Z SACHSENHAUSEN WRÓCIŁ W OPŁAKANYM STANIE Wspomnienie o profesorze Zygmuncie Grodzińskim (1896–1982) rofesor Zygmunt Grodziński, aresztowany podczas tzw. Sonderaktion Krakau i wywieziony do niemieckiego obozu koncentracyjnego KL Sachsenhausen, został zwolniony 8 lutego 1940. Do Krakowa wrócił bardzo wychudzony, zmizerowany, z odmrożeniami, ale przeżył i stanął „na nogi” dzięki troskliwości swej żony i przyjaciół. Byłam magistrantką prof. Grodzińskiego i dlatego pragnę przypomnieć jego sylwetkę. Profesor Zygmunt Grodziński urodził się 24 kwietnia 1896 w Limanowej jako syn Antoniego i Zofii z domu Berg. Miał jeszcze brata i trzy siostry. Ojciec był nauczycielem szkoły powszechnej, pochodził z Tarnowa. Z Limanowej rodzina przeniosła się do Myślenic, gdzie Zygmunt ukończył trzy pierwsze klasy, a następnie już na stałe do Jordanowa. Do gimnazjum uczęszczał w Nowym Targu, gdzie mieszkał na stancji. Jednego roku, na Boże Ciało, nie mając pieniędzy, przyszedł stamtąd wraz z kolegą do Jordanowa przez góry, co wywołało dużą konsternację w rodzinie. Rodzice postanowili przenieść go do Lwowa, gdzie zamieszkał u ciotki, uczęszczając do V Gimnazjum. Już wówczas interesował się przyrodą, zwłaszcza ptakami. Maturę zaliczył z odznaczeniem 10 czerwca 1914, tuż przed wybuchem pierwszej wojny światowej. Gdy wybuchła wojna, rodzice zdecydowali się przenieść do Czech, na pogranicze z Bawarią, gdzie brat matki był dyrektorem fabryki zapałek. Wojna trwała i w 1915 roku Zygmunt został powołany do armii austriackiej, do 36. pułku piechoty zwanego wadowickim. Został skierowany do szkoły oficerskiej w Opawie, po odbyciu której został wcielony do tzw. marszowego batalionu i wysłany na front w Karpatach Wschodnich. Podobno gdy brał jeńców, to zwalniał ich, jeśli tylko obiecali mu, że nie będą zabijać ludzi. Na początku czerwca 1916 roku armia rosyjska pod dowództwem generała Brosiłowa rozpoczęła ofensywę. Rosjanie zwyciężyli i wzięli żołnierzy służących
70
ALMA MATER nr 212
Archiwum rodzinne
P
Zygmunt Grodziński na motorze podczas służby na wojnie polsko-bolszewickiej; 1920
w armii austriackiej do niewoli, w tym także Zygmunta. 50-osobowa grupa oficerska została przewieziona do gubernialnego miasta Orla, a stamtąd furmankami do Bołchowa. Tam Zygmunt zaprzyjaźnił się z Zygmuntem Kołodziejskim, studentem II roku biologii UJ. Na początku lutego 1917 roku wybuchła w Piotrogrodzie rewolucja, zwana lutową; car został obalony i rządy objął Aleksander F. Kiereński. Jeńcy mieli teraz większą swobodę poruszania się. W listopadzie 1917 roku wybuchła natomiast druga rewolucja – październikowa, wywołana przez bolszewików. Kiereński został obalony, władzę przejął Lenin. Doszło do zawieszenia broni, zawarto pokój w Brześciu w marcu 1918 roku. Jeńcy coraz bardziej myśleli o powrocie do Polski. Decyzję taką podjął także Zygmunt Grodziński. Dostał się do Moskwy, jadąc na dachu pociągu, a stamtąd pociągiem przez Homel do Tarnopola i do granicy austriackiej. Wrócił do kadry 56. pułku, który wtedy stacjonował w Kielcach. Tam doczekał się odzyskania przez Polskę niepodległości. Zamieniono bączki austriackie na czapkach na orzełki i żoł-
nierze stali się Wojskiem Polskim. W roku 1919 Zygmunt brał udział w walkach na Śląsku Cieszyńskim. Ukończył również szkołę samochodową. Brał udział w wojnie polsko-rosyjskiej 1920 roku. Wojsko nie było jednak jego powołaniem, myślał o podjęciu studiów na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1921 roku zapisał się na studia z zakresu biologii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Za poradą przyjaciela z wojska dr. Zygmunta Kołodziejskiego związał się z Pracownią Anatomii Porównawczej kierowaną przez prof. Henryka Hoyera. Poznał tam Teodora Marchlewskiego, Stanisława Skowrona, Stanisława Smreczyńskiego i Józefa Fudakowskiego. Mieszkał początkowo w Domu Akademickim zorganizowanym w dawnych koszarach austriackich przy ul. Rajskiej. Profesor Hoyer zajmował się badaniami nad tworzeniem naczyń limfatycznych u różnych kręgowców. Zygmunt Grodziński rzucił się w wir pracy naukowej od początku studiów i już po dwóch latach miał gotową pracę, która stała się jego pracą doktorską i została opublikowana w wydawnictwie Polskiej