από εγκεκριμένα κατάλληλα τεχνικά και οργανωτικά μέτρα για τη χρήση, είτε προσωπικών είτε ανώνυμων, δεδομένων με σκοπό την διαχείριση της πανδημίας. Πάντα θα πρέπει να προτιμώνται τα ανώνυμα δεδομένα και, μόνον εφόσον οι στόχοι δεν επιτυγχάνονται, να γίνεται επεξεργασία προσωπικών δεδομένων. Είναι, βέβαια, γνωστό ότι ειδικά στα δεδομένα θέσης και κίνησης η ανωνυμοποίηση συχνά μπορεί να μην είναι εφικτή, αφού αυτές οι πληροφορίες μπορούν εύκολα να συνδυαστούν, δίνοντας ισχυρές ενδείξεις για το υποκείμενό τους και την πραγματική του θέση.

Συμπέρασμα Τόσο ο EDPB όσο και η ΑΠΔΠΧ συμφωνούν, και σωστά κατά την γνώμη μου, ότι το θεσμικό πλαίσιο για την προστασία των δεδομένων λαμβάνει ήδη υπόψη τις διαδικασίες επεξεργασίας δεδομένων που είναι απαραίτητες για να συμβάλουν στην καταπολέμηση μιας επιδημίας, επομένως δεν υπάρχει λόγος να αρθούν οι διατάξεις του GDPR, αλλά, αντιθέτως, να τηρηθούν, έστω και στα άκρα όρια του. Ο GDPR έχει σχεδιαστεί για να είναι ένα ευέλικτο θεσμικό εργαλείο και μπορεί να επιτρέψει μια αποτελεσματική αντίδραση για την υποστήριξη της καταπολέμησης της πανδημίας, ενώ ταυτόχρονα να προστατεύει τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα και ελευθερίες. Είναι, λοιπόν, σημαντικό να κατανοήσουμε ότι ο σεβασμός σε μία από τις κυριότερες υποχρεώσεις που επιβάλλει, η παροχή επαρκούς διαφάνειας στην επεξεργασία και η θέσπιση ξεκάθαρων κανόνων για την χρήση των δεδομένων που παράγονται αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες για την αποδοχή του ενδεχόμενου περιορισμού της ιδιωτικότητας των πολιτών.

LAWYER _ 45

_IN THE SPOTLIGHT

Φορολoγία

ΑΛΛΑΓΈΣ ΚΑΙ ΠΡΟΚΛΉΣΕΙΣ ΣΤΑ ΧΡΌΝΙΑ ΤΟΥ COVID-19

Από το νομοσχέδιο του 4646/2019 υπό τον τίτλο «Φορολογική μεταρρύθμιση με αναπτυξιακή διάσταση για την Ελλάδα του αύριο» και τη μείωση των συντελεστών φορολογίας σε επιχειρήσεις, στις Πράξεις Νομοθετικού Περιεχομένου για την αναστροφή της ζημιάς που προκάλεσε η κρίση του Covid-19

Της

Μίκας Κοντορούση

Ή

δη από τον Μάρτιο του 2020, κλιμάκια του υπουργείου Οικονομικών προβαίνουν σε έκτακτα μέτρα - εναρμονισμένα με το θεσμικό πλαίσιο της ευρωζώνης, σε μία προσπάθεια να προσφέρουν «σανίδα σωτηρίας» σε επιχειρήσεις και νοικοκυριά. Απώτερος στόχος, η αποφυγή ανισορροπιών σε έλλειμμα και χρέος και η εκτροπή της ύφεσης που, σύμφωνα με τις πρόσφατες εκτιμήσεις της Κομισιόν, αναμένεται να «σκαρφαλώσει» έως και περίπου το 10% μέχρι το τέλος του έτους. Η καραντίνα και η κατακόρυφη αύξηση των υποχρεώσεων που δημιούργησε η πανδημία, οδήγησαν σε κύμα ληξιπρόθεσμων οφειλών, οπότε και στο τραπέζι του ΥΠΟΙΚ βρίσκονται όλα τα πιθανά σενάρια, όπως η αύξηση των δόσεων για την αποπληρωμή φόρων και ΕΝΦΙΑ (24 ή 48), καθώς και το μειωμένο επιτόκιο σε οφειλές που δημιούργησε η νέα υγειονομική κρίση. Την ίδια στιγμή, αναζητείται φόρμουλα για τα κριτήρια επιλογής των δικαιούχων της δεύτερης φάσης της επιστρεπτέας προκαταβολής. Πάντως, εκπρόσωποι επαγγελματικών ενώσεων που μιλούν στο Lawyer, ζητούν τη μείωση της προκαταβολής του φόρου στο 50%, την κατάργηση του τέλους επιτηδεύματος, περαιτέρω μείωση συντελεστών φορολογίας, αλλά και νέα προγράμματα ρευστότητας, προκειμένου να αποφευχθούν λουκέτα και απολύσεις. Τα μέτρα στήριξης χωρίζονται σε τέσσερις άξονες: απασχόληση, ρευστότητα επιχειρήσεων, λήψη στοχευμένων φορολογικών μέτρων και αντιμετώπιση ιδιωτικού χρέους.

46 _ LAWYER

LAWYER _ 47

_IN THE SPOTLIGHT

Πιο αναλυτικά: > Αναστέλλονται και για τον Ιούνιο οι πληρωμές βεβαιωμένων οφειλών για όσες επιχειρήσεις παραμένουν κλειστές. Οι εργαζόμενοι, των οποίων οι συμβάσεις τελούν σε προσωρινή αναστολή, έχουν το δικαίωμα αναστολής των δόσεων βεβαιωμένων οφειλών. > Επεκτείνεται και τον Ιούνιο το μέτρο των μειωμένων ενοικίων (40%) για τις επιχειρήσεις που παραμένουν κλειστές, ενώ δίνεται η ίδια δυνατότητα και σε όσες άνοιξαν τον Μάιο συμπεριλαμβανομένων αυτών του λιανικού εμπορίου. Όσες ανήκουν στους κλάδους του τουρισμού, των μεταφορών, του πολιτισμού και του αθλητισμού θα πληρώνουν 40% μειωμένο ενοίκιο για Ιούλιο και Αύγουστο. Το μέτρο έχει εφαρμογή και για τη φοιτητική στέγη. > Για τους ιδιοκτήτες που εκμισθώνουν ακίνητα σε πληττόμενες επιχειρήσεις και εργαζόμενους, αναστέλλονται οι προθεσμίες καταβολής των βεβαιωμένων οφειλών, ενώ παρέχεται η δυνατότητα συμψηφισμού μέρους του εισοδήματος που έχασαν με φορολογικές υποχρεώσεις μετά τον Ιούλιο. > Προβλέπεται «κούρεμα» της προκαταβολής φόρου για τις επιχειρήσεις που θα εμφανίσουν μείωση τζίρου κατά τους μήνες Μάρτιο, Απρίλιο και Μάιο. Το τελικό ποσοστό της μείωσης θα προσδιοριστεί τον Ιούλιο, με βάση τα στοιχεία τζίρου που θα έχουν υποβάλει οι επιχειρήσεις για την προηγούμενη περίοδο, ενώ το μέτρο θα τεθεί από φέτος σε ισχύ και θα αφορά τις προκαταβολές του 2021. > Μειώνεται ο ΦΠΑ στις μεταφορές από το 24% στο 13%, για την περίοδο 1 Ιουνίου – 31 Οκτωβρίου 2020. Καλύπτει μεταφορές επιβατών με τρένο, με μετρό και τραμ, με αστικά και υπεραστικά λεωφορεία, με αεροπλάνο, με πλοίο, αλλά και συνδυαστικές μεταφορές. > Μειώνεται ο ΦΠΑ στον καφέ και στα μη αλκοολούχα ποτά από το 24% στο 13% για το διάστημα από 1ης Ιουνίου έως 31 Οκτωβρίου του 2020. > Μειώνεται ο ΦΠΑ στο τουριστικό πακέτο από 80/20 (80% με 13% και 20% με 24%) σε 90/10 για την περίοδο 1 Ιουνίου – 31 Οκτωβρίου 2020. > Μειώνεται ο ΦΠΑ στα εισιτήρια των κινηματογράφων από το 24% στο 13% για το πεντάμηνο Ιουνίου – Οκτωβρίου 2020.

> Ξεκινά δεύτερος κύκλος επιστρεπτέας προκαταβολής με βάση την απώλεια τζίρου των μηνών Μαρτίου, Απριλίου και Μαΐου. > Από 1ης Σεπτεμβρίου οι δαπάνες επιστημονικής και τεχνολογικής έρευνας εκπίπτουν από τα ακαθάριστα έσοδα των εταιρειών, προσαυξημένες κατά 100% έναντι 30% που είναι σήμερα. > Θεσπίζονται κίνητρα σε φυσικά πρόσωπα που εισφέρουν επενδυτικά κεφάλαια για νεοφυείς επιχειρήσεις με τη μορφή εκπτώσεων φόρου επί του ποσού που επενδύεται. Δημιουργείται Εθνικό Μητρώου Νεοφυών Επιχειρήσεων, σύμφωνα με τα διεθνή πρότυπα, ώστε να υπάρχει ένα συνεκτικό πλαίσιο ανάπτυξης στοχευμένων πολιτικών υποστήριξης του οικοσυστήματος. > Δρομολογείται πρόγραμμα, στο οποίο το κράτος θα επιδοτεί, για ορισμένο χρονικό διάστημα, σημαντικό μέρος των μηνιαίων δόσεων όσων πλήττονται από τις συνέπειες του κορονοϊού και έχουν δάνεια με υποθήκη στην πρώτη κατοικία. Καλύπτονται όλα τα «κόκκινα δάνεια», τόσο αυτά

48 _ LAWYER

Φορολογία που δημιουργήθηκαν πριν το τέλος του 2018, όσο και αυτά που μεταγενέστερα –μέχρι σήμερα– προέκυψαν, για τους πολίτες που επλήγησαν από τις συνέπειες της υγειονομικής κρίσης.

Τι ζητούν οι επιχειρήσεις και ποιες οι «γκρίζες ζώνες» Από την πλευρά τους, εκατοντάδες επιχειρηματίες που βλέπουν τα εισοδήματά τους να έχουν πάρει την κατιούσα, παρά το θετικό πρόσημο στην έναρξη της φετινής χρονιάς, ζητούν τη μείωση της προκαταβολής του φόρου για τα έτη 2019 και 2020 από 50% έως 100%, την περαιτέρω μείωση των φορολογικών συντελεστών, την κατάργηση του τέλους επιτηδεύματος, την ισχύ του ακατάσχετου των τραπεζικών λογαριασμών, αλλά και νέα επιδοτούμενα προγράμματα στήριξης ή επιδοτούμενα δανειακά προγράμματα (όπως το ΤΕΠΙΧ ΙΙ) για την επανεκκίνηση της πραγματικής οικονομίας. Μάλιστα, επαγγελματικοί φορείς ζήτησαν από τα συναρμόδια υπουργεία να εξετάσουν το αίτημα των επαγγελματιών, ώστε τα προγράμματα ρευστότητας να μην αφορούν αποκλειστικά ενήμερους φορολογικά και ασφαλιστικά επιχειρηματίες. Όπως εξηγούν, ο συγκεκριμένος όρος αποκλείει από τη χρηματοδότηση πάνω από το 50% των επιχειρήσεων, με αποτέλεσμα αυτές να κινδυνεύουν τους επόμενους μήνες με αναστολή των δραστηριοτήτων τους. «Επιζητούμε τη μείωση της προκαταβολής στο 50% ή την πλήρη κατάργησή της. Αυτό θα αποτελέσει μεγάλη ανάσα, ως άμεση και όχι έμμεση ένεση ρευστότητας. Το 2021 θα αναγκαστεί το κράτος να μας επιστρέψει την προκαταβολή που θα καταβάλλουμε το 2020, λόγω του ότι οι φετινές δηλώσεις θα είναι μειωμένες. Είναι λοιπόν προτιμότερο να μην καταβληθεί καν φέτος για τα αυξημένα έσοδα του 2019, όταν το 2020 έχουμε μηδενικά έσοδα. Αυτή είναι μία ιδανική εξίσωση για εμάς», αναφέρει χαρακτηριστικά στο Lawyer o πρόεδρος της Ελληνικής Συνομοσπονδίας Εμπορίου και Επιχειρηματικότητας (ΕΣΕΕ), Βασίλης Κορκίδης. «Γκρίζα ζώνη» για τον κλάδο των επιχειρήσεων που εκπροσωπεί ο κ. Κορκίδης αποτελεί

LAWYER _ 49

το γεγονός ότι οι αναστολές που αποφάσισε η κυβέρνηση, απλά μεταθέτουν το πρόβλημα και δεν το επιλύουν στη ρίζα του. Επιπλέον πρόβλημα αποτελούν και οι επιταγές. «Για τον Απρίλιο και τον Μάιο έχουμε 200.000 επιταγές που έχουν πάρει αναστολή πληρωμής για 75 ημέρες. Η αξία τους αγγίζει τα 1,7 δισ. ευρώ. Είναι άγνωστο λοιπόν πόσοι θα είναι ικανοί να τις πληρώσουν μετά τις 75 ημέρες και τι κενό θα δημιουργηθεί στην αγορά. Πρότασή μας είναι να υπάρχει ένα ταμείο στήριξης για τον εκδότη επιταγών (υπό τη μορφή δανείου ή τραπεζικού πλαφόν) και ήδη το αίτημα βρίσκεται υπό επεξεργασία». Από την πλευρά του ο πρόεδρος της Γενικής Συνομοσπονδίας Επαγγελματιών Βιοτεχνών Εμπόρων Ελλάδας, Γιώργος Καββαθάς, σε συνέντευξή του στο Lawyer, υπογραμμίζει ότι σημαντικό βήμα στήριξης του επιχειρηματικού κλάδου αυτή τη στιγμή, δεν θα μπορούσε να ήταν άλλο από τη μείωση των φορολογικών συντελεστών. «Από το 24% για τις νομικές οντότητες που ορίζει ο 4646/2019 και από το 22% για τις ατομικές επιχειρήσεις, επιδιώκουμε να πάμε στο 20% και αντιστοίχως στο προοδευτικό συντελεστή φορολογίας, αρχής γενομένης με 9% για εισοδήματα μέχρι 10.000 για τις ατομικές επιχειρήσεις. Ταυτόχρονα, ζητάμε την κατάργηση της προκαταβολής στο 100% για την επόμενη χρονιά και τα εισοδήματα του 2020», λέει και συνεχίζει: «Στη δίνη του κορωνοϊού, πρέπει να ισχύσει το ακατάσχετο για τους τραπεζικούς λογαριασμούς και να καταργηθεί το τέλος επιτηδεύματος. Και αυτό γιατί οι ΠΝΠ απλώς αναστέλλουν για τον Αύγουστο τις πληρωμές προς δημόσιο και ασφαλιστικά. Δεν είναι μέτρα ελάφρυνσης, ούτε καταργούν την υποχρεωτικότητα. Είναι μέτρα μετάθεσης πληρωμών για λίγο αργότερα», καταλήγει, υπενθυμίζοντας ότι ο 4646/2019 στην ουσία του ισχύει μέχρι σήμερα κανονικά. Ο πρόεδρος του Εμπορικού και Βιομηχανικού Επιμελητηρίου Αθηνών, Κωνσταντίνος Μίχαλος, μέσω του Lawyer, ζητά πρακτικά από το τραπεζικό σύστημα να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων. «Και οφείλει να το κάνει, μετά την τρίτη ανακεφαλαιοποίηση που συντελέστηκε με

_IN THE SPOTLIGHT κόπο και θυσίες του ελληνικού λαού. Καμία επιχείρηση δεν βρέθηκε στη σημερινή κατάσταση με υπαιτιότητά της. Άρα τράπεζες και κράτος, πρέπει να γίνουν αρωγός της προσπάθειας να σταθούν οι επιχειρήσεις ξανά στα πόδια τους. Για παράδειγμα, το κράτος μπορεί να προχωρήσει σε επιδοτούμενα προγράμματα στήριξης ή επιδοτούμενα δανειακά προγράμματα, όπως είναι π.χ. το ΤΕΠΙΧ ΙΙ». Σημειώνεται ότι τα επίσημα στοιχεία για τον μήνα Μάρτιο, αλλά και τα ανεπίσημα στοιχεία από τον Απρίλιο και Μάιο, δείχνουν ότι τα έσοδα από την κατανάλωση, τα καύσιμα, την πληρωμή έμμεσων φόρων, αλλά κυρίως την πληρωμή των τακτικών άμεσων φόρων, έχουν δεχθεί ισχυρό πλήγμα.

Μείωση της προκαταβολής του φόρου για τα έτη 2019 και 2020 από 50% έως 100%, ζητούν επιχειρηματίες

Το δόγμα του φορολογικού σοκ ανά τον κόσμο

Πολλά από τα έκτακτα φορολογικά μέτρα που λαμβάνονται σε διεθνές επίπεδο, βρίσκονται σε στάδιο «ράβε-ξήλωνε», με απώτερο πάντα στόχο την ενίσχυση του ΑΕΠ και των κρατικών ταμειακών ροών. Αξίζει να σημειωθεί ότι στις περισσότερες χώρες έχει ήδη δοθεί παράταση υποβολής σε φορολογικές δηλώσεις και σε καταβολή φόρων. Σύμφωνα με στοιχεία της Grand Thorton, για παράδειγμα στην Ιταλία ελήφθη η απόφαση μείωσης των φόρων σε επιχειρήσεις που είδαν πτώση στον τζίρο τους έως και 25%, ενώ στο κυβερνητικό τραπέζι της Γερμανίας κατά τον μήνα Απρίλιο, έπεσε η πρόταση για εφαρμογή προσθέτου φόρου αλληλεγγύης στο 5,5%, αποκλειστικά στα υψηλά εισοδήματα. Κατά την κείμενη νομοθεσία της Ε.Ε. για τις κρατικές ενισχύσεις, τα κράτη-μέλη επιτρέπεται να αποζημιώνουν τις εταιρείες για τις ζημίες που οφείλονται άμεσα σε έκτακτα γεγονότα. Συνεπώς, καθολικά τα μέτρα που λαμβάνονται ως προς την ενίσχυση του τουριστικού κλάδου ή εκείνου των αερομεταφορών, εναρμονίζονται με το ευρωπαϊκό δίκαιο. Την ίδια στιγμή, στις ΗΠΑ προωθείται η μείωση του φόρου μισθωτών υπηρεσιών που επιβαρύνει τόσο τον εργοδότη, όσο και τον εργαζόμενο. Η Κίνα με νομοθετική πρωτοβουλία εξαιρεί από το ΦΠΑ μία σειρά από υπηρεσίες όπως ιατρικές, υπηρεσίες εστίασης, αλλά και τις ξενοδοχειακές, στις οποίες κανονικά επιβάλλεται 50 _ LAWYER

ΦΠΑ με συντελεστή 6%. Επίσης, στην Κίνα ο χρόνος έκπτωσης των ζημιών για επιχειρήσεις του ξενοδοχειακού τομέα, επεκτείνεται από τα πέντε στα οκτώ συνολικά χρόνια. Χαρακτηριστικό παράδειγμα φορολογικών ελαφρύνσεων αποτελεί και η Ταϋλάνδη, στην οποία μειώνονται παρακρατούμενοι εταιρικοί φόροι από 3% σε 1,5% μέχρι τον Σεπτέμβριο του 2020. Ενδιαφέρον μέτρο αποτελεί επίσης ότι στο Hong Kong ανακοινώθηκε στο πλαίσιο του προϋπολογισμού του 2020, η εφάπαξ μείωση φόρου σε μισθωτούς, συνολικού ύψους περίπου 2.400 ευρώ και εφάπαξ επίδομα σε μόνιμους κατοίκους της χώρας, ύψους περίπου 1.200 ευρώ.

Ο 4646/2019 που «έσβησε» ο Covid - 19 Αξίζει να σημειώσουμε ότι στα τέλη του 2019 - και ως αποτέλεσμα προεκλογικής δέσμευσης της κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας – εγκρίθηκε κατά πλειοψηφία το σχέδιο νόμου «Φορολογική μεταρρύθμιση με αναπτυξιακή διάσταση για την Ελλάδα του αύριο». Το νομοσχέδιο έφερε πληθώρα θετικών φορολογικών μέτρων που, κατά τον Φοροτεχνικό – Οικονομολόγο Γιώργο Χριστόπουλο, θα μπορούσαν να συνοψιστούν στο βασικό μέτρο της μείωσης του συντελεστή φορολογίας εισοδήματος στις επιχειρήσεις, από το 28% στο 24% για τα εισοδήματα του 2019. Το μέτρο αφορούσε υπό κανονικές συνθήκες, όλες τις επιχειρήσεις (μικρές, μεσαίες, μεγάλες). Αξίζει να υπενθυμίσουμε ότι στον καταιγισμό των νέων μέτρων που ξεκίνησαν να εφαρμόζονται στις αρχές του 2020, περιλαμβάνονται ακόμη, οι μειώσεις στους συντελεστές ΦΠΑ ορισμένων αγαθών, φοροαπαλλαγές για επενδυτές και εταιρείες, θέσπιση φορολογικών κινήτρων για αύξηση της οικοδομικής δραστηριότητας, για προσέλκυση επενδύσεων και για αγορές αυτοκινήτων φιλικών προς το περιβάλλον, καθώς και ριζικές ανατροπές στις διαδικασίες βεβαίωσης και είσπραξης φόρων. Όπως αποσαφήνισε άλλωστε τον περασμένο Δεκέμβριο στην Ολομέλεια της βουλής ο υπουργός Οικονομικών, Χρήστος Σταϊκούρας το νομοσχέδιο στόχο είχε την επανεκκίνηση της ελληνικής οικονομίας, την ελάφρυνση της φορολογίας νοικοκυριών και επιχειρήσεων, τη διεύρυνση της φορολογικής βάσης και την υποβοήθηση της οικονομικής δραστηριότητας του παραγωγικού σκέλους της ελληνικής κοινωνίας.

Η Ελλάδα υποδέχτηκε το 2020 με ευοίωνα πλάνα οικονομικής > και κοινωνικής ευημερίας. Κι ενώ η χώρα έχει ήδη μπει σε τροχιά ανάπτυξης, με εμφανή τη πρόθεση ενίσχυσης των επενδύσεων (σε αυτό βοήθησε και η φορολογική μεταρρύθμιση που επήλθε με την ψήφιση του νόμου 4646/2019), το ξέσπασμα της πανδημίας του κορωνοϊού έχει στρέψει αλλού τα βλέμματα. Έτσι λοιπόν, το καλοκαίρι του 2020 μάς βρίσκει να συζητάμε και πάλι για την αντιμετώπιση της κρίσης, ένα θέμα που όλοι ελπίζαμε ότι ανήκε στο ζοφερό παρελθόν.

Δικηγόρος ΜΔΕ, οικονομολόγος, εταίρος της δικηγορικής εταιρείας POTA MITISVEKRIS

Πώς κρίνετε τα μέτρα φορολογικής ανακούφισης για την αντιμετώπιση της πανδημίας του Covid-19; Κατά τη διάρκεια των πρώτων δύο φάσεων της υγειονομικής και συνακόλουθα οικονομικής κρίσης με γρήγορα αντανακλαστικά - η ελληνική κυβέρνηση έλαβε μια σειρά από φορολογικά μέτρα για τον περιορισμό των δυσμενών συνεπειών. Τα μέτρα στόχευσαν στην προστασία των πιο ευάλωτων ομάδων και παράλληλα, στη μη κατάρρευση της οικονομίας. Στόχευσαν και στη διατήρηση κάποιας ρευστότητας, ώστε να στηριχθεί κατά το δυνατόν, η κατανάλωση. Τα περισσότερα μέτρα ήταν μέτρα περιορισμού φορολογικής δαπάνης και χορηγήθηκαν οριζόντια και βραχυχρόνια. Επισκοπώντας τα μέτρα, στα οποία κατέφυγαν ευρωπαϊκές και τρίτες χώρες, μπορεί να επισημανθεί ότι τα ληφθέντα μέτρα έκτακτης ανάγκης κινούνταν εντός της διεθνούς τροχιάς και πάντως λήφθηκαν με ταχεία αντανακλαστικά. Αντανακλούσαν δε την πολιτική απόφαση να κατανεμηθεί κατά το δυνατόν η ζημιά που προκάλεσε η πανδημία, μεταξύ κράτους και ιδιωτών.

Με ποιους όρους η επιστρεπτέα προκαταβολή φόρου δεν θα αποκλείει το 50% των επιχειρήσεων; Είναι προφανές ότι βιώνουμε μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης που έχει προκληθεί από γεγονός ανωτέρας βίας. Κατά συνέπεια, στο πλαίσιο του κράτους πρόνοιας, το κράτος υποχρεούται μεν να παρέμβει ανακουφιστικά, όμως αδυνατεί να φέρει όλο το βάρος – κόστος της ζημιάς που προκαλείται από το απρόβλεπτο γεγονός της πανδημίας. Έτσι, ο νομοθέτης υποχρεούται σε σταθμίσεις, κατά την αρχή αναλογικότητας που συνιστά κυρίαρχη αρχή της δημοκρατικής μας οργάνωσης. Αποτέλεσμα των σταθμίσεων αυτών, συνιστά και ο αποκλεισμός μη ενήμερων επιχειρηματιών από ευμενή μέτρα ρευστότητας. Άλλωστε, τα μέτρα αυτά δεν συνιστούν εξυγιαντικά προγράμματα προβληματικών επιχειρήσεων. Αντίθετα, ζητούμενο είναι η, μέσω αυτών, προστασία

Ασπασία Μάλλιου

του δημόσιου συμφέροντος που στην παρούσα συγκυρία του κορωνοϊού επιτάσσει τη μη διακοπή της υγιούς επιχειρηματικότητας. Καθώς αυτή πρώτη θα μπορέσει να ανατρέψει την ήδη εμφανισθείσα ύφεση.

Ποια επιπλέον μέτρα πρέπει να περιλαμβάνει το φθινοπωρινό πακέτο στήριξης, εντός των ορίων αντοχής του προϋπολογισμού; Το επόμενο πακέτο παρέμβασης θα πρέπει να έχει τελείως διαφορετικό προσανατολισμό. Υπό τις δραματικές συνθήκες της πανδημίας και της οικονομικής καταστροφής που επαπειλείται, ήρθε η ώρα να σχεδιάσουμε ταχύτερα και εντονότερα την επόμενη φορολογική ημέρα. Η φορολογία συνιστά ένα από τα αποτελεσματικότερα εργαλεία χάραξης πολιτικής. Η φορολογία είναι πολιτική. Επομένως, ήρθε η ώρα να σχεδιάσουμε μια φορολογική πολιτική κινήτρων, με στοχευμένη δράση. Κίνητρα για την προσέλκυση κεφαλαίων ιδιωτικού πλούτου, κίνητρα για την προσέλκυση κεφαλαίων στην κτηματαγορά, κίνητρα για την προσέλκυση στελεχών υψηλής κατάρτισης για την αναστροφή του brain drain, κίνητρα για τη δημιουργία τεχνολογικών πάρκων κ.ο.κ. Και πρέπει να τα σχεδιάσουμε, νομοθετήσουμε και εφαρμόσουμε, χωρίς φοβικά σύνδρομα, αλλά με εξωστρέφεια. Μόνο με τον τρόπο αυτόν, θα μπορούμε με ανταγωνιστικούς όρους να προσφέρουμε εκτός από ήλιο και θάλασσα, επιπρόσθετα και ένα συγκριτικό πλεονέκτημα έναντι πολλών χωρών στην Ε.Ε., οι οποίες επί σειρά ετών έχουν επιλέξει να αναπτύσσονται οικονομικά, προσελκύοντας επιχειρηματικά και ιδιωτικά κεφάλαια.

LAWYER _ 51

_IN THE SPOTLIGHT > Σ υνοπτικά, οι αλλαγές για τις επιχειρήσεις εντοπίζονται σε εννιά κυρίως άξονες:

1ος

Άξονας: Μείωση της

2ος

Άξονας: Μείωση της

φορολογίας εισοδήματος φυσικών προσώπων και κυρίως, για τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα. Η διάταξη προέβλεπε ότι καθιερώνεται εισαγωγικός φορολογικός συντελεστής 9% για φυσικά πρόσωπα, ελεύθερους επαγγελματίες, αγρότες, μισθωτούς και συνταξιούχους, από 22% που ήταν μέχρι τα τέλη του 2019. Επιπλέον, μειώνονται κατά μία ποσοστιαία μονάδα οι συντελεστές για τα υψηλότερα εισοδήματα. φορολογίας εισοδήματος νομικών προσώπων, για την ενίσχυση της επιχειρηματικότητας και τη δημιουργία νέων θέσεων απασχόλησης. Στο νομοσχέδιο, αναγραφόταν η μείωση του συντελεστή φορολογίας εισοδήματος των επιχειρήσεων από το 28% στο 24% για τα εισοδήματα του 2019. Στην κατηγορία των επιχειρήσεων, σημαντικό βήμα ήταν η μείωση του συντελεστή φορολόγησης των μερισμάτων από το 10% στο 5%, η καθιέρωση χαμηλού φορολογικού συντελεστή 10% για τα αγροτικά συνεταιριστικά σχήματα, η κατάργηση εισφοράς 0,6% στις πιστώσεις factoring και leasing, η φορολογική ενθάρρυνση της δημιουργίας εταιρειών συμμετοχών, ο εξορθολογισμός του τρόπου φορολόγησης των εταιρειών επενδύσεων, όπως των εταιρειών που επενδύουν σε ακίνητη περιουσία, των αμοιβαίων κεφαλαίων ακινήτων, των εταιρειών επενδύσεων χαρτοφυλακίου και των ΟΣΕΚΑ.

3ος

Άξονας: Ενίσχυση των

εργαζόμενων. Στόχευση ήταν ο εξορθολογισμός του τρόπου φορολόγησης των δικαιωμάτων προαίρεσης απόκτησης μετοχών (stock options). Ο εργαζόμενος είχε τη δυνατότητα να καθίσταται συμμέτοχος στην επενδυτική προοπτική της επιχείρησης στην οποία εργάζεται, με χαμηλό κόστος για τον ίδιο. Στον ίδιο άξονα, περιγράφονταν τα κίνητρα, προκειμένου το επιστημονικό και εν γένει το ανθρώπινο δυναμικό της χώρας που τα χρόνια της κρίσης έφυγε στο εξωτερικό, να επιστρέψει. Ειδικά για τους εργαζόμενους σε νεοφυείς επιχειρήσεις, προβλεπόταν, υπό προϋποθέσεις, ακόμη χαμηλότερος φορολογικός συντελεστής. Στην κατεύθυνση των εργαζομένων, υπήρξε σχετική πρόβλεψη για επιπλέον παροχές σε είδος, με τη μορφή εταιρικού αυτοκινήτου ή με τη μορφή δανείου.

4ος

Άξονας: Η προσέλκυση

άμεσων ξένων επενδύσεων και κεφαλαίων. Αποσαφηνίστηκε η νομοθεσία για τη φορολογική κατοικία. Θεσπίστηκε εναλλακτικός τρόπος φορολόγησης των εισοδημάτων αλλοδαπής προέλευσης, με πληρωμή ετήσιου κατ’ αποκοπή φόρου.

5ος

Άξονας: Επανεκκίνηση

κλάδων της οικονομίας, με σημαντική συνεισφορά στο ΑΕΠ της χώρας. Ανεστάλη η επιβολή ΦΠΑ στις οικοδομές με άδεια από 1-12006 και εφεξής, καταλαμβάνοντας και την αντιπαροχή. Ανεστάλη η επιβολή του φόρου υπεραξίας στη μεταβίβαση ακινήτων για τρία χρόνια. Εισήχθησαν κίνητρα για δαπάνες που θα πραγματοποιηθούν για τη λήψη υπηρεσιών που σχετίζονται με την ενεργειακή, τη λειτουργική και την αισθητική αναβάθμιση κτιρίων. Ρυθμίστηκε η αγορά για τις ναυλώτριες εταιρίες γυμνών πλοίων, ενώ δόθηκε δυνατότητα επιστροφής ή διαγραφής του Ειδικού Φόρου Κατανάλωσης που βεβαιώθηκε στο κρασί.

52 _ LAWYER

6ος

Άξονας: Ενίσχυση της

7ος

Άξονας: Η ενίσχυση της

8ος

Άξονας: Η ενίσχυση

9ος

Άξονας: Μείωση του

βιώσιμης ανάπτυξης. Εισήχθη δέσμη μέτρων για την προώθηση χρήσης των μέσων μαζικής μεταφοράς, καθώς και οχημάτων μηδενικών ή χαμηλών ρύπων. εταιρικής κοινωνικής ευθύνης. Στο νομοσχέδιο υπήρξε πρόβλεψη για τη χορήγηση έκπτωσης από τα ακαθάριστα έσοδα των επιχειρήσεων για δαπάνες που αφορούν σε δράσεις Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης, όπως είναι οι κάρτες απεριορίστων διαδρομών στα μέσα μαζικής μεταφοράς, χωρίς αυτές να αποτελούν εισόδημα για τον εργαζόμενο. Ενισχύθηκαν μάλιστα, οι παροχές από ιδρύματα προς το Δημόσιο. της διαφάνειας και ο περιορισμός της φοροδιαφυγής. Οι μισθωτοί, συνταξιούχοι, ελεύθεροι επαγγελματίες και εισοδηματίες θα πρέπει να πραγματοποιούν δαπάνες ίσες με το 30% του πραγματικού τους εισοδήματος με ηλεκτρονικά μέσα πληρωμής. γραφειοκρατικού φόρτου της Φορολογικής Διοίκησης και των επιχειρήσεων. Προβλέφθηκε η εφάπαξ διαγραφή οφειλών φυσικών και νομικών προσώπων, συνολικής αξίας έως 10 ευρώ ανά φορολογούμενο. Στόχος ήταν να αποφορτιστεί η Φορολογική Διοίκηση από το γραφειοκρατικό κόστος για την παρακολούθηση των οφειλών αυτών, ενώ πάνω από 500.000 φορολογούμενοι θα αποκτούσαν και πάλι τη δυνατότητα έκδοσης φορολογικής ενημερότητας. Πρόβλεψη υπήρξε ώστε ταυτόχρονα, να προχωρήσουν τα ηλεκτρονικά βιβλία και η ηλεκτρονική τιμολόγηση, καθώς και η πλήρης ηλεκτρονικοποίηση των φορολογικών δηλώσεων.

YOU’LL NEED A GOOD

LAWYER The

Business

Magazine

Το 1ο Βusiness περιοδικό στην Ελλάδα για τον κλάδο της δικηγορίας είναι εδώ!

LAWYER ■ Μόνιμες Στήλες

■ Διεθνείς Εξελίξεις ■ Επικαιρότητα

■ Ειδικά αφιερώματα

■ Συνεντεύξεις από την

Ελλάδα και το εξωτερικό Κάθε μήνα στην πόρτα και στο mail σου.

Θέλεις να γίνεις μέρος του community; Πληροφορίες / Διαφήμιση: Λήδα Πλατή Τ: 210 6617777(εσωτ.271) Ε: lplati@boussias.com Συνδρομές: Aμαλία ψιλούδη Τ: 210-6617777(εσωτ. 231) Ε: apsiloudi@boussias.com

54 _ LAWYER

_IN THE SPOTLIGHT Οι κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις της πανδημίας Covid-19 είναι εκτενείς, πολύπλευρες και αναμένεται να αφήσουν το αποτύπωμά τους για απροσδιόριστο χρονικό διάστημα

Covid-19 και Ηλεκτρονική Δικαιοσύνη Βασίλης Καρκατζούνης Com munications and Δικηγόρος LL.M., συνιδρυτής Athens Legal Tech

O

Κωνσταντίνος Αναγνωστόπουλος Com munications and Δικηγόρος MBA, διαχειριστής Athens Legal Tech

ι συνθήκες κοινωνικής αποστασιοποίησης και καραντίνας δημιούργησαν πρωτοφανείς καταστάσεις, οι οποίες οδήγησαν στην επίταση υπαρχόντων ή την ανάδειξη νέων προβλημάτων σε μία σειρά από τομείς της καθημερινότητας. Ένα από τα πλέον σημαντικά ζητήματα που ανέκυψαν κατά την πανδημία, ήταν η εκτεταμένη αναστολή μίας εκ των πλέον θεμελιωδών λειτουργιών του σύγχρονου Κράτους Δικαίου: του συστήματος απονομής Δικαιοσύνης. Η αναστολή λειτουργίας της Δικαιοσύνης έχει πολύπλευρες συνέπειες σε θεωρητικό και πρακτικό επίπεδο. Αναφερόμαστε σε αναστολή λειτουργίας της Δικαιοσύνης και όχι μόνο των δικαστηρίων, καθώς τα ζητήματα που ανέκυψαν κάλυψαν όλο το φάσμα του οικοσυστήματος της Δικαιοσύνης.

LAWYER _ 55

_IN THE SPOTLIGHT Σε ό,τι αφορά τους δικηγόρους, διεθνείς έρευνες δείχνουν σημαντική πτώση της δικηγορικής ύλης, γεγονός που είναι σαφές και στην Ελλάδα, με την πλειονότητα των δικηγόρων να τίθεται αντιμέτωπη με πρωτοφανείς δυσκολίες, αν όχι πλήρη αδυναμία, παροχής νομικών υπηρεσιών. Παράλληλα, σημαντικές είναι οι συνέπειες και υπό το πρίσμα πολιτών και επιχειρήσεων, τόσο λόγω της δυσχέρανσης της δυνατότητας πρόσβασης στη Δικαιοσύνη και της περιορισμένης δυνατότητας ρύθμισης των εννόμων σχέσεων, όσο και λόγω της θεσμικής ανισορροπίας που δημιουργήθηκε μεταξύ των εξουσιών σε επίπεδο Κράτους Δικαίου. Αναμφίβολα, η επίδραση της πανδημίας στη Δικαιοσύνη εμφανίζει έντονα οικονομικά χαρακτηριστικά, τόσο για τον δημόσιο όσο και τον ιδιωτικό τομέα. Η αναστολή λειτουργίας των υποθηκοφυλακείων, η μη εκδίκαση υποθέσεων οφειλών προς το Δημόσιο ή, αντίστοιχα, οικονομικής φύσεως αξιώσεων πολιτών και επιχειρήσεων αποτελούν παραμέτρους, οι πραγματικές διαστάσεις των οποίων, θα ήταν ιδιαιτέρως χρήσιμο να καταγραφούν. Τέλος, οι δυσλειτουργίες του συστήματος δεν άφησαν ανεπηρέαστο - σε διαφορετικό σαφώς βαθμό - κανένα τμήμα του οικοσυστήματος της Δικαιοσύνης, με τα πλήγματα να είναι ουσιώδη για όλους τους επαγγελματίες του νομικού κλάδου. Εάν επιχειρούσε κανείς να εντοπίσει τις όποιες θετικές πτυχές της πανδημίας στην ελληνική Δικαιοσύνη, δεν θα μπορούσε να μην σταθεί πρωτίστως στο γεγονός ότι ο δημόσιος διάλογος για τη νομική τεχνολογία (legal tech) και για την Ηλεκτρονική Δικαιοσύνη (e-justice) λαμβάνει, πλέον, χώρα σε μία διαφορετική, πιο πρακτική και πιθανώς τολμηρή βάση.

φυσικά της προσωπικής ζωής (επικοινωνίας με οικογένεια και φίλους, ενημέρωσης κοκ), η τεχνολογία έλαβε χαρακτηριστικά sine qua non προϋπόθεσης για την “επιχειρησιακή συνέχεια” της κοινωνικής, πολιτικής και οικονομικής ζωής. Στο ίδιο μήκος κύματος, η τεχνολογία βρέθηκε στο επίκεντρο των πρακτικών, αλλά και του δημόσιου διαλόγου σε ό,τι αφορά τη Δικαιοσύνη. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, τεχνολογικές εφαρμογές αξιοποιήθηκαν εκτενώς σε διάφορα συστήματα Δικαιοσύνης ανά τον κόσμο: από τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, το Ηνωμένο Βασίλειο και πολλές δικαιοδοσίες κοινού δικαίου, με μακρά παράδοση στην αξιοποίηση της τεχνολογίας, έως χώρες με πιο συντηρητικά συστήματα και χαμηλότερους ρυθμούς υιοθέτησης τεχνολογικών λύσεων, οι τάσεις αξιοποίησης εφαρμογών Ηλεκτρονικής Δικαιοσύνης είναι παραπάνω από σαφείς. Στις περισσότερες περιπτώσεις παρατηρείται εντός του οικοσυστήματος της Ηλεκτρονικής Δικαιοσύνης μία διττή τάση. Αφενός, γίνεται προσπάθεια διαμόρφωσης και ανάδειξης νέων, πιο ριζοσπαστικών ιδεών και λύσεων σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας της Δικαιοσύνης (όπως για παράδειγμα τα online δικαστήρια - Βλ. και https://remotecourts. org/). Αφετέρου, και μάλλον σε επικρατέστερο βαθμό, φαίνεται πως κερδίζουν έδαφος και αναπτύσσονται με αναπάντεχα ταχείς ρυθμούς εργαλεία και πρακτικές που είχαν ήδη εφαρμοστεί, αλλά με περιορισμένη αποδοχή (όπως για παράδειγμα η ηλεκτρονική κατάθεση δικογράφων στην Ελλάδα). Η νομική τεχνολογία (legal tech) είναι ένας όρος που χρησιμοποιείται διεθνώς - αν και όχι πάντοτε στο ίδιο πλαίσιο - για να περιγράψει τη χρήση τεχνολογίας στο νομικό κλάδο, τόσο σε ιδιωτικό όσο και δημόσιο επίπεδο. Υπό το πρίσμα της αξιοποίησης της νομικής τεχνολογίας από δημόσιους φορείς και δικαστήρια, τα παραδείγματα σε χώρες του εξωτερικού προκαλούν εντυπωσιασμό, χωρίς να λείπουν τα σημεία προβληματισμού. Σε αρκετές περιπτώσεις, τα βασικά συστήματα που αφορούν σε ψηφιοποί-

Πιστεύουμε πως πιθανότατα ένας τμηματικός ψηφιακός μετασχηματισμός θα αποτελούσε ασφαλέστερη επιλογή για την ύπαρξη πιο βιώσιμων και μακροπρόθεσμων αποτελεσμάτων

Η τεχνολογία ως παράγοντας εξέλιξης της Δικαιοσύνης Καθώς ο Covid-19 εξαπλωνόταν με τρομακτική ταχύτητα σε ολόκληρο τον πλανήτη, η τεχνολογία γνώρισε πρωτοφανείς ρυθμούς διάδοσης, αποτελώντας, σε πολλές περιπτώσεις, το μοναδικό “αντίδοτο” στις πρωτοφανείς συνθήκες που διαμορφώθηκαν. Από ζωτικής σημασίας τομείς, όπως η λειτουργία του εκπαιδευτικού συστήματος και η άσκηση της εκτελεστικής και νομοθετικής εξουσίας, έως και κάθε, σχεδόν, πτυχή της λειτουργίας του ιδιωτικού τομέα (τηλεργασία, τηλεδιασκέψεις, κοκ) και 56 _ LAWYER

ηση, αυτοματοποίηση, αξιοποίηση τεχνολογιών cloud και απομακρυσμένη πρόσβαση θεωρούνται δεδομένα, με τους αρμόδιους φορείς να στρέφουν πλέον το ενδιαφέρον τους σε τεχνολογίες βασισμένες στην Τεχνητή Νοημοσύνη. Οι αρχές επιβολής του νόμου έχουν ηγετικό ρόλο στον τομέα αυτόν τόσο στις ΗΠΑ, όσο και σε αυτήν την πλευρά του Ατλαντικού. Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, η αστυνομία αξιοποιεί ήδη τεχνολογίες «μεγάλων δεδομένων» για την πρόβλεψη τέλεσης μελλοντικών εγκληματικών πράξεων (προγνωστική αστυνόμευση/predictive policing), ενώ εφαρμογές Τεχνητής Νοημοσύνης χρησιμοποιούνται για τη διαχείριση της οδικής κυκλοφορίας ή ακόμα και για την αυτοματοποιημένη έκδοση διοικητικών πράξεων. Περαιτέρω, “ευφυή” συστήματα χρησιμοποιούνται και σε ακόμα πιο σύνθετες περιπτώσεις, όπως φορολογικοί έλεγχοι, είσπραξη χρεών, ηλεκτρονική συλλογή αποδείξεων και άλλες. Σε ορισμένες δε αμφιλεγόμενες περιπτώσεις, εξελιγμένα πληροφοριακά συστήματα χρησιμοποιούνται ακόμα και στο πλαίσιο της ποινικής Δικαιοσύνης, όπως για παράδειγμα κατά την αξιολόγηση των πιθανοτήτων υποτροπής κρατουμένων (το περίφημο σύστημα COMPAS στις ΗΠΑ). Την ίδια στιγμή στην Κίνα, δοκιμάζονται ακόμα πιο τολμηρές προσεγγίσεις, όπως δικαστήρια που λειτουργούν πλήρως σε ψηφιακό περιβάλλον και υποστηρίζονται εκτενώς από συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης κατά τη δικαιοδοτική τους λειτουργία. Αδιαμφισβήτητα, το ενδιαφέρον για τη νομική τεχνολογία εντείνεται διαρκώς σε διεθνές επίπεδο, με τη σχετική βιομηχανία να μετρά περισσότερες από 700 εταιρείες παγκοσμίως. Οι εταιρείες αυτές αναπτύσσουν εφαρμογές, είτε αμιγώς για τον ιδιωτικό τομέα, είτε σε συνεργασία με το δημόσιο και τα δικαστήρια, υιοθετώντας καινοτόμες προσεγγίσεις και υποσχόμενες λύσεις, όχι μόνο σε επίπεδο αποδοτικότητας, αλλά και βελτίωσης της πρόσβασης στη Δικαιοσύνη. Οπωσδήποτε, οι εξελίξεις αυτές γεννούν ενθουσιασμό και υψηλές προσδοκίες για το μέλλον, απαιτούν ωστόσο προσεκτική εξέταση και ιδιαίτερη εγρήγορση, προκειμένου να συμβάλλουν αρμονικά στη διαμόρφωση των νέων συνθηκών απονομής Δικαιοσύνης. Σαφώς πιο διαδεδομένος όρος στη χώρα μας για την αξιοποίηση εργαλείων τεχνολογίας στο δημόσιο τομέα, και ειδικότερα, στο σύστημα απονομής Δικαιοσύνης είναι η Ηλεκτρονική

LAWYER _ 57

_IN THE SPOTLIGHT

ΟΔΗΓOΣ ΓΙΑ ΜIΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΟΡΓAΝΩΣΗ ΤΗΣ ΔΙΚΑΙΟΣYΝΗΣ Θα μπορούσαμε να συνοψίσουμε ορισμένες από τις βασικές αρχές προς υιοθέτηση, κατά τη χάραξη μίας νέας σύγχρονης οργάνωσης του οικοσυστήματος της Ηλεκτρονικής Δικαιοσύνης, στα ακόλουθα σημεία: 1. Ε νιαία στρατηγική για την εξέλιξη του ψηφιακού μετασχηματισμού της Δικαιοσύνης, με σχεδιασμό υλοποιήσιμων στόχων και με τη στήριξη της πλειονότητας των παραγόντων του οικοσυστήματος 2. Τ α συστήματα των δικαστηρίων θα πρέπει να είναι σχεδιασμένα για μια ψηφιακή κοινωνία, ώστε να αποφευχθεί η τεχνική ψηφιοποίηση αναποτελεσματικών υπαρχουσών διαδικασιών 3. Ε παρκής χρηματοδότηση και αποτελεσματική κατανομή των πόρων, ώστε να αποφεύγεται η υλοποίηση πανομοιότυπων έργων με υπερπολλαπλάσιο κόστος. Μία εθνική βάση δεδομένων που να περιέχει εφαρμόσιμες τεχνολογίες και έτοιμα προς υλοποίηση πρωτόκολλα θα ήταν ευκταία, αν όχι αναγκαία 4. Ε κπαίδευση του προσωπικού που στελεχώνει το δικαστικό κλάδο και αυτόν των δικηγόρων για την ομαλή μετάβαση στη νέα εποχή 5. Σ τελέχωση των φορέων υλοποίησης και των δικαστικών τμημάτων με έμπειρους και καταξιωμένους διαχειριστές τεχνολογικών έργων (Project Managers) 6. Φ ιλική προς το χρήστη και προσβάσιμη Δικαιοσύνη για όλους τους συμμετέχοντες (δικαστές, δικηγόροι, πολίτες, προσωπικό). Εφαρμογή μεθοδολογιών legal design thinking.

7. Ε νσωμάτωση τεχνολογιών τηλεπαρουσίας και ψηφιοποίησης έγχαρτων πράξεων, όπου είναι δυνατό, για τη φυσική αποκέντρωση των δικαστικών διαδικασιών, την αποτελεσματική κατανομή και εξορθολογισμό πόρων και εγκαταστάσεων και τη μείωση χρονοβόρων, για τους διαδίκους και τους συντελεστές του οικοσυστήματος, ενεργειών 8. Α ξιοποίηση τεχνολογιών και στο πλαίσιο των εναλλακτικών μεθόδων επίλυσης διαφορών (διαμεσολάβηση, διαιτησία) με στόχο τη βελτιστοποίηση και την επιτάχυνση των διαδικασιών.

9. O pen data: Τα δεδομένα που δημιουργούνται στο πλαίσιο της λειτουργίας του συστήματος απονομής Δικαιοσύνης (δικαστικές αποφάσεις, στατιστικά στοιχεία κοκ) θα πρέπει επί της αρχής να διατίθενται στο πλαίσιο πολιτικών ανοιχτών δεδομένων, με σκοπό την περαιτέρω αξιοποίησή τους 10. Θα πρέπει να υπάρξει προσπάθεια περαιτέρω σύγκλισης μεταξύ νομικής επιστήμης και τεχνολογίας - επιστημών της πληροφορικής. Η απόκτηση ικανοτήτων χρήσης τεχνολογικών εργαλείων θα μπορούσε να ενταχθεί στο πλαίσιο της εκπαίδευσης νομικών από το στάδιο ακόμα της φοίτησής τους σε νομικές σχολές

58 _ LAWYER

Δικαιοσύνη (e-justice). Από το 2010 και μετά έχουν καταβληθεί σημαντικές προσπάθειες και κονδύλια για την ψηφιοποίηση της Δικαιοσύνης, άλλοτε με περισσότερο και άλλοτε με λιγότερο επιτυχή αποτελέσματα. Χωρίς να παραγνωρίζονται οι σημαντικές δυσκολίες που εμφανίζουν τα έργα πληροφορικής στον τομέα της Δικαιοσύνης σε διεθνές επίπεδο, οι ιδιαιτερότητες και διαφοροποιήσεις του εκάστοτε συστήματος και φορέα (λ.χ. μεταξύ διοικητικής και πολιτικής Δικαιοσύνης), αλλά και πολλοί ακόμα παράγοντες, όπως το περιορισμένο ενδιαφέρον των χρηστών για τα συστήματα αυτά, κατά κοινή ομολογία η Ηλεκτρονική Δικαιοσύνη δεν είχε τη δυνατότητα να παρέχει τις επιθυμητές λύσεις κατά την περίοδο της πανδημίας. Η υποστήριξη, ωστόσο, που παρείχε η τεχνολογία στο σύστημα Δικαιοσύνης κατά το διάστημα αυτό, μπορεί να αποτελέσει το εφαλτήριο για την ουσιαστική και εκτενή αξιοποίησή της στο μέλλον. Μπορεί το γεγονός ότι η Ελλάδα έχει βρεθεί πίσω στις εξελίξεις στον τομέα της Ηλεκτρονικής Δικαιοσύνης να μετατραπεί σε πλεονέκτημα - ένα ιδιότυπο leapfrogging στον τομέα της Δικαιοσύνης; Υπό προϋποθέσεις θεωρούμε πως ναι. Μία συστηματική μελέτη παραδειγμάτων επιτυχημένων πρακτικών από άλλες δικαιοδοσίες, σε συνάρτηση με μία προσεκτική εξέταση των αδυναμιών που εμφάνισε η μεθοδολογία που έχει εφαρμοστεί μέχρι σήμερα, θα μπορούσε να οδηγήσει στην ανάδειξη πιο λειτουργικών μοντέλων και λύσεων, με το βλέμμα πάντοτε στραμμένο στο μέλλον της Δικαιοσύνης και της τεχνολογίας. Στο πλαίσιο αυτό, εκτιμούμε πως είναι κομβικής σημασίας η ύπαρξη στρατηγικής και μηχανισμών που θα διασφαλίσουν ότι οι κινήσεις στο χώρο της Ηλεκτρονικής Δικαιοσύνης θα είναι συντονισμένες προς μία κοινή κατεύθυνση καινοτομίας και μέγιστης αξιοποίησης των δυνατοτήτων που παρέχει η τεχνολογία.

Βασικοί άξονες για την αξιοποίηση τεχνολογιών στη Δικαιοσύνη Στο ενδιαφέρον και επίκαιρο βιβλίο του “Online Courts and the Future of Justice”, ο Richard Susskind ανέδειξε, με βάση τη διεθνή εμπειρία, ορισμένους από τους πλέον σημαντικούς παράγοντες στην επιτυχή εισαγωγή τεχνολογιών στα συστήματα απονομής Δικαιοσύνης. Όπως επισημαίνει, η ηγεσία και η στρατηγική

αποτελούν παραμέτρους κομβικής σημασίας. Συγκεκριμένα, θεωρείται πως οι πολιτικές για την Ηλεκτρονική Δικαιοσύνη πρέπει να έχουν την αμέριστη υποστήριξη από την κορυφή της ιεραρχίας τόσο σε πολιτικό επίπεδο, όσο και στο επίπεδο των βασικών παραγόντων του συστήματος, όπως δικαστές, δικηγόροι και άλλοι. Η υποστήριξη αυτή πρέπει να συνοδεύεται από ένα ξεκάθαρο όραμα για το μέλλον του συστήματος Δικαιοσύνης και ποιος είναι ο στόχος, πώς δηλαδή θα μοιάζει το σύστημα με ενσωματωμένες τις τεχνολογικές λύσεις που προτείνονται. Μία ενδιαφέρουσα και σύνθετη συζήτηση, αφορά στο κατά πόσον θα πρέπει να τίθεται ως στόχος, ένας σταδιακός μετασχηματισμός της Δικαιοσύνης ή πιο άμεσες, γενικευμένες και ριζικές αλλαγές. Ως αρχική θέση, πιστεύουμε πως πιθανότατα ένας τμηματικός ψηφιακός μετασχηματισμός θα αποτελούσε ασφαλέστερη επιλογή για την ύπαρξη πιο βιώσιμων και μακροπρόθεσμων αποτελεσμάτων. Ωστόσο, θα πρέπει σε κάθε περίπτωση να διασφαλίζεται ο ενιαίος χαρακτήρας των εξελίξεων για να αποφευχθούν παράλληλες ή αντίθετες εργασίες επί των ίδιων λειτουργιών από διαφορετικούς παράγοντες του συστήματος (λ.χ. δικαστήρια - δικηγορικοί σύλλογοι). Επιπρόσθετα, μία από τις σημαντικότερες και πλέον απαιτητικές παραμέτρους, συνιστά η επιδίωξη της καινοτομίας μέσω της τεχνολογίας και όχι η απλή αυτοματοποίηση υπαρχουσών μεθόδων και διαδικασιών. Στο πλαίσιο αυτό, οι τεχνολογίες που επιλέγονται δεν πρέπει να θεωρούνται ήδη ξεπερασμένες, αλλά να συνάδουν με την τρέχουσα τεχνολογική στάθμη, διαθέτοντας - στο βαθμό του εφικτού - προοπτικές προσαρμογής στις μελλοντικές εξελίξεις (λ.χ. αξιοποίηση μεγάλων δεδομένων, μηχανικής μάθησης κοκ).

πανδημία - καθιστούσαν την αξιοποίηση της τεχνολογίας στη Δικαιοσύνη αδήριτη ανάγκη. Η πανδημία, ωστόσο, αποτελεί μία εμφατική υπενθύμιση των προβλημάτων και μια ανεπανάληπτη ευκαιρία για πιο αποτελεσματικές, συντονισμένες και αποφασιστικές κινήσεις. Ουδείς μπορεί να αμφισβητήσει ότι το ελληνικό σύστημα Δικαιοσύνης διαθέτει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, τα οποία δεν είναι δυνατό να παραγνωρίζονται κατά το σχεδιασμό και την υλοποίηση λύσεων Ηλεκτρονικής Δικαιοσύνης. Το θεσμικό πλαίσιο, εντός του οποίου καλούνται να αξιοποιηθούν τα τεχνολογικά εργαλεία (δικονομικοί κανόνες, δικαιώματα πολιτών με βάση το εθνικό νομικό πλαίσιο, δεσμεύσεις που προκύπτουν σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο), εγείρει ευαίσθητα και δυσεπίλυτα ζητήματα. Παράλληλα, οι τεχνολογικές και οργανωτικές βάσεις που έχουν τεθεί, θα μπορούσαν σε πολλές περιπτώσεις να είναι πιο στέρεες, ανθεκτικές, αλλά και ευέλικτες ενόψει των ραγδαίων ρυθμών εξέλιξης της τεχνολογίας. Τέλος, μία σειρά εμποδίων σχετικά με την ανάπτυξη της Ηλεκτρονικής Δικαιοσύνης δεν σχετίζεται με τεχνικούς, οργανωτικούς ή νομικούς παράγοντες, αλλά με άλλες παραμέτρους, όπως η συνήθεια, η αντίσταση στην αλλαγή και ο θεσμικός εφησυχασμός. Η εύρεση ισορροπιών ανάμεσα σε πρόσκαιρες και περιορισμένες παρεμβάσεις από τη μία και σε μακρόπνοα αλλά μάλλον ανεφάρμοστα σχέδια από την άλλη, αποτελεί μία δύσκολη άσκηση για τους φορείς λήψης αποφάσεων. Η στάθμιση του οφέλους μεταξύ της αποδοτικότητας του συστήματος - ή ακόμα και της διασφάλισης βασικών λειτουργιών του σε εξαιρετικές συνθήκες όπως του Covid-19 - και του κόστους σε όρους οικονομικούς, οργανωτικούς και - κατά περίπτωση - (δικο)νομικούς, θα πρέπει να είναι διαρκής, προσεκτική και προνοητική. Η Athens Legal Tech έχει θέσει ως έναν από τους βασικούς της στόχους την αναζήτηση αυτών των ισορροπιών, μέσα από την ανάδειξη των πολλαπλών και εξαιρετικά μεγάλης σημασίας προκλήσεων και των αντίστοιχων τεχνολογικών προτάσεων, προκειμένου το Κράτος να εγγυάται με θεσμική ασφάλεια την απρόσκοπτη συνέχεια μίας εκ των κορυφαίων λειτουργιών του: της απονομής Δικαιοσύνης.

Θα πρέπει να υπάρξει προσπάθεια περαιτέρω σύγκλισης μεταξύ νομικής επιστήμης και τεχνολογίας - επιστημών της πληροφορικής

Αντί επιλόγου Ο βαθμός αποδοχής της υιοθέτησης τεχνολογικών λύσεων από τους παράγοντες εντός της Δικαιοσύνης στην εποχή του Covid-19 φέρνει στο μυαλό τη ρήση «ανάγκα και οι Θεοί πείθονται». Όμως, παρά τα σοβαρότατα προβλήματα που προκάλεσε η πανδημία στο σύστημα απονομής Δικαιοσύνης στην Ελλάδα, ο Covid-19 δεν αποτελεί τον κυριότερο λόγο για τον ψηφιακό μετασχηματισμό του συστήματος. Η αποτελεσματικότητα, η βελτίωση της ποιότητάς του και η ενίσχυση της δυνατότητας πρόσβασης των πολιτών σε αυτό, συνιστούν μόνο ορισμένες από τις βασικές παραμέτρους που - πολύ πριν την LAWYER _ 59

_ΟPINIONS

Σταύρος Δωρόπουλος

Σοφία Καρακεβά

CIO, Datascouting

CMO, DataScouting

ΤΕΧΝΗΤH ΝΟΗΜΟΣYΝΗ ΚΑΤA ΤΗΣ ΡΗΤΟΡΙΚHΣ ΜIΣΟΥΣ H ρητορική μίσους στα μέσα ενημέρωσης και ειδικά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (social media) δεν αποτελεί νέο φαινόμενο, αλλά σίγουρα είναι μια αυξανόμενη ανησυχία, καθώς εξαπλώνεται πολύ πιο γρήγορα, δεν βλέπει σύνορα και επηρεάζει πολύ μεγαλύτερες μερίδες του παγκόσμιου πληθυσμού. Οι επιπτώσεις είναι ιδιαίτερα ανησυχητικές και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού.

O

ι πλατφόρμες social media αντιμετωπίζουν αυξανόμενη πίεση για το πώς διαχειρίζονται το περιεχόμενο μισαλλόδοξου λόγου που διαδίδουν οι χρήστες (συμπεριλαμβανομένων ψεύτικων λογαριασμών και troll) μέσα από τις πλατφόρμες τους. Αν και έχουν ληφθεί μέτρα για την αντιμετώπιση του προβλήματος, δεν υπάρχει ακόμη συγκεκριμένο αυτοματοποιημένο εργαλείο που να εφαρμόζεται αποτελεσματικά από τις πλατφόρμες. Στον αγώνα για την αντιμετώπιση της διάδοσης της ρητορικής μίσους στα social media έχει προστεθεί και η ερευνητική και επιστημονική κοινότητα. Ένα μεγάλο μέρος της επιστημονικής κοινότητας που ασχολείται με τη ρητορική μίσους, ασχολείται με την ανάπτυξη τεχνικών αυτόματης ανίχνευσής της σε αναρτήσεις

κοινωνικών δικτύων. Το πρόβλημα είναι πολυδιάστατο και πολύ δύσκολο να λυθεί επιτυχημένα, καθώς ένα υπολογιστικό σύστημα πρέπει να μάθει να αντιλαμβάνεται όχι μόνο το γραπτό λόγο, αλλά και την λεπτή γραμμή ανάμεσα στην ρητορική μίσους και τη χρήση προσβλητικής γλώσσας. Κάποιες από τις πιο επιτυχημένες μεθοδολογίες επίλυσης αντίστοιχων προβλημάτων τα τελευταία χρόνια, προέρχονται από την επιστημονική περιοχή της Μηχανικής Μάθησης (Machine Learning). Η μάθηση είναι ένα βασικό χαρακτηριστικό του ανθρώπου, που περιλαμβάνει διαδικασίες που δεν έχουν γίνει ακόμα πλήρως κατανοητές από τους επιστήμονες. Παρόλα αυτά, οι τεχνικές Μηχανικής Μάθησης έχουν φέρει επανάσταση σε διάφορους τομείς, δίνουν λύση σε πραγματικά προβλήματα και τις χρησιμοποιούμε όλοι μας σήμερα σε διάφορες

60 _ LAWYER

μορφές, είτε ενσωματωμένες σε λογισμικό στον υπολογιστή μας, είτε στα υπολογιστικά συστήματα της εταιρείας μας, στο κινητό μας κλπ. Με απλά λόγια, Μηχανική Μάθηση είναι το σύνολο των διαδικασιών που επιτρέπουν σε ένα υπολογιστικό σύστημα να μάθει να εκτελεί μία εργασία, χρησιμοποιώντας δεδομένη γνώση ή εμπειρία και χωρίς την αναλυτική περιγραφή μέσω προγραμματισμού των βημάτων που πρέπει να ακολουθηθούν. Έτσι, με δεδομένα πρότυπα συμπεριφοράς που δίνονται σε έναν αλγόριθμο εκπαίδευσης, ένα υπολογιστικό σύστημα μπορεί να δημιουργήσει ένα μοντέλο Μηχανικής Μάθησης, το οποίο να μπορεί να παίρνει όχι μόνον αποφάσεις για δεδομένα, στα οποία έχει εκπαιδευτεί, αλλά και για άλλα που του είναι άγνωστα. Αν επικεντρωθούμε τώρα στην αυτόματη ανίχνευση ρητορικής μίσους σε αναρτήσεις κοινωνικών δικτύων, με την χρήση επιβλεπόμενης Μηχανικής Μάθησης, το πρόβλημα καταλήγει σε ένα πρόβλημα κατηγοριοποίησης - αν μια ανάρτηση είναι ή όχι ρητορική μίσους. Χωρίς να μπούμε σε τεχνικές λεπτομέρειες και αφού επιλεχθούν σημαντικές παράμετροι για τους αλγορίθμους μάθησης και απόφασης, η διαδικασία δημιουργίας ενός μοντέλου αποτελείται από τα ακόλουθα στάδια: ● Δ ημιουργία ενός συνόλου δεδομένων εκπαίδευσης που περιέχει όσο το δυνατόν περισσότερα παραδείγματα ρητορικής μίσους. Σε αυτό το στάδιο, είναι απαραίτητη η επισήμανση των αναρτήσεων από ανθρώπους, με ένα ΝΑΙ ή ένα ΟΧΙ όσον αφορά την ύπαρξη ρητορικής μίσους ● Η συσσωρευμένη και ακατέργαστη γνώση που υπάρχει στο παραπάνω σύνολο δεδομένων, με τη βοήθεια διαδικασιών εκπαίδευσης, δημιουργούν μοντέλα Μηχανικής Μάθησης, τα οποία είναι σε θέση να εντοπίζουν τη ρητορική μίσους αξιοποιώντας τεχνικές νευρωνικών δικτύων βαθιάς μάθησης ● Τα μοντέλα αυτά, αξιολογούνται σε διαφορετικά επισημασμένα σύνολα δεδομένων, έτσι ώστε να μετρηθεί η δυνατότητα που έχουν να παίρνουν σωστές αποφάσεις σε αναρτήσεις για τις οποίες δεν έχουν πρότερη εμπειρία Η παραπάνω διαδικασία παράγει μοντέλα, τα οποία μπορούν μέσα σε χιλιοστά του δευτερολέπτου να κατατάξουν μια ανάρτηση, όσον αφορά την ύπαρξη ρητορικής μίσους ή

O τρόπος με τον οποίο η

όχι. Παρόλα αυτά, ο τρόπος με τον οποίο η ρητορική μίσους αναπαράγεται στα κοινωνικά δίκτυα, αλλάζει με το χρόνο, κάτι που κάνει απαραίτητη την επανάληψη της διαδικασίας εκπαίδευσης σε τακτά χρονικά διαστήματα. Για να λυθεί αυτό το πρόβλημα με την ελάχιστη χρονική υστέρηση ανάμεσα στους κύκλους εκπαίδευσης αλλά και τους ελάχιστους απαιτούμενους πόρους για την επισήμανση των δεδομένων, χρησιμοποιήθηκαν τεχνικές ενεργής μάθησης (Active Learning). Έτσι, όταν το υπολογιστικό σύστημα συναντήσει μια ανάρτηση για την κατηγοριοποίηση της οποίας δεν είναι σίγουρο, «ρωτάει» έναν άνθρωπο, ο οποίος θα αναλάβει να του δώσει την απάντηση. Με αυτό τον τρόπο, το μοντέλο θα προσθέσει μια σημαντική νέα πληροφορία στην γνωσιακή του βάση, βελτιώνοντας την συνολική του απόδοση και μαθαίνοντας από παραδείγματα που μεγιστοποιούν τη γνώση του.

ρητορική μίσους αναπαράγεται

στα κοινωνικά

δίκτυα, αλλάζει με το χρόνο

Η DataScouting συνεργάστηκε με το Ευρωπαϊκό Κέντρο Δημοσιογραφίας (European Journalism Centre) στο έργο DACHS (https://hatedetection.com/), με σκοπό την καταπολέμηση της ρητορικής μίσους στα social media κατά των δημοσιογράφων. Το έργο “A Data-driven approach to countering hate speech” υλοποιήθηκε με χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο πλαίσιο του προγράμματος «Δικαιώματα, Ισότητα και Ιθαγένεια 2014-2020». Στα πλαίσια του έργου DACHS, η DataScouting υλοποίησε: • Μοντέλα ανίχνευσης ρητορικής μίσους και μισαλλόδοξης ομιλίας που βασίζονται σε τεχνολογίες Μηχανικής Μάθησης • Βάσεις δεδομένων ρητορικής μίσους σε πέντε γλώσσες (Αγγλικά, Ελληνικά, Ισπανικά, Γαλλικά και Γερμανικά) • Έναν μηχανισμό έγκαιρης ειδοποίησης με τον οποίο μπορούν οι δημοσιογράφοι να ενημερώνονται για περιπτώσεις ρητορικής μίσους • Αλλά και έναν μηχανισμό που μπορούν οι ίδιοι οι δημοσιογράφοι να αξιολογούν αναρτήσεις ως ρητορική μίσους και με αυτόν τον τρόπο να βοηθούν στην εξέλιξη των αντίστοιχων μοντέλων Από το έργο αναμένεται να ωφεληθεί ένας σημαντικός αριθμός δημοσιογράφων στην Ευρώπη, όπως και ερευνητές, ενώ το έργο στοχεύει και στην περαιτέρω επέκτασή του σε άλλες ευάλωτες ομάδες στην Ευρώπη.

LAWYER _ 61

_ΟPINIONS

Μαρία Γ. Σινανίδου Int. IP LL.M. Certified Mediation Advocate, Δικηγόρος

Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ COVID-19 “A day will come, when, in the eye of the law, literary property will be as sacred as whiskey, or any other of the necessaries of life”.

Mark Twain, speech in Montreal, Quebec, 1881

Ό

ταν ο P. Picasso δήλωνε ότι “η τέχνη ξεπλένει από την ψυχή τη σκόνη της καθημερινότητας” (“Art washes away from the soul the dust of everyday life”), δεν φανταζόταν ίσως ούτε ο ίδιος πόση αλήθεια θα κρυβόταν στα λόγια του, τα οποία τον τελευταίο καιρό, όπου η απομόνωση, ο αυτοπεριορισμός, η τηλεργασία και η κοινωνική αποστασιοποίηση είναι ίσως οι πιο συχνά διατυπωμένες λέξεις. Και τούτο, γιατί, αν και μπορεί σύμφωνα με μια άλλη μεγάλη αλήθεια, αυτήν του μεγάλου συνθέτη - δημιουργού Γ. Καζαντζή “ο δημιουργός να χρειάζεται απομόνωση και μοναχισμό”, ώστε να μπορεί ‘πολύ συχνά να ταξιδεύει στο βαθύτερο ή στον ανώτερο εαυτό του’ και να χαρίζει έτσι σε εμάς τους απλούς θνητούς έργα, με τα οποία μπορούμε να ξεπλένουμε την ψυχή μας από τη σκόνη της καθημερινότητας, εντούτοις θα πρέπει να παραδεxθούμε ότι η τέχνη είναι η υπογραφή των πολιτισμών και, ως εκ τούτου, υπάρχει αδήριτη ανάγκη πρόσβασης σε αυτήν. Τούτο φάνηκε να αναγνώρισαν άμεσα εν μέσω κορωνοϊού πολλοί δημιουργοί αλλά και φορείς πολιτισμού, παρέχοντας τη δυνατότητα στο κοινό να ανακαλύψει σπουδαία έργα

(τους) και να έχει πρόσβαση σε αυτά. Έτσι, μπορούμε πλέον με το πάτημα ενός πλήκτρου στον υπολογιστή μας να επισκεφθούμε αμέσως τα κορυφαία μουσεία και αίθουσες τέχνης του κόσμου, να περιηγηθούμε ψηφιακά σε εκθέσεις, να βρεθούμε στις μεγαλύτερες σκηνές τέχνης, οι οποίες προσφέρουν δωρεάν υλικό από το μοναδικό τους πλούτο. Παράλληλα όμως, πέραν από την πρόσβαση στον πολιτισμό εν μέσω πανδημίας και καραντίνας, αναδείχθηκε η σημασία και η αξία των νέων τεχνολογιών και στον τομέα της εκπαίδευσης. Σχολεία, πανεπιστημιακά ιδρύματα και άλλοι φορείς εκπαίδευσης, αλλά και μεμονωμένοι εκπαιδευτικοί, κατάφεραν σε σύντομο χρονικό διάστημα να εφαρμόσουν τρόπους και μεθόδους σύγχρονης/σε ταυτόχρονο χρόνο (live streaming) και ασύγχρονης τηλεκπαίδευσης (e-learning). Τι γίνεται, όμως, με την πνευματική ιδιοκτησία; Ποια τα ζητήματα που γεννώνται εν μέσω πανδημίας, τηλεργασίας, τηλεκπαίδευσης και πρόσβασης σε περιεχόμενο μέσω διαδικτύου;

1. Τηλεκπαίδευση Ο κορωνοϊός Covid-19 δημιούργησε μια εξαιρετικά επείγουσα κατάσταση με την 62 _ LAWYER

ταυτόχρονη απομόνωσή μας ως μέτρο πρόληψης και προστασίας της δημόσιας υγείας. Ταυτόχρονα, έκανε περισσότερο αισθητή την ανάγκη μας για πρόσβαση στον πολιτισμό. Ελήφθησαν και λαμβάνονται συνεχώς μέτρα για την αντιμετώπιση κατεπειγόντων ζητημάτων που ανακύπτουν κατά το χρονικό διάστημα επέλευσης της πανδημίας. Εν μέσω αυτής της νέας έκτακτης κατάστασης, οι ψηφιακές τεχνολογίες αποδεικνύονται – τουλάχιστον σε έναν πολύ μεγάλο βαθμό – σύμμαχος της κάλυψης αυτής της ανάγκης, καθώς συμβάλλουν όχι μόνον στον τρόπο παραγωγής, αλλά και στον τρόπο διανομής δημιουργικού περιεχομένου, είτε είναι για την εκπαίδευση, είτε είναι για την ψυχαγωγία μας. Αναφορικά με την εκπαίδευση, σύμφωνα με το α. 21 ν. 2121/1993 (αναπαραγωγή για διδασκαλία) επιτρέπεται, χωρίς την άδεια του δημιουργού και χωρίς αμοιβή, η αναπαραγωγή άρθρων νομίμως δημοσιευμένων σε εφημερίδα ή σε περιοδικό, σύντομων αποσπασμάτων έργου ή τμημάτων σύντομου έργου ή έργου των εικαστικών τεχνών νομίμως δημοσιευμένου, εφόσον γίνεται αποκλειστικά για τη διδασκαλία ή τις εξετάσεις σε εκπαιδευτικό ίδρυμα, στο μέτρο που δικαιολογείται από τον επιδιωκόμενο σκοπό, είναι σύμφωνη με τα χρηστά ήθη και δεν εμποδίζει την κανονική εκμετάλλευση. Η αναπαραγωγή πρέπει να συνοδεύεται από την ένδειξη της πηγής και των ονομάτων του δημιουργού και του εκδότη, εφόσον τα ονόματα αυτά εμφανίζονται στην πηγή. Ωστόσο είναι ένα ζήτημα κατά πόσον η εν λόγω εξαίρεση εφαρμόζεται στην εξ αποστάσεως διδασκαλία. Το ερώτημα δε αυτό γίνεται ακόμη πιο έντονο, εάν αναλογιστεί κανείς ότι η εν λόγω εξαίρεση αναφέρεται μόνον στην εξουσία της αναπαραγωγής, η οποία διαφέρει από εκείνη της παρουσίασης έργου στο κοινό, περίπτωση στην οποία εντάσσεται η διδασκαλία μέσω διαδικτύου, όπου ο εκπαιδευτικός κάνει χρήση ψηφιακών μέσων για τη διδασκαλία. Η νέα Οδηγία 2019/790 για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα στην ψηφιακή ενιαία αγορά (Digital Single Market Directive) εκσυγχρονίζει τους κανόνες για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, ώστε να συμβαδίζουν με τις εξελίξεις και τον τρόπο πρόσβασης των χρηστών σε επιγραμμικό περιεχόμενο, τόσο στους τομείς της εκπαίδευσης και της έρευνας, όσο και της πολιτιστικής κληρονομιάς. Στόχος είναι η καλύτερη δυνατή αξιοποίηση των δυνατοτήτων

που προσφέρουν οι νέες τεχνολογίες χωρίς την προσβολή των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας. Η εξαίρεση, για παράδειγμα, της εξόρυξης κειμένων και δεδομένων θα προσφέρει στα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά ιδρύματα τη δυνατότητα να αξιοποιούν τεχνολογίες αυτοματοποίησης για την ανάλυση μεγάλων συνόλων δεδομένων για επιστημονικούς σκοπούς με πλήρη ασφάλεια δικαίου, μεταξύ άλλων, όταν συμμετέχουν σε συμπράξεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα. Με αυτόν τον τρόπο, θα στηριχθούν τα επιστημονικά επιτεύγματα και η επιστημονική καινοτομία, π.χ. διερεύνηση θεραπειών για ασθένειες ή νέων τρόπων αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής. Η νέα εξαίρεση για εκπαιδευτικά ιδρύματα και εκπαιδευτικούς, καλύπτει τις ψηφιακές διασυνοριακές χρήσεις περιεχομένου που προστατεύεται από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, χάριν παραδείγματος κατά τη διδασκαλία, μεταξύ άλλων και επιγραμμικά. Με αυτόν τον τρόπο, για παράδειγμα, τα εκπαιδευτικά ιδρύματα θα μπορούν να καθιστούν διαθέσιμο, με ασφάλεια δικαίου, διδακτικό περιεχόμενο σε μαθητές εξ αποστάσεως σε άλλα κράτη-μέλη μέσω του ασφαλούς ηλεκτρονικού τους περιβάλλοντος, π.χ. το ενδοδίκτυο (intranet) ενός πανεπιστημίου ή το εικονικό περιβάλλον μάθησης. Μέχρι την ενσωμάτωση και δεδομένης της αβεβαιότητας που επικρατεί ως προς την εφαρμογή της ρύθμισης ενόψει της εξαιρετικής κατάστασης, φαίνεται ότι υπάρχει μια προσπάθεια επίλυσης των σχετικών ζητημάτων που γεννώνται, βασισμένης σε ρήτρες και όρους χρήσης στις εκάστοτε πλατφόρμες, ιστότοπους, κ.λπ.

Η νέα Οδηγία εκσυγχρονίζει τους κανόνες για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, ώστε να συμβαδίζουν με τις εξελίξεις στην εκπαίδευση, την έρευνα και την πολιτιστική κληρονομιά

2. Πολιτισμός και το παράδειγμα του Spotify Παράλληλα, η πανδημία οδήγησε στην ακύρωση θεατρικών παραστάσεων, μουσικών εκδηλώσεων (συναυλιών), παρουσιάσεων βιβλίων κ.λπ. Πολλοί φορείς πολιτισμού, αναγνωρίζοντας την ανάγκη του κοινού για πρόσβαση στον πολιτισμό στη δύσκολη αυτή περίοδο της απομόνωσης και της κοινωνικής αποστασιοποίησης, προσφέρουν LAWYER _ 63

_ΟPINIONS δωρεάν πρόσβαση, μέσω των νέων τεχνολογιών, σε περιεχόμενο. Αυτό γεννά ένα ακόμη ερώτημα, αυτό της ανταμοιβής των δημιουργών και των δικαιούχων συγγενικών δικαιωμάτων, ενώ παράλληλα σε ό,τι αφορά στη μουσική, υπάρχει ανησυχία αναφορικά με την τύχη του ελληνικού ρεπερτορίου, με τους αρμόδιους φορείς να κάνουν έκκληση στους ραδιοτηλεοπτικούς σταθμούς, από τους οποίους οι αμοιβές διανέμονται βάσει playlists, να αυξήσουν το μερίδιο της εγχώριας μουσικής που εκπέμπουν. Παράλληλα, δεν είναι λίγοι εκείνοι στη μουσική βιομηχανία, οι οποίοι προσπαθούν να βοηθήσουν τους καλλιτέχνες. Έτσι, ορισμένες εκδηλώσεις λαμβάνουν τελικά χώρα, χωρίς ζωντανό κοινό και μεταδίδονται μέσω διαδικτύου ή σε κάποιες περιπτώσεις, μεγάλες εταιρείες δωρίζουν το μερίδιο των εσόδων τους από κάθε μεταφόρτωση (download). Με αφορμή το γεγονός αυτό και με δεδομένη την ακύρωση των μουσικών εκδηλώσεων, που οδήγησε στην κατάργηση, στην ουσία, μιας βασικής ροής εσόδων για έναν πολύ μεγάλο αριθμό καλλιτεχνών, ξεκίνησε μια ηλεκτρονική αναφορά που δημοσιεύτηκε από τον μουσικό Evan Greer, ο οποίος ζήτησε από το Spotify να τριπλασιάσει τις τιμές του μόνιμα και να προσφέρει δωρεά ύψους 500.000 δολαρίων ($ 432.140) στο ταμείο Covid-19 της Sweet Relief, φιλανθρωπικό ίδρυμα με έδρα την Καλιφόρνια, το οποίο παρέχει οικονομική βοήθεια στους μουσικούς και τους εργαζόμενους στη βιομηχανία. Η αναφορά αυτή φαίνεται να απέδωσε και έτσι το Spotify δημιούργησε το Spotify Covid-19 Music Relief project, ένα Ταμείο Ανακούφισης, στο οποίο συμμετέχουν και άλλοι συνεργάτες (όπως οι MusiCares, PRS Foundation, Help Musicians, Unison Benevolent Fund). Αν αναλογιστεί δε κανείς ότι τα ποσοστά streaming (μετάδοσης μέσω διαδικτύου) αυξήθηκαν ακόμη περισσότερο στα οπτικοακουστικά, τότε αντιλαμβάνεται τον καθοριστικό ρόλο που έχουν οι πλατφόρμες στην κρίσιμη αυτή περίοδο για τους καλλιτέχνες, τη δημιουργικότητά τους και, κατ’ επέκταση, την επιβίωσή τους.

άμεσα τόσο στην Ε.Ε. όσο και στην Ελλάδα. Ενδεικτικές είναι πρωτοβουλίες, όπως αυτή του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (OECD) με τη διοργάνωση τηλεσεμιναρίων (webinars), αναφορικά με τον αντίκτυπο αλλά και τις καινοτομίες και τον προγραμματισμό για την μετά-Covid-19 περίοδο στους τομείς του πολιτισμού. Αντίστοιχα, αξιόλογες πρωτοβουλίες μπορεί να βρει κανείς και για το χώρο του βιβλίου τόσο στο εξωτερικό, όσο και στην Ελλάδα, όπου έχουν γίνει ιδιαίτερα σημαντικά βήματα, προκειμένου να υπερκεραστούν στην πράξη τόσο οι τεχνικές δυσκολίες, όσο και τα κενά του νομοθετικού πλαισίου, αναφορικά με την πνευματική ιδιοκτησία, για την εξασφάλιση των απαραίτητων εργαλείων για την παροχή της εκπαίδευσης, της πρόσβασης σε εκπαιδευτικό υλικό, αλλά και την ψυχαγωγία. Τέλος, το υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε στις 16/03/20 την “ανάληψη πρωτοβουλιών για την παραγωγή πολιτισμού, κατά τη διάρκεια των έκτακτων μέτρων” για την επιδημία. Στο πλαίσιο αυτών των πρωτοβουλιών, ζητείται η συστηματοποίηση και ανάπτυξη εναλλακτικών τρόπων παραγωγής πολιτισμού, ώστε οι πολίτες να μην αποκοπούν από τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία. Παράλληλα ζητείται, μεταξύ άλλων, η εξεύρεση τρόπων πρόσβασης των πολιτών στον Πολιτισμό, ψηφιακά (είτε με χρέωση, είτε χωρίς) και η προετοιμασία του πολιτιστικού υλικού, ώστε να ανεβεί στις ιστοσελίδες των φορέων του πολιτισμού. Η νέα πραγματικότητα στην Covid-19 και στη μετά-Covid-19 εποχή και οι νέοι τρόποι δημιουργίας πολιτισμού, αλλά και πρόσβασης σε αυτόν, οδηγούν και σε ένα ακόμη μεγάλο ερώτημα με αφορμή τα λόγια του P.Picasso, σύμφωνα με τον οποίο: “Computers are useless. They can only give answers”. (“Οι υπολογιστές είναι άχρηστοι, μόνο απαντήσεις μπορούν να δώσουν”). Πρόκειται για το ερώτημα εκείνο της σχέσης της τεχνητής νοημοσύνης με το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας και της δημιουργίας έργων εν γένει.

Η τέχνη είναι η υπογραφή των πολιτισμών και, ως εκ τούτου, υπάρχει αδήριτη ανάγκη πρόσβασης σε αυτήν

3. Ενίσχυση της δημιουργικότητας Η ανάγκη ενίσχυσης του πολιτισμού και των δημιουργικών τομέων αναγνωρίστηκε 64 _ LAWYER

FUTURAGRK MEDIUM

OUTLINE 13&14.07.20

boussias • virtual experience

Live on your Screen

supported by

COLOURS

#4285F4 Το Google Marketing Conference #2B2E30 επιστρέφει virtual και διήμερο για να εμπνεύσει εν μέσω της κρίσης και να αναδείξει τις σημαντικότερες τάσεις στο Performance, το Measurement και το Video.

CONFIRMED KEYNOTE SPEAKERS

Sascha Hertli Partner, McKinsey & Company

Christian Ashby Solutions Engineer, Google

Γιώργος Μονοκάνδυλος Head of Branding and Creative Agencies, Google

ΕΝΟΤΗΤΕΣ

Mariia Bocheva Attribution & Automation Specialist, Google

Dr. Michalina Seekamp Unskippable Labs Lead for Germany, Google

Brad Geddes Co-Founder, AdAlysis

Aleyda Solis International SEOConsultant & Founder, Orainti

Peter Minkjan Co-Founder, 5PM

Tika Spijkerman Measurement & Attribution Specialist, Google

1. NAVIGATING THROUGH THE CRISIS 2. MEASURING WHAT MATTERS 3. PERFORMANCE & E-COMMERCE 4. BRAND & VIDEO

www.googlemarketingconference.gr ΣΥΜΜΕΤΟΧΕΣ: Φίλιππος Κιουρτσιδάκης, T: 210 6617777 (εσωτ. 224), Ε: fkiourtsidakis@boussias.com ΧΟΡΗΓΕΣ: Άννα Γυπαράκη, Τ: 210 6617777 (εσωτ. 152), Ε: agyparaki@boussias.com

_ΟPINIONS

Χαρτογράφηση Νομικών Ζητημάτων της Ετοιμότητας και της Απόκρισης σε Συμβάντα Υγειονομικού Ενδιαφέροντος: Η περίπτωση του COVID-19

Λίγες ασθένειες έχουν θέσει μέσα σε λίγους μήνες τόσα νομικά ζητήματα σε παγκόσμιο επίπεδο, όσα ο COVID-19. Σκοπός του παρόντος δεν είναι μία εις βάθος ανάλυση των ζητημάτων που ανέκυψαν (ή ενδέχεται να ανακύψουν), αλλά μία χαρτογράφησή τους που θα θέσει τις βάσεις για την εκ των υστέρων μελέτη τους.

66 _ LAWYER

Αθανάσιος Παναγιώτου Υποψήφιος Δ.Ν., LL.M. Queen Mary University of London - Δικηγόρος Παρ’ Εφέταις Adjunct Professor The American College of Greece - Deree Μέλος Δ.Σ. European Association of Health Law

ΒΑΣΙΚΆ ΝΟΜΙΚΆ ΖΗΤΉΜΑΤΑ Νομοθεσία για την πρόληψη και την αντιμετώπιση απειλών για τη δημόσια υγεία Κεντρικός πυρήνας για την αποτελεσματική διαχείριση μιας πανδημίας είναι η σωστή διακυβέρνηση· συγκεκριμένα, ο σωστός καταμερισμός των αρμοδιοτήτων και ο ακριβής προσδιορισμός των σχετικών διαδικασιών. Χωρίς ισχυρή νομοθεσία, τα ad hoc μέτρα ενδέχεται να είναι αναποτελεσματικά ή και προβληματικά από νομική σκοπιά, εγείροντας ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και επιτείνοντας τον αντίκτυπο της πανδημίας. Στο επίκεντρο της παγκόσμιας διαχείρισης συμβάντων υγειονομικού ενδιαφέροντος βρίσκεται ο Διεθνής Υγειονομικός Κανονισμός (ΔΥΚ). Αποτελεί το βασικό νομοθετικό πλαίσιο της παγκόσμιας υγειονομικής ασφάλειας, καθορίζοντας τις προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούν

τα κράτη-μέλη, σχετικά με την αναγνώριση και αντιμετώπιση απειλών για τη δημόσια υγεία (κύρωση με ν. 3991/2011). Σκοπός και πεδίο εφαρμογής του (άρθρο 2) είναι η πρόληψη, η προστασία, ο έλεγχος και η απόκριση σε συμβάντα διεθνούς υγειονομικού ενδιαφέροντος με κίνδυνο παγκόσμιας διασποράς, ώστε να αυξηθούν οι πιθανότητες έγκαιρης αναγνώρισης και δήλωσης στον Π.Ο.Υ. όλων των εν δυνάμει σοβαρών διασυνοριακών απειλών. Υποχρεώνει τα κράτη να έχουν την κατάλληλη υποδομή για τον έγκαιρο εντοπισμό συμβάντων, μέσω ενός καλά εδραιωμένου εθνικού συστήματος επιτήρησης και παρέμβασης. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η απόφαση αριθ.

1082/2013/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 22ας Οκτωβρίου 2013, σχετικά με σοβαρές διασυνοριακές απειλές κατά της υγείας αποτελεί το βασικό νομικό κείμενο για τις διασυνοριακές απειλές κατά της υγείας και υποστηρίζει ρητά τη συμμόρφωση με τον ΔΥΚ. Παρά το γεγονός ότι τόσο ο ΔΥΚ όσο και η απόφαση απαιτούν από τα κράτη να εκπονήσουν εθνικά σχέδια για την πρόληψη και αντιμετώπιση πανδημιών, μόνο τα μισά από τα κράτη του ΔΥΚ είχαν σχετική νομοθεσία, σύμφωνα με σχετική ανάλυση των Katz και Kornblet. Το project PHLawFlu διαπίστωσε “κατακερματισμένο νομoθετικό τοπίο για την υποστήριξη μέτρων πανδημικής πολιτικής” σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Πολλά κράτη δεν είχαν θεσπίσει σχετική νομοθεσία για βασικά μέτρα και ο εθνικός σχεδιασμός συχνά ήταν ξεπερασμένος και αντίθετος με τα επιστημονικά δεδομένα και την Ε.Σ.Δ.Α. Η έλλειψη νομοθεσίας βασισμένης στις κοινές αρχές του ΔΥΚ εμποδίζει την εναρμόνιση των εθνικών νομοθεσιών και των σχετικών πρακτικών, υπονομεύοντας μια συνεπή και συντονισμένη αντίδραση σε παγκόσμιο επίπεδο.

Ζητήματα Δικαιωμάτων Η υψηλή μεταδοτικότητα του ιού και η ανετοιμότητα των συστημάτων υγείας να προβλέψουν και να αντιμετωπίσουν την εξάπλωσή του, οδήγησε πολλά κράτη σε λήψη μέτρων για την ενίσχυση του υγειονομικού συστήματος και τη στήριξη της οικονομίας, περιορίζοντας επιμέρους ατομικά και συλλογικά δικαιώματα (π.χ. περιορισμός προσωπικής ελευθερίας, ελεύθερη ανάπτυξη προσωπικότητας, δικαίωμα συνάθροισης, συνδικαλιστική ελευθερία,

θρησκευτική λατρεία, οικονομική ελευθερία, επιχειρηματική ελευθερία, ελευθερία έκφρασης, προστασία προσωπικών δεδομένων). Εγείρονται, επομένως, σημαντικά ερωτήματα. Είναι συμβατοί οι περιορισμοί με το Σύνταγμα, την ΕΣΔΑ και τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης; Είναι τα μέτρα κατάλληλα, αναγκαία και stricto sensu ανάλογα; Παρά τις επιμέρους ενστάσεις, δεν αμφισβητήθηκε ότι οι περιορισμοί είναι αναγκαίοι για την προστασία της υγείας. Οι ισχυρότατες πιέσεις που δέχονται τα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης συνεπάγονται, επίσης, ηθικές προκλήσεις για τους παρόχους υπηρεσιών υγείας, οι οποίοι καλούνται, μέσα σε ένα πλαίσιο αβεβαιότητας και περιορισμένων πόρων, να λάβουν δύσκολες αποφάσεις αναπροσαρμόζοντας τον τρόπο παροχής ιατρικής φροντίδας. Η Σύμβαση για τα Ανθρώπινα ∆ικαιώματα και τη Βιοϊατρική αποτελεί ένα νομικά δεσμευτικό εργαλείο που παρέχει ένα σημαντικό πλαίσιο για τη διαχείριση κρίσεων της δημόσιας υγείας και την καθοδήγηση αποφάσεων και πρακτικών τόσο σε κλινικό όσο και σε ερευνητικό επίπεδο.

Η υψηλή μεταδοτικότητα του ιού και η ανετοιμότητα των συστημάτων υγείας να προβλέψουν και να αντιμετωπίσουν την εξάπλωση του κορωνοϊού, οδήγησε πολλά κράτη σε λήψη μέτρων, περιορίζοντας επιμέρους ατομικά και συλλογικά δικαιώματα

LAWYER _ 67

_ΟPINIONS Τέλος, σημαντικό ζήτημα είναι αυτό του υποχρεωτικού εμβολιασμού. Η πρόσφατη παραπομπή της υπόθεσης Vavřička v. the Czech Republic (application no.47621/13) (συνέπειες της άρνησης συμμόρφωσης με την τσεχική νομοθεσία περί υποχρεωτικού εμβολιασμού) στο Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης του Ε.Δ.Δ.Α. είναι ενδεικτική της πολυπλοκότητας του θέματος. Ενώ η ενδεχόμενη ανακάλυψη του εμβολίου για τον COVID-19 θα συνεπάγεται την υποχρέωση των κρατών να το θέσουν στη διάθεση όσων υπάγονται στη δικαιοδοσία τους, τί θα συμβεί με εκείνους που δεν θα είναι διατεθειμένοι να εμβολιαστούν; Αξίζει να σημειωθεί πως ο πρόσφατα ψηφισθείς ν. 4675/2020 για τη Δημόσια Υγεία, στο άρθρο 4 αναφέρει: “Σε περιπτώσεις εμφάνισης κινδύνου διάδοσης μεταδοτικού νοσήματος, που ενδέχεται να έχει σοβαρές επιπτώσεις στη δημόσια υγεία, μπορεί να επιβάλλεται, με απόφαση του Υπουργού Υγείας, μετά από γνώμη της ΕΕΔΥ, υποχρεωτικότητα του εμβολιασμού με σκοπό την αποτροπή της διάδοσης της νόσου. Με την ανωτέρω απόφαση ορίζονται η ομάδα του πληθυσμού ως προς την οποία καθίσταται υποχρεωτικός ο εμβολιασμός με καθορισμένο εμβόλιο, η τυχόν καθορισμένη περιοχή υπαγωγής στην υποχρεωτικότητα, το χρονικό διάστημα ισχύος της υποχρεωτικότητας του εμβολιασμού, το οποίο πρέπει πάντοτε να αποφασίζεται ως έκτακτο και προσωρινό μέτρο προστασίας της δημόσιας υγείας για συγκεκριμένη ομάδα του πληθυσμού, η ρύθμιση της διαδικασίας του εμβολιασμού και κάθε άλλη σχετική λεπτομέρεια”.

ΖΗΤΉΜΑΤΑ ΙΑΤΡΙΚΉΣ ΕΥΘΎΝΗΣ Ποινική και Αστική Ευθύνη

χρεούται να επέμβει και να σώσει τη ζωή δύο ή περισσότερων ασθενών, ενώ αντικειμενικά μπορεί να σώσει μόνο έναν. Σχετικά με την αστική ευθύνη, τίθεται το ζήτημα εάν, από την απόδοση μεμονωμένου ιατρού (λόγω κόπωσης, έλλειψης χρόνου, μέσων) ή την παροχή υπηρεσιών από φορέα (εξαιτίας του COVID-19 και της υπέρμετρης επιβάρυνσης των ιατρικών υπηρεσιών) που υπολείπονται του «κανονικού» προτύπου επιμέλειας, ενδέχεται να γεννηθεί αστική ευθύνη. Στο πεδίο της αστικής ευθύνης γίνεται δεκτό ότι ανάμεσα στις περιστάσεις που λαμβάνονται υπόψη για τη διαμόρφωση του προτύπου επιμέλειας που οφείλει ο ιατρός (με βάση το οποίο αξιολογείται εάν η συμπεριφορά του υπήρξε αμελής ή μη) είναι και οι αντικειμενικές περιστάσεις παροχής της υπηρεσίας. Έτσι, η επιβαλλόμενη στον ιατρό επιμέλεια συναρτάται με τις συνθήκες που διαμορφώνονται στο σύστημα υγειονομικής περίθαλψης λόγω της κρίσης του COVID19. Ο γιατρός δεν ευθύνεται για μια επιμέλεια που δεν μπορούσε, για αντικειμενικούς και ανεξάρτητους από αυτόν λόγους, να τηρήσει. Η συμπεριφορά του δεν οφείλεται σε έλλειψη προσοχής και γι’ αυτόν τον λόγο δεν δικαιολογείται προσωπική μομφή εναντίον του. Διαφοροποιείται, λοιπόν, το αντικειμενικό πρότυπο επιμέλειας, με αποτέλεσμα να μην ευθύνεται ο γιατρός, αφού δεν όφειλε στη συγκεκριμένη περίπτωση να επιδείξει μεγαλύτερη επιμέλεια (Κ. Φουντεδάκη, Αστική Ιατρική Ευθύνη, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2003).

Σε περιπτώσεις εμφάνισης κινδύνου διάδοσης μεταδοτικού νοσήματος, που ενδέχεται να έχει σοβαρές επιπτώσεις στη δημόσια υγεία, μπορεί να επιβάλλεται, με απόφαση του Υπουργού Υγείας, μετά από γνώμη της ΕΕΔΥ, υποχρεωτικότητα του εμβολιασμού

Στις δύσκολες αποφάσεις που καλούνται να λάβουν φορείς και ιατρονοσηλευτικό προσωπικό περιλαμβάνονται και αυτές που σχετίζονται με διαδικασίες διαχωρισμού ασθενών (Triage). Υπέχει ο ιατρός ποινική ευθύνη, εάν στο πλαίσιο του διαχωρισμού δεν εκτελέσει καρδιοαναπνευστική ανάνηψη (C.P.R.); Στην ελληνική θεωρία γίνεται δεκτό ότι τέτοιες περιπτώσεις εντάσσονται στην έννοια της σύγκρουσης καθηκόντων που αίρει τον άδικο χαρακτήρα της παράλειψης σωτηρίας. Αποκλείεται, δηλαδή, μία ενδεχόμενη ποινική ευθύνη του ιατρού, όταν ο τελευταίος υπο-

Η περίπτωση των Η.Π.Α. Επειδή σε περιόδους κρίσεων τα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης επιβαρύνονται σε τέτοιο βαθμό, ώστε είναι αδύνατο να τηρήσουν τα συνήθη πρότυπα επιμέλειας, στις Η.Π.Α. αναπτύχθηκε η έννοια των crisis standards of care, που μεταξύ άλλων ρυθμί-

68 _ LAWYER

ζουν νομικά και ηθικά ζητήματα που ανακύπτουν για ιατρούς και φορείς, στο πλαίσιο της διαχείρισης εκτάκτων αναγκών δημόσιας υγείας. Η Public Readiness and Emergency Preparedness Act (PREP Act) εξουσιοδοτεί τον υπουργό Υγείας να παρέχει σε φορείς και ιατρούς ασυλία από αστική και ποινική ευθύνη (εξαιρούνται περιπτώσεις δόλιας συμπεριφοράς) για ζημίες που προκλήθηκαν ή σχετίζονται με μέτρα που ελήφθησαν για ασθένειες/απειλές/καταστάσεις που αξιολογούνται ως επικίνδυνες για τη δημόσια υγεία. Η Νέα Υόρκη νομοθέτησε αστική και ποινική ασυλία για ιατρικές αποφάσεις που λαμβάνονται, στο πλαίσιο της παροχής φροντίδας σε θύματα της πανδημίας, όσο η πολιτεία βρίσκεται σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης. Προβλέπεται, παράλληλα, η εγκαθίδρυση προγράμματος αποζημίωσης (Countermeasures Injury Compensation Program (CICP)) για σοβαρούς τραυματισμούς ή θανάτους άμεσα συνδεδεμένους με τα παραπάνω μέτρα. Προϋπόθεση είναι η αιτιώδης σχέση μεταξύ μέτρων και τραυματισμού/θανάτου να υποστηρίζεται από αξιόπιστα και έγκυρα επιστημονικά δεδομένα.

Αστική Ευθύνη και Τηλεϊατρική Στο πλαίσιο της υγειονομικής κρίσης προωθείται η χρήση της τηλεϊατρικής, με στόχο να διασφαλιστεί η παρακολούθηση των χρονίως πασχόντων και η παρακολούθηση των ασθενών με κορωνοϊό που παραμένουν στο σπίτι και να αποφευχθούν σοβαρές επιπλοκές και υπέρμετρη επιβάρυνση των νοσοκομείων. Η παροχή υπηρεσιών τηλεϊατρικής δεν είναι ρυθμισμένη από την κείμενη νομοθεσία. Η ευθύνη για την παροχή ιατρικών υπηρεσιών μέσω τηλεϊατρικής βαρύνει αποκλειστικά τον ιατρό σύμφωνα με την διάταξη του άρθρου 66 § 16 του Ν.3984/2011. Με βάση σχετική γνωμοδότηση της Νομικής Υπηρεσίας του Π.Ι.Σ, η απουσία ειδικής νομοθετικής ρύθμισης εγείρει σημαντικά νομικά ζητήματα: • Συνιστά η παροχή ιατρικών υπηρεσιών μέσω ηλεκτρονικών μέσων σε ασθενείς εκτός ορίων του Ιατρικού Συλλόγου «πλανοδιακή» άσκηση της ιατρικής; • Είναι η συνταγογράφηση σκευασμάτων χωρίς αυτοπρόσωπη εξέταση του ασθενούς αντίθετη με τις οδηγίες του Ε.Ο.Π.Υ.Υ.;

• Δεδομένου ότι η ευθύνη βαρύνει τον ιατρό και δεν υπάρχουν κατευθυντήριες οδηγίες για την de lege artis εκτέλεση της ιατρικής πράξεως με ηλεκτρονικά τηλεπικοινωνιακά μέσα, θα αποτελέσει λόγο ευθύνης του ιατρού η μη διενέργεια αυτοπρόσωπης κλινικής εξέτασης σε περίπτωση λανθασμένης διάγνωσης / θεραπείας; Επίσης, αξίζει να τονιστεί πως κατά την ΠολΠρωτΑθ 1227/2018 η ορθή διάγνωση προϋποθέτει (ως επί το πλείστον) τη λήψη του ιστορικού του ασθενούς, εξέταση του ασθενούς, εργαστηριακές εξετάσεις, ακτινογραφίες και συμβουλή άλλων ιατρών.

Λόγω του αντικτύπου του ιού σε υγεία και οικονομία, ένα ζήτημα που αναμένεται να τεθεί είναι οι νομικές ευθύνες της Κίνας

Η ευθύνη(;) της Κίνας

Λόγω του αντικτύπου του ιού σε υγεία και οικονομία, ένα ζήτημα που αναμένεται να τεθεί είναι οι νομικές ευθύνες της Κίνας. Σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση του think tank Henry Jackson Society, οι αξιώσεις εναντίον της Κίνας (μόνο από τις χώρες της G7) για παραβιάσεις του ΔΥΚ στον χειρισμό του COVID-19 θα μπορούσαν να ξεπεράσουν τα 3,2 τρισεκατομμύρια λίρες. Η Κίνα δεσμεύεται από το διεθνές δίκαιο και συγκεκριμένα από τον ΔΥΚ. Με βάση την ίδια έκθεση, τον Δεκέμβριο του 2019 και τον Ιανουάριο του 2020 η Κίνα παραβίασε τις υποχρεώσεις έγκαιρης κοινοποίησης και γνωστοποίησης στοιχείων κατά τη διάρκεια απροσδόκητων ή ασυνήθιστων περιστατικών Δημόσιας Υγείας (άρθρα 6 και 7 ΔΥΚ). Ωστόσο, η δικαιοδοτική βάση μέσω της οποίας θα μπορούσε η Κίνα να κριθεί υπεύθυνη για αυτές τις παραβιάσεις χρήζει περαιτέρω διερεύνησης. Έχει προταθεί, μεταξύ άλλων, ο μηχανισμός διευθέτησης διαφορών του άρθρου 56 του ΔΥΚ. Ωστόσο, προβλέπει διαιτησία μόνο στην περίπτωση που η Κίνα συναινεί και την αποδέχεται ως υποχρεωτική για τη σχετική διαφορά. Από τα παραπάνω προκύπτει πως τα νομικά ζητήματα που εγείρονται σχετικά με την ετοιμότητα και την απόκριση στον COVID-19 είναι πολλά και θα αποτελέσουν αντικείμενο ενδελεχούς ανάλυσης και έρευνας στο άμεσο μέλλον.

LAWYER _ 69

_ΟPINIONS

ΣΔΙΤ: Η διασφάλιση του υγιούς ανταγωνισμού και η ενίσχυση της επιχειρηματικής πρωτοβουλίας κατά το προσυμβατικό στάδιο Oι Συμπράξεις Δημόσιου και Ιδιωτικού Τομέα (ΣΔΙΤ), οι οποίες έχουν εισαχθεί συστηματικά στην ελληνική έννομη τάξη με το Ν. 3889/2005, βρίσκονται στο επίκεντρο των συζητήσεων στη χώρα μας, ειδικά μετά τη μακρά περίοδο οικονομικής ύφεσης και τη συνακόλουθη αδυναμία διάθεσης δημοσίων κεφαλαίων

A

πό το τέλος του 2019 παρουσιάστηκαν 12 νέα έργα ΣΔΙΤ συνολικής αξίας 1,5 δις ευρώ (φράγμα Χαβρία στη Χαλκιδική, φοιτητικές εστίες και ερευνητικές εγκαταστάσεις σε Λαμία και Βόλο, Θράκη κ.λπ.), ένδειξη αναζωπύρωσης της σχετικής αγοράς. Οι ΣΔΙΤ είναι πλέον αποδεκτό ότι συντελούν στην ταχεία, αποτελεσματική και με χαμηλότερο δημοσιονομικό κόστος ικανοποίηση των αναγκών του κοινωνικού συνόλου μέσω της εξοικονόμησης κρατικών πόρων, δια της προσέλκυσης ιδιωτικών κεφαλαίων και έχουν χαρακτηριστεί ως αναπτυξιακό εργαλείο.

70 _ LAWYER

Αθηνά Ψαράκη Δικηγόρος (LL.M. Queen Mary, University of London)

Υπέρ των επιχειρηματικών πρωτοβουλιών που ενεργοποιούνται για την υλοποίηση έργων δημόσιων υποδομών και υπηρεσιών χωρίς ανταποδοτικό όφελος μέσω ΣΔΙΤ, συνηγορεί και το σχετικό ρυθμιστικό πλαίσιο (Ν. 3889/2005, Ν. 4412/2016). Με βάση τα στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας, η Ελλάδα έχει κατακτήσει την τρίτη θέση σε σύνολο 135 χωρών στην αξιολόγηση των καλών πρακτικών που ακολουθούν οι κυβερνήσεις στις διαγωνιστικές διαδικασίες των ΣΔΙΤ. Μια από τις ρυθμίσεις που παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον εντοπίζεται στο προσυμβατικό στάδιο, δηλαδή στο στάδιο που προηγείται της σύναψης της σύμβασης ΣΔΙΤ, η οποία έχει εισαγάγει σχετικά πρόσφατα (Ν.

4412/2016) στο ισχύον θεσμικό πλαίσιο το θεσμό της προδικαστικής προσφυγής ενώπιον της Αρχής Εξέτασης Προδικαστικών Προσφυγών (Α.Ε.Π.Π.). Από την επισκόπηση της εφαρμογής του εν λόγω θεσμού, προκύπτει ότι λειτουργεί καταλυτικά υπέρ της έννομης προστασίας των επιχειρηματικών πρωτοβουλιών στον χώρο των ΣΔΙΤ. Και τούτο διότι συμβάλλει στην αμεροληψία και την επίτευξη ασφάλειας δικαίου υπό το φως της τήρησης της νομιμότητας. Τα κρίσιμα χαρακτηριστικά του θεσμού θα μπορούσαν να διαχωριστούν σε εξωτερικά: θεσμική και λειτουργική ανεξαρτησία της Α.Ε.Π.Π. και

εσωτερικά: ουσιαστικός έλεγχος εκ μέρους της Α.Ε.Π.Π., ανασταλτικό αποτέλεσμα, δημιουργία ασφαλών κρίσεων εκ μέρους της Α.Ε.Π.Π.. Ο οικονομικός φορέας κατά το προσυμβατικό στάδιο της σύμβασης ΣΔΙΤ υπό τις προβλέψεις του Ν. 4412/2016, ενδέχεται να έρθει αντιμέτωπος με απορριπτική απόφαση της αναθέτουσας αρχής, απομακρύνοντάς τον από τη σύναψη της σύμβασης ΣΔΙΤ. Κατά της εν λόγω απόφασης μπορεί να στραφεί «... κάθε ενδιαφερόμενος, ο οποίος έχει ή είχε συμφέρον να του ανατεθεί συγκεκριμένη σύμβαση του νόμου αυτού και έχει ή είχε υποστεί ή ενδέχεται να υποστεί ζημία από εκτελεστή πράξη ή παράλειψη της αναθέτουσας αρχής κατά παράβαση της νομοθεσίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή της εσωτερικής νομοθεσίας ...» ασκώντας την προδικαστική προσφυγή ενώπιον της Α.Ε.Π.Π. (άρθρο 360 (1) Ν. 4412/2016). Μέσω της προδικαστικής προσφυγής, ο πληττόμενος οικονομικός φορέας έχει τη δυνατότητα να προσφύγει ενώπιον μιας ανεξάρτητης διοικητικής αρχής, της Α.Ε.Π.Π., η οποία απολαύει θεσμικής και λειτουργικής ανεξαρτησίας (άρθρα 347(2), 349 Ν. 4412/2016, π.δ. 38/2017). Τα εξωτερικά χαρακτηριστικά της Α.Ε.Π.Π. αποκτούν θεμελιώδη αξία για τη διασφάλιση της αντικειμενικότητας και της αμεροληψίας, η οποία αναλαμβάνει, έτσι, ρόλο θεματοφύλακα της εμπιστοσύνης των οικονομικών φορέων. Δεν είναι τυχαίο ότι η εισαγωγή της Α.Ε.Π.Π. στην ελληνική νομική πραγματικότητα έχει χαρακτηριστεί ως «η προσπάθεια του Έλληνα νομοθέτη να διορθώσει στρεβλώσεις της εσωτερικής αγοράς». Παράλληλα, η αποτελεσματικότητα της έννομης προστασίας που παρέχει η Α.Ε.Π.Π. επιτυγχάνεται και μέσω του ουσιαστικού ελέγχου που διενεργεί. Ειδικότερα, η Α.Ε.Π.Π. οφείλει να προβεί σε εξέταση όλων των ισχυρισμών που προβάλλονται ενώπιόν της, χωρίς να έχει τη δυνατότητα να παρακάμψει κάποιους από αυτούς, κρίνοντας την εξέτασή τους ως αλυσιτελή (άρθρο 367(1) Ν. 4412/2016). Ταυτόχρονα, η Α.Ε.Π.Π. μπορεί να ζητήσει πρώτον την προσκόμιση στοιχείων που λείπουν ή είναι χρήσιμα για την υποστήριξη ή την αντίκρουση της προδικαστικής προσφυγής (άρθρο 12(3) π.δ.

39/2017) και να αναπέμψει την υπόθεση στην αναθέτουσα αρχή προκειμένου η τελευταία να τηρήσει, ως όφειλε, την υποχρέωσή της για αναζήτηση διευκρινίσεων. Έτσι, επιτυγχάνεται

μια ολοκληρωμένη αντιμετώπιση της προσφυγής και (σε κάποιο βαθμό) και της διαδικασίας που ακολουθήθηκε από την αναθέτουσα αρχή. Επιπρόσθετα, τόσο κατά το διάστημα της προθεσμίας για την άσκηση της προδικαστικής προσφυγής, όσο και μετά την άσκησή της, ο νομοθέτης έχει επιλέξει τον εκ του νόμου ανασταλτικό χαρακτήρα για την εξέλιξη της διαγωνιστικής διαδικασίας (άρθρο 364 Ν.

4412/2016). Με αυτόν τον τρόπο, όσο εκκρεμεί η κρίση της Α.Ε.Π.Π., η αναθέτουσα αρχή δεν μπορεί να προβεί σε σύναψη της σχετικής σύμβασης. Ο ανασταλτικός χαρακτήρας συνεπικουρεί έτσι, στη διαφύλαξη του status quo των συμφερόντων του πληττόμενου οικονομικού φορέα μέχρι την έκδοση της απόφασης της Α.Ε.Π.Π.. Τα ανωτέρω πλαισιώνονται από στοιχεία σχετικά με τις αποφάσεις της Α.Ε.Π.Π.. Έτσι, αποκτούν ιδιαίτερο ενδιαφέρον τόσο η χαμηλή συχνότητα προσβολής των αποφάσεων της Α.Ε.Π.Π., όσο και η

Οι ΣΔΙΤ συντελούν στην ταχεία, αποτελεσματική και με χαμηλότερο δημοσιονομικό κόστος, ικανοποίηση των αναγκών του κοινωνικού συνόλου

επικύρωση της ισχύος τους μετά τον έλεγχο από τα διοικητικά Δικαστήρια.

Τα

σχετικά

στοιχεία αποδεικνύουν την προσβολή του 25% περίπου των εκδοθέντων το 2018 αποφάσεων, αλλά και την εν συνεχεία επικύρωση της πλειοψηφίας των προσβληθέντων αποφάσεων μετά το δικαστικό τους έλεγχο από τα αρμόδια Δικαστήρια. Προκύπτουν, έτσι, αφενός η εμπιστοσύνη των εμπλεκομένων στις κρίσεις της Α.Ε.Π.Π. και

αφετέρου, η διαμόρφωση ασφάλειας δικαίου για τους εμπλεκόμενους. Με βάση τα παραπάνω δεν μπορεί παρά να αξιολογείται θετικά και να διατηρεί υψηλό τεκμήριο ασφάλειας δικαίου και ουσιαστικού ελέγχου η δραστηριότητα της Α.Ε.Π.Π. με γνώμονα την ανεξαρτησία, την αμεροληψία και τη νομιμότητα, συμβάλλοντας έτσι ουσιωδώς στη διαφύλαξη και ενίσχυση της επιχειρηματικής πρωτοβουλίας και στην εμπιστοσύνη της αγοράς στους θεσμούς κατά το προσυμβατικό στάδιο των ΣΔΙΤ.

LAWYER _ 71

_ΟPINIONS

ΑΝΩΤEΡΑ ΒIΑ ΣΤΑ ΧΡOΝΙΑ ΤΟΥ ΚΟΡΩΝΟΪΟY Χαρτογραφώντας τη νομική «άβυσσο» του απρόβλεπτου Μετά από μια δεκαετία «κρίσης», όπως συνηθίζεται να λέγεται, η ελληνική οικονομία είχε μπει σε πορεία ανάκαμψης. Έδειχνε να ανακτά την εμπιστοσύνη των αγορών και η ιδιωτική πρωτοβουλία επανερχόταν στο προσκήνιο, δείχνοντας να απολαμβάνει τη «δυναμική» που είχε αναπτυχθεί. Η τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα έμοιαζε να μπαίνει δυναμικά, κοντολογίς, και ένα «χαμόγελο αχνοφαινόταν».

Δ

ειλά και ίσως δίχως πολλοί να δίνουν σημασία, άρχισε να κάνει την εμφάνισή της μια άγνωστη για τους μη ειδήμονες λέξη που όσο κακόηχη και αν φαίνεται, έμελλε να σφραγίσει το έτος 2020. Και πέρα από το «κακόηχο» αυτής είχε κάτι εξαιρετικά επικίνδυνο. Στην πόλη Wuhan, επαρχία Hubei, στην Κίνα, εμφανίστηκε συρροή κρουσμάτων πνευμονίας. Στις 9 Ιανουαρίου 2020 οι υγειονομικές αρχές της Κίνας ανακοίνωσαν ότι πρόκειται για νέο στέλεχος κορωνοϊού (2019-nCoV). Στις 27 Φεβρουαρίου 2020 επιβεβαιώθηκε το πρώτο κρούσμα στην Ελλάδα, ενώ με σωρεία νομοθετημάτων μετά τις 13 Μαρτίου 2020, η χώρα “μπήκε στον πάγο” [ΚΥΑ Δ1α/ΓΠ.οικ. 18149/13-03-2020 (ΦΕΚ B’ 855/13.03.2020), Δ1α/ΓΠ.οικ. 19024 (ΦΕΚ Β’ 915/17.3.2020) και Δ1α/ΓΠ.οικ. 21268/ (ΦΕΚ B’ 1081/28.03.2020)]. Μία μετά την άλλη, οικονομικές δραστηριότητες στην χώρα παρέλυαν, καταστήματα λιανικής πώλησης με ελάχιστες εξαιρέσεις (σούπερ μάρκετ και φαρμακεία) τέθηκαν σε καθεστώς απαγόρευσης λειτουργίας, πλήθος μέτρων (φορολογικών,

Ευάγγελος Ι. Μαργαρίτης Δικηγόρος, Δρ. Νομικής Attorney at Law, Lamda Development S.A.

κοινωνικοασφαλιστικών, εργατικών, μισθώσεων) εξαγγέλθηκαν και, αναπόφευκτα, πολλοί νομικοί ήρθαν απέναντι στο ερώτημα: Μπορώ να συμβουλεύσω με ασφάλεια τον πελάτη μου ότι η υφιστάμενη κατάσταση συνιστά λόγο ανωτέρας βίας; Μήπως τίθεται ζήτημα «απρόοπτης μεταβολής συνθηκών»; Αρχικά, λόγος πρέπει να γίνει για τις δύο «ρητά ρυθμισμένες περιπτώσεις» συμβάσεων μίσθωσης και εργασίας. Ως προς τη μίσθωση, η κρατική πράξη, με την οποία απαγορεύεται η λειτουργία μιας επιχείρησης, σημαίνει ότι ο εκμισθωτής αδυνατεί να παραχωρήσει τη χρήση του μισθίου. Έτσι, κατά το άρθρο 596 ΑΚ, ο μισθωτής απαλλάσσεται του μισθώματος, εφόσον αδυνατεί να κάνει χρήση του, για λόγους που δεν τον αφορούν. Όμως, η Πολιτεία «εξισορροπώντας» τα συμφέροντα μισθωτή και εκμισθωτή, όρισε την υποχρέωση του μισθωτή να καταβάλει το 60% του μισθώματος. Ως προς τη σύμβαση εργασίας των εργαζομένων σε επιχειρήσεις που κλείνουν, κατά το άρθρο 656 ΑΚ, ο εργοδότης δεν έχει υποχρέωση να καταβάλει το μισθό του εργαζομένου όταν 72 _ LAWYER

εμφανίζεται τέτοιο περιστατικό πέρα από τη σφαίρα επιρροής του εργοδότη, αφού αδυνατεί να δεχθεί την εργασία του εργαζομένου όχι για λόγους που τον αφορούν αλλά για άλλους λόγους, αναγόμενους σε κρατική εντολή. Διατηρείται, βέβαια, η σχετική υποχρέωση του εργοδότη να καταβάλει το μισθό για τον πρώτο μήνα τέτοιας κατάστασης (βλ. άρθρα 657 και 658 ΑΚ), από το μισθό του «μήνα» θα αφαιρεθεί όμως η «αναλογία» του επιδόματος των 800€, το οποίο ως γνωστό καλύπτει 45 ημέρες. Στο σημείο αυτό πρέπει να αναφερθούν δύο «καινοφανή», για την εθνική έννομη τάξη, εργαλεία: αυτό της αναστολής της σύμβασης εργασίας και αυτό της εκ περιτροπής εργασίας. Τέλος, ορίζεται ότι οι επιχειρήσεις-εργοδότες, που τελούν σε αναστολή της επιχειρηματικής τους δραστηριότητας, κατόπιν εντολής δημόσιας αρχής, και για όσο χρονικό διάστημα διαρκούν τα μέτρα αντιμετώπισης του κορωνοϊού COVID-19, υποχρεούνται να μην προβούν σε μειώσεις προσωπικού με καταγγελία των συμβάσεων εργασίας. Σε περίπτωση πραγματοποίησής τους, οι καταγγελίες αυτές είναι άκυρες. Και πάμε τώρα στο «πυρηνικό» ερώτημα. Τα περιστατικά που σχετίζονται με τον κορωνοϊό COVID-19 συνιστούν περιστατικά «ανωτέρας βίας»; Πριν δοθεί μια εκτίμηση, ας αναφερθούμε στην «ακραία έννοια» της ανωτέρας βίας. Ως ανωτέρα βία, ορίζεται κάθε εξαιρετικό και απρόβλεπτο γεγονός, του οποίου η επέλευση ήταν αναπόφευκτη ακόμη και με μέτρα άκρας επιμέλειας και σύνεσης ως εκ της φύσεως αυτού. Η ανώτερη βία συνιστά όχι μόνο λόγο προς απαλλαγή σε περίπτωση ευθύνης από τη μη εκπλήρωση ή τη μη έγκαιρη εκπλήρωση προϋφιστάμενης από τη σύμβαση σχέσης ενοχής, αλλά και της από την αδικοπραξία, αφού, σε περίπτωση ύπαρξής της, αίρεται το στοιχείο της υπαιτιότητας του υπαιτίου, ο οποίος δεν φέρει καμιά ευθύνη. Η επίκληση ανωτέρας βίας, σε περίπτωση «σύμβασης», λειτουργεί ως ένσταση του οφειλέτη, ο οποίος πρέπει να την επικαλεστεί και να την αποδείξει για να απαλλαγεί από τις υποχρεώσεις του. Για το τι είναι «ανωτέρα βία» και το πόσο ακραίο χαρακτήρα έχει, ας αναφερθούμε σε μια απόφαση Δικαστηρίου (ΜΠρΜυτιλ 89/2019 ΔΕΕ 2019, 859), το οποίο έκρινε ότι οι μειωμένες κρατήσεις που δεν ικανοποιούσαν τις προσδοκίες επίτευξης, οφείλονταν σε δυσμενείς κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες που δεν ευνοούν τον τουρισμό εν μέσω προσφυγικής

κρίσης, ωστόσο δεν συνιστούσαν ακραίες και μη προβλέψιμες καταστάσεις, αλλά εντάσσονταν στα πλαίσια του επιχειρηματικού ρίσκου που είχε αναλάβει η εναγόμενη εντός των πλαισίων της (επίδικης) σύμβασης εγγυημένης κράτησης. Είναι, λοιπόν, τα όσα βιώνουμε «περιστατικά ανωτέρας βίας»; Ας το δούμε με κάποια υποθετικά παραδείγματα. Ο Α έχει αγοράσει νέα έπιπλα για τα δωμάτια του ξενοδοχείου του, το οποίο δεν θα λειτουργήσει. Δικαιούται να ζητήσει απαλλαγή από τη σύμβαση; Ο Β έχει αναλάβει να εκτελέσει κάποιες εργασίες ανακαίνισης ενός παλιού σπιτιού σε συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα έναντι αυστηρών ποινικών ρητρών στην περιοχή Χ, στην οποία έχουν εμφανιστεί πολλά κρούσματα. Δικαιούται να επικαλεστεί το φόβο για την υγεία του ως λόγο για να μπορεί να αρνηθεί την εκπλήρωση μιας παροχής; Θα άλλαζε η απάντηση αν είχε ήδη νοσήσει; Και στον αντίποδα, η απλή «οικονομική αδυναμία», λόγω μειωμένων πωλήσεων εξαιτίας αυτής της κατάστασης, μπορεί να αποτελέσει λόγο προσωρινής απαλλαγής του οφειλέτη; Βλέπουμε ήδη – στα ανωτέρω όχι απλά σχολικά παραδείγματα, αλλά παραδείγματα βγαλμένα από τη ζωή, αλλά και ερωτήματα που καθημερινά καλούμαστε να απαντήσουμε σε κοινωνούς του δικαίου – ότι η επίδραση του κορωνοϊού αφήνει το στίγμα της σε όλους τους τομείς της ζωής και αναπόφευκτα και της δικαιϊκής.

Impossibilium nullum est obligation έλεγαν οι Ρωμαίοι ημών νομικοί πρόγονοι, αναδεικνύοντας παράλληλα και τη bona fide. Μια bona fide που, υπό τη δικαιοθετική της βάση στο ισχύον δίκαιο (ΑΚ 288), επιβάλλεται να «ακτινοβολήσει» υπομονή στις συναλλαγές, οδηγώντας σε μια εύλογη εξισορρόπηση των αντιτιθέμενων συμφερόντων και μετριασμό των εκατέρωθεν ζημιών. Άλλωστε, ο νομοθέτης επιβάλλοντας υποχρέωση καταβολής του 60% του μισθώματος, έδειξε το δρόμο για μια κατανομή των βαρών.

Η επίκληση ανωτέρας βίας σε περίπτωση “σύμβασης” λειτουργεί ως ένσταση του οφειλέτη, ο οποίος πρέπει να την επικαλεστεί και να την αποδείξει για να απαλλαγεί από τις υποχρεώσεις του

LAWYER _ 73

_WORLD REPORT

ΑΛΛΑΓΈΣ ΣΤΙΣ ΑΠΟΔΟΧΈΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΈΝΩΝ ΣΕ ΔΙΕΘΝΕΊΣ ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΈΣ ΕΤΑΙΡΊΕΣ

ΑΓΩΓΗ-ΜΑΜΟΥΘ ΚΑΤΑ ΤΗΣ EASY JET ΓΙΑ ΠΑΡΑΒΙΑΣΗ ΠΡΟΣΩΠΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Αγωγή ύψους 18 δισεκατομμυρίων λιρών άσκησε κατά της Easy Jet η εταιρεία PGMBM (πρώην SPG Law), για τη διαρροή προσωπικών δεδομένων 9 εκατομμυρίων πελατών από τους servers της αεροπορικής εταιρείας, η οποία (διαρροή) καίτοι γνωστοποιήθηκε από την Easy Jet στις 19.05.2020, φέρεται να έλαβε χώρα τον Ιανουάριο του 2020. Κατά δήλωσή της, η PGMBM αιτείται την καταβολή αποζημίωσης 2.000 λιρών ανά θιγόμενο πελάτη. Μεταξύ των δεδομένων που παραβιάσθηκαν συγκαταλέγονται ονόματα, διευθύνσεις e-mail, ταξιδιωτικές πληροφορίες πελατών, αλλά και στοιχεία πιστωτικής κάρτας για περίπου 2.000 εξ’ αυτών. Όπως επισημαίνει ο διαχειριστής εταίρος της PGMBM, Tom Goodhead, “πρόκειται για μνημειώδη παραβίαση προσωπικών δεδομένων και παταγώδη αποτυχία ευθύνης, η οποία θα έχει σοβαρότατο αντίκτυπο στους πελάτες της Easy Jet”. Η αεροπορική εταιρεία, η οποία στις 28.05.2020 ανακοίνωσε την εφαρμογή μέτρων για περικοπή δαπανών εν μέσω κορωνοϊού, καθώς και την υλοποίηση στρατηγικών διαδικασιών για τη μείωση προσωπικού έως και κατά 30%, δεν έχει μέχρι στιγμής προβεί σε οιονδήποτε σχολιασμό επί της αγωγής.

74 _ LAWYER

Μάχη μειώσεων έχει ξεκινήσει μεταξύ των δικηγορικών εταιρειών στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ηνωμένο Βασίλειο, αναφορικά με τους μισθούς των συνεργατών. Στο ΗΒ η πολιτική μειώσεων έχει στοχεύσει κυρίως στο πάγωμα των μισθών και τη μη καταβολή των bonus. Η έλλειψη ρευστότητας στις ΗΠΑ έχει οδηγήσει σε μειώσεις των καταβαλλόμενων μισθών σε μια προσπάθεια διατήρησης των αποθεματικών, κίνηση που εντάσσεται στην καλούμενη “eat what you kill” στρατηγική. Αντίστοιχο αποτέλεσμα έχει επέλθει από μεγάλες διεθνείς εταιρείες με τη μείωση του ωραρίου των εργαζομένων και, ως εκ τούτου, την καταβολή μειωμένου μισθού. Ενδεικτικά σε προσωρινές ή μη μειώσεις αποδοχών, περικοπές αποζημιώσεων εταίρων ή απολύσεις θα προβούν εταιρείες μεταξύ των οποίων οι Akerman, Allen & Overy, Arent Fox, Baker Botts, Baker & McKenzie.

ΕΤΉΣΙΑ ΈΚΘΕΣΗ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΎ ΣΥΜΒΟΥΛΊΟΥ ΠΡΟΣΤΑΣΊΑΣ ΔΕΔΟΜΈΝΩΝ Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Προστασίας Δεδομένων (EDPB) δημοσίευσε την Ετήσια Έκθεση για το 2019, η οποία αφορά τις κατευθυντήριες οδηγίες και τις γνώμες που εξέδωσε το Συμβούλιο την προηγούμενη χρονιά, σχετικά με (μεταξύ άλλων) το δικαίωμα στη λήθη, την αλληλεπίδραση μεταξύ της Οδηγίας ePrivacy και του Γενικού Κανονισμού 2016/679, καθώς και την Ασπίδα Προστασίας Δεδομένων μεταξύ Ευρωπαϊκής Ένωσης και Η.Π.Α. Η Έκθεση ολοκληρώνεται με αναφορά στους στόχους του Συμβουλίου για το 2020, μεταξύ των οποίων η έκδοση κατευθυντηρίων οδηγιών για τους υπεύθυνους και τους εκτελούντες την επεξεργασία, τα δικαιώματα των υποκειμένων και την έννοια του εννόμου συμφέροντος. Περαιτέρω το Συμβούλιο προτίθεται να εντείνει τις εργασίες του πάνω σε θέματα που αφορούν τις νέες τεχνολογίες, όπως είναι το blockchain, η τεχνητή νοημοσύνη και τα συνδεδεμένα οχήματα. Τέλος, σε ευθυγράμμιση με την επικαιρότητα, το Συμβούλιο, σε συνεργασία και με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, σκοπεύει να παράσχει καθοδήγηση σχετικά με την επεξεργασία των προσωπικών δεδομένων στο πλαίσιο των μέτρων αντιμετώπισης του κορωνοϊού.

ΤΈΧΝΗ ΤΟΥ ΔΡΌΜΟΥ ΚΑΙ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΉ ΙΔΙΟΚΤΗΣΊΑ Στην απόφαση Castillo v. G&M Realty L.P (Φεβ. 2020) του Αμερικανικού Ομοσπονδιακού Εφετείου κρίθηκε ότι η τέχνη του δρόμου αποτελεί επί της ουσίας τέχνη, η οποία προστατεύεται από το δίκαιο της Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Η τέχνη του δρόμου, σύμφωνα με το δικαστήριο, έχει αναπτυχθεί σε τέτοιο βαθμό που δεν περιορίζεται πλέον σε απλές επιγραφές ή πρόχειρα έργα. Σε ορισμένες περιπτώσεις αποτελεί υψηλή τέχνη, αναφέρει το δικαστήριο στην απόφασή του, και αυτό την καθιστά δεκτική προστασίας ως έργο Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Το ζήτημα ανακύπτει εντονότερα αν αναλογιστεί κανείς τη σημασία της εικόνας στη σύγχρονη ζωή. Από τη βιομηχανία του κινηματογράφου μέχρι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το Instagram και τη νέα διαφημιστική βιομηχανία των influencers, η φωτογραφία, σε εσωτερικούς και εξωτερικούς χώρους, έχει καταστεί μέσο προώθησης προϊόντων και υπηρεσιών. Την επόμενη φορά που θα δούμε στο φόντο μιας φωτογραφίας του Instagram ένα graffiti στο κτίριο μιας μεγαλούπολης ας αναρωτηθούμε: μήπως αποτελεί ένα προστατευόμενο έργο Πνευματικής Ιδιοκτησίας;

LAWYER _ 75

Αγωγές στις ΗΠΑ συνεπεία των μέτρων για την αντιμετώπιση του κορωνοϊού Πληθώρα αγωγών που συνδέονται με τον Covid-19 κατατίθενται στα κατά τόπους δικαστήρια στις ΗΠΑ. Εργαζόμενοι κατά των εργοδοτών, επιχειρήσεις κατά των ασφαλιστικών εταιρειών, πανεπιστήμια, κρουαζιερόπλοια ακόμη και η Κίνα μπαίνουν στο στόχαστρο. Οι οικονομικές επιπτώσεις του αποκλεισμού έχουν οδηγήσει σε σημαντική αύξηση των αξιώσεων που προσάγονται ενώπιον των δικαστηρίων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα: επιχειρήσεις βιώνουν απώλειες δισεκατομμυρίων δολαρίων χωρίς να μπορούν να λάβουν ασφαλιστική κάλυψη, καθώς στη μεγάλη τους πλειονότητα τα ασφαλιστικά συμβόλαια δεν καλύπτουν την περίπτωση της πανδημίας. Οι ασφαλιστικές εταιρείες καλούνται να καλύψουν τις απώλειες προκειμένου να διασωθεί σημαντικός αριθμός θέσεων εργασίας και ζητούν από την κυβέρνηση να διαμορφώσει πρόγραμμα διάσωσης ή αποθεματικό αποζημιώσεων αντίστοιχο με το δημιουργηθέν μετά την 11η Σεπτεμβρίου.

_LAWYER ON TOUR

Bjarne P. Tellmann General Counsel & Chief Legal Officer, Pearson

Από την 1η-07-2020, ο Bjarne Tellmann αναλαμβάνει τη θέση του Senior Vice President & General Counsel (Consumer Healthcare) στην εταιρεία GlaxoSmithKline (GSK)

Ο Νομικός Σύμβουλος σε «σχήμα Τ» Ο Bjarne Tellmann μας περιγράφει το Νομικό Σύμβουλο του μέλλοντος, την αλληλεπίδρασή του με την καινοτομία και την τεχνολογία και μας εξηγεί γιατί η Εθνική Ελλάδος ποδοσφαίρου αποτελεί πρότυπο ομάδας (και) για τους δικηγόρους.

Της Αλεξάνδρας Βαρλά

Πείτε μας δυο λόγια για εσάς και την επαγγελματική σας πορεία. Είχα μια σχετικά ασυνήθιστη πορεία: Γεννήθηκα στο Παρίσι, μεγάλωσα στη Νορβηγία και έχω ζήσει σε αρκετές πόλεις, μεταξύ των οποίων Κάιρο, Τόκυο, Αθήνα, Λονδίνο, Ατλάντα, Λος Άντζελες, Σικάγο, Φρανκφούρτη, Βιέννη, Νέα Υόρκη, Στοκχόλμη και Ελσίνκι. Όσο φοιτούσα στο πανεπιστήμιο, αποφάσισα να ξεκινήσω σπουδές στη δραματική σχολή, όπου έμαθα ορισμένα από τα πιο χρήσιμα πράγματα για τον εαυτό μου και την επικοινωνία. Ακολούθησαν ένα διπλό πτυχίο στις πολιτικές επιστήμες και την υποκριτική, ένα μεταπτυχιακό στις πολιτικές επιστήμες και, εν συνεχεία, το πτυχίο νομικής. Εργάστηκα στην Coca-Cola μέχρι το 2014, οπότε και ανέλαβα τη θέση του επικεφαλής Νομικού Συμβούλου της εταιρείας Pearson, στη Νέα Υόρκη. Τα τελευταία 6 χρόνια ασχολούμαι εκτενώς με τον «εκμοντερνισμό» των ομάδων, το χτίσιμο ικανοτήτων και την ενίσχυση της αποτελεσματικότητας, την ανάπτυξη κουλτούρας και την αξιολόγηση όχι μόνον της νομικής, αλλά και της επιχειρηματικής σκοπιάς του να ηγείσαι ενός νομικού τμήματος. Στόχος μου υπήρξε πάντοτε να αντιμετωπίζω τη ζωή και την καριέρα

76 _ LAWYER

μου σαν μια περιπέτεια. Όπως έχει πει και ο Friedrich Nietzsche «Θα πρέπει να κρύβεις μέσα σου ένα χάος για να γεννήσεις ένα αστέρι που χορεύει» - πρέπει να παίρνεις ρίσκα και να μην φοβάσαι να δοκιμάζεις καινούρια πράγματα.

οποία, χτίζεται η δομή μιας ομάδας, καθώς και την ανάθεση αρμοδιοτήτων βάσει ρίσκου και αξιών. Αφορά επίσης στην επιλογή εξωτερικών συνεργατών και δικηγόρων, τη βελτιστοποίηση των εξόδων, την επιλογή και εφαρμογή της κατάλληλης τεχνολογίας. Εν συνεχεία, στρεφόμαστε στο «λογισμικό», τα λιγότερο μετρήσιμα, αλλά εξίσου κρίσιμα συστατικά της κουλτούρας, του ταλέντου, των ηγετικών ικανοτήτων, της ποικιλομορφίας και του γενεαλογικού πλαισίου. Το τρίτο σκέλος του μοντέλου είναι αυτό που περιγράφω ως «σταθερές». Πρόκειται για τα στοιχεία που (μαζί με το υλισμικό και το λογισμικό) απασχολούν σε μόνιμη βάση (σταθερά) τον Νομικό Σύμβουλο: η στρατηγική καθοδήγηση και η διαχείριση των αλλαγών, με στόχο να μπορέσει η ομάδα να προσαρμοσθεί σε αυτές.

Τι οδήγησε στη συγγραφή του βιβλίου “Building an Outstanding Legal Team: Battle-Tested Strategies from a General Counsel”; Όταν δούλευα στην Coca-Cola, με ρώτησε μια νέα δικηγόρος αν υπάρχει κάποιο εγχειρίδιο που να την καθοδηγεί στη δουλειά της. Όταν ανέλαβα τον πρώτο μου ρόλο ως επικεφαλής Νομικός Σύμβουλος, είχα ακριβώς τον ίδιο προβληματισμό – μήπως θα έπρεπε πράγματι να υπάρχει ένα εγχειρίδιο; Έτσι αποφάσισα να σχεδιάσω ένα μοντέλο τριών βημάτων, για την οργανωτική διάρθρωση των ομάδων. Γιατί επιλέξατε να επικεντρωθείτε σε ομάδες, αντί για τον ίδιο τον Νομικό Σύμβουλο; Οι ομάδες είναι πολύ κρίσιμες και ουσιώδεις για την επιτυχία. Όλες οι περίπλοκες και απαιτητικές εργασίες εκτελούνται από ομάδες, όχι μεμονωμένα άτομα. Ας πάρουμε την περίπτωση μιας ορχήστρας: όσο καλός και να είναι ο μαέστρος, μια ορχήστρα δεν μπορεί να ερμηνεύσει μια συμφωνία, αν απουσιάζουν κάποιοι από τους μουσικούς. Ο επικεφαλής ορίζει την κατεύθυνση, καθοδηγεί και αναπτύσσει τους ανθρώπους – αλλά το αποτέλεσμα θα εξαρτηθεί από την ομάδα. Ένα ιδανικό παράδειγμα είναι η ελληνική Εθνική ομάδα ποδοσφαίρου στις αρχές της δεκαετίας του 2000: είχαν έναν εξαιρετικό προπονητή, όλοι οι παίκτες ενεργούσαν συντονισμένα, βάσει προγράμματος και, εν τέλει, κέρδισαν το πρωτάθλημα. Θεωρώ ότι ο προπονητής αντιπροσωπεύει αυτό που πρέπει και εμείς οι δικηγόροι να είμαστε ως επικεφαλής: δεν βρισκόμαστε στο πεδίο, αλλά διασφαλίζουμε ότι η ομάδα μας έχει ό,τι ακριβώς χρειάζεται για να επιτύχει. Ο ρόλος ενός ηγέτη είναι να συντονίζει και να βρίσκει ακατέργαστα διαμάντια.

Οι ομάδες είναι πολύ κρίσιμες και ουσιώδεις για την επιτυχία. Όλες οι περίπλοκες και απαιτητικές εργασίες εκτελούνται από ομάδες, όχι μεμονωμένα άτομα

Ποιοι είναι, κατά τη γνώμη σας, οι κύριοι παράγοντες που πυροδοτούν τις αλλαγές στο νομικό επάγγελμα και, κατ’ επέκταση, επηρεάζουν το ρόλο του Νομικού Συμβούλου;

Μεταξύ των παραγόντων που επηρεάζουν σήμερα το νομικό επάγγελμα, θα εστίαζα καταρχήν στην πρόκληση του «περισσότερα για λιγότερα»: το παράδοξο της αυξημένης ζήτησης για νομικές υπηρεσίες, με την ταυτόχρονη συρρίκνωση της διαθεσιμότητας των πόρων. Η αυξημένη ζήτηση οφείλεται σε διάφορους παράγοντες της αγοράς, μεταξύ των οποίων: - Κανονιστική διεύρυνση: η ραγδαία αύξηση των νομοθεσιών και η πολυπλοκότητά τους ανά τον κόσμο (αναφέρω χαρακτηριστικά ότι οι σελίδες των κανονισμών στις ΗΠΑ αυξήθηκαν από 10.000 τη δεκαετία του 1950 σε περίπου 200.000 σήμερα), σε συνδυασμό με τα αυστηρά πρόστιμα σε περίπτωση μη συμμόρφωσης.

- Παγκοσμιοποίηση: στην πλειονότητά τους τα νομικά ζητήματα έχουν διασυνοριακές επιπτώσεις και τα ρίσκα δεν είναι πλέον τοπικά.

- Σύγκλιση ρίσκων: ελάχιστα είναι πλέον τα ζητήματα που εμπεριέχουν αμιγώς νομικά ρίσκα και το νομικό τμήμα μιας εταιρείας πρέπει να εξετάζει και μη-νομικές παραμέτρους (π.χ. θέματα φήμης, οικονομικές και πολιτικές διαστάσεις του ρίσκου).

Ας μιλήσουμε για το μοντέλο που έχετε διαμορφώσει για το χτίσιμο ενός μοντέρνου νομικού τμήματος. Στη βάση του μοντέλου βρίσκεται αυτό που ονομάζω «υλισμικό», τα μετρήσιμα, δομικά στοιχεία της λειτουργίας ενός νομικού τμήματος. Το υλισμικό περιλαμβάνει την αξιολόγηση των βασικών ρίσκων και του ταλέντου, γύρω από τα

LAWYER _ 77

_LAWYER ON TOUR Και ενώ οι ανωτέρω μακροοικονομικοί παράγοντες, αυξάνουν τη ζήτηση για παροχή νομικών υπηρεσιών, οι εταιρείες βρίσκονται υπό διαρκή οικονομική πίεση και, βεβαίως, η κρίση του κορωνοϊού δυσχεραίνει την κατάσταση. Οι εταιρείες πρέπει να περιορίσουν τις δαπάνες τους, αρχής γενομένης από το νομικό τμήμα. Περνώντας σε πιο θετικές «ανατροπές» (disruptions), οι οποίες παρουσιάζουν ευκαιρίες για το νομικό επάγγελμα, αξίζει να αναφερθούμε στην «Επανάσταση της Καινοτομίας»: νέοι και καινοτόμοι τρόποι παροχής νομικών υπηρεσιών, οι οποίοι μας επιτρέπουν να είμαστε πιο αποτελεσματικοί. Πριν το 2000, η αλυσίδα παροχής υπηρεσιών ήταν συγκεκριμένη: ένας πελάτης, με συγκεκριμένο αίτημα, το οποίο διαχειριζόταν ένας πάροχος (μια δικηγορική εταιρεία). Σήμερα, η αλυσίδα αυτή μοιάζει να σπάει σε μικρά κομμάτια, κάθε ένα από τα οποία ανατίθεται στους πιο αποτελεσματικούς παρόχους. Οι δικηγορικές εταιρείες δεν ανταποκρίνονται πάντοτε στην ανάγκη περικοπών του προϋπολογισμού και μεγάλο μέρος των υπηρεσιών που ανατίθετο σε αυτές, πλέον αποδεσμεύεται σε νομικές start-up ή και ανατίθεται εσωτερικά, εντός της εταιρείας. Αυτή η αποδέσμευση της αλυσίδας πυροδοτείται από την παγκοσμιοποίηση και λύσεις όπως το off-shoring, near-shoring και supertemping (δικηγόροι αναλαμβάνουν, μέσω εναλλακτικών παρόχων νομικών υπηρεσιών, την εκτέλεση συγκεκριμένων έργων), καθώς και η υπεργολαβική ανάθεση σε μικρότερες δικηγορικές εταιρείες ή σε εξειδικευμένα μη-νομικά σχήματα.

τικών εργασιών, περιορίζοντας την ανθρώπινη εργασία σε μια μικρότερη κατηγορία. Κατά την άποψή μου, η τεχνολογία δεν είναι από μόνη της η λύση, αλλά το εργαλείο που μας βοηθά να διαχειριστούμε μια λύση. Θα πρέπει να προηγείται η κατανόηση των διαδικασιών και των προβλημάτων που πρέπει να επιλυθούν και, εν συνεχεία, να ακολουθεί η τεχνολογία για την αντιμετώπιση των ατελειών και των ελλείψεων. Επιπροσθέτως, είναι σημαντικό να μην περιοριζόμαστε μόνον στη «φανταχτερή» τεχνολογία, αλλά να ξεκινάμε από τις «βαρετές» λύσεις, όπως είναι οι βιντεοκλήσεις και οι τηλεδιασκέψεις, οι οποίες έχουν καταστεί απαραίτητες, λόγω της κρίσης του Covid-19. Οι περισσότεροι έχουν την τάση να τις αγνοούν, πρόκειται όμως για πολύτιμα εργαλεία: είναι δωρεάν και επιτρέπουν σε ομάδες ανά τον κόσμο να δουλεύουν από οπουδήποτε. Τέλος, σε μια τεχνολογική αναβάθμιση δεν θα πρέπει να ξεχνάμε τη διαχείριση αλλαγών – με άλλα λόγια, δεν μπορούμε να υιοθετήσουμε μια νέα τεχνολογία, χωρίς να λάβουμε υπόψη την προσαρμοστικότητα της ομάδας μας. Είναι, επομένως, σημαντικό να ξεκινήσουμε επισημαίνοντας την ανάγκη για την κάλυψη της οποίας εφαρμόζουμε ένα νέο εργαλείο και, εν συνεχεία, να καθοδηγήσουμε την ομάδα μας στο χειρισμό της νέας τεχνολογίας.

Κατά την άποψή μου, η τεχνολογία δεν είναι από μόνη της η λύση, αλλά το εργαλείο που μας βοηθά να διαχειριστούμε μια λύση

Ποιός ο ρόλος των εξωτερικών συμβούλων και πώς προτείνετε να γίνεται η επιλογή τους; Οι δικηγορικές εταιρείες παραμένουν απαραίτητες, αλλά για πιο περιορισμένο τμήμα των υπηρεσιών. Η οργανωτική αρχιτεκτονική, η πυραμιδική διάρθρωση και το εταιρικό μοντέλο των παραδοσιακών δικηγορικών εταιρειών, καθιστούν την καινοτομία μεγάλη πρόκληση για αυτές. Στο βιβλίο του “The Innovator’s Dilemma”, ο καθηγητής του Harvard Clayton Christensen έθεσε το εξής ερώτημα: για ποιο λόγο, σε κάθε βιομηχανία, ο κυρίαρχος παίκτης παύει να βρίσκεται στην κορυφή, όταν εμφανίζεται η νέα γενιά τεχνολογίας; Η απάντηση είναι ότι η καινοτομία συντελείται πολύ χαμηλά στην αλυσίδα αξιών, όπου οι νεοεισερχόμενες εταιρείες προσφέρουν λύσεις χαμηλού κόστους, που καλύπτουν τις ανάγκες διαφορετικών κατηγοριών πελατών.

Ποιος είναι ο ρόλος της τεχνολογίας σε αυτό που μας περιγράψατε; Υπάρχουν χρυσοί κανόνες για τη χρήση της τεχνολογίας; Η Επανάσταση της Καινοτομίας κατευθύνεται περαιτέρω από την τεχνολογική ανατροπή, η οποία μας παρέχει εργαλεία που «μεταμορφώνουν» τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε: εργαλεία επικοινωνίας (όπως η τηλεδιάσκεψη), self-help (όπως είναι το LexisNexis), αποδοτικότητας (π.χ. λογισμικό διαχείρισης συμβάσεων), διαφάνειας (π.χ. λογισμικό ηλεκτρονικής τιμολόγησης) και, βέβαια, αργά αλλά σταθερά, τεχνητή νοημοσύνη και μηχανική μάθηση, που καταλαμβάνουν όλο και μεγαλύτερο μέρος των διεκπεραιω78 _ LAWYER

Οι προτάσεις αυτές ανεβαίνουν σταδιακά στην πυραμίδα αξιών και κάποια στιγμή ανατρέπουν τις λύσεις που μέχρι τότε προσφέρονταν από τους κυρίαρχους παίκτες. Οι πρωταγωνιστές της αγοράς συχνά μαζεύονται στην κορυφή της πυραμίδας, εστιάζουν στην βελτιστοποίηση των υφιστάμενων ακριβών λύσεων, αφήνοντας έτσι αρκετό χώρο στους νεοεισερχόμενους. Αυτό ακριβώς συμβαίνει και στη δικηγορία. Πολλές δικηγορικές εταιρείες εστιάζουν όχι στον ανταγωνισμό, αλλά στα πιο προσοδοφόρα κομμάτια της βασικής τους ειδίκευσης και τεχνογνωσίας, με αποτέλεσμα να υποχωρούν όλο και περισσότερο στην άκρη της πυραμίδας, δίνοντας την ευκαιρία σε εναλλακτικούς παρόχους νομικών υπηρεσιών να ανατρέψουν την αγορά. Σε ό,τι αφορά στην επιλογή εξωτερικών συμβούλων, είναι κρίσιμο να εφαρμόζεται μια δομημένη διαδικασία, η οποία να ανταποκρίνεται στις ανάγκες της εκάστοτε εταιρείας. Ιστορικά, η επιλογή συνεργατών βασιζόταν στις προσωπικές σχέσεις. Ωστόσο, οι νομικές υπηρεσίες θα πρέπει να παρέχονται κατά τον ίδιο τρόπο που η εταιρεία προμηθεύεται πρώτες ύλες και υπηρεσίες. Με άλλα λόγια, θα πρέπει να καταρτισθεί μια αρμόδια επιτροπή (για την αποστολή αιτημάτων υποβολής προσφορών,

τη συλλογή πληροφοριών, την εφαρμογή της διαδικασίας αξιολόγησης) και να αναπτυχθεί μια επαγγελματική σχέση, επί τη βάσει αντικειμενικών και μετρήσιμων κριτηρίων. Αφού επιλεγούν, οι εξωτερικοί σύμβουλοι καθίστανται στρατηγικοί συνεργάτες - πρακτικά μια προέκταση του νομικού τμήματος. Πώς έχει επηρεαστεί, κατά τη γνώμη σας, το νομικό επάγγελμα από την κρίση του κορωνοϊού; Η κρίση του κορωνοϊού επιταχύνει πολλές από τις ήδη υφιστάμενες τάσεις. Πιστεύω ότι μέσα στους επόμενους 12-24 μήνες, αφού αρχίσει να υποχωρεί η κρίση σε επίπεδο υγείας, θα μας μείνει μια τεράστια οικονομική καταστροφή σε όλες, σχεδόν, τις αγορές. Η πρόκληση του «περισσότερα με λιγότερα» θα γίνει ακόμη πιο αισθητή και οι εταιρείες θα εντείνουν τις πιέσεις προς τα νομικά τμήματα για περικοπή των δαπανών. Επιπροσθέτως, σε μια πραγματικότητα που κυριαρχούν η

Δεν είναι ο έλεγχος αυτό που κινητοποιεί τους δικηγόρους, αλλά η αυτονομία, η επιδεξιότητα, η αναγνώριση και η αίσθηση ότι το έργο τους έχει αντίκτυπο, σημασία LAWYER _ 79

_LAWYER ON TOUR τεχνολογία, η βελτιστοποίηση των διαδικασιών, η κουλτούρα και οι οργανωτικές δεξιότητες, ο Νομικός Σύμβουλος πρέπει να είναι ένας mini CEO του νομικού τμήματος και να σκέφτεται σαν επιχειρηματίας. Ο ρόλος του Νομικού Συμβούλου είναι, πλέον, αρκετά περίπλοκος και σε αυτό συντελεί, βεβαίως, και η κρίση του Covid-19. Ο Νομικός Σύμβουλος πρέπει να είναι στρατηγικός συνεργάτης, επικοινωνιακός, διπλωμάτης, project manager, υπεύθυνος προμηθειών, διαχειριστής κρίσεων. Με άλλα λόγια, υπάρχει μια εγγενής «υπερφόρτωση» ρόλων, η οποία απαιτεί από τον Νομικό Σύμβουλο να είναι πιο καινοτόμος και δημιουργικός. Οι δικηγόροι σήμερα πρέπει να έχουν αυτό που ονομάζουμε «σχήμα Τ» (“T-shaped”) – εις βάθος εξειδίκευση σε ένα (τουλάχιστον) αντικείμενο και, ταυτόχρονα, γενικές γνώσεις και τη δυνατότητα να συνεργάζονται με ένα ευρύ φάσμα διαφορετικών τομέων, εντός και εκτός εταιρείας. Και έτσι ακριβώς έρχεται η καινοτομία: όταν συνδυάζονται διαφορετικοί κλάδοι και γεννούν νέες ιδέες. Η τηλεργασία έχει ευλόγως βρεθεί στο προσκήνιο, ως συνέπεια των περιοριστικών μέτρων για την αντιμετώπιση του Covid-19. Ποιες θεωρείτε ότι είναι οι «παγίδες» στην παραγωγικότητα; Η Pearson είναι μια εταιρεία που υποστηρίζει την τηλεργασία και εφαρμόζει εδώ και χρόνια εργαλεία, όπως η τηλεδιάσκεψη. Κατά την άποψή μου, αυτό που έχει σημασία είναι η ποιότητα του αποτελέσματος, ότι η δουλειά γίνεται εντός προθεσμίας και ότι ο πελάτης είναι ικανοποιημένος από το παραδοτέο. Αυτή η φιλοσοφία θα ενισχυθεί, όχι μόνον λόγω του κορωνοϊού, αλλά και λόγω της «αντίδρασης» των νεότερων γενεών κατά της υποχρεωτικής προσέλευσης στο γραφείο, όταν η ίδια δουλειά μπορεί να γίνει από το σπίτι (πιθανότατα και πιο παραγωγικά). Η τεχνολογία μας επιτρέπει να φέρνουμε εις πέρας το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς από το σπίτι – ωστόσο, το γραφείο θα παραμείνει ένας σημαντικός, ποιοτικός χώρος για διάδραση, συναντήσεις με συναδέλφους, νέες ιδέες, διαπραγματεύσεις και δια ζώσης συνεργασίες. Από την άλλη, η τηλεργασία δεν είναι κατάλληλη για όλα τα τμήματα μιας εταιρείας. Πιστεύω, πάντως, ότι ταιριάζει στο επάγγελμα του δικηγόρου. Είναι πολύ σημαντικό να αξιολογείται τακτικά η ποιότητα του αποτελέσματος και οι συνεργάτες να είναι υπεύθυνοι και ειλικρι-

νείς. Δεν είναι ο έλεγχος αυτό που κινητοποιεί τους δικηγόρους, αλλά η αυτονομία, η επιδεξιότητα, η αναγνώριση και η αίσθηση ότι το έργο τους έχει αντίκτυπο, σημασία. Η μικροδιαχείριση (micromanagement) είναι αδιαμφισβήτητα αντιπαραγωγική. Και επανερχόμαστε στο «λογισμικό» που ανέφερα ανωτέρω: τις αξίες και την κουλτούρα που κατευθύνουν το ταλέντο. Πώς θα περιγράφατε τον σύγχρονο Νομικό Σύμβουλο; Ως δικηγόροι, έχουμε μια τάση να παραμελούμε τις κοινωνικές δεξιότητες και τη σημασία του να χτίζεται ένας κώδικας κουλτούρας και αξιών, βάσει του οποίου μια εταιρεία προσλαμβάνει, προάγει και απολύει εργαζόμενους. Εκτός από καλός στη δουλειά του, ένας δικηγόρος πρέπει να έχει ενδιαφέροντα και εκτός νομικής, να είναι περίεργος και να ανταμείβεται για αυτό. Οι επικοινωνιακές δεξιότητες, σε συνδυασμό με τη συναισθηματική νοημοσύνη και την αυτονομία, είναι εξίσου σημαντικά. Είναι, επίσης, απαραίτητο για έναν Νομικό Σύμβουλο να αναγνωρίζει από πού πηγάζει η ηγεσία και ότι η δύναμή του δεν έγκειται στη θέση του, αλλά στην ικανότητά του να πείθει και να εμπνέει τους ανθρώπους. Το συμπέρασμα είναι, λοιπόν, ότι ο Νομικός Σύμβουλος του μέλλοντος πρέπει να επενδύσει στους ανθρώπους και στην κουλτούρα. Ο ρόλος του ως επικεφαλής ενός οργανισμού είναι να ηγείται και αυτό απαιτεί χρόνο και ενέργεια. Σε έναν κόσμο, όπου το ταλέντο είναι κινητικό, πρέπει να προσελκύει τους συνεργάτες και να αναδεικνύει τον καλύτερό τους εαυτό. Και, βέβαια, θα πρέπει να τους αφήνει να φύγουν. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη ικανοποίηση και πηγή υπερηφάνειας από το να βλέπεις τους ανθρώπους σου να γίνονται οι ίδιοι ηγέτες. Αυτό σημαίνει επιτυχία. Ο Νομικός Σύμβουλος του μέλλοντος επενδύει στις ανθρώπινες σχέσεις, στην κουλτούρα, αναζητά ακατέργαστα διαμάντια, σκέφτεται ομαδικά και όχι ατομικά.

Το γραφείο θα παραμείνει ένας σημαντικός, ποιοτικός χώρος για διάδραση, συναντήσεις με συναδέλφους, νέες ιδέες, διαπραγματεύσεις και δια ζώσης συνεργασίες

80 _ LAWYER

Υπο την Αιγίδα

29.06.2020

boussias • virtual experience

Live on your Screen

THE FUTURE OF HEALTHCARE IN GREECE

“The power to make the difference” Το σημαντικότερο ετήσιο Forum για τις Πολιτικές Υγείας στη χώρα μας για 10η χρονιά!

Online θα πραγματοποιηθεί φέτος το μεγάλο συνέδριο για το Μέλλον της Υγείας “The Future of Healthcare in Greece” στις 29 Ιουνίου 2020, υπό την αιγίδα του ΣΕΒ, του ΣΦΕΕ, της ΠΕΦ, και του ΣΑΦΕΕ. Το Συνέδριο αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ετήσια forum για τις πολιτικές υγείας στη χώρα μας, φιλοξενώντας εξέχοντες διεθνείς ομιλητές, υψηλόβαθμα στελέχη από τον ΠΟΥ, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, την Παγκόσμια Τράπεζα, εκπροσώπους της πολιτικής ηγεσίας, διακεκριμένους Έλληνες και ξένους ακαδημαϊκούς. Με κεντρικό τίτλο «The power to make the difference», το φετινό Συνέδριο για το μέλλον της υγειονομικής περίθαλψης στην Ελλάδα θα εξετάσει τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν σήμερα τα συστήματα υγείας. Έμφαση θα δοθεί στις μεταρρυθμίσεις της υγειονομικής περίθαλψης, κυρίως λόγω της ανάγκης θωράκισης του συστήματος έναντι της Πανδημίας του Κορωνοϊού αλλά και της ανάγκης οικονομικής βιωσιμότητας. Επιπλέον, θα συζητηθούν και οι πρωτοβουλίες για υπερεθνική συνεργασία και δια-τομεακές συνέργειες.

Οι 3 κύριες συνεδρίες θα καλύψουν τα εξής θέματα: 1. Επανεκκίνηση της οικονομίας, Προστασία της Δημόσιας Υγείας 2. Αντιμετώπιση των προκλήσεων των Συστημάτων Υγείας 3. Σχέδιο μετάβασης για την περίοδο Covid-19

www.healthcareconference.gr

Χορηγός

Media Partner

Υποστηρικτές

Χορηγοί Επικοινωνίας

Συμμετοχές & Χορηγίες: Χρυσούλα Κορδούλη, Τ: 210 6617777 (εσωτ. 204), e-mail: ckordouli@boussias.com Ζωή Ρακοπούλου, Τ: 694 8388 608, e-mail: rakopoulou@boussias.com Γενικές πληροφορίες: Νέλλη Καψή, Τ: 210 6617777 (εσωτ. 289), e-mail: nellykapsi@yahoo.com Ναταλία Τουμπανάκη, Τ: 694 7936 708, e-mail: ntoubanaki@boussias.com

_LAWYER ON TOUR

82 _ LAWYER

Eleonor Duhs

Director in Fieldfisher’s Privacy, Security and Information Law team in London

Phil Lee

CIPP/E, Partner (Privacy, Security and Information) Fieldfisher

BREXIT & ΠΡΟΣΩΠΙΚΆ ΔΕΔΟΜΈΝΑ:

Ο αντίκτυπος για το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ευρωπαϊκή Ένωση Η

κρίση του Covid-19 έχει ευλόγως πρωταγωνιστήσει (και θα συνεχίσει να πρωταγωνιστεί για αρκετό καιρό) στους τίτλους των ειδήσεων. Ωστόσο, εν μέσω των συζητήσεων περί άρσης των μέτρων και επαναλειτουργίας των σχολείων, υπάρχει ένα θέμα το οποίο σύντομα θα μονοπωλήσει το ενδιαφέρον: πρόκειται για τη λήξη, στα τέλη Ιουνίου, της προθεσμίας υποβολής αιτήματος παράτασης των διαπραγματεύσεων για τη μελλοντική σχέση μεταξύ του Ηνωμένου Βασιλείου (ΗΒ) και της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε.Ε.). Χωρίς κάποια παράταση, η μεταβατική περίοδος (κατά τη διάρκεια της οποίας οι Συνθήκες και η δευτερεύουσα νομοθεσία της Ε.Ε. εφαρμόζονται στο ΗΒ σαν να ήταν ακόμη μέλος της ΕΕ), λήγει την 31η Δεκεμβρίου 2020. Ενόψει της καθυστέρησης των συζητήσεων, λόγω της πανδημίας του κορωνοϊού, πολιτικοί τόσο από το ΗΒ όσο και από την Ε.Ε. προτρέπουν την βρετανική Κυβέρνηση να παρατείνει την προθεσμία. Ωστόσο, η Κυβέρνηση δείχνει να μην έχει καμία πρόθεση να επιμηκύνει τις διαπραγματεύσεις.

LAWYER _ 83

_LAWYER ON TOUR Άλλωστε, εξελέγη με την υπόσχεση “να φέρει εις πέρας το Brexit”. Ανεξαρτήτως, πάντως, της πίεσης χρόνου, οι εμπορικές συζητήσεις μεταξύ του ΗΒ και της Ε.Ε. φαίνεται να μην βρίσκουν πρόσφορο έδαφος. Εάν δεν δοθεί παράταση στις διαπραγματεύσεις, ή δεν βελτιωθούν οι πιθανότητες επιτυχούς έκβασης των συζητήσεων, το ΗΒ και η Ε.Ε. έρχονται αντιμέτωπα με το ενδεχόμενο οι εμπορικές τους συναλλαγές, από τα τέλη Δεκεμβρίου και στο εξής, να διέπονται από τους όρους του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ). Κάτι τέτοιο θα ήταν, βεβαίως, προβληματικό, καθότι επί του παρόντος ο ΠΟΕ βρίσκεται υπό καθεστώς αβεβαιότητας, ενώ οι ΗΠΑ παρεμποδίζουν τον διορισμό νέων δικαστών στο Εφετείο (Appellate Body) του Οργανισμού. Αυτό, πρακτικά, σημαίνει ότι οι όποιες διαφορές προκύψουν δεν μπορούν να επιλυθούν βάσει των κανόνων του ΠΟΕ.

Προστασία Προσωπικών Δεδομένων Εάν οι εμπορικές συζητήσεις μεταξύ του ΗΒ και της Ε.Ε. δεν ευδοκιμήσουν, ποιες θα είναι οι συνέπειες για τις εν εξελίξει διαπραγματεύσεις επί της επάρκειας του επιπέδου προστασίας προσωπικών δεδομένων που παρέχεται από το ΗΒ; Καίτοι το ΗΒ έχει επανειλημμένως υποστηρίξει ότι οι συζητήσεις περί επάρκειας αποτελούν ξεχωριστό πεδίο διαπραγμάτευσης σε σχέση με τη μελλοντική εμπορική συμφωνία με την Ε.Ε., δεν είναι σαφές πόσο ρεαλιστική είναι αυτή η θέση. Από την άλλη, είναι προς το συμφέρον αμφότερων των μερών να διασφαλίσουν την ανεμπόδιστη ροή δεδομένων μεταξύ τους, η οποία συνεπάγεται έναν «πονοκέφαλο» λιγότερο για την ευρωπαϊκή ήπειρο. Αξίζει περαιτέρω να επισημανθεί, και ενδεχομένως να μην είναι ευρέως γνωστό, ότι και το ίδιο το ΗΒ εκπονεί παράλληλα τη δική του αξιολόγηση περί επάρκειας του επιπέδου προστασίας δεδομένων που παρέχεται από την Ε.Ε.. Σε περίπτωση αποτυχίας των διαπραγματεύσεων περί επάρκειας, οι επιχειρήσεις τόσο στο ΗΒ, όσο και στις χώρες της Ε.Ε., θα πρέπει να εξετάσουν εναλλακτικούς μηχανισμούς για τη νόμιμη διαβίβαση δεδομένων μεταξύ τους μετά την 31η Δεκεμβρίου 2020.

Απόκλιση προδιαγραφών; Το ΗΒ έχει προβεί σε νομοπαρασκευαστικές ενέργειες, με σκοπό την ενσωμάτωση του Γενικού Κανονισμού στην εθνική νομοθεσία, κατά τη λήξη της μεταβατικής περιόδου – με άλλα λόγια μια «βρετανική εκδοχή» του GDPR. Ως εκ τούτου, ο κίνδυνος αποκλίσεων, μεταξύ Ε.Ε. και ΗΒ, στις προδιαγραφές που τίθενται για την προστασία προσωπικών δεδομένων δείχνει να είναι καταρχήν περιορισμένος. Η πραγματικότητα, όμως, ενδέχεται να είναι πιο προβληματική. Το ΗB δεν θα δεσμεύεται πλέον από τις αποφάσεις του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) επί προσωπικών δεδομένων, εφόσον αυτές εκδίδονται μετά το πέρας της μεταβατικής περιόδου. Υπάρχουν, βέβαια, κάποιες εξαιρέσεις σε αυτόν τον κανόνα, για τα «δεδομένα Ε.Ε.» τα οποία διαβιβάσθηκαν στο ΗΒ πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου. Σε περίπτωση που δεν εκδοθεί απόφαση επάρκειας, τα δεδομένα αυτά θα πρέπει να προστατεύονται σύμφωνα με τις διατάξεις του GDPR, λαμβάνοντας υπόψη τη νομολογία του ΔEE που εξεδόθη μετά το πέρας της μεταβατικής περιόδου (βλ. άρθρο 71 (1) της Συμφωνίας Αποχώρησης μεταξύ Ευρωπαϊκής Ένωσης και Ηνωμένου Βασιλείου). Παράλληλα, όμως, οι Βρετανοί υπουργοί έχουν την εξουσία να θεσπίσουν νόμους, οι οποίοι να επιτρέπουν στα εγχώρια Δικαστήρια να παρεκκλίνουν από τις αποφάσεις του ΔEE, γεγονός που περιπλέκει ακόμη περισσότερο την κατάσταση. Αυτό σημαίνει ότι τόσο οι ήδη εκδοθείσες, όσο και οι μελλοντικές αποφάσεις του ΔΕΕ ενδέχεται να μην είναι δεσμευτικές κατά την ερμηνεία της βρετανικής εκδοχής του GDPR από τα Δικαστήρια του ΗΒ. Κάτι τέτοιο θα οδηγούσε σε μια σχετικά ταχεία απόκλιση μεταξύ της ερμηνείας της βρετανικής εκδοχής του GDPR σε σχέση με την εκδοχή της Ε.Ε.. Το ενδεχόμενο αυτής της κανονιστικής απόκλισης κάθε άλλο παρά ευπρόσδεκτο είναι από τις επιχειρήσεις, οι οποίες θα υπόκεινται στο πεδίο εφαρμογής τόσο της ευρωπαϊκής όσο και της βρετανικής εκδοχής του Γενικού Κανονισμού, αφού αυξάνει σημαντικά το κόστος συμμόρφωσης.

Και το ίδιο το ΗΒ εκπονεί παράλληλα τη δική του αξιολόγηση περί επάρκειας του επιπέδου προστασίας δεδομένων που παρέχεται από την Ε.Ε.

84 _ LAWYER

Εφαρμογή της βρετανικής νομοθεσίας για την προστασία δεδομένων σε επιχειρήσεις της Ε.Ε. Το πιθανότερο είναι ότι η πλειοψηφία των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στην Ε.Ε. δεν γνωρίζουν ότι η βρετανική εκδοχή του GDPR περιλαμβάνει τις ίδιες διατάξεις με τον ευρωπαϊκό GDPR περί εξωεδαφικής εφαρμογής. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι η βρετανική εκδοχή θα εφαρμόζεται σε υπεύθυνους ή εκτελούντες την επεξεργασία, οι οποίοι (ανεξαρτήτως του αν είναι εγκατεστημένοι εκτός του ΗΒ) προσφέρουν αγαθά ή υπηρεσίες σε καταναλωτές / επεξεργάζονται δεδομένα που αφορούν τη συμπεριφορά υποκειμένων που βρίσκονται στο ΗΒ. Μάλιστα, οι ευρωπαϊκές εταιρείες οι οποίες καταλαμβάνονται, κατά τα ανωτέρω, από αυτήν την εξωεδαφική εφαρμογή της βρετανικής εκδοχής του GDPR, θα πρέπει να ορίσουν έναν εκπρόσωπό τους στο ΗΒ.

Λοιπές επιπτώσεις Λαμβάνοντας υπόψη την έλλειψη κανονιστικού συντονισμού μεταξύ ΗΒ και Ε.Ε., σε περίπτωση περιστατικού παραβίασης δεδομένων από οργανισμούς που δραστηριοποιούνται και στις δυο περιοχές, ενδέχεται να κινηθούν ξεχωριστές διαδικασίες από τους αντίστοιχους κανονιστικούς και ρυθμιστικούς φορείς της Ε.Ε. και του ΗΒ. Υπάρχει, περαιτέρω, η πιθανότητα επιβολής διπλών προστίμων στους υπεύθυνους και τους εκτελούντες την επεξεργασία για κανονιστικές παραβάσεις, οι οποίες τελούνται τόσο στο ΗΒ όσο και εντός της Ε.Ε.. Επιπλέον, ο μηχανισμός της υπηρεσίας μιας στάσης, σύμφωνα με τον οποίον επιχειρήσεις με εγκατάσταση σε περισσότερα από ένα κράτη-μέλη της Ε.Ε. υπόκεινται σε μια εποπτεύουσα αρχή, δεν θα είναι πια διαθέσιμος στις βρετανικές επιχειρήσεις.

υποστεί ισχυρότατο πλήγμα από τον συνδυασμό της κρίσης του Covid-19 και ενός Brexit χωρίς συμφωνία (no-deal Brexit). Αυτό το ενδεχόμενο είναι, βεβαίως, απολύτως ανεπιθύμητο από τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις που συναλλάσσονται με το ΗΒ. Δεν μπορεί να αποκλεισθεί η πιθανότητα, σε περίπτωση επιδείνωσης της κατάστασης, το ΗΒ να αιτηθεί παράτασης των διαπραγματεύσεων αργότερα μέσα στο έτος, ακόμη και αν η σχετική προθεσμία έχει παρέλθει. Η δε «παράλυση» του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου μπορεί να αποτελέσει έναν επιπλέον παράγοντα που θα λάβει υπόψη της η βρετανική Κυβέρνηση, κατά τη λήψη των αποφάσεών της. Λόγω του ότι μεσολαβούν αρκετά ακόμη στάδια μέχρι τη θέση σε ισχύ μιας απόφασης της Ε.Ε. περί επάρκειας του επιπέδου προστασίας δεδομένων που παρέχεται από το ΗΒ, η έκβαση των σχετικών διαπραγματεύσεων αναμένεται στις αρχές του φθινοπώρου. Από την άλλη, η αντίστοιχη απόφαση του ΗΒ περί επάρκειας της Ε.Ε. αναμένεται να οριστικοποιηθεί πιο σύντομα. Αν η έκβαση των συζητήσεων περί επάρκειας είναι επιτυχής, αυτό θα διευκολύνει ιδιαίτερα τους υπεύθυνους και τους εκτελούντες την επεξεργασία με δραστηριότητα σε αμφότερα το ΗΒ και την EE. Ακόμα και έτσι, όμως, η κατάσταση δεν θα είναι απολύτως ομαλή. Κατά τη λήξη της μεταβατικής περιόδου, το ΗΒ δεν θα δικαιούται πλέον να επωφεληθεί των μηχανισμών συνεργασίας μεταξύ των ρυθμιστικών και κανονιστικών φορέων της Ε.Ε., όπως είναι η υπηρεσία μιας στάσης. Η εξωεδαφική εφαρμογή τόσο της ευρωπαϊκής, όσο και της βρετανικής εκδοχής του GDPR συνεπάγεται ότι πολλές εταιρείες θα υπόκεινται στο ρυθμιστικό πεδίο αμφότερων των νομικών πλαισίων, τα οποία θα απομακρύνονται το ένα από το άλλο, με ρυθμό που δεν μας είναι ακόμη ξεκάθαρος. Αναπόφευκτα, αυτό θα αποτελέσει μια ακόμη πρόκληση στη συμμόρφωση με τη νομοθεσία προστασίας προσωπικών δεδομένων.

Δεν μπορεί να αποκλεισθεί η πιθανότητα το ΗΒ να αιτηθεί παράτασης των διαπραγματεύσεων αργότερα μέσα στο έτος, ακόμη και αν η σχετική προθεσμία έχει παρέλθει

Τι να περιμένουμε στο προσεχές μέλλον Τον Ιούνιο αναμένεται να ασκηθεί αυξημένη πίεση στη βρετανική Κυβέρνηση, από τις επιχειρήσεις και τους βουλευτές της αντιπολίτευσης, για την παράταση της μεταβατικής περιόδου – αδιαμφισβήτητα με το επιχείρημα ότι η βρετανική οικονομία θα LAWYER _ 85

_LAWYER ON TOUR

Etienne Sanz de Acedo CEO International Trademark Association (INTA)

Το σήμα ως ουσιώδες συστατικό της εμπορικής ταυτότητας της επιχείρησης Στο πλαίσιο του συνεδρίου “Brands, Sports, and Esports: A Brand (R)evolution” που διεξήχθη στις 17-18/2 στη Μαδρίτη, συνομιλήσαμε με τον CEO του International Trademark Association (INTA), Etienne Sanz de Acedo.

Της Αλεξάνδρας Βαρλά

Τι οδήγησε στη διοργάνωση μιας εκδήλωσης ειδικά για τα brands στον χώρο του αθλητισμού και των ηλεκτρονικών αθλημάτων (e-sports); Αναλογιζόμενοι τον αντίκτυπο του αθλητισμού στην κοινωνία, όχι μόνο σε επίπεδο οικονομικό αλλά και σε επίπεδο αξιών, θεωρήσαμε ότι θα είχε ενδιαφέρον να στραφούμε προς τον αθλητισμό υπό το πρίσμα του branding – ποιες είναι οι τάσεις, οι ευκαιρίες, πώς αναπτύσσονται ο αθλητισμός και τα ηλεκτρονικά αθλήματα. Λαμβάνοντας δε υπόψη τόσο τον αριθμό των μεγάλων διαδικτυακών εκδηλώσεων αθλητισμού, πλέον πιο δημοφιλείς και από αυτές του παραδοσιακού αθλητισμού, όσο και το γεγονός ότι τα ηλεκτρονικά αθλήματα εισέρχονται πλέον και στη σφαίρα των Ολυμπιακών Αγώνων, σκεφτήκαμε ότι θα ήταν μια καλή ευκαιρία να αναπτύξουμε αυτά τα ζητήματα από τη σκοπιά της διανοητικής ιδιοκτησίας. Παρά το γεγονός ότι το branding στον χώρο του αθλητισμού και των e-sports συνιστά ένα εξειδικευμένο αντικείμενο, ας μην ξεχνάμε ότι προσεγγίζουμε τον αθλητισμό όχι μόνον ως οπαδοί, αλλά και ως συμμετέχοντες σε (παραδοσιακά και ηλεκτρονικά) αθλήματα.

86 _ LAWYER

Ποιες είναι οι μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι εταιρείες στον χώρο του αθλητισμού και των ηλεκτρονικών αθλημάτων σήμερα, αναφορικά με τα δικαιώματα επί των σημάτων; Μία από τις κυριότερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι εταιρείες είναι αυτή της παραποίησης αθλητικού εξοπλισμού και ένδυσης. Εξίσου σημαντικά είναι και τα παραδοσιακά νομικά ζητήματα της επαρκούς προστασίας των δικαιωμάτων και της εναρμόνισης αυτών. Στο χώρο του αθλητισμού, όλες οι μεγάλες εταιρείες και οι σύλλογοι αποκτούν παγκόσμια εμβέλεια και χρειάζονται προστασία σε παγκόσμιο επίπεδο. Τέλος, ιδιαίτερα κρίσιμη είναι και η ορθή διαχείριση της διανοητικής ιδιοκτησίας. Μάλιστα, σε ένα από τα πάνελ του Συνεδρίου, ο καθηγητής José Manuel Otero Lastres, πρώην μέλος του ΔΣ της Ρεάλ Μαδρίτης, εξήγησε ότι το 2000, όταν ο σύλλογος ήταν κυριολεκτικά στα όρια της πτώχευσης, αποφάσισε να αλλάξει το επιχειρηματικό μοντέλο – έφερε στον σύλλογο τους καλύτερους παίκτες παγκοσμίως και, για κάθε παίκτη, το 50% των δικαιωμάτων ανήκε στον σύλλογο. Στην πράξη αυτό σήμαινε ότι το 50% από τα δικαιώματα της εικόνας π.χ. του David Beckham θα ανήκαν στον σύλλογο. Με άλλα λόγια, η Ρεάλ Μαδρίτης δεν πλήρωνε επί της ουσίας τον David Beckham, έναν από τους πιο εμβληματικούς της παίκτες - τα δικαιώματα της εικόνας του κάλυπταν το μισθό του. Η χρηστή διαχείριση και εκμετάλλευση της διανοητικής ιδιοκτησίας έχει σημαντικό αντίκτυπο σε μια επιχείρησή και η Ρεάλ Μαδρίτης αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγμα.

75%-25% (υπέρ του συλλόγου). Συνήθως όταν ο παίκτης αποχωρεί από τον σύλλογο, τότε τα δικαιώματα εικόνας επιστρέφουν σε αυτόν. Θεωρείτε ότι οι εταιρείες στον χώρο του αθλητισμού και των e-sports αντιλαμβάνονται την αξία των σημάτων τους; Πιστεύω πως ναι. Όπως ανέφερε και ο Γενικός Διευθυντής του Γραφείου Oficina Espanola de Patentes y Marcas, José Antonio Gil Celedonio σε ένα από τα πάνελ του Συνεδρίου, περίπου 12% του συνόλου των αιτήσεων για καταχώρηση σήματος στην Ισπανία προέρχεται από τη βιομηχανία του αθλητισμού, κάτι που υποδεικνύει ότι, τουλάχιστον στην Ευρώπη, ο αθλητισμός είναι ισχυρός. Ο αθλητισμός αντιπροσωπεύει ένα πλαίσιο αξιών που βελτιώνει την κοινωνία. Αυτές οι αξίες ενσαρκώνονται προφανώς στην εταιρική ταυτότητα. Μιλώντας για χορηγίες, γιατί οι εταιρείες θέλουν να συνδέσουν το όνομά τους με τον αθλητισμό; Για παράδειγμα, ο Rafael Nadal είναι ένας από τους καλύτερους τενίστες που είχε ποτέ η Ισπανία - αλλά η σημασία του Rafael Nadal δεν έγκειται μόνον στις ικανότητές του ως αθλητής, αλλά στο σεβασμό που αποπνέει ως άνθρωπος. Και για τις επιχειρήσεις, το να μπορούν να συσχετισθούν με την εικόνα του Rafael Nadal, σημαίνει πολλά.

Ο αθλητισμός αντιπροσωπεύει ένα πλαίσιο αξιών, που βελτιώνει την κοινωνία. Αυτές οι αξίες ενσαρκώνονται προφανώς στην εταιρική ταυτότητα

Αδιαμφισβήτητα τα σήματα είναι από τα πιο ισχυρά άυλα περιουσιακά στοιχεία. Θα λέγατε ότι υπάρχει κάποιο κενό μεταξύ της καταχώρισης και της επιβολής των δικαιωμάτων;

Τί συμβαίνει με τα δικαιώματα εικόνας ενός παίκτη αφότου αποχωρήσει από την ομάδα;

Δεν θα έλεγα ότι υπάρχει κενό, ωστόσο, πράγματι, είναι συχνά δύσκολη και κοστοβόρα η επιβολή των δικαιωμάτων. Αποτελεί, όμως, αδιαμφισβήτητα μια επένδυση. Όποιος διαχειρίζεται και προστατεύει επαρκώς τα περιουσιακά του στοιχεία, θα έχει πολύ καλύτερη θέση στην αγορά. Αυτή ακριβώς είναι η διαφορά μεταξύ των μεγάλων και των μικρών brands: η ικανότητα επιβολής των δικαιωμάτων με συστηματικό τρόπο, ο οποίος επιτρέπει στο brand να μεγαλώνει. Η επωνυμία και το εμπο-

Αυτό εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το συμβόλαιο και τις διαπραγματεύσεις. Υπάρχουν δυο βασικά μοντέλα: τα δικαιώματα εικόνας, είτε ανήκουν εξ’ ολοκλήρου στον παίκτη, είτε (και αυτό είναι το πιο συχνό φαινόμενο), μοιράζονται μεταξύ του παίκτη και του συλλόγου. Αναλόγως της δυναμικής και της ισχύος του συλλόγου, μπορεί να φτάσει και στο 50%-50%, ή ακόμη και στο

87 _ LAWYER

_LAWYER ON TOUR ρικό προφίλ για μια εταιρεία είναι ό,τι το όνομα για έναν ιδιώτη – με τον ίδιο τρόπο που ένα πρόσωπο δεν μπορεί κυκλοφορήσει χωρίς όνομα, έτσι και μια επιχείρηση δεν μπορεί να δραστηριοποιηθεί στην αγορά, χωρίς επωνυμία. Είναι η ταυτότητά της.

λίσσονται και μαζί τους πρέπει να εξελιχθούν το Μητρώο Σημάτων και το εφαρμοστέο νομικό πλαίσιο. Έχουμε αρχίσει να συζητάμε για τα δεδομένα ως περιουσιακό στοιχείο διανοητικής ιδιοκτησίας. Οι εταιρείες επενδύουν ολοένα και περισσότερο στη σωστή διαχείριση των δεδομένων. Ίσως τα δεδομένα καθ’ αυτά να μην αποτελούν δικαίωμα διανοητικής ιδιοκτησίας, ο τρόπος διαχείρισής τους ωστόσο, θα μπορούσε να αποτελέσει περιουσιακό στοιχείο, άξιο προστασίας.

Πώς μπορούν οι επιχειρήσεις να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις της τεχνολογίας στην προστασία των σημάτων; Το διαδίκτυο υφίσταται εδώ και περίπου 25 χρόνια, φέρνοντας όχι μόνον ευκαιρίες, αλλά και αρκετές προκλήσεις. Επί του παρόντος, υπάρχουν περίπου 1.7 δις ενεργές ιστοσελίδες. Για μια μικρομεσαία επιχείρηση ή έναν επιχειρηματία είναι σαφώς μια ευκαιρία να πουλήσει τα προϊόντα του παγκοσμίως, κάτι που δεν υφίστατο παλαιότερα. Η πρόκληση είναι ότι η ίδια αυτή ευκαιρία υφίσταται και για όσους παραποιούν τα σήματα. Βεβαίως, υπάρχουν μηχανισμοί για την προστασία των δικαιωμάτων, όπως είναι για τα ονόματα χώρου (domain names) το σύστημα διαιτησίας Uniform Domain-Name Dispute-Resolution Policy (UDRP), στο οποίο μπορεί να προσφύγει ο δικαιούχος ονόματος χώρου, εφόσον είναι δικαιούχος κατοχυρωμένου σήματος και μπορεί να αποδείξει ότι ο φερόμενος ως παραβάτης προσπάθησε κακόπιστα να καταχωρήσει το ίδιο domain. Επιπλέον, όλες οι μεγάλες πλατφόρμες (Amazon, Facebook, etc.) έχουν μηχανισμούς notice & takedown, μέσω των οποίων οι εταιρείες μπορούν να υποβάλλουν αίτημα για να αφαιρεθεί από την πλατφόρμα ένα παραποιημένο προϊόν. Όσο πιο δημοφιλές είναι το brand, τόσο μεγαλύτερος ο κίνδυνος παράβασης. Αν, όμως, ένα brand επιβάλλει τα δικαιώματά του, ενισχύει την παρουσία του στην αγορά.

Και ας μην ξεχνάμε το μέσο καταναλωτή, ο οποίος βρίσκεται στο επίκεντρο της νομοθεσίας εμπορικού σήματος

Η κοινωνία εξελίσσεται, όπως και η ιδέα των εμπορικών σημάτων. Γι’αυτό και στον ΙΝΤΑ προτιμούμε να μιλάμε για «επωνυμίες» (brands) παρά για «σήματα»

Ακριβώς. Τα εμπορικά σήματα αποτελούν για τους καταναλωτές ένδειξη της πηγής προέλευσης αγαθών και των υπηρεσιών. Όταν ένας καταναλωτής αγοράζει ένα προϊόν, το οποίο φέρει ένα γνωστό σε αυτόν σήμα, νιώθει μια «ασφάλεια», καθώς γνωρίζει από πού προέρχεται το προϊόν, καθώς και ότι θα βιώσει την ίδια εμπειρία που είχε στο παρελθόν, όταν χρησιμοποιούσε το ίδιο προϊόν. Κατά τη θητεία σας ως CEO του ΙΝΤΑ:

Ποιες θεωρείτε ως τις πιο σημαντικές εξελίξεις στον τομέα των εμπορικών σημάτων; Θεωρείτε ότι ο ΙΝΤΑ έχει εκπληρώσει την αποστολή της υποστήριξης των δικαιωμάτων εμπορικού σήματος, της καινοτομίας, της οικονομικής ανάπτυξης και της προαγωγής της εμπιστοσύνης των καταναλωτών; Μεταξύ των νομικών εξελίξεων, ιδιαίτερα σημαντική είναι η εναρμόνιση. Καταστήσαμε την κατοχύρωση σήματος ένα είδος «εμπορεύσιμου αγαθού», στο οποίο μπορεί ο καθένας να έχει πρόσβαση. Ένα άλλο θέμα είναι, όπως προαναφέρθηκε, η παραποίηση σήματος. Και, βεβαίως, ας μην ξεχνάμε το διαδίκτυο, το οποίο συνιστά μια μεγάλη ευκαιρία, αλλά ταυτόχρονα και πρόκληση. Περαιτέρω, μας απασχολεί ολοένα και περισσότερο αυτό που θα χαρακτηρίζαμε ως “περιορισμό του brand”, η τάση δηλαδή των νομοθετών, σε κάποιους κλάδους της αγοράς

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια τάση κατοχύρωσης μη παραδοσιακών σημάτων (χρώματα, τρισδιάστατα σχήματα, εσωτερικοί χώροι καταστημάτων κλπ.) Θεωρείτε ότι είναι μια προσπάθεια επέκτασης των ορίων προστασίας των εμπορικών σημάτων; Η κοινωνία εξελίσσεται, όπως και η ιδέα των εμπορικών σημάτων. Γι’ αυτό και στον ΙΝΤΑ προτιμούμε να μιλάμε για «επωνυμίες» (brands) παρά για «σήματα». Τα σήματα δεν είναι πλέον στατικά, είναι δυναμικά. Εξε88 _ LAWYER

(όπως η βιομηχανία καπνού), να αφαιρούν ή να επιδιώκουν να αφαιρέσουν τα brands από τις συσκευασίες των προϊόντων. Και αυτό σχετίζεται, δυστυχώς, με μια αυξανόμενη αντίληψη (ακόμη και σε επίπεδο νομοθετικού έργου) ότι η διανοητική ιδιοκτησία και, ειδικότερα, τα εμπορικά σήματα, αφορούν μόνο τις μεγάλες εταιρείες. Ωστόσο, προκειμένου ένα brand να αποκτήσει αναγνωρισιμότητα, θα πρέπει να ξεκινήσει ως μικρομεσαία επιχείρηση – μάλιστα μελέτες μάς δείχνουν ότι οι βιομηχανίες που επενδύουν στο σήμα, συνεισφέρουν σημαντικά στο ΓΑΠ, στην εργασία και στην κοινωνική ευημερία των διαφόρων κρατών. Όταν ανέλαβα, είχα δύο ξεκάθαρους στόχους: Πρώτον, τη γεωγραφική επέκταση του οργανισμού: Να γίνουμε ορατοί σε αγορές που δεν είχαμε έντονη παρουσία (Αφρική, Ασία-Ειρηνικός, Λατινική Αμερική και Μέση Ανατολή). Και δεύτερον, την ουσιαστική επέκταση των αρμοδιοτήτων του οργανισμού: Αντί να μιλάμε απλώς για εμπορικά σήματα, μας ενδιαφέρει περισσότερο να μιλάμε για επωνυμίες/brands και για την επιχειρηματική διάσταση των πραγμάτων. Να προσεγγίσουμε τη διανοητική ιδιοκτησία πιο ολιστικά: όχι μόνον εμπορικά σήματα, αλλά και σχέδια, πνευματικά δικαιώματα, προστασία δεδομένων, εμπορικά απόρρητα, δικαιώματα δημοσιότητας. Με άλλα λόγια, οτιδήποτε σχετίζεται με τη διανοητική ιδιοκτησία, με εξαίρεση την ευρεσιτεχνία. Και πιστεύω ότι τόσο στην γεωγραφική, όσο και στην ουσιαστική επέκταση, έχουμε δει επιτυχία. Θα προσέθετα, μάλιστα, και με αφορμή το Συνέδριο στη Μαδρίτη, το οποίο υιοθέτησε μια επιχειρηματική προσέγγιση, επιτρέποντας στους δικηγόρους να γνωρίσουν πώς λειτουργεί η βιομηχανία του αθλητισμού και των e-sports, ότι ο ρόλος των δικηγόρων είναι να προσδίδουν αξία στους πελάτες τους και να σκέφτονται επιχειρηματικά. Αυτό προσπαθούμε να καλλιεργήσουμε εντός του ΙΝΤΑ και γι’ αυτό το λόγο, η Πρόεδρός μας για το 2020 έχει ενεργοποιήσει μια ομάδα εργασίας που σχετίζεται ακριβώς με αυτό: πώς θα γίνει ο δικηγόρος ένας πρώτης τάξεως επαγγελματίας στη διανοητική ιδιοκτησία, πώς θα σκέφτεται εκτός πλαισίου, με γνώμονα την επιχειρηματική ανάγκη του πελάτη, λαμβάνοντας πάντα μέρος στις στρατηγικές συζητήσεις..

πανδημίας του Covid-19 για τα brands και τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας; Υπάρχουν κάποιες ξεκάθαρες πρακτικές και οικονομικές επιπτώσεις, σε ό,τι αφορά καταρχήν την κατάθεση αιτήσεων κατοχύρωσης δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας, οι οποίες έχουν μειωθεί σημαντικά. Αυτό συνεπάγεται περιορισμό του εταιρικού προϋπολογισμού για τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας, καθώς και μείωση του όγκου εργασίας για τις δικηγορικές εταιρείες και τους εξωτερικούς συμβούλους. Ένα άλλο κρίσιμο ζήτημα είναι η παραποίηση σημάτων. Οι παραβάτες εκμεταλλεύονται την κρίση και την παγκόσμια ανάγκη για συγκεκριμένο ιατρικό και υγειονομικό εξοπλισμό, όπως είναι οι μάσκες και τα προστατευτικά ενδύματα. Αυτό θέτει σε κίνδυνο τον κόσμο και τα brands θα πρέπει να συνεργασθούν με τις κυβερνήσεις, ώστε αφενός μεν να προειδοποιήσουν το κοινό για τους εν λόγω κινδύνους, αφετέρου δε να καταπολεμήσουν την παραγωγή και διανομή των απομιμητικών ιατρικών προμηθειών, κατά τη διάρκεια αλλά και πέρα από την παρούσα κρίση. Τα brands θα πρέπει, επιπροσθέτως, να αναζητήσουν αποτελεσματικούς και ουσιαστικούς τρόπους, προκειμένου να ανταποκριθούν σε αυτήν την κρίση. Ειδικότερα, θα πρέπει να εξεύρουν λύσεις για την καλύτερη δυνατή αξιοποίηση των υφιστάμενων πόρων και δυνατοτήτων τους για την καταπολέμηση της διάδοσης του ιού και την υποστήριξη όσων έχουν πληγεί. Μόνο έτσι θα επιτευχθεί ένα ουσιαστικό αποτέλεσμα. Περαιτέρω, το κοινό αναμένει από τα brands να λάβουν πρωτοβουλίες εταιρικής κοινωνικής ευθύνης (ΕΚΕ). Πράγματι, το 85% των συμμετεχόντων σε παγκόσμια έρευνα του ΙΝΤΑ το 2019, “Gen Z Insights: Brands and Counterfeit Products”, θεωρεί ότι τα brands θα πρέπει να στοχεύσουν στο κοινό καλό. Τα brands θα πρέπει να μοιράζονται τις ενέργειες ΕΚΕ με τους καταναλωτές, αλλά θα πρέπει πρωτίστως οι προσπάθειές τους να είναι αυθεντικές και να έχουν πραγματικό αντίκτυπο. Και αυτό βεβαίως είναι ζήτημα εμπιστοσύνης. Όπως γνωρίζουμε,

Όσο πιο δημοφιλές είναι το brand, τόσο μεγαλύτερος ο κίνδυνος παραβίασης δικαιωμάτων. Αν, όμως, ένα brand επιβάλλει τα δικαιώματά του, ενισχύει την παρουσία του στην αγορά

Ποιες είναι, κατά τη γνώμη σας, οι βασικότερες εμπορικές και νομικές προκλήσεις της LAWYER _ 89

_LAWYER ON TOUR η διανοητική ιδιοκτησία, και κυρίως τα σήματα, αποτελεί θεμέλιο εμπιστοσύνης μεταξύ του brand και του καταναλωτή. Σύμφωνα με το “2019 Edelman Trust Barometer – In Brands We Trust”, το 69% των καταναλωτών αναφέρει ότι το κοινωνικό «αποτύπωμα» ενός brand αποτελεί το βασικότερο λόγο εμπιστοσύνης των καταναλωτών. Ως εκ τούτου, προκειμένου να κερδίσουν την εμπιστοσύνη του καταναλωτή, οι εταιρείες θα πρέπει να αντιμετωπίσουν την προστασία της διανοητικής ιδιοκτησίας και τα αποτελεσματικά προγράμματα ΕΚΕ ως στρατηγικές προτεραιότητες. Επιπροσθέτως, τα brands θα πρέπει να καινοτομήσουν και να προσαρμοστούν στις άμεσες αλλαγές που έχουν επιφέρει τα μέτρα προστασίας από τον κορωνοϊό, καθώς και η οικονομική αβεβαιότητα. Τους τελευταίους μήνες στον ΙΝΤΑ εργαζόμαστε αδιάκοπα, προκειμένου να διατηρήσουμε τα μέλη μας ενεργά και να συνεχίσουμε τον προγραμματισμό των εκδηλώσεών μας. Προσαρμοζόμαστε στις νέες συνθήκες με στρατηγικές που είναι πολύ πιθανόν να διατηρηθούν και στο μέλλον. Για παράδειγμα, αναβάλαμε την ετήσια συνάντησή μας, το ΙΝΤΑ Annual Meeting, το οποίο θα διεξαχθεί διαδικτυακά. Το συνέδριό μας για το 2020 στη Νέα Υόρκη “Brands in Society: Their Influence and Responsibility”, το οποίο είχε αρχικώς προγραμματισθεί για το Μάρτιο, θα διεξαχθεί τον Ιούνιο διαδικτυακά. Επιπροσθέτως, έχουμε θέσει σε λειτουργία το “INTA TO-GO”, μια διαδικτυακή πλατφόρμα μάθησης, ενώ προωθούμε και την εξ’ αποστάσεως δικτύωση (networking). Έχουμε, επίσης, διοργανώσει την καμπάνια “INTA Community Cares—COVID-19 Donation Campaign”, μια πρωτοβουλία για τα μέλη και την κοινότητά μας, η οποία, αναλόγως της χώρας, θα χρηματοδοτήσει την αγορά και διανομή μασκών και λοιπού ατομικού προστατευτικού εξοπλισμού για δημόσια νοσοκομεία ή/και μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς ή/και θα χρηματοδοτήσει φιλανθρωπικούς οργανισμούς και ιδρύματα προστασίας της υγείας, καθώς και το κοινό, για την καταπολέμηση του Covid-19. Η κρίση που διανύουμε αποτελεί και ένα σημείο καμπής για την παγκόσμια οικονομία και είναι προφανές ότι οι επιχειρήσεις από εδώ και στο εξής, θα λειτουργούν διαφορετικά στο «νέο» περιβάλλον. Σε επίπεδο ΕΚΕ, οι εταιρείες θα πρέπει να συνεχίσουν να ανα-

λαμβάνουν μεγαλύτερη ευθύνη, σε παγκόσμια κλίμακα, όσο θα εξερχόμαστε της κρίσης, αλλά και στη συνέχεια. Τα brands θα πρέπει, ακόμη, να αναρωτηθούν ποιές είναι οι μακροπρόθεσμες προκλήσεις, αλλά και οι ευκαιρίες που παρουσιάζει αυτή η κρίση. Το ίδιο ισχύει και για τον ΙΝΤΑ. Δεν μπορούμε να παραμείνουμε οι ίδιοι. Θα πρέπει να ενστερνισθούμε την καινοτομία και την αλλαγή και να αναθεωρήσουμε πώς εξυπηρετούμε τα μέλη μας προσδίδοντας, μάλιστα, στις υπηρεσίες μας προστιθέμενη αξία, καθώς και να επανεφεύρουμε τους εαυτούς μας, ώστε να προσαρμοσθούμε στο νέο περιβάλλον. Έτσι θα μπορέσουμε να οδεύσουμε με αυτοπεποίθηση στο μέλλον. Σε ό,τι αφορά στη διανοητική ιδιοκτησία, θα πρέπει καταρχάς να εξετάσουμε πώς ακριβώς μια παγκόσμια κρίση την επηρεάζει, τόσο βραχυπρόθεσμα, όσο και μακροπρόθεσμα. Θα πρέπει να αποσαφηνίσουμε τι σημαίνουν οι νέες τάσεις για τα in-house νομικά τμήματα, τις δικηγορικές εταιρείες και τα γραφεία που εξειδικεύονται σε θέματα διανοητικής ιδιοκτησίας και, σε συνεργασία με αυτά, να αναπτύξουμε λύσεις, προκειμένου να αντιμετωπίσουμε τις προκλήσεις που παρουσιάζει αυτή η κρίση για τη βιομηχανία και την κοινωνία μας.

Τα brands θα πρέπει να καινοτομήσουν και να προσαρμοστούν στις άμεσες αλλαγές που έχουν επιφέρει τα μέτρα προστασίας από τον κορωνοϊό, καθώς και η οικονομική αβεβαιότητα

Ένα μήνυμα για τους νέους δικηγόρους που θέλουν να εξειδικευθούν στα Εμπορικά Σήματα; Η διανοητική ιδιοκτησία αποτελεί έναν εξαιρετικά ενδιαφέροντα κλάδο δικαίου, παγκόσμιας εμβέλειας, με τον οποίο ερχόμαστε συχνά σε επαφή στην καθημερινότητά μας, ως καταναλωτές. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τους νέους δικηγόρους να παραμένουν δραστήριοι, να εκπαιδεύονται, να ακολουθούν τις τάσεις. Τους προτείνω, επιπροσθέτως, να εμπλακούν με διάφορους οργανισμούς – όχι μόνον τον ΙΝΤΑ - καθώς το να είναι μέλη ενός τέτοιου δικτύου, παρακολουθώντας σεμινάρια και γνωρίζοντας κόσμο, αποτελεί μια γοητευτικότατη ευκαιρία.

90 _ LAWYER

LAWYER

The Business Magazine • Ιούνιος 2020

ΑNTIΓONH ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΆΟΥ Διευθύντρια Νομικών και Εταιρικών Υποθέσεων, Microsoft Hellas S.A.

GDPR: 2 χρόνια μετά _σελ.30

Φορολογία στην εποχή του Covid-19_σελ.46

Covid-19 και Ηλεκτρονική Δικαιοσύνη_σελ.54

TIMH: 11,00 € ISSN: 2732-6152

001