Khagol Vishwa Issue 19

IJmobr¶ kmZ CbJS>Umao

g§nmXH$ ghg§nmXH$ ‘mJ©Xe©Z aoIm{MÌo N>m¶m{MÌo

IJmob {dœ A§H$ 19, Am°³Q>mo~a 2024

A§Va§J

मनोगत : सुजाता बाबर हवामान बदल आ ण अंतराळ तं हवामान

: gwOmVm ~m~a : S>m°. A^¶ Xoenm§S>o : {Xbrn Omoer : Z§XHw$‘ma dmido : {H$aU Am§~S>}H$a, WSW Agmo{gEeZ

ान : सुजाता बाबर

ाट शेतीसाठी उप हाधा रत िड जटल तं

3 4

ान आव कच : शैलेश माळोदे

6

MethaneSAT - A new weapon in the battle against climate change

9

: Dr. Kiran Sahane

ायर : आकाशातील लहान गु हेर : चेतन पाटील

11

काश दषूण :

13

पव

ा ी : डॉ. अभय दे शपांडे

El Nino and La Nina - अल िननो आ ण ला िनना : महेश नाईक

18

आप ी

22

व ापनाक रता अंतराळ तं

शेती आ ण कृ षी े ात अंतराळ तं आं तररा ीय अंतराळ

ान : सुजाता बाबर ानाने के ली

ांती

ानकाव न प ी िनरी ण ! : सुजाता बाबर

Healing of The Ozone Layer - A Rare Victory : Dr. Kiran Sahane

24 26 28

IJmob ‘§S>i, Zm{eH$Mr {Z¶{‘V gÌo {dÚm à~mo{YZr àembm, ^mogbm {‘brQ>ar emioOdi S>m°. ‘w§Oo amoS>, Zm{eH$ Xa a{ddmar gm¶§H$mir 6.15 Vo 7.45 dmOVm

IJmob ‘§S>i, ‘w§~B©Mr {Z¶{‘V gÌo gmYZm {dÚmb¶, gm¶Z, nyd©, ‘w§~B© Xa ~wYdmar gm¶§H$mir 6 Vo 8 dmOVm www.khagolmandal.com

sujatababar@khagolmandal.com

2

मनोगत

जाग तक अंतराळ स ाहा ा सव ना स द ा! खगोल व चा “जाग तक अंतराळ स ाह - २०२४” वशेष क हातात देताना अ तशय आनंद होत आहे . जगाम े खगोलशा ावर काम करणा या अनेक सं १० ऑ

ा, अंतराळ एज ी, एरो ेस कंप ा, शाळा, तार गण, सं हालय आ ण खगोलशा

ोबर हा जाग तक अंतराळ स ाह साजरा करतात. हा व ान आ ण तं

ानाचा एक आंतररा ीय उ व आहे . खगोलशा ाचे मह

ब ४ ते काही वेगळे

स ग ाची गरज नाही. तो आता केवळ कुतूहलाचा वषय रा हलेला नसून क रअर आ ण संशोधनाचा मह ाचा वषय आहे . आजकाल वृ प म े अंतराळ आ ण खगोलशा

या वषयावर रोज िकमान एक तर बातमी असते.

हा स ाह ४ ते १० ऑ ुट नक १चे

ोबर याच आठव

ात साजरा केला जातो याचे कारण

णजे ४ ऑ

ोबर १९५७ रोजी प ह

ेपण कर ात आले होते आ ण यामुळे अवघे अंतराळ मानवासाठ खुले झाले आ ण

ठर वले. १० ऑ

ा मानव न मत उप हाचे,

ाय इज द ल मट या च लत वचाराला खोटे

ोबर १९६७ म े चं आ ण इतर खगोलीय व ूं वषयी अंतराळातील अ ेषण आ ण श ततापूण वापरा वषयी आंतररा ीय करार कर ात

आला. जाग तक अंतराळ स ाहात सुमारे ८३ दे श सहभागी होतात. यात भारताचा देखील समावेश आहे . व दोघ

ा एकि त सम याने हा स ाह साजरा होतो. या स ाहाची मुख उि

ेस वीक असो सएशन आ ण संयु

रा या

े अशी आहे त:

• अंतराळ व ानाचा सार आ ण श णाचा लाभ सव ना मळवून देणे.

• जगभरातील लोक ना अंतराळातून मळणा या फाय ब ल श ण देणे.

• शा त आ थक वकासासाठ अंतराळाचा अ धका धक वापर कर ास ो ाहन देणे.

• अंतराळ काय म साठ सावज नक समथन मळवणे.

• त ण म े व ान, तं

ान, अ भय ि क आ ण ग णताब ल उ ुकता नम ण करणे.

• अंतराळ सार आ ण श णाम े आंतररा ीय सहकाय वाढवणे. हा स ाह साजरा कर ासाठ दरवष एक सू गुंफलेले असते. या वष चे सू आहे “अंतराळ आ ण हवामान बदल.” हवामान बदला वषयी गेली अनेक दशके जाग कता कर ाचे य केले जात आहे त. काही गत दे श नी यावर उपाया क अनेक पावले उचलली आहे त. परंतु वकसनशील आ ण गर ब दे श कडे आ थक पाठबळ नस जीवनात आप

ाने ते दे श या बाबतीत मागे पडत आहे त. हवामान बदलाचे रौ

ाला अनुभव येते आहे . काही श त आ ण जाग क मंडळ

अंमलात आणत आहे त. परंतु जाग तक

तः ा जीवनात आ ण आजूबाजू ा प रसरासाठ काही ना काही उपाय

रावर अनेक े म े बदल झाले तरच

ाचा सव ापी भाव दसून येईल. याम े अंतराळ तं

भू मका पार पडू लागले आहे . याचा गौरव आ ण पुढे अ धका धक फायदा क न घेणे हे उि अंतराळ संशोधनाची पृ ी ा हवामाना वषयीची आपली समज आ ण बदला व

ा जगा ा संघष म े अंतराळ तं

श त कर ासाठ , ेरणा दे

प आता रोज ा

व

ान मह ाची

ठे वून हा स ाह साजरा होईल. ापन वाढव ात असलेली भू मका अ ंत मह ाची आहे . हवामान

ाना ा प रवतनीय भावाचा हा उ व आहे . जाग तक अंतराळ स ाह २०२४ हा जाग तक समुदायाला

ासाठ आ ण जोडू न घे ासाठ , अंतराळ तं

ान आ ण हवामान व ान य

ातील एकि त काय वर भर देणारा आहे .

अंतराळ स ाह पय वरणीय बदल चे नर ण कर ासाठ आ ण हवामान बदलाचे प रणाम कमी कर ासाठ धोरणे तयार कर ात उप ह आ ण अंतराळ तं

ानाची मह पूण भू मका अधोरे खत करे ल. व

ेस वीक असो सएशनतफ या आठव

ात अनेक काय म आयो जत केले जातात. व वध े ातील त

क न पय वरणीय शा तता आ ण हवामान बदला व

लव चकता यासाठ अवकाश तं

, व ाथ आ ण उ ाही लोक ना एक

ानाचा वापर कसा होऊ शकतो यावर अनेक चच क न धोरणे

आखली जातील. यासाठ अनेक वे बनार आयो जत केलेले आहे त. तसेच अनेक कारचे शै णक सा ह

उपल

पय वरणीय उपाय ना चालना देणे या उ ेशाने शै णक कायशाळा आ ण पॅनेल चच आ ण सहयोगी क

साठ संवादा क स े या काय म म े

समा व आहे त. ही सव मा हती

ा वेबसाईटवर उपल आहे . वशेष णजे या स ाहाचे पो र हे

हा स ाह वै ा नक उ व असून

ाचे मानवी

धतून नम ण होते.

ती सुधार ासाठ योगदान आहे . या वषयाची

हाताळ ाचा य केला आहे . अंक कसा वाटला हे ज र कळवा.

3

क न दलेले आहे . ना व पूण

ा ी मोठ आहे परंतु

ातील काही वषय

हवामान बदल आ ण अंतराळ तं

अं

तराळ तं

योगदान देतात.

ानामुळे पय वरणाला

फायदा होणारे आ ण उजची

अ य ऊजसाठ अंतराळ तं

बचत करणारे अनेक शोध

नवीन

लागले आहे त. उप ह-आधा रत

णाली वाहन चे काबन डायऑ

करत आहे त, रमोट-से

ानामुळे पवन

टब इन अ धक काय म होत आहे आ ण हवामान

उप ह नी पुर वलेली मा हती ही सौर से

कर ास मदत करत आहे . अंतराळ तं

वाढव ासाठ

ाइड उ जन कमी

ग ं तं

सुजाता बाबर

ना अ धक ऊज नम ण

आण

तं

ा ा बझनेस इन

ान आ ण

वसाय क

ान ह

टब इनमधून

च कंपनी लओ

वजेचे

लओ

तरण काय म

ान हे युरोिपयन

या मो हमेतील युरोिपयन

यरने ज मनीपासून

कंपनी ा

ान

गेले. ाच तं

हवामान बदल कमी कर ासाठ नवीन सेवा आ ण उ ादन म े

ेस एज ीतफ एओलस

ामुळे जगातील वा याची

ती

ेस एज ीचे कौश

ेस एज ी ा बझनेस इन

ाट-अप ट

ात

ूबेशन सटर येथे

चे साधन सुधार ासाठ वापरले

ानावर आधा रत आणखी उपकरणे पुढे आली आहे त

आ ण ती आता १०० हन ू अ धक दे श म े वापरली जात आहे त.

4

दशा

अरसाठ मह ाचे होते. नेदरलँड्समधील नूरड वजक

येथील युरोिपयन

ूबेशन सटसनी अनेक ना व पूण

न ना ो ाहन दले आहे . हे तं

' लडार' तं

समज ास मदत झाली.

ा

माण

मोज ासाठ एक लहान साधन वक सत केले आहे .

उप हावर वापर ात आले आ ण

उपशाखा कसा फरक क शकतात याची ही काही उदाहरणे आहे त. ेस एज ीचा तं

पवन

ान

२०० मीटर उं चीपयत वा याचा वेग आ ण

ान आ ण उप ह सेव मधून नम ण झाले

वष नुवष युरोिपयन

ान

हवामान उप ह

ेक लावायचा आ ण कधी ठे वायचा, के ा गती

ा डेटाचा वापर क न इटा लयन कंपनी

ायबायचे ‘सोलरसॅट’ फोटो ो ेइक पॉवर

यामुळे सरासर १५ ते २५ % इं धन बचत होऊ शकते.

टमधून नम ण

होणा या ऊजचा अचूक अंदाज लावू शकते. या मा हतीचा उपयोग

सुधा रत

त होणा या दोष ना

कमी

ेस से र हीिटगं स म उ

जन कमी करतात.

मोज ासाठ सरे मक गॅस से र तं

ान आता दषक ू

ेस ा

र एं टी

वाहन भोवती

ोत पैक एक असून हीटर ा

ऑ

कमी होतो.

स म ारे र

जन

वारंवार वेगवान वेग आ ण अचानक ेक लाव क कारचा देखील इं धनाचा वापर वाढतो. ॲले

पर

कार,

ाचे

लटरपयत बचत होऊ शकते.

ा सवय म े

ासाठ अ धक जाग कता हवी.

उपयु

णाली वक सत केली आहे . काबन डायम मोबाईल फोनवर

लोक ना

ा काबन फूटि टंब ल अ धक जाग क क न,

उ ा कमी कर ात मदत करणे ही यामागची संक (युरोिपयन

ाने अगदी अकरमन

ेस एज ी य

ना आहे .

ा का शत मा हती आधारे )

सुजाता बाबर या खगोल मंडळा ा व मान अ

स ीम वक सत

ान आ ण र

ना

ा वासाची प त बदल ासाठ ो ा हत क न जाग तक

ाच

ना शक वभागाचे काम गेली ३२ वष करत आहेत.

ा ा

प कार असून वृ प तसेच

तीची मा हती एकि त क न डाय रला सव त िकफायतशीर

डाय ग ं शैलीब ल स

ाईडचे उ जन टाळू न संपूण

युकेमधील अँिडयास झकारया य नी काबन डायम नावाची एक

चा माग

ानाम े

करता येते.

ात कारचा

टन काबन डाय ऑ

बदल करणे आव क आहे आ ण

मा हतीचा वापर क न इं धनाचा वापर आ ण कारचे दषण ू कमी

केली आहे .

ा ा भौगो लक उं ची ा वदाचा वापर करते. यामुळे

हा नकारक उ जन कमी कर ासाठ आप

नी

ा

चालतो. यामुळे काबन फूटि टं वा व वेळेम े टक ॅ केले जातात.

जन कमी करतो.

आ ण योसेफ शर य नी इंटे लजट ीनडाई

लाभ घे ासाठ सॅटन े े

बदलती जीवनशैली

ा मुख

पारं प रक सॅटेलाइट ने गेशन णाली लोक ना

इले

रचे हलवता ये ाजोगे भाग यासार

युरोपम े दरवष २ अ

पातळ

लनावर अचूकपणे नयं ण

शोध ात मदत करतात. आता अनेक नवीन तं

झर

५० ल

शकते. यामुळे इं धनाचा वापर १० ते १५ ट

सॅटेलाइट डेटा कारचे उ

ीय रग ं , नाशवंत व ूंसाठ टकवर वापरले जाणारे डीप

साहा क उपकरण चा जा ीत जा

ठे व ासाठ वापरले जाते. हे पय वरणासाठ हा नकारक नकास

वायू कमी क

णाली

आ ण समट म

शकतात. इटलीतील अनेक फोटो ो ेइक स ीमवर ही

यं णा आधीच बसव ात आली आहे .

ही

स गतली आहे . ही णाली वीज जनरे टर, एअर कंिडश नग ं , पॉवर

रत ओळख ासाठ

केला जातो. हे दोष वष ला ऊज उ ादन १०% पे ा जा

क

ो. गेह ड गुटलर य नी गॅ ल लओ-इकोडाइ

णाल ची रचना कर ासाठ आ ण फोटो ो ेइक

ट् स ा काय

र ठे वायची.

खगोल व

ा मळतो. जसे, के ा वेग वाढवायचा, कधी

ा मु

ॉगवर वपुल लेखन करतात.

ा ा संपादक आहेत.

sujatababar@khagolmandal.com

5

असून

मा

हवामान ाट शेतीसाठी उप हाधा रत ड जटल तं ान आव कच

नवजाती

पुढ ल

दे

अनेक

काय?

आ ान पैक सव त उ आ ान आहे हवामान बदलाचं आ ण

तं

ा ा शेतीवर ल वाईट भावाचं. हवामान बदलामुळे

आप

ा अ सुर ेला गंभीर धोका नम ण झाला आहे ,

कारण शेतीला िटकवून ठे वणारे नसग चे नाजूक संतुलन बघडलंय. नैस गक संसाधन वर

ामुळे वाईट प रणाम

प, दीघ द ु

शैलेश माळोदे

ाळ आ ण व ंसक वादळे यासार

पाहतंय. संकटात सापडले

कहाणी आहे जी नवीन आ ण

घे ासाठ धडपडत आहे .

कॉनल व ापीठाने केले

णून

सुर ा आ ण

हवामान बदला ा पर र नगडीत आ ान ना त ड देऊ शकतो. संयु

शेतीची तीन मु

रा

उि

ा अ

आ ण कृषी संघटनेने हवामान- ाट

े खालील माणे न त केली आहे त:-

१. कृषी उ ादकता आ ण उ

ा ा संभा

ात सात पूण वाढ.

२. हवामान बदलाशी जुळवून घेणे आ ण लव चकता

ष असं दशवतात क

(Resilience) नम ण करणे.

तकूल हवामानामुळे अंदाजे

३. श

३०% घट झालीय. ही चतंाजनक त े हवामान बदल, अ सुर ा

आ ण कृषी प ती य

वहाय उपाय

Resilient) प त चा अवलंब क न आपण अ

ा एका अ ासानुसार जाग तक

युरोिपयन दे श तील पीक उ ादनात

णाल ना एका साम यक द ु ात

उदयास आला आहे . ह रत आ ण हवामान-लव चक (Climate

तकूल वातावरणाशी जुळवून

मतेपे ा २१% कमी आहे . नवीन न

उपाय: हवामान- ाट शेती

जोडू न आता हवामान- ाट शेती हा एक

ा

ा शेतीची ही एक नवी

शेतीची उ ादकता आज हवामान बदलामुळे

ान, यात मह ाची

ुत लेखात कर ात आलाय. कृषी े आ ण अ

अनेक आ ान चा सामना करावा लागतोय. हे आता जणू नेहमीचंच

वा व ठ

ान वशेषतः, उप ह तं

भू मका बजावू शकतं का? याच मु ाचा सव गीण उहापोह

झालाय. बदल ा हवामानामुळे शेतीला अ तवृ ी, पावसाचे

अ नय मत

ाची नकड अधोरे खत करतात. मग यावर उपाय

असेल तेथे ह रतगृह वायू उ जन कमी करणे

आ ण/िकं वा काढू न टाकणे.

ातील गुंतागुंती ा नातेसंबंध वर ल

6

यामुळे व वध प र

हवामान- ाट शेतीत व वध दे श, व वध िपके आ ण पशुधन

य

ा संदभ- व श गरजा आ ण प र

व

लव चकता आ ण शमन य ना ो ाहन लाभते. पीक वकास,

ती य चा अंतभ व ल ात

घेणे अ भ ेत आहे . याम े पीक रोटश े न, एका

मातीचे आरो , क ड आ ण पडणारे रोग यासंदभ तील जोखमा

क कड

आणउ

ापन, सच ं न काय मता, मृदा संवधन आ ण अनुव शक

सुधारणा यासार

ा व वध प ती आ ण तं

ाची अंमलबजावणी आ ण

उपयोगी धोरणे, सं

े लग ं सा

ा क साहा

देखील उपल असणं आव क आहे .

े यातून

पृ ी नर णाची भू मका:

ती, मय दा,

त बं बत होतात.

कायवाही हेच

अस

दु

ान आ ण

समजून घे ात मह ाची भू मका बजावतील. हे तं

ान उप ह,

ाचा शेतीवर होणारा प रणाम

डोन, से र आ ण पृ ीचे

नर ण करणा या

डेटा दान करतात. उदा. अवकाशातील कृि म

ा आरो ा वषयीची रअल टाईम मा हती पुरवत

ामुळे सच ं न इ तम (Optimise) कर ासाठ आ ण

ाळ िकं वा क टक वण

े ओळख ासाठ ती मह पूण

घे ात, कृषी वनीकरण प त चे संर ण कर ात आ ण काबन सक ं राख ात मह पूण भू मका बजावते.

जे ा आपण मापन आ ण नर णाब ल बोलतो ते ा पृ ी

हवामान बदलाची गुंतागुंत आ ण

हवामानाचे अंदाज कर ात उप ह तं

ान मह ाचं आहे .

ामुळे शेतक य ना लागवड आ ण कापणीब ल मा हतीपूण नणय

घेता येतात, संभा

अ तवृ ी िकं वा द ु

व वध

पीक नुकसान टाळता येतं. तसंच शेतक य ना ाळ य सार

ा आगामी अ ंत टोका ा

उपकरण मधून मह ा ा डेटाचे संकलन, नर ण आ ण व ेषण

हवामाना ा घटन साठ तयार हो ास मदत होते.

णाल चे नर ण क न, हवामानाचे नमुने, ज मनीचा वापर,

उप ह म े वाढ झाली आहे ,

कर ास उपयु

गे

ठरत. अंतराळातून ज मनीवर ल पृ ी ा

सं

ा माणात पीक नर ण आ ण पृ ी नर ण श

ास अ सुर ा नयोजन आ ण शा त वकास या दो ी

आ ण खच य श

मता ा

होईल. ददवाने , तं ु

उ

ूशन तमा आ ण म ी े

ूशन, डोन, उ -

ल डेटा कॅ चर. यामुळे िपक चे

नर ण कर ासाठ अचूकता लाभते. ते शेतातील तण िकं वा

अचूक शेती ही देखील हवामान- ाट शेतीचाच एक भाग गत तं

अवकाशीय आ ण ऐ हक (physical) रझो

रझो

अचूक शेती (Precision Agriculture):

अनुकूल प त साठ

हवामान उप ह ची नवीनतम िपढ आणखी नवीन आ ण

व ा रत वण मीय ेणी (Extended Spectral Series) आ ण

नाही.

व

चे आहे त.

व धत मता दान करते. उदा. रअल-टाइम लाइट नग ं इमे जग ं ,

ान

ा मय द मुळे अनेक वकसनशील दे श ना यात पुरेसे

णता येईल. काय म पीक

ा आहे त. जाग तक

हवामान वषयक उप ह कायरत आहे त, जे व वध दे श आ ण

Observation data) हे एक मह ाचे साधन आहे .

ा दशेने गतीची

ाचे

हवामान संघटने ा मते स ा या क ेत शंभराहन ू अ धक

साह जकच, हवामान- ाट शेतीम े पृ ी नर ण डेटा (Earth

उि

ामुळे हवामान अंदाज आ ण इशारे

प रणाम समजून घे ात चंड सुधारणा झा

चल म े (Variables) चल बाबत एक वेगळ च अंत ी ा होते.

झा

ा काही दशक म े हवामानाचा अंदाज वतवणा या

य ची अचूकता आ ण व ासाहता वाढू न हवामान बदल आ ण

वन ती व ाचं आरो , मातीची आ ता आ ण इतर गंभीर

मो

ापन

ठरते. उप ह ारे केलेलं पृ ीचे नर ण जंगलतोडीचा मागोवा

ासाठ मह ाचं असेल" असं

ान हे सव

व

उप ह हवामानाचे नमुने, ज मनीतील आ ता पातळ आ ण

वन त

ा नक (Geo-spatial) तं

ची लव चकता वाढवतो.

ान कृषी णाली ा व वध पैलूंचे नर ण आ ण

कर ासाठ अमू

जाग तक बँके ा हवामान वषयक अहवालात नमूद केलंय. नर ण आ ण भू-

करतो आ ण

ान, हवामान- ाट कृषी प त क रता मह पूण आहे त. हे

तं

"उ ादन, लव चकता आ ण उ जन मोज ा ा मतेवर

प त ब ल यो

वक-

उप ह, डोन आ ण ाउं ड-आधा रत से ससह पृ ी नर ण

तं

भर असतो.

हवामान- ाट शेतीचं यश अवलंबून असेल. धोरणे, तं

बाबत वा

ान आ ण अचूक शेती एकमेक ना पूरक असतात.

पृ ी नर णाचे मह :

ा

R e c l a m a t i o n ) धोरण वर ाथ मक भर दला जातो, तर जप ावर मु

ा नक तं

हवामान अ न तते ा पा भूमीवर

उदा. आि केम े जमीन पुनसच यत कर ा ा (L a n d

आ शयाम े कृषी वै व

ा गंभीर मु

हा डेटा शेतक य ना मा हतीपूण नणय घे ास सुस

आ ण नधी तसंच साधने

भ असते. जगभरातील कृषी े ची व श प र

संवेदनशीलता आ ण अ तीय वै श

भू-

ाला

हवामान- ाट कृषी प ती एका दे शाग णक ल णीयर

ाचा अंदाज यासार

वेळ डेटा (Real time data) दान कर ासाठ पृ ी नर ण,

ानाचा समावेश आहे .

कर ासाठ

त शी जुळवून घेत आ ण उ ादकता,

रोगाचे

ापन आ ण पय वरणास

े

ओळखू शकतात,

ामुळे शेतक य ना ल

(Targetted) कृती करता येतात. या

ान आ ण डेटा मह ाचे आहे त.

7

तर

त

डोनचा वापर

िड जटल ए ल ेशन मॉडेल तयार कर ासाठ केला जाऊ शकतो,

ग न

ठरतात. अचूक शेती, जमीन, पाणी, इं धन, खते आ ण

अनुस न या तं

जे काय म जल

व

ापन णाली तयार कर ात उपयु

कृषी

े मवक आ ण धोरणे वक सत करणे मह पूण आहे . े ातील व वध गरजा आ ण

ादे शक फरक ना

ानाचे अनुकूलन करणे हे आणखी एक मोठं

क टकनाशक चा वापर इ तम क न शा तता वाढव ासाठ

आ ान आहे . हवामान- ाट प ती एका ठकाणाहन ु या ू दस

एका

दे शात लागू होऊ शकत नाहीत. यासाठ तं

र अल-टाइम तं

ानासह पृ ी नर ण आ ण भू-

ा नक डेटा

ठकाणी बदलतात आ ण एका दे शात काय करणारे उपाय दस ु या

क (Integrated) प तीने वापरणे आव क असते.

थोड

ात हे उप ह तं

ान शेतक य ना कमी खच त आ ण

पय वरणीय पाऊलखुणा कमी क न अ धक सा

स म करते. अचूक शेती जीपीएस/जीएनएसएस तं

ऑफ थं

(IoT) से स आ ण इतर डेटा एका

आ ण क टकनाशके वापरा ा व वध े

आ ण े - व श टेल रग ं ची ासं गकता आ ण प रणामकारकता

कर ासाठ

सु न त करणे आव क आहे .

ान, इंटरनेट

या

क प तीने खते

ा व श गरजा पूण

नाही तर, अशा तं

ा दे श म े या तं

ानाचा अवलंब कर ाचे फायदे दश वणारे

ो ाहन, धोरण समथन आ ण यश ी केस

ान भावीपणे हवामान- ाट शेतीम े

वशेषत: वकसनशील दे श मधील अ

देखील आव क आहे . मय दत कने

टी असले

आ ण कने

टीम े गुंतवणुक चे मह

िड जटल वषमता (Digital Divide) दरू करणे आ ण ामीण

वशेषत: कमी सेवा नसले

ाक रता हवामान- ाट कृषी प त चा

एक आहे . शेतक य ना रअल-टाइम डेटाचा लाभ घेता यावा यासाठ

ा भागात आ ण

भागात इंटरनेट पायाभूत सु वध चा व ार करणे आव क आहे .

मा हतीचे सारण आव क आहे .

साधने णून

भव

ान मुळे व मान असमानता न वाढता सवसमावेशकतेची

शवाय पृ ी नर ण आ ण भू-

ा नक तं

तं

ाना ारे जो

आ ण तचा भावीपणे वापर ासाठ शेतकर आ ण भागधारक ना

भव

यशासाठ आव क आहे . यासाठ केवळ शेतक य म ेच न े तर मता न मती आ ण

डेटा-चा लत शेती ा युगात गोपनीयता आ ण डेटा सुर ा ा वषयी मौ

मता अनलॉक कर ासाठ या आ ान ना

ीकार ा ा आप

अवलंबून आहे . यात अथ तच उप ह तं

ा

मतेवर शेतीचे

ान कळ चं ठरणार

shailesh.malode@gmail.com

आकाशवाणीचे क संचालक आहेत. व ान लेखन हा

वान मा हती आ ण

चा

हातखंडा असून ते व वध वृ प मधून व ान/पय वरण या

संवेदनशील कृषी डेटा अन धकृत आ ण गैरवापरापासून संर त

रहावी असं वाटणं

ानाची पूण

ा नक

ी. शैलेश माळोदे हे भारतीय सारण सेवेत असून ना शक

णून उदयास आली आहे . शेतकर आ ण

ना जमीन, िपके आ ण उ

नम ण कर ासाठ पृ ी नर ण आ ण भू-

यात संशय नाही.

ान सारासाठ गुंतवणूक करणे आव क आहे .

सं

शेतीसाठ एक लव चक, पय वरणास जाग क आ ण शा त

नव न मती ा आ ण

ना घेता आले पा हजेत. ही खा ी हवामान- ाट शेती ा

देखील मह पूण चतंा

ोबल साउथम े या

जा ासाठ या प रवतनकार साधन शी जुळवून घे ा ा,

ावर आधा रत मा हतीपूण नणय

धोरणकत आ ण कृषी व ार सेव म ेही

ापक अवलंब करणे,

एक वसा ा शतकातील जिटल आ ान ना सामोरे

श ण आ ण श णाची आव कता आहे . वापरकत केवळ डेटा

देखील

अधोरे खत होतं.

सि यपणे सामोरे जाणे आव क आहे .

ा मा हती पी संप ीचा अथ लाव ासाठ

स म असून भागणार नाही.

ा उपे त दे श म े, रअल-

हा एक मह ाचा अडथळा आहे . ामुळे आव क पायाभूत सु वधा

ानाची सुलभता आ ण ते परवडणे

चा सुलभ वापर ायला हवा.

डी तयार करणे

टाइम डेटा, हवामान अंदाज आ ण बाजारपेठेतील मा हतीचा उपयोग

भूधारक शेतकर

याक रता मता वाढव ाची गरज हे सव त गंभीर आ ान पैक

चंड डेटा मळे ल

ा

शेतकर . ते ा या तकारावर मात कर ासाठ केवळ श णच

सामोरे जावे लागेल.

या तं

ान-चा लत

पय वरणीय आ ण आ थक फाय ब ल जाग कता नसलेले

एकि त केले गेले आहे याची खा ी कर ासाठ अनेक आ ान ना

असले

पारं प रक शेती प त कडू न तं

केला जाऊ शकतो, वशेषत: जोखीम- वरोधक िकं वा या प त

भाव देखील कमी करते. पृ ी नर ण तं

तर

हवामान- ाट शेती ा सं मणास काही शेतक य कडू न तकार

करते. हे केवळ पीक घडवत नाही तर शेती प त चा पय वरणीय पुढ ल आ ाने:

ानाची अनुकूलता

वषयात वपुल लेखन करतात.

ाभा वकच आहे . डेटा शेअ रग ं आण

सहयोगासाठ सुर त वातावरण तयार कर ासाठ मजबूत डेटा

8

MethaneSAT: A new weapon in the battle against climate change

Dr. Kiran Sahane

C

methane emissions. Livestock, par ticularly

limate change is one of the most

ruminants like cows, produce methane during

pressing issues of our time, driven by

digestion through a process known as enteric

the accumulation of greenhouse gases

in the atmosphere. Among these gases, after carbon

fermentation.

warming. Methane is 84 times more potent in

emissions is precisely finding sources. Once the

dioxide, methane has a significant impact on global

The main challenge in reducing methane

causing global warming than carbon dioxide.

source is found, fixing it is not costly and can be done

Approximately 30% of global warming can be

with existing technologies. Airplanes are being used

attributed to methane. The atmospheric lifespan of

to find methane emissions. However, it is impossible

methane is 12 years as compared to carbon dioxide,

to fly planes over all possible sources in the world

which can last for centuries. This means that the

every day. Existing satellites that detect methane

effect of reducing methane emissions in slowing

have limitations. Existing global mapper satellites

is, in our lifetime.

Point source detection satellites can detect only very

climate change will be evident in the short term, that

have large pixel sizes and lower detection thresholds.

high levels of methane emission events.

Methane emissions sources include the fossil

fuel industry, landfills, and livestock. In the fossil fuel

Identifying these problems, the Environmental

industry, methane is inadvertently released through

Defense Fund (EDF), in collaboration with experts

l e a k s d u r i n g e x t r a c t i o n , p ro ce s s i n g , a n d

worldwide, developed a satellite – MethaneSAT. The

transportation. Organic waste in landfills causes

satellite was launched on 4 March 2024. It has

9

benefit will play a

significant role in

convincing governments

and companies to take

decisive action to reduce

methane emissions.

NASA also launched

the Tanager-1 satellite to

detect methane and carbon

dioxide emissions on 16

August 2024.

MethaneSAT and other

similar satellites are poised

to play a crucial role in

innovative spectrometers specially developed to

global efforts to combat climate change. With the

monitor and quantify methane emissions with high

help of data from these satellites in space and

precision. They can detect methane concentrations

collaborative efforts on the ground, methane

as low as two parts per billion, allowing for the

emissions for oil and gas facilities are expected to be

identification of even minor emission sources. The

reduced by 75% in the next six years. Fifty

satellite can detect diffuse areas of emission as well

companies representing 40% of global oil and gas

as high emitting point sources. It provides global

production have pledged to cut their emissions by

coverage with high spatial resolution.

90% by 2030. Over 150 countries have signed a

The MethaneSAT project involves transparent

global methane pledge. They have committed to

data sharing, which is publicly available. It allows

reduce their collective methane emissions by at

tracking of emissions and holds polluters

least 30% by 2030. If measures for control of

accountable. The data provided by MethaneSAT will

methane emissions are successful, projected

be instrumental in shaping climate policy at both

increases in global warming could be reduced by

national and international levels. By pinpointing

0.25 °C by 2050 and 0.5 °C by 2100. Those are

emission sources, policymakers can develop

significant numbers considering that the target is to

targeted regulations and incentives to reduce

limit global warming to 1.5°C - 2 °C above pre-

methane emissions, such as repairing leaks in oil and

industrial levels.

gas infrastructure or implementing better waste

Reduction in methane emissions has gained

management practices. MethaneSAT will also help

momentum, and it is expected to become a success

quantify the effectiveness of policies and actions

story in the fight against climate change in our

aimed at reducing methane emissions.

lifetime.

Capturing methane emissions will be

Dr. Sahane has completed his graduation and

economically beneficial. Methane is a valuable

post-graduation in Radiology from KEM, Mumbai.

energy source, and its capture and utilization can

He is presently practicing in Nashik. He has an

offset the costs of mitigation efforts. This creates a

interest in science and technology.

financial incentive for industries to invest in

drkiran.sahane@gmail.com

methane reduction technologies. This economic 10

ायर: आकाशातील लहान गु हेर

क

चेतन पाटील कर ासाठ , संवाद साध ासाठ

ना करा क तु ी एक गु हे र आहात आ ण

घे ासाठ मदत करणारे ॲ

जगभरातून पुरावा गोळा कर ाचे तुमचे काम

आ ण हवामान समजून

आहे त,

ाच माणे

ायर

चाल ाऐवजी,

उप ह म े "पेलोड् स" नावाची वेगवेगळ साधने आहे त जी मा हतीचे

आहे अशा ठकाण हन ू मह ाची मा हती गोळा करत आहे त. हे छोटे

वदा सं ाहक चे जाग तक नेटवक तयार कर ासाठ एकि तपणे

आहे .

पण

र

ाव न

नर ण कर ात आ ण गोळा कर ात मदत करतात. हे उप ह

तुम ाकडे वर उडणारे छोटे हे र आहे त आ ण ते जथे पोहोचणे कठ ण

गु हे र

द ॲटमॉ

ायर (SPIRE -

े

ल पेलोड फॉर द इ

े

गेशन ऑफ

काम करणा या अनेक लहान उप ह

, खलाशी,

आपण पृ ीवर ल वातावरणबदल कसा होतो हे समजतो. युरोिपयन

यर) उप ह सारखे आहे त, पृ ीभोवती

घालणार छोटी पण श

शाली साधने आहे त, शा

वैमा नक आ ण अगदी शेतकर य

गोळा करतात!

ासाठ मौ

द णा

ा समूहाचा भाग आहे त.

ायर हे एक नवीन कारचे उप ह तं

ेस एज ी (ESA)

वान वदा (डेटा)

ान आहे

ा ारे

ारे तयार केलेले, हे उप ह आप

ाला

वातावरणाची रचना आ ण हालचाल ब ल तपशीलवार मा हती

दे

ासाठ तयार केलेले आहे त. जगभरातील शा

संशोधक ना

ायर उप ह मौ

लो अथ म ी-यूज रसी र हे

आण

वान वदा दान करतात. LEMURायरचे 3U

ूबसॅट

ॅटफॉम आहे

जे अंतराळातील सागर , वमानचालन आ ण हवामान घडामोडी टक ॅ

(Image Source:

https://earth.esa.int/eogateway/missions/ ायर#in

struments-section)

ायर उप ह काय आहेत ?

पृ ीव न उं च उडणा या

वचार करा.

ाटफोनसार

ा

(Image Source: https://spire.com/ spirepedia/ low-earth-multi-use-receiver/)

ायर उप हाचा

ा माणे तुम ा फोनम े तु ाला ने गेट

11

क

कर ासाठ वापरले जाते.

ायर उप ह कसे काय करतात?

पसरले

ा जा

चा अ ास करा.

श तपणे बसून सव त लहान कंपन

ा ा जा

समजते क काहीतर घडत आहे . ाच कारे

े

ातून उमट ाची

जहाज ची

ओळखतो,

ाच माणे

उप ह हवामान शा

जहाजे आ ण आकाशातील वमान वर ल

माग वर अस

3. हवामान संशोधन:

ठे वता येते,

ाची खा ी करतात. हे एक

नावाचे तं

जातात.

बदलतात हे समजते. ही व ता शा

ना जगा ा व वध भाग तील

व वध

ते इतके लहान का आहेत ?

" आहे . ते रे िडओ ऑक श े न

ानाम े पृ ी ा वातावरणा ा

पाहणे कठ ण आहे .

परं तु जे ा

तं

ती, वेग

ानी पोहोचतील याची खा ी करतात.

कॉ

फुटबॉल ा मैदानावर पसरले

हरवलेले कोडे शोध ाचा य

ा एका महाकाय को

कर ाची क

शाली असतात.

ायर उप ह चे भ व

ान जसजसे पुढे जाईल तसतसे आकाशातील हे छोटे

ुटर झाले आहे त.

राहतील, क

ा माणे

ाच माणे

ाटफो ची

शाली मनी-

ायर उप ह वक सत होत

नाही केली नसेल अशा कारे जग समज ास मदत

करतील. ते अंतराळातील आपले डोळे आ ण कान आहे त. ते सतत

शोधतात. यामुळे वमाने एकमेक ना धडकणार नाहीत आ ण ायर उप ह मह ाचे का आहेत ?

क

ा समूहासारखे असतात, एक काम

सु वात अगदी साधी झाली आ ण आता ते श

आ ण दशा सं ेषण कर ासाठ वमान ारे पाठवलेले एडीएस-बी

ा गंत

ा बरे च काही सा

गु हे र अ धक हशार आ ण स म होतील. ु

पा हले तर ती लहान लहान तुकडे िकं वा पाने घेऊन िफरताना दसते.

सुर तपणे

ा एक काम करतात ते ा

करताना लहान पण श

सु वातीला असे दसते क ती हळू हळू चालत आहे परंतु जर जवळू न

ल - ॉडका ) नावाचे वशेष स ल

ातील

चा वचार करा. एकच मधमाशी लहान असते,

ायर उप ह हे मधमा

तु ी कधी द ु न ज मनीवर मुंगी पा हली आहे का?

(ऑटोमॅिटक िडपडट स

माणे

ा तुलनेत खूप लहान आहे त. पो

ा

शकतात - जसे मध बनवणे िकं वा वन त चे परागीभवन करणे.

ाला ज मनीव न

ची

ा उप ह

मधमा

वमान चा मागोवा घेणे

ायर उप ह चे काम वमान सारखेच आहे . ते

हे उप ह आपण अनेकदा च पट म े पाहत असले

मो

र मधून जाताना रे डीओ स ल कसे वाकतात आ ण

हवामान समजून घे ास मदत करते जी आप

ायर उप ह जगभरात मजबूत सं ेषण नेटवक राख ात

मदत करतात.

ायर

ान वापरतात. या तं

ायर उप ह दीघकालीन वदा गोळा

पयत पोहोचेपयत एका उप हातून दस ु या उप हाकडे पाठवले

पॅटन दाखवतो जसे क ढग ची हालचाल,

उप ह म े अशीच "जादची ू यु

ा माणे दैनं दन हवामानाची न द

4. जाग तक सं ेषण: हे रले शयती माणे असते. संदेश यो

ना करा क तुम ाकडे एक जादईु च ा आहे जो

तापमान बदल िकं वा अगदी पा ाचे अगदी लहान कण.

ठे वतात, जसे हवाई

ना हवामान बदलाचा अ ास कर ास मदत

करतात.

शकतात, ते

हवामान अंदाज

तु ाला हवेतील अ

ाच माणे

करतात आ ण शा

णतात. हे स ल

जीपीएससारखे आहे , परंतु जहाज साठ ! आता क

त

वाहतूक नयं क अपघात टाळ ासाठ वमान वर पाळत ठे वतात.

कळव ासाठ पाठवलेले स ल शोधू शकतात. याला A I S

सुर त आ ण यो

ना ये ा काही दवस त िकं वा आठव

2. जहाजे आ ण वमान चा मागोवा घेणे: महासागरातील

ायर उप ह जहाजे कुठे आहे त हे इतर ना

पकडू न, उप ह जहाज चा मागोवा घे ात मदत क

ोत कडू न वा व वेळेचा वदा

हवामान कसे दसेल हे एकि त कर ात मदत करतात.

ावर माशी उतरली आहे क नाही हे

(Automatic Identification System)

आहे त, ते पृ ीचे वशाल

1. हवामानाचा अंदाज लावणे: जसे संकेत चा वापर क न हे

ान न ती

ा ा जा

ायर उप ह ची श

ना

ायर उप ह याम े मदत करतात:

समजा समु ात एक जहाज आहे , ज मनीपासून मैलभर दर. ू

जसा कोळ

ापू शकतात, अनेक भ

ायर उप ह पृ ी ा

वातावरणातील हवामानातील पॅटन िकं वा आकाशात उडणा या ती.

ा वभागात पाहत आहे आ ण जे ा

गोळा क शकतात.

ाला

सभोवतालचे स ल आ ण वदा "ऐकतात." उदा. समु ातील जहाजे, वमान ची

म े पसरलेले आहे त,

अशीच आहे ! कारण ते लहान आ ण असं

ेक कोळ

वाट पाहत असतो. जे ा एखादी हालचाल होते ते ा को

ेकजण वेगवेग

फ

काहीतर सापडते ते ा ते कॉल करतात.

ायर उप ह कसे काय करतात हे समजून घे ासाठ बागेत ा को

ना करा क डझनभर म

पाहत, ऐकत आ ण शकत असतात. आपण एकमेक शी जोडलेले,

सुर त आ ण मा हतीपूण राहू याची ते खा ी देतात.

ात

पान

ना करा. आता

12

म क १७ वर...

काश दषूण : पव ा ी

डॉ. अभय देशपांडे

ल

घर ची सं

हानपणी शाळे त ‘ त मरातुनी तेजाकडे’ ने ाची चे अथही न कळता केले

समूहगानाकडे केवळ एक समूहगीत

आकाशातील तारक

पोहोचली आहे .

ाथना आपण बहते ु क सव नीच केली असावी.

अनेकदा श ा

ेमात पड

ा

२०१५

ा

करणारे एलईडी दवे लाव ाचा संक

जवळपास सव

उ ाहामुळे आपले हे साकडे पूण करणे कोण ाही श

श

होणार नाही. गे

ा दोन-तीन दशकात जगात सव

आपली खूप आ थक बचत झाली असली तर

ला कधीही

उजेडाचे सा ा

ा

२० कोटी होती. ापैक केवळ ५५% घरात वीज पोहोचली होती. गे

ा

ा सुमारे १०७ कोटी तर रहा ा घर ची सं

जा

ा सुमारे

पसरत चालले आहे यात शंका नाही. महारा ातील

दवे वापरतो. अंगण असेल तर ह

रा ी ा द

तं

ी कुंपणा ा

ची सं

ामुळे

ानामुळे पृ ीवर अनेक ठकाणी अशाच कारची अ त- काशाची

अव ा पृ ी ा रा ी त मरातुनी तेजाकडे जावू लाग

ा सुमारे १२४ कोटी

ेक

ा वाढतच चालली आहे . एलईडी ा नवीन

बेटं तयार झालीत. गत रा त रा ी सवदरू काशाचे रा

ा.

अवतरले.

पूव रा ी ग ीवर ग ा मार ाची मजा अनेक जण नी

झाली असून आज मतीला दे शात सुमारे ३३ कोटी घरे आहे त. या व न ा दोन दशकात आप

ामुळे सगळ कडे

कोप यावर आपण एक िडझायनर दवा लावतोच लावतो!

आलेख आपण १००% पूण क शकू व दे शात सव वीज पोहोचली

असे दसून येते क गे

ा आहे त. या उप माने

घर म े १-२ दवे असायचे ते वाढत आता आपण सर सपणे ५-६ िकं वा

काही रा ात १००% घर त वीज पोहोचली आहे . पुढ ल काही वष त हा ा वीस वष त आपली लोकसं

ा ५ वष त आपण

प रसरात या एलईडी ा ती तेने रा ीचा अंधार पसार झाला. पूव

वीस वष त आपण जवळ-जवळ ८८% व ुतीकरण पूण केले असून

असेल. याच गे

व उज बचत

अतीदगम भागात वजेचे मण मणते दवे चमकू लागले तर मुंबई ु

गतीचे नवे वारे वाहू

ा जनगणनेनुसार आप

दे शाची लोकसं

ा आहे त. २००१

केला. गे

एलईडी ा झगमटाने सव दशा उजळू न नघा

ा

लागले आहे . जगातील काना-कोप यात वीज-पाणी- नवारा ा मूलभूत

गरजा पोहोचू लाग

ची लाट आली. भारत

ात उ म गती करत ६० करोडहन ू अ धक दवे लावले आहे त.

खगोल ेमी न ीतच ‘ ा अ ाताकडे’ तेजातुनी त मराकडे ने ाचे

साकडे घालतात. ददवाने जमेल तथे ‘ दवे’ लाव ा ा आप ु

ा सुमारास भारतात एलईडी द

सरकारने उजाला योजनेअंतगत दे शात सव

णूनच ब घतले जायचे. पुढे ावर मा

ा ११ कोटी व न वाढत आज सुमारे २९ कोटीपयत

अनुभवली असेल. उ ा

ा दे शातील काशमान 13

ातील अंधा या रा ी हवेतील गारवा

सुखकारक वाटायचा व

ाचबरोबर मनसो

काय म चालायचा. कोकणात ख वदभ-मराठवा

आपण काश दषण णतो. ू

ात सहभोजन असो िकं वा

रा ी ा अंध:कारावर कृि म

ातील हरडा ु पाट असो, जोडीला काळे शार आकाश

व ता य चा खच असयचा! आप

परत अनुभवायला मळा

होणार नाही!! कारण गे

उभा न का

आप

आकाश काळे नसून लालसर-िपवळसर तेज ी दसते. यालाच

ग ा मार ाचा

ा आयु ातील ते ण,

अ त मण अशी काश दषणाची ू

ा रा ी

चं

ा तर काय बहार येईल! पण ददवाने तसे ु

र

ा काही वष त आपण अ त काशाचा रा स

ाशार रा ी जवळपास नाहीशाच के

रा भर आकाशदशन काय मा ारे खगोलशा

कर त आहे . गे

असले तर आप

दसतो. बावीस ल

व ू आ ी ब घत

नसायची. गे

ा दशकात ट

ा-ट

ा दशेला फेकला जातो.

लागते. जेवढा शहराचा झगमगाट जा

तेवढे

िपव

नाहीत.

नी

ा दसतात व

ा काशामुळे बहत ु श अंधुक तारे दसत

काश दषण ू मोज ासाठ खगोल अ ासक नी एक संदभ

आकाशाची वभागणी १ ते ९

व ू दाखवायची गरजच

वाईट आकाश

येतील इतके कमी तारे दसतात. अनेकदा असा

आकाश असेल. मुंबईसार

ा आसपास ा ती

येतो क हे तारे

ानी अ ंत ती

ा शहर त म क ४-५ दर ान

ा महानगराची आकाश

दी घका सहज दसते तर ४-५ प

अस

ती म क ६ास देवयानी

ास ती जेमतेम जाणवते.

. १: २०१२ (डावीकडे ) ते २०२४ (उजवीकडे ) मधील वाढलेले काश दषण ू 14

ा

म काचे

ती असते. महारा ातील खेडो-पाडी आकाश

७ दर ान मानली जाते. ३-४ प चे आकाश अस

काशामुळे तारे दसेनासे होतात. मुंबईचे

च

म कात केली जाते. १

म क ३-५ दर ान असेल तर मो

ा शहरातून हाता ा बोट वर मोजता

गेले तर कुठे ? तर तारे कुठे ही गेले नाहीत. ते कुठे जातही नाहीत.

आप

णतात. या प नुसार

आकाश अ ु म मानले जाते तर ९ म क असले

ाने हा आकाशगंगेचा प ा व

देवयानी दी घका दसणे कमी होत गेले आहे . पूव सारखे ख ून तारे

देखील दसत नाहीत. गत मो

ा शहराचे काश

ामुळे शहरातील रा ी अ ा धक काशामुळे

प तयार केलेली आहे . याला ‘बॉटल’ची प

काशवष अंतरावर असलेली देवयानी दी घका

सहज दसते. िकं बहना ु या दोन अवकाश

कण तसेच इतर

कण मुळे पराव तत होऊन परत आप

ती ता वाढवतात.

ा

ा. काळे शार आकाश

ा आकाशगंगेचा प ा असा नुस ा डो

ना सम तर तसेच द ासापे

दषण ू जा . वाहन दषण ू व वायू दषण ू या काश दषणाची ू

रा ीत आकाशातील अनेक तारे , दी घका, तेजोमेघ, ह, चं , धूमकेतू

व इतर अनेक अवकाश

बाहे र ल व

ामुळे आकाश काळे शार न दसता िपवळसर-लालसर रं गाचे दसू

ा

चार व सार

ा आहे त. या जागले

ा आसपास

चंड झगमगाट नम ण

आकाशातील धुलीकण, वाहन दषणाचे सू ू

ा तीस वष त आ ी जवळपास चारशे रा ी

अशा कारे आकाश दाखव ात घालव

कारचे दवे

ामुळे

वर ा दशेला आकाशाकडे जातो. अशा कारे वर गेलेला काश

‘ काश दषण’ ू असे णतात.

ं सालापासून खगोल मंडळ ही सं एकोणा वसशे पं ाऐशी

ा करता येईल.

वर ल दवे, अंगणातील दवे, दकान बाहे र ल, मॉ ु

करतात. ातील बराच काश द

लालसर-िपवळसर होत चालले आहे . दषणाचा या न ा काराला ू ा ी

ा

ोत नी केलेले

ा ीबाहे र ल ठरतो. आप

जा हरातबाजीचे असं

ा आहे त.

ा आसपास ा काशामुळे रा ीचे आकाश काळे न रहाता,

काश दष ू णाची

काश इ. या

काश

तर

ावर ल प चे आकाश अस

ास दी घका दसत तर नाहीच

पण कधी कधी जाणवतही नाही. अव ा १० वष पूव मुंबईतून ही

दी घका सहज दसायची. आता तर देवयानी दी घका नुस ा

डो

नी नेरळ-कजत एव

ा दरू गे

अ था द ु बणीतूनच बघावी लागते. आप

ासही

चतच दसते

ा आकाशगंगेचा प ा

सुंदरर

ा दस ाक रता १-२ प चे आकाश लागते. तसे आकाश

क गे

ा दशकभरात काश दषणाची ा ी िकती वाढलेली आहे . ू

महारा ात दगम ठकाणी व ु २०११

भारतातील

आकाश

उ मर

चतच दसते. या व न अंदाज येईल

ा सुमारास तयार केले

ा रा -नकाशानुसार

ती ा ठकाणी रहातात. केवळ

ाच लोक ना अ ंत

लोकसं

ा आप

े ा

दहा

ट े

लोक

हे

उ म

च िक ेक भ

ा आकाशगंगेचा प ा सहज दसतो. व मान

गती ा वेगाने दोन हजार प ास सालानंतर आप

FLAP

होणे व

रणाम

कुतूहलापोटी अनेक शोध लागले व

ह-ता य

ल तरादर ान

ामुळे पय याने प

ा मृ ूला कारणीभूत होणे हा

िकना यावर येऊन अंडी घालणार कासवं देखील या

दषणामु ळे वच लत झालेली आढळली आहे त. नवजात कासव ची ू

ना व कदा चत थेट

णता येईल क आकाशातील

े ा अहवालानुसार

ा चळवळ नंतर कॅनडा येथे काश दषणाला कारणीभूत ू

काय ाने गु ा आहे .

असा क नाही ब घतले तारे तर काय फरक

पडणार आहे ? काहीही नाही! आकाशातील हे तारे , दी घका, चं -सूय

एवढे न

ल तरण करणारे अनेक

एका वष त को ावधी प ी उं च इमारत वर आपटू न मारले जातात.

मळणार नाही व ाला कारणीभूत आपणच असू.

तु ाला काहीही फरक पडणार नाही. वषय तराचा धोका प

ती

-भ क चा नाश होतो. याने नैस गक संतुलन ढळते व

प ी आहे त. FLAP या सं

उपभोगली ती मजा, तो आनंद नंतर ा िपढ तील भारतीय ना

या सव कडे आपण ढु ं कूनही नाही ब घतले तर

माणे आकाश

होऊ शकतो. कॅनडा-अमे रका या दर ान

पा हजे. याचाच अथ असा क आकाशदशनाची जी मजा तु ी

आता मह ाचा

ाप

काल तराने या हास-च ाचा अंत एखा ा घटका ा नामशेष हो ाने

ा दे शातून

कुठू नही अ ु म आकाश दसणार नाही हे आपण ल ात घेतले

काश दष ू णाचे दु

. २: बॉटल

िप

न

ं दवे बघून समु ाकडे न जाता, ज मनीकडे येतात व मारली

जातात.

ा

ामुळे भारतासह व वध दे श म े, कासव जननावेळ

रा ीचे दवे बंद कर ाचे आवाहन आजकाल केले जात आहे .

ातूनच व ानाची गती होत

गेली. तर मु ा असा क तारे बघायला नाही मळाले तर काय? आ ा नर क पुरते णायचे तर आ ी वर अंतराळात

ा द ु बणी आहे त

चा वापर करायला लागू. कदा चत दोन हजार प ास सालापयत

आकाश पयटन सहज श

होईल. मग जसे आज आपण व गणी-

नेरळला आकाश बघायला जातो तसे अंतराळातून आकाशदशन क

शकू ! पण ल ात

ा काश दषणाचे थेट अपाय पशु-प ी, क टक ू

व मानवावर असतात. ाचा आढावा थोड कोणतेही दषण टले क ू

आता या काश दषणाचे आप ू

प रणाम होतात

ात घेऊ या.

ाचे द ु रणाम आलेच आले. तर

ावर तसेच इतर जीव-जंतूंवर काय

च

ाचा आढावा घेऊया. नशाचर क टक, ाणी हे

मानव वर सु ा काशाचा वपर त प रणाम होऊ शकतो.

काश दषणाचे प हले बळ ठरतात. जंगलात िकं वा आसपास ा ू

प रसरात अ ंत तेज ी काश ोत अस ाकडे आकिषत होतात व

ामागे

नसग वर लादलेले एक नवे अ च

. ३: चं ाऐवजी द ाकडे धाव

मानवासह आपला डोळा ‘दं डपेशी’ (कृ

ास सहा जकच क टक

‘शंकूपेशी’ (रं गीत

चे भ क देखील. मानवाने

पेशी आप

ा ठकाणी सु होते. यात

15

ा डो

-धवल

ीसाठ cones) वापरतो.

ा

ीसाठ rods) व तर

या दोन

ात दवस-रा ीचे च राख ास मदत करणा या

काश संवेदी गु

सु ा असतात. रा ी अ त र

शकतात व

काही वष त काशाची

कापेशी (photosensitive ganglion cells)

हाताबाहे र जाऊ शकेल.

कृि म काशामुळे या पेशी े रत होऊ

च

मनु ात कसे कायरत असते

ती काळजी

असा येतो क आ ाला तारे बघायचे आहे त असे स गून दवे िकती

काश

लोकं बंद ठे वणार आहे त ? पण वर स गत

दषणामु ळे हे च ढळते हे स झालेले आहे . २०१७ सालचे नोबेल ू

पा रतोिषक दवस-रा

ाक रता आतापासून यो

घेतली तर कदा चत आपण या दषणावर नयं ण ठे वू शकू. आता ू

ामुळे आपले दवस-रा च ढळू शकते. ामुळे कमी

झोपेमुळे संभवणारे व वध वकार बळावू शकतात.

ा ी वाढत जाईल व दषण हळू हळू ू

ा माणे या दषणाचे ू

वाईट प रणाम आसपास ा सजीव सृ ीवर तसेच आप

ा

बंधाक रता दले गेले होते. ाव न या च ाचे मह

ल ात येईल.

देखील होतात. ामुळे याला आळा घालणे गरजेचे आहे .

आता एकमत झालेले आहे .

ावर होतो हे

वाढतच जाणार हे गृहीत धरले पा हजे. पण दवे जर यो

ामुळे अ त र

काश अस

आता सवमा

अ ंत मह ाचे

ास दवस-रा ीचे च ढळते ावर

ाचा थेट प रणाम आप

बनवून जा ीत जा

आहे . ावर उपाययोजना कर ाचा य पा ा

स ा मुंबईसह अनेक ठकाणी मेटोसार

ा क

दवे लावतात. अशावेळ आसपास ा र हवाश

तेवढेच दवे लाव

बघायचे आहे ,

ॅश न वापरता फोटो काढायचा नाही हे ल ात ठे वावे

ाक रता चंड श

णतात.

ानंतर तुम ा आसपास सव

गु

कापेशी े रत होऊ शकतात व

ामुळे तुम ा झोपेचे च

तसे झा

ास तुम ा डो

लागेल.

तील

असली पा हजेत.

ास

कर ास महारा ाने पुढाकार घेत

णतात. असे कार सतत

प रसराचे आपण यो दषणा व ू

क रता अ ंत धो

काय? लोक नी

ा िकं वा प ढ या रं गाकडे असतं आ ण या तरं गल बीवर सात ाने

द

ाचे असू शकते. अथ त घरा ा आत

दषणाब ल जाग कता मो ू

गत दे श म े

नी- दषण ू त:ला

ाकडे गंभीरपणे ब घतले व वनाकारण

चा वापर टाळला तर आपण सहजपणे काश दषणावर ू abhay@khagolmandal.com

ते भारत सरकार ा 'समीर' उप माम े व र वै ा नक

कायरत आहेत. ते

वषय नवीनच मानला जातो. अथ त ये ा वीस-तीस वष त आपला ामुळे आप

ाची गत

डॉ. अभय दे शप डे हे खगोल मंडळाचे व मान स चव आहेत.

काश

ा माणावर आहे . भारतात मा हा

गतीचा आलेख वाढताच रहाणार आहे .

त: या

नयं ण ठे वू शकतो.

ामुळे होणारे नुकसान आपलेच असेल हे वसरता कामा नये.

सवसाधारणपणे असे दसते क

कायदा कदा चत येईल पण

अपायकारक गो ी टाळा असे स ग ासाठ काय ाची गरजच

चे अ धक उ जन हे

बसून खर उजेडाकडे बघणे काश दषण ू या वषयात मोडत नसले

तर

कारे संवधन क शकू यात शंका नाही. ा

आपण िकती राखतो हे वेगळे स गायला नको. बरं इतर ना व

ा आहे त. आता हे एलईडी िकती सुर त असतात?

बघणे डो

न

ा आसपास ा

काय ासारखीच हो ाची संभावना आहे . च लत काय ाची बूज

न असो क मोबईल, सव गो ी

असतात यात शंका नाही पण

ास आप

बरोबरच समाज बोधन करणेदेखील गरजेचे आहे . कारण काश

ुबलाईट जाऊन एलईडी बॅटन आले आहे त. टब े ललँप सु ा

एलईडी

ंडम े, इतर कोण ाही

अ त मण’ करणे दं डनीय गु ा ठरवला गेला आहे . असा कायदा

एलईडी दवे आता सगळ कडे मळू लागले आहे त. घरातील

एलईडी ा बन

ाची मागदशक त े

अ त मणा माणेच, दोन हजार एक सालापासून काय ाने ‘ काश

ाकाही

ीवर दीघकालीन द ु रणाम होऊ शकतात.

एलईडीचे आले आहे त. टी ी

ा बाहे र

ाक रता “ काश दषण ू कायदा” असणे आता

अ ंत नकडीचे झालेले आहे . इं

ण पुरते सव दसेनासे होते. अशा या हानीकारक दषणकाराला ू

झा

मान दवे असायची गरज नसते. आप

बाहे र ल द ाचे माण िकती असावे

वर पडू शकतात व

ास खर झोतामुळे अ ंत ास होतोच पण

Light Glare िकं वा काश तर प असे

ा ी कमी होऊ शकते. रा ी

ास व ू नीट दसणे अशी अपे ा ठ क आहे . परं तु

ना करा क रा ी झोपायला गे

चे ती झोत तुम ा डो

ास या दषणाची ू

बाहे र ब घत

क

उजेड आहे . असे झा

ा

ा घरात रा ी हा

काश पडू लागतो. याला काशाचे अ त मण असे

ा द

काश ज मनीकडे व कमीत कमी

दषणात कैकपटीने वाढ होऊ लागली आहे . जेवढ गरज असेल ू

चे काम

जोरात चालू आहे . अशावेळ रा ी काम कर ासाठ मोठे व तेज ी

तसेच

कारे

आजकाल सहज मळणा या सफेद एलईडी द ामुळे तर

काश दष ू णाचे कार

बघडू न जाईल.

उपयु

काशाचा वापर होणारच व तो

काश आकाशाकडे जाऊ शकेल याची काळजी घेतली पा हजे.

दे शात सु आहे .

ब यापैक

णजे सव

ावर

वपुल लेखन करतात.

ा येथे ये ा

16

णून

व वध वृ प मधून व ान साराक रता

पान

म क १२ व न ... ायर आप

ाला

वदापयत पोहोच ाचे काम करते. आपण देखील

उप माम े सहभाग न दवू शकता. ासाठ क

तापमान, आ ता आ ण इतर मह ाचे घटक मोजून हे उप ह

ोबल ने गेशन सॅटेलाइट स म

ाव ( तबं धत)

हवामानाचे नमुने आ ण दीघकालीन हवामानातील बदल चा अंदाज

ायर

लाव ासाठ वापर

ाव ावा लागेल.

कर ास मदत करतात.

2. EO (Earth Observation) साइन इन कर ासाठ

तेथे थोडे उप ह आहे त, मधमा

3. लॉग इन के

आहे त !

न दणी करा िकं वा लॉग इन करा. करा आ ण सादर करा.

4.

ानंतर, वदा ा

ावाचे E S A

ारे मू

साधारणपणे ४ ते ६ आठवडे लागतात.

5. यश ी मू

होईल,

मापन के

हाचे रह

ा वत वापरासह फॉम पूण

ाक

आहे त आ ण आप

ा

सोडव ास मदत कर ासाठ पुरावा गोळा करत

व म ए साराभाई क ु नटी साय

मापन केले जाईल. याला

केले आहे . आकाशदशन हा

नी

सटर, अहमदाबाद येथे काम

चा छं द आहे .

नी ना शक ा

खगोल मंडळाम े अनेक वष काय केले असून स ा धुळे येथील

ावर, तु ाला एक पु ीकरण ईमेल

ायर उप ह कडील उ - रझो

सारखे

चेतन पाटील हे भौ तकशा ाचे ा ापक असून

एस ीकेएम अ यनाचे काम कर त आहेत.

ाम े वदा दान करणे आ ण वदा मागवणे याचे

तपशील वणन केले जाईल.

म े सुधारणा

पुढ ा वेळ जे ा तु ी ता य कडे पहाल ते ा ल ात

1. ESA वापरकत सेवा पोटलवर जा.

ा

ा जाणा या संगणक मॉडे

ूशन वदा, हवामान अंदाज

आ ण हवामान मॉडे लग ं साठ मह पूण आहे . वातावरणातील

चं यान-३ मा हती सव साठ खुली

चं ावर सुर त अवतरण आ ण चं ा ा पृ भागावर िफर ाची मता स कर ाची चं यान-३ मोहीम १४ जुलै २०२३ रोजी ीहर कोटा येथून अंतराळात झेपावले. लडर व बगील णजे रोवर घेऊन ेपक मॉ ूल १०० िकलोमीटर च क ेत रावले. अखेर २३ ऑग २०२३ रोजी इ ोने चं ावर भारतीय ब ी यश ीपणे उतरवली व एक मह पूण ट ा गाठला. या काम गर मुळे सॉ लँिडग ं म े भु मळवणारा भारत हा चौथा दे श तर चं ावर द णेकडील उ अ श म े उतरणारा प हला दे श ठरला. पुढे च बगी उतर ा ा जागेत आसपास १०० मीटरपयत भटकंती व ाची असं नर णे न दवली गेली. इ ोने नुकतीच ही मा हती सव साठ खुली केली असून ती https://pradan.issdc.gov.in/ch3/ या संकेत ळावर उपल आहे .

“Tarangan: A Complete Guide to the night sky”.

This is a comprehensive book by Pradeep Nayak to learn all about sky observations. Published by Khagol Mandal, the book is available for home d e l i v e r y. हे पु क मराठ त देखील उपल आहे . हवे अस ास संपक करा.

Contact: abhay@khagolmandal.com 17

El Nino and La Nina अल ननो आ ण ला नना

गे

अथवा हदं महासागर य

ा काही वष म े अल ननो आ ण ला नना ही

दोन नावे आप

ा थो

आहे त. ही नावे आप

व ृतपणे पसरलेला अस

ाफार प रचयाची झाली

ा आयु ावर अ

भाव

ाने या दोघ ची मा हती आप

ाला असणे

मार नी वल ण उबदार पा ाचा झालेला बदल

णून सुमारे

अ ंत आव क आहे . यापैक अल ननो हा पे

म

चार शतक पूव ओळखला होता तर तेथे ॅ नश

ा तुलनेत

ाने हा सं म

श त महासागर अ धक भाव पुढे काय

त होत

पसरतो आ ण मग गरम पा ा ा लाटा िकना यावर येऊ लागतात ा अल ननोची जाणीव क न देतात.

पाडणा या घटक ची आहे . आपले तापमान आ ण पज मान या दोन

घटक वर अवलंबून अस

महेश नाईक

ा िकना यावर ल

ल त रत झाले

ल त रत नी ाला अल ननो हे नाव दले होते.

ा

अल ननो काय आहे ?

अल ननो याचा

ॅ नश भाषेतील श शः अथ आहे लहान मूल.

पण या लहान मुलाचे कतृ

इ

ेडोर आ ण पे या दे श

फार मोठे आहे . श त महासागरात

ा िकना यावर येणा या गरम पा ा ा

वाहाला अल ननो असे संबोधले जाते. या अल ननोचे देखील एक

च असते जे दर तीन ते सात वष नी कायरत होत असते. िडसबर ा

सुमारास

णजे

समस ा कालावधीत आकाराला येणा या या

च ाला णूनच बाल य

समु लहर आ ण

ा सं म

णून देखील ओळखले जाते.

Original Image source: www.terraconindia.com

ावर होणारा कमी अ धक दाबाचा प ा

भावाने अल ननोचा ज होतो. अटल िटक महासागर

18

अशा

असावेत

वॉकरनी जर ते ाच हा संबंध म डला तर सु वातीला

कारचे अल ननो गेली िक ेक शतके तयार होत

संभावना बादरायण संबंध अशीच केली गेली. जगा ा एका बाजूस

ामुळे जगा ा वातावरणात ब याच घडामोडी घडत

असतात. सु वातीला हा संबंध ल ात आला न ता आ ण

होणा या घडामोड चा दस ु या कोप यात प रणाम होईल हे ग णत

ामुळे

अल ननोचे कारण देखील समजत न ते. १८९९ म े भारतात

आधारा शवाय मा

एकंदर तच भारतीय हवामानाचा अ ास कर ाकरता त

चे दशक उजाडावे लागले.

दु

ाळ पडला होता. या द ु

िटश सरकारने सर ग

केली होती. सर ग

अ ास कर ा ा

ालीन

जक

ाची नयु

ि कोनातून जगभरातील हवामानातील

नी आपला एक बंध सादर केला. यात

ा सुमारास

णतात.

केला आ ण

णजे सुमारे ५० वष पूव ल ात आले.

ा माणे उबदार पा ा ा लहर नम ण होतात

कालावधी साधारणपणे वषभर आ ण जा ीत जा

नी स गतले

१९९८

ना

दोन वष असतो.

ा उ राध म े ला नना कालावधी होता. ला ननाचा

भाषेतील अथ आहे लहान मुलगी. कधीकधी ला ननाला, अल

असे संबोधले होते. आजही याव न अल

(वृ मनु ) असेही संबोधले जाते ते

ननोला ESNO (अल ननो सदन ऑ सलेश ) या नावाने ओळखले

जाते तर या दाबप

ाने हा संबंध स

ाच माणे ला ननाम े थंड पा ा ा लहर नम ण होतात. याचा

ते देखील स गतले होते. श त महासागरात नम ण होणारे कमी

नी सदन ऑ सलेश

अगदी अलीकडे

अल ननोम े

याचबरोबर अल ननोचा जाग तक हवामानावर कसा प रणाम होतो

ाने द ण गोलाध त तयार होणा या या दाबप

या नॉव जयन हवामानत

ला नना हा अल ननो ा अगदी उलट कार आहे . याचे

अ

जाग तक हवामानाशी असणारा संबंध दाखवून दला होताच पण

आ ण ामु

णजेच सुमारे प ास वष नंतर जेकब

ला नना काय आहे ?

नी भारतीय हवामानाचा

अ धक दाबाचे प े अल ननोस जबाबदार आहे त असे

तयार न ते आ ण

वॉकर ा स ताला मा ता मळाली.

ट वॉकरनी मग भारतीय हवामानाचा सखोल

बदल चा आ ण हं गामाचा अ ास केला आ ण १९२०

करायला हवामानत

णून य चा शा शु अ ास होऊन मा ता मळायला १९६०-७०

ाळाची कारणे शोध ाकरता आ ण

ट वॉकर या हवामान त

ाची

ॅ नश

एजो

ा ा अल ननोशी असले

ा

वरोधाभासामुळे. याआधी १९७३, १९७५, १९८८, १९९५ या वष म े

मुळे नम ण होणा या वाह ना वॉकर वाह असे

श त महासागरात ला नना वाह नम ण झाले होते.

19

य सार

अल ननो आ ण ला ननाचे जाग तक प रणाम

याउलट ला ननामुळे भारतात च गली प र

पडणारे अवषण य चा संबंध अथवा ला ननाशी असू शकतो. अल

दे शात तुलनेने थंड हवा दे शाचा मोठा भाग

वातावरण नम ण होते.

वारे पृ भागावर ल उबदार पाणी उ र आ ण द ण अमे रके ा

देखील वाढते. पे आ ण इ

ेडोरसार

ामुळे पावसाचे

माण

ा दे श चे िकनारे या उबदार

ाळ प र

अल ननो ा प रणामामुळे

वाह उ

ती नम ण होते.

ा ा वज सह पडतो. वारे जतके उ , ततकेच वज चेही

म

मार पूणपणे थंडावते. तेथील थंड पा ात राहणारे मासे उ

कडाडणे जा

असते. अल ननोमुळे पे

पा ाचे वाह येऊ लागताच

अथ व

करता येऊ शकते. १९८२ साली व १९९८ साली गे

मोठे अल ननो आले होते. आता आप

घटन चे अचूक नदान आप

नाही. उप ह

ल तर करतात िकं वा म न जातात.

ेवर देखील याचा वपर त प रणाम होतो.

ामुळे पे

ा

ामुळे

दसत असले तर

झालेले

तीचे नर ण आ ण ि कोन ामु

समु ा ा पृ भागाचे तापमान (SSTs) क न वसंगत

ाची थंडी पडते.

ाने

ाम े आढळणा या

ा अ ासावर आधा रत आहे . यासाठ गेली ३० वष ची

नर णे आधारभूत मानली जातात व हे बदल अ ासले जातात.

वाह, समु ी वा य ची दशा आ ण

१९९२ साली अमे रका आ ण ा टोपे

प रणाम

जर अमे रक खंड म े ता

ाला अजूनही करता येणे श

ा सहा ाने समु ावर ा वातावरणातील बदल ची

ENSO प र

वादळ ची ती ता यातही फरक घडवून

आणतात आ ण

ा तर या

मॉडेल अजून पुरते स म झालेले नाही.

भाव जाणवतो. अल ननो ा दर ान अमे रकेतील हवाळा

कमी अ धक दाबाचे हे प े समु

ाला आधीच समज ासाठ

न द जर िटपली जात असली तर या बदल चे अंदाज वत व ाचे

अमे रकेत देखील हवामानावर अल ननो आ ण ला ननाचा

काहीसा उबदार बनतो तर ला नना दर ान कडा

ा शतकातील

आव क ते उप ह व इतर यं णा आता कायरत अस

ा िकना यावर ल

यामुळेच माश वर अवलंबून असणारे सव उ ोग थ ब

ाचा अ ास करणे अ नवाय

आधीच वत वता आला तर होणार व हानी व मनु हानी कमी

होतात आ ण पडणारा पाऊस

कडा

ापते व आ ाददायी

ठरले आहे . भ व ात येणा या अल् ननो अथवा ला ननाचा अंदाज जर

अल ननोचे वाह जे ा समु ा ारे सरकू लागतात ते ा तेथील

दमट हवेत वीज

ती नम ण होते.

अल ननो व ला ननाचा मागोवा

पा ाने ओसंडू लागतात तर इंडोने शया आ ण ऑ े लयामधील

पज मान कमी होते आ ण तेथे द ु

ाने ही

मा ूनचा पाऊस च गला पडतो, वशेषत: वाय भारत आ ण ब गला

श त महासागराव न

प मेकडू न पूवकडे वाहतात. सागरा ा पृ भागाव न वाहणारे हे

प म िकना यावर पोहोचवतात आ ण

ती नम ण झा

िपके कमी होतात.

जगा ा काही भागात होणार अ तवृ ी तर काही भागात

ननो ा कालावधीत वषुववृ ीय वारे

ा मुख िपक साठ वपर त प र

य

ा संयु

क

-पॉ सडॉन हा उप ह

ातून च

गयाना तळाव न सोड ात आला.

ाळ

पृ ीपासून १३३६ िकमी उं चीव न

ाचे सु प रणाम

द णा घालणारा हा उप ह दर दहा

जगभरातील दे श ना जाणवतात आ ण

दवस नी समु ा ा ाच माग चा वेध

याचमुळे अल ननो आ ण ला ननाचा

घेऊन

वेध घेणे ही एक जाग तक नकड

ातील बदल ची न द कर त

गेला. हा उप ह १८ जानेवार २००६

बनली आहे .

पयत कायरत होता व

अल ननो आ ण ला ननाचे

ाने शतकातील सव त मो

ा अवधीत ा १९९८

भारतावर ल प रणाम

साल ा

वपर त प रणाम होतो. यामुळे जगात

घेतली. सुमारे साडेतेरा वष त या

घडले

भारतावर देखील अल ननोचा

कमकुवत

झा

सरासर पे ा कमी पावसाची

वातावरणातील

ती

ाळ प र

गह,ू कडधा े

ती तयार होते. त दळ, ू आण

तेल बया

ा मा हतीव न

वाह

बदल चा

वतवणे सुलभ झाले.

(https://www.pmel.noaa.gov/gtmba/sites/default/ files/thumbnails/image/itao_buoy.jpg)

20

वेळ

ा समु ातील बदल ची न द

समु ातील

ाने

नम ण होते. दे शातील काही भागात

दु

ननो ा

उप हा ारे मळाले

इतर घडणा या बदल मुळे भारतात

मा ून

अल

आण

अंदाज

ानंतर ा

काळात २००१ साली सोड ात

आलेला जेसन हा उप ह समु

ातील मा हतीकडे या दो ीमुळे जाग तक हवामान, समु ाचे

नर णाक रता वापरला जाऊ लागला.

तापमान, वातावरणातील वारा आ ण पज मान आ ण समु

उप ह बरोबर आणखी एका प तीचा वापर अल ननो आ ण

पातळ म े बदल झाला होता व य ची नर णे आप

ला ननाचा मागोवा घे ासाठ कर ात येत असतो. टॉिपकल

ऍटमॉ

रक ओशन (TAO) अॅरे या नावाने ओळख

तुलनेसाठ उपल आहे त.

ा जाणा या या

२०२४ चा ला नना

प तीत काही तरं गते फलाट श त महासागरात उभार ात आले

आहे त. या फलाट वर उभारले

ा यं णेतून मळणा या संदेश चे,

भारतीय हवामान खा ाने (IMD) ला नना ा आगमनाचे

अग स या उप ह संचा लत णाली ारे संदेश एक ीकरण केले

जाऊन

ाचे व ेषण केले जाते. ARGOS णाली ही

च

ेस

अँड

ेस

संकेत दले आहे त. यावेळचा मा ून देखील काहीसा ल बला

अस

एज ी CNES, NOAA (नॅशनल ओश नक अँड ॲटमॉ े रक

ॲड म न श े न) आ ण NASA (नॅशनल एरोनॉिट

क

ामुळे आता आप

एका वेग

ा संयु

सिटनेल-६ मायकेल

ये ाची श

य ाने चाल व ात येणा या या

लच या २०२० म े सोडले

उप हाचा वापर क न स ा ा अल ननोचा मागोवा घे ाचे य

सु आहे त. या उप हा ारे आपण गेली ३० वष तील अशा

सार श

सव अल ननो सारखे नसतात.

बदलतात आ ण

चे भाव मो

करणारे श

ा

त ची

झाले

सरासर पे ा जा

असलेले समु ाचे तापमान. ही प र

बाजूने सामा

ती आणू शकतात आ ण

इंडोने शयासह प म पॅ सिफकमधील दे श म े द ु

ती पुढे

णजेच गे

घटना घड

कन

चे प रणाम कमी कर ासाठ हे दोन घटक

ी महेश नाईक हे

वसायाने य ि क अ भयंता

असून गेली सुमारे ३५ वष खगोल मंडळाशी नगिडत आहेत. तसेच

ते खगोल मंडळाचे माजी अ

ाळ नम ण

आहेत.

कसे? येतात कोठू न?’ आ ण ‘कृ

आहेत.

असा अंदाज वत व ात येतो आहे , परंतु तो कसा आकार घेत आहे

मा हतीकडे पाहत आहे त.

अ ासणे मह ाचे आहे .

लेखक

ाचमुळे

अगदी अलीकडील काळात जम वले

जा ीत जा

मू

atmospheric-buddy

क शकतात. आताही एक अल ननो अजूनही वक सत होत असावा

या ा संकेत साठ शा

प रवतनशीलतेचे

features/blogs/enso/walker-circulation-ensos-

समु पातळ पे ा वाढलेली पा ाची पातळ आ ण

भागात आ तेची प र

हवामानातील

h tt p s : / / w w w. c l i m a t e. gov /n e w s -

अमे रके ा प म िकना यावर पसरत जाते. अल ननो अमे रके ा

नैऋ

लाव ासाठ ,

Circulation Images from -

असते. अल

णजे हे वषुववृ ीय श त महासागराकडील

ा अ न ततेमुळे वाढले आहे . हवामाना ा घटन चा अंदाज

कर ासाठ आ ण

ामुळे

ननोची एक खूण

चे

ा ाशी जुळवून घे ाचे आ ान हवामान बदलामुळे नम ण

समु ा ा पृ भागा ा उं चीतील बदल चा मागोवा घेऊन जाग तक

उबदार पा ा ा ठकाणी समु ाची पातळ जा

घटन ब लची आपली समज जसजशी वाढत जाते, तसतसे

ा आ ण समाज वर दरगामी प रणाम होतात. या ू

आपली मता देखील वाढते. तथािप, ENSO समजून घे ाचे आ ण

श त महासागरातील

पाणी जसजसे गरम होते तसतसे ते सारण पावते.

प,

प रणाम वतव ाची आ ण प रणाम ची ती ता कमी कर ाची

ा माणात

रावर ा भाव चा अंदाज लाव ास मदत करतात.

ता आहे .

शाली घटक आहे त. या दोह चेही हवामानाचे

अथ व

णूनच यूएस-युरोिपयन सिटनेल-६ मायकेल

लच यासारखे अ ाधु नक उप ह

ारं भामुळे

अल ननो आ ण ला नना हे जाग तक हवामानावर प रणाम

तुलना क न पुढ ल अल ननोची ती ता िकती असेल याचा अ ास

सु आहे .

ायुषी

दे शभरात व वशेषतः उ र भारतात या कालावधीत ती थंडीची लाट

ल त रत प चा देखील मागोवा

झाले आहे .

ा

ता वत व ात आली

अस ाचीदेखील अपे ा आहे , पण या ला- नना ा

ाला या सागर संकटाचा मागवा अजून

ा कारे घेता येणे श

ा ल ात येते आहे . स बर ते नो बर २०२४

आहे . तथािप, हा ला- नना कमकुवत आ ण अ

या ारे जगभरातील उप ह चा मागोवा आ ण पय वरण नर ण केले

घेतला जातो. अनेक दे श

ाचे आप

दर ान ला- नना उदयास ये ाची ७१% श

ॲड म न श े न) ारे तयार केलेली एक अ तीय अशी णाली असून

जाते. याच णालीचा वापर क न

ाकडे

ा

नी ‘धूमकेतू... असतात

ायन’ ही पु के ल हली

astromahesh@gmail.com

ा ३० वष म े दोन मह ा ा अल ननो ा

ा आहे त: प हली १९९७-९८ ची तर दसर ु २०१५-१६ ची.

21

आप ी व ापनाक रता

अंतराळ तं

ान

सुजाता बाबर

ह

वामान बदल, जीवनशैलीतील बदल, तं

नर ण के

ानाचा

े साठ च गली पूवतयार ची खा ी मळते.

णजे अ लकड ा वष त नैस गक आप ची

वारंवा रता आ ण ती ता वाढली असून जगभरात

अंतराळ तं

ापनातील श

शाली

नुकसान कमी करतात आ ण सव साठ शा त भ व

नम ण

साधन

ान हे आप ी

व

पृ ी नर ण उप ह, उप ह सं ेषण आ ण उप ह

अनेकदा तडजोड केली जाते. परंतु उप ह सं ेषण

आप

तसाद आ ण पु ा पूववत

तीत येणे, आप ी

पूववत

तीत ये ा ा य म े अंतराळ तं

भू मका आहे यात काहीच अ तशयो व वध पय वरणीय प र

नाही.

आप ी

तबंध

तसाद आ ण पु ा ानाची मह ाची

उप ह मह ाचा वदा देतात. यामुळे जलद आ ण अ धक अचूक

आहे त. हवामाना ा पॅटनसार

तसादा ा मह ा ा

उ - रझो

ठे व ासाठ गत से रचे पृ ी नर ण उप ह वापरले जातात. हे व

म े अगदी दगम आण उ ु

ारं भक ट

तीम े ये ा ा ि येस गती देते.

तमा

ती आ ण नैस गक आप वर ल

अंदाज मळतात जे सि य आप ी

तसादक

जीवनरे खा दान क शकते. ही तसाद य ना सोपे करते आ ण

आ ण शमन आ ण पायाभूत सु वध म े सुधारणा आ ण स ते ारे

स मता वाढ व ात मदत करतात. आप ी

ालीन

णाली

भागातही वा व वेळेची मा हती शेअर क न स म करते आ ण

आ ण मॅिपग ं ही साधने आप ी नर ण, पूव चेतावणी णाली,

आप ी

ा

नैस गक आप ी दर ान आ ण नंतर सं ेषण नेटवकम े

णून उदयास आले आहे . ही साधने अनेक जीव वाचवतात,

करतात.

ना अ ंत टोका ा हवामाना ा

घटन चा मागोवा घे ास मदत होते. नैस गक आप ी वण असले

वकास आ ण माणसाची हाव या सव चा प रपाक

ल णीय जी वतहानी आ ण मालम ेची हानी झाली आहे .

ाने हवामानशा

ापनासाठ मह पूण

ा पय वरणीय चल चे सतत

22

ूशन उप ह तमा आप

ात पु ा पूववत

ालीन

व

ापक ना

हानीचे मू

कन कर ास, मदतीसाठ

आ ण पु ा पूववत

ाधा

तीम े ये ा ा

कर ास मदत करते. आप ी

े े ओळख ास

ि य चे नर ण

े ाचे अचूक नकाशे तयार

कर ासाठ उप ह तमा आव क असतात. अनोळखी भूभागात

ने गेट करणा या आप

करणारे आहे . लोकसं

नेटवक यासार

ालीन तसादक

साठ हे खूपच मदत

ेची घनता, पायाभूत सु वधा आ ण वाहतूक

ा वदासह हे नकाशे असुर त समुदाय ना वेळेवर

मदत मळवून देतात.

अंतराळ उ ोग आप ी ा भाव ना रोख ासाठ आ ण कमी

कर ासाठ मह ाची भू मका बजावतो. उप ह-आधा रत देखरे ख व

आण

ा ज मनी ा धोकादायक हालचाली शोधतात, भू ालामुखीचा उ ेक हो ाची श

तसाद समूह य

लन

वेळेवर ह

ता असेल तर लवकर

अ ावत मा हती, सूचना आ ण सुर ा मागदशक त े पोहचवते.

व

ानामुळे द ु

ाळ प र

ग ं सार

उप ह वदा शहर नयोजन आ ण अ भय ि क

ा

होते.

अंतराळ उ ोग आप ी नवारण आ ण पूववत

नव सन योजना वक सत करणे श

ाळ

कर ा ा धोरण म े अंतराळ तं

केले

तसादात ल णीय सुधारणा करतात.

अंतराळ आ ण मुख आप वर ल आंतररा ीय चाटर यासार

ा

ा नवीन तं

तसादाचा

ाना ा संशोधन आ ण वकासाला ो ाहन ग ं तं

भाव वाढवत नाहीत तर

ानाचा वकास,

भा वत लोक पयत

पोहोच ासाठ लागणारा वेळ देखील कमी करतात.

उप ह-आधा रत इंटरनेट नवारण जसे क लो अथ ऑ बट

आप ी पूवतयार चे मह

(LEO) उप ह दगम ु भागात जलद आ ण व ासाह इंटरनेट उपल

कर ात मदत करतात. भा वत समुदाय आ ण आप

अंतराळ उ ोगाने वशेषत: आप ी नवारण य साठ तयार

काय साठ डोन य चा समावेश आहे . या णाली केवळ आप ी

जाग तक सहकाय साठ एक आधार मळतो.

टी पु ा

ा कारे

वदा व ेषणासाठ मशीन ल नग आ ण शोध आ ण बचाव

तसेच संकटकाळात अंतराळ-आधा रत संसाधने वापर ासाठ

णाली कने

ानाने नम ण केलेली मा हती

दले आहे . या संशोधनाम े गत रमोट से

उप म मुळे या संप ीचा सव त भावी आ ण काय म वापर होतो.

करतात. आप ीनंतर या

होते. आप ी जोखीम कमी

अंदाज, तयार आ ण तसाद देऊ शकतात.

ा आ ण खाजगी कंप ा उप ह वदा आ ण संसाधने शेअर

करतात, नैस गक आप ी

ची मा हती

एकि त क न, समुदाय नैस गक आप चा अ धक च ग

तीत परत

ये ाम े आंतररा ीय सहकाय आ ण सहयोग देतात. अंतराळ

सं

क

देतो. यामुळे अ धक संवेदनशील संरचन चे ब धकाम आ ण भावी

तीचे नर ण करणे आ ण पीक

उ ादनातील अपयश शोधणे, अ ाची कमतरता आ ण द ु

टाळ ासाठ मदत करणे श

पायाभूत सु वधा आ ण स ते ारे समुदाय म े लव चकता वाढवते.

ापनाची उ म रणनीती

आख ास मदत होते. उप ह-आधा रत रमोट से

तं

आप ी नवारणासाठ अंतराळ उ ोगाचे योगदान सुधा रत

ेपामुळे असणार पूर जोखीम). अशा वेळ

ेप आ ण मूलभूत

ान मह ाची

मा हती मळव ासाठ ो ाहन देते, र हवाश ना वा व वेळेतील

इशारा देतात. उप ह मानवी उप म चे नर ण देखील करतात

(जसे मानवा ा ह

ातील संवाद सुलभ करतात. हे तं

सुधार ासाठ अंतराळ-आधा रत तं

ािपत

आ ण आप ी

तसाद

ाना ा संभा तेब ल

लोक ना श त कर ात अंतराळ उ ोग मह ाची भू मका

ालीन

बजावतो. जाग कता वाढवून आ ण या तं

चार क न, उ ोग गुंतवणुक ला ो ाहन देतो. आप ी नवारण आ ण पूववत

ाना ा फाय चा

तीत ये ासाठ अंतराळ

उ ोगाचे योगदान मानवते ा फाय ाचे आहे . अंतराळ उ ोग

सुर त जगासाठ

आशेचा िकरण आहे . अंतराळ-आधा रत

नाही, तर येणा या िप

साठ च गले भ व

तं

ानाची

मता वाप न आपण केवळ ता य पयतच पोहोचत

काम करत आहोत.

घडव ासाठ देखील

( े डीट: https://www.evona.com)

23

उ

शेती आ ण कृ षी े ात अंतराळ तं प ह तं

तं

आ ता, पोषक पातळ आ ण वन त चे आरो

ान, वदा व ेषण आ ण अ ाधु नक

मू

ानातील अंतराळ औ ो गक णाल नी शेती

आ ण कृषी े ाम े उ

क न घेत आहे त. व

सु न त होते. शवाय हे तं

फायदा होतो. यामुळे

लोकसं

अंतराळ-आधा रत हवामान नर णामुळे हवामानाचा अंदाज

क न शेतीत

अचूक

ल णीयर

सुधारणे याम े

व

होते.

ापनासाठ उप ह तं

तमा आ ण वा व वेळेचा वदा मळत अस

ाने

त वर मात

कर ासाठ शेतकर स म झाले आहे त. अचूक हवामान

अंदाजामुळे शेतक य ना पेरणी, सच ं न आ ण क टक नयं णाबाबत

यो

आण

नणय घे ास सोपे जाते. शेवटी पीक उ ादन वाढते आ ण

हवामाना ा अनपे त घटन मुळे होणारे नुकसान कमी होते. शवाय

ा

उप ह वदाम े

प त वर ल ठे व ास आ ण आव कतेनुसार सुधारणा कर ास

ते स म होत आहे त. उप ह-आधा रत रमोट से

ा सुधारला आहे . यामुळे च गले नयोजन कर ास

आ ण सतत बदल होणा या पय वरणीय प र

ानाचा वापर

ती आणली आहे . शेतक य ना आता

गत शेती

उ ादकता वाढवते.

ना हवामान बदल आ ण वाढ ा जाग तक

े ा आ ान ना सामोरे जाणे श

प रपूण पीक

चे आरो

ान लहान-शेतक य साठ

साधन पयत पोहोच ाचे लोकशाहीकरण करते आ ण एकूण

ानाचा उपयोग

या गतीमुळे शेतक य ना संसाधन चे अचूक नर ण आ ण ापन करणे, वन ती आ ण ा

होते. याची शेतक य ना मा हतीपूण नणय

आ ण पय वरणावर ल प रणाम कमी होतो, शेतीचे शा त भ व

ानाचा फायदा क न घेत कृषी गती साधणारे देखील

दे श आहे त. भारतात देखील अनेक शेतकर या तं

मापन करणे श

य चे अचूक

घे ास मदत होते. या अचूकतेमुळे कचरा कमी होतो, उ ादन वाढते

ेखनीय प रवतन आणले

आहे . शेतीवर अवलंबून असणारे अनेक दे श या जगाम े आहे त.

अंतराळ तं

ानाने के ली ांती

जलेली

गत हवामान

ा पे शेतक य ना

नसग चा कल ओळख ास आ ण हवामानाम े दीघकालीन

ग ं मुळे ज मनीतील

बदल चा अंदाज घे ास मदत करतात. यामुळे

आखता येते.

उप ह वदा, रमोट से

एकि त प रणाम नी पशुधन

ना यो

रणनीती

ग ं आ ण ना व पूण संशोधन य

व

ा

ापन आ ण शा तता सुधार ास

अंतराळ े ाने ल णीय गती केली आहे . ा

चे वतन, आरो

आ ण उ ादकतेचे वा व वेळेतील नर ण कर ासाठ उप ह

तं

व

ान वापरले जाते. हे शेतक य ना मू ापन आ ण आरो

मदत करते. हे तं

वाढवते आ ण

सम

चे

कन कर ास, पोषण

रत नराकरण कर ास

ान पशुधन उ ादकता आ ण पशुक

ाण

तजै वक वरचे अवलंबन कमी करते, जबाबदार

आ ण शा त शेती प त ना चालना देते. उप ह वदा आ ण रमोट 24

से

ग ं मुळे रोग चे नर ण करणे आ ण रोग लवकर ओळखणे,

शेतक य ना तबंधा क उपाय लागू करणे, रोगाचा ादभ ु व कमी

करणे आ ण े ावर ल आ थक भाव कमी करणे सोपे होते. उ रझो

ूशन उप ह

पशुधनाला यो

तमा गुरे चराई

व

ापनाला मदत करते,

पोषण मळ ाची खा ी देते आ ण अ तचराई कुरण

े आ ण ज मनीचा हास कमी करते. पशुधन शेतीवर ल अंतराळ

उ ोगाचा भाव हा अ ग

चालना देतो.

आंतररा ीय अंतराळ

अनोखी योगशाळा उपल

गु

तं

ान आ ण प त

ा वकासास

ानकाने कृषी संशोधनासाठ एक

क न दली आहे . शा

ना सू

ाकषणाम े वन त ची वाढ आ ण मातीची रचना

भरभराट क शकतात, जगभरातील वाढ ा लोकसं

अ ास ाची ही अनमोल संधी आहे . या संशोधनामुळे वन ती

जीवशा

सुर ा सु न त करतात. या गत पीक जात

आ ण मृदा रसायनशा ातील नवीन शोध लागले आहे त,

वन ती तणावाला कसा

गु

ाकषणात केले

उ ादकता िटकवून ठे व ाचे साम

ा अ ासातून

तसाद देतात या वषयी समज तयार

कृषी े अ धक शा त होते.

उप ह

तरोधक असलेली िपके वक सत

उ

ापन

उप ह वदाचा उपयोग सच ं न वेळाप कात

सुधारणा कर ासाठ , पाणी वाचव ासाठ

आ ण खत चा वापर कमी कर ासाठ केला

देणार िपके वक सत

जातो. हे फायदे पय वरणापुरते मय दत नाहीत तर

कर ात अंतराळ संशोधनाने मह पूण भू मका बजावली आहे . नयंि त वातावरणातील वन त चा अ ास क न, शा

लव चकतेम े योगदान देणा या अनुव शक वै श

व

शेती प ती नम ण होतात. उदाहरणाथ,

लव चक आ ण अनुकूल शेती प ती वक सत ाळ- तरोधक आ ण उ

नर ण आ ण

कर ास मदत करते. यामुळे अ धक शा त

कमी क न उ ादकता वाढवणा या अ धक

दु

ा संसाधन चे अ धक

काय मतेने

ातील संबंध ब ल

अ धक जाणून घेतो, ते ा संसाधन चा वापर

कर ास मदत होते.

तमा आ ण वदा व ेषण

शेतक य ना

केली जातात. जे ा आपण वन ती आ ण चे पय वरण य

मळत नाही तर सच ं नआण

इतर संसाधन-क त शेती प त ची गरज देखील कमी होते आ ण

झाली आहे . यामुळे रोग आ ण क टक ना

अ धक

ा वकासामुळे

शेतक य ना केवळ पाणीटंचाई आ ण हवामानातील बदल ना त ड देत

जे पृ ीवर ल पीक उ ादन वाढ व ासाठ लागू केले जाऊ

शकतात. उदाहरणाथ, सू

ेसाठ अ

व ा रत आहे त. तसेच शेतक य साठ

वाढ व

व

करतात आ ण शा त शेती अ धक आ थक

वषयी अ धक

शवाय उप ह-आधा रत

च गली समज नम ण करतात. हे ान नंतर नवीन बयाणे वक सत

नर ण

ापन खच कमी

ा

वहाय बनवतात.

णाली जंगलतोड आ ण

ज मनीचा हास शोध ात आ ण रोख ात, मौ

कर ासाठ वापरले जाते. ही िपके आ ाना क वातावरणात

जतन कर ात आ ण जबाबदार जमीन ो ाहन दे

ाहीपे ा

व

ास मदत करतात.

वान प रसं

ा

ापन प त ना

अंतराळ उ ोगाचा शेती आ ण शेतीवर न ववाद सकारा क

भाव पडला आहे . यामुळे अ धक काय म आ ण शा त भ व ाचा

माग मोकळा झाला आहे . े जसजसे वक सत होत आहे तसतसे

आप

ाला मळालेले ान आ ण तं

कर ास मदत करे ल. या नवक

न चा

सुर ा, हवामान बदल आ ण संसाधन

दे

ान आप

व

ीकार क न आपण अ

ापन या आ ान ना त ड

ासाठ एकि तपणे काम क शकतो. येणा या िप

समृ आ ण शा त जग नम ण होईल.

( े डीट: https://www.evona.com)

25

ा पृ ीचे र ण

साठ एक

आंतररा ीय अंतराळ ानकाव न प ी नरी ण!

सुजाता बाबर

प

एकमेव प ी आहे . तसेच सव त ल बचा अखंड वास करणारा प ी णजे प ेर शेपटीचा पाणिटवळा. हा प ी अला ा ते ूझीलंड हे ११ हजार िकमीचे अंतर न थ बता सहा दवस त पूण करतो. प ा ल तराचे एकूण बारा कार आहे त. ऋतूनुसार होणारे ल तर हे सव धक माणात दसते. थंडीपासून त:चे संर ण कर ाक रता ते ल तर करतात. भारताम े देखील अनेक प ी ल तर क न येतात. भारताम े प ी दोन माग नी ल तर करतात. सव त मह ाचा माग हा इंडस ॅली माग आहे . हा जग स द माग आहे . प चा दसरा ु माग पु ा नदी ा माग ने येतो. भारताम े जवळपास १६० जाती ल तर क न येतात. थाप ा, नकटा, शडीबदक, लालसर , थोरले व धाकटे मराल, तरं ग, गडवाल, च वाक अशी बदके, कदंब व प कदंब गूज. चमचा, अवाक, तुतवार, शेका ा, कारं डव, उचाट, सोन चलखा, कुरव हे पाणथळ प ी, युरे शयन ग ीदास, क ुर, धोबी, च प ी तसेच कव ा ह रण, तीसा, दलदल ससाणा, श ा, ेन कुकर , ख ची हे शकार प ी ल तर क न भारतात येतात. प ा ल तराचा सुंदर आकृतीबंध असतो. ते बहते ु क वेळा थ म े ल तर करतात. सु वातीला थ ा ा पुढे अनेक प ी असतात. हळू हळू हा थवा नमुळता आकार घेतो. नमुळते होत एक िकं वा दोन प ी संपूण थ ाला मागदशन करतात. हे माग सामा त: पवतर गा िकं वा िकनारप , कधीकधी नदी वाह असतात. नैस गकर ा तयार झाले ा उं चसखल भाग चा आ ण

चे फोटो: NASA NPOL radar

ल तर हा अगदी अचं बत करणारा कार आहे . इवलासा जीव घेऊन अनेक प ी लाखो िकलोमीटस वास दरवष आ ण वाट न चुकता करत असतात. ल तर करणारे प ी सूय आ ण तारे , वा याचा वेग व दशा, काही भूखंड, पृ ीचे चुंबक य े आ ण मना ा नकाश वर ल आकाशाचे संकेत ओळखून ल तर करतात. प जवळ नसग ने दलेली ही अगाध श आहे . अनेक सं ृ त तील पौरा णक कथ म े प ी ल तर ही संक ना वापरली आहे . अनेक प ी ल बचा वास क न ल तर करतात. सुमारे ३००० वष पासून करकोचे, टटल होले, पाकोळ यासारखे प ी ल तर करतात हे न दवले होते. अगदी अलीकड ा काळाम े १८ ा शतका ा म ावर प ा ल तरा ा न दी करायला सु वात झाली. पृ ीवर ल जवळपास सगळ कडे ऋतुमाना माणे हवामान बदल होत असतात. ा ऋतूं माणे प ी मु तः अ ा ा आ ण अ धवासा ा शोधाम े आ ण वणीसाठ ल तर करतात. अनेक प ी जगात सव त ल ब ा प ाचे ल तर कर ासाठ स द आहे त. आ क टन हा प ी सव त ल ब णजे आ क ते अंटा क असा ७० हजार ९०० िकमी अंतर वास दर वष करतो. जगातील १०००० जात पैक सुमारे १८०० जाती ल ब प ाचे ल तर करतात. राजहं स प ी चीन िकं वा मंगो लयाव न ल तर क न भारतात येतात. हमालय पवत ओल डू न णजेच २९ हजार फूट उं चीव न उडत येतात. इतके उं च उडू न ल तर करणारा हा 26

ानकाव न नी पृ ी पा हली आहे ते तचे कौतुक करताना थकत नाहीत. आता तर ए ीयन माइ ेशन ए रयल सफस ेस ोजे मधील (एएमएएसएस) अंतराळवीर नी प ा ल तराचा हजारो तमा घेत ा आहे त व ामधून प ा ल तराचा आढावा घेतला जात आहे . ेस फॉर बडस हा क देखील प ा संकटात िकं वा धो ात असले ा जात चे ल तर अ ास कर त आहे . ामु ाने मानवी ह ेपामुळे प नी आपले अ धवास कसे बदलले आहे िकं वा चे ल तराचे माग कसे बदलत आहे त या ा न दी के ा जात आहे त. बॉ र या कॅनेिडयन म हलेने यात पुढाकार घेतला आहे . चार वष ा अथक य नी शा नी प ा सात जात ा ल त रत माग सह मह ा ा ान ना शोधून ा तमा घेत ा आहे त. क ू सँडपीपर, का ा शेपटीचा पाणिटवळा, छोटा रो हत, पाइिपग ं ो र, ा िपिपट, रे ड नॉट फा आ ण हिपग ू ं े न अशा या सात जाती आहे त.

वा या ा दश चा ते फायदा घेतात. खु ा पा ा ा मो ा ताटासारखे भौगो लक अडथळे ते कटा ाने टाळतात. प चे ल तर केवळ उडणा या प म े नसते तर अनेक प ी पोहत ल तर करतात. प न ा अनेक जाती पोहत ल तर करतात. अनेक बदके असेच ल तर करतात.

काही प ी फ दवसा, उ तापमानात वास करतात. गधाडे , ग ड, बाज, करकोचे यासारखे मोठे प ी दवसा उ ाम े वास करतात. पा ाची मोठ जलाशये ते टाळतात कारण तथे तापमान कमी असते. ा नक ल तर करणारे अनेक प ी असतात. ते कमी प ाचे ल तर करतात. प ी नर क ना ल त रत प ी पाह ाम े वेगळ उ ुकता असते. प ी गणनेम े खास ल त रत प ची न द होत असते. सन १५६० म े हं सा ा चोचीवर मािकग क न ल तर मोजणी केली जात असे. अठरा ा शतकापासून शा ीय प तीने प ी ल तराचा अ ास करायला सु वात झाली. िफनलंड येथे १७४९ म े ही सु वात झाली. हा न कॉन लयस मॉटनसेन य नी १८९९ म े वै ा नक रग ं ची सु वात केली होती. यासाठ प ा पायाला रग ं ब धून ात संदेश, म क ल हले जात असतं. आता मा आधु नक तं ान वाप न प ी ल तर अ ासले जाते. अनेकदा पौ णमे ा दवशी रा ी चं ाकडे दब ु ण रोखून ाव न उडत जाणारा थवा मोजला जात असे. उप ह ारे प ी ल तर नर ण हे आता सामा प दती मानली जाते.

जगभराम े प ा जवळपास १५०० जाती नाश पावत चाल ा आहे त. अंतराळ ानकाव न फोटो घेणे एक आ ान आहे . एक तर ानकाची गती. शवाय ावर ल चमू ा कामात असतो. इतर गो ी पण ल ात ायला लागतात. जसे ा प चा वेध ायचा आहे ना ओळखणे, यो ते कॅमेरा ले तयार असणे आ ण ढग ची ती! अशी आ ाने असूनही अंतराळ ानकाने प ी ल तर हा वषय अ ास ासाठ घेतला तर प रसं ा संवधनाम े मोठे योगदान असेल. अंतराळ ानका ारे हे संशोधन हा एक नवीन ि कोन आहे .

आता आंतररा ीय अंतराळ ानकानेदेखील प ी ल तर नर णे न दवायला सु वात केली आहे . आंतररा ीय अंतराळ

अंतराळ ानक हे अंतराळ अ ेषणातील एकि त श चा एक उ म पुरावा आहे . इथे दे श, रा य ा सीमा पुसट होत जातात. आपण सव पृ ीवासी आहोत ही भावना अ धक जागृत होते. या सव पुढाकार चे ागत करायला हवे! साभार: आपलं महानगर फोटो: साभार नासा

सुजाता बाबर या खगोल मंडळा ा व मान अ असून ना शक वभागाचे काम गेली ३२ वष करत आहेत. ा मु प कार असून वृ प तसेच ॉगवर वपुल लेखन करतात. खगोल व ा ा संपादक आहेत.

27

Healing of The Ozone Layer: A Rare Victory

I

Dr. Kiran Sahane

chlorofluorocarbons (CFCs) and many other

n 1985, the world was shaken by the news

chemicals are culprits for the ozone layer damage.

that there was a significant thinning in our

These chemicals were grouped as ozone-depleting

protective shield, the “Ozone Layer.” A

substances (ODS). Chlorofluorocarbons (CFCs) were

scientist named Jonathan Shanklin was working on

commonly used in refrigeration, air conditioning,

the British Antarctic Survey. While analyzing past

foam blowing, and as solvents and propellants in

data, he discovered a significant thinning in the

ozone layer above Antarctica. He also found that it

aerosol sprays.

metaphorically referred to as an “Ozone hole.”

explanation for why the ozone layer over Antarctica

was increasing in size and depth every year. It was

NASA scientists also provided a model and

was the most damaged. Unique geographical

NASA satellites confirmed these findings and

conditions resulting in significantly lower

provided color-coded pictures showing the

temperatures and stratospheric cloud formation

significant thinning of the ozone layer over

were considered reasons for significantly more

Antarctica. These pictures played an important role

in easily and convincingly demonstrating the

ozone layer depletion over Antarctica.

awareness. It was also found that the rest of the

Molina found that chlorofluorocarbons (CFCs) can

environmental challenge and raising public

In the 1970s, F. Sherwood Rowland and Mario

ozone layer was also affected but to a lesser degree

destroy ozone molecules in the ozone layer. However,

than Antarctica.

as with carbon emissions today, there was a strong

pushback by the chemical industry against these

Scientists were able to prove that

28

findings, and as a result, actions taken to limit the use

of chlorofluorocarbons (CFCs) in the late 1970s and

early 1980s were inadequate and ineffective.

Why was there so much concern over the ozone

layer depletion? Well, the ozone layer located in the

stratosphere forms a shield that protects our planet

by absorbing harmful ultraviolet (UV) radiation

emitted by the sun. These harmful ultraviolet

radiations can cause cataracts & skin cancer in

humans, reduce crop yield, and damage marine

ecosystems. The ozone layer also helps to regulate

the temperature of the stratosphere, contributing to

the overall stability of Earth's climate. Depleting this

protective shield of the ozone layer will negatively

affect our health, food security, and environment.

Global Response - The Montreal Protocol

Detection of growing Ozone Hole was the wake-

setting aside geopolitical, economic, and other

up call and last warning of the sort for the world. In a

differences. The Montreal Protocol is one of the

surprising turn of events, the world responded

greatest environmental successes in human history.

positively and quickly. The international community

It is still in force and being updated with newer

came together to adopt the Montreal Protocol on

amendments, considering current and future

Substances that Deplete the Ozone Layer in 1987. This

challenges.

landmark agreement aimed to phase out the

Impact of the Montreal Protocol

production and consumption of nearly 100 man-

Implementation of the Montreal Protocol

made chemicals responsible for ozone depletion.

resulted in the phase-out of nearly 99% of ozone-

After initial implementation, many amendments and

depleting substances. As a result, the ozone layer is

adjustments were made to the Montreal Protocol.

healing. The latest reports indicate that, if current

Two important amendments were the London

policies remain in place, the ozone layer is expected

Amendment and the Kigali Amendment. The London

to return to 1980 levels by 2040 globally, by 2045 over

Amendment introduced in 1990 gave targets for the

the Arctic, and by 2066 over the Antarctic. This

complete phase-out of chlorofluorocarbons (CFCs)

recovery has significantly reduced human exposure

for developed countries by 2000 and developing

to harmful ultraviolet (UV) rays, preventing many

countries by 2010. The Kigali Amendment set binding

skin cancer cases. The UN Environment Programme

obligations for the phase-down of

has estimated that without the Montreal Protocol,

hydrofluorocarbons (HFCs), widely used as

the number of global skin cancer cases would have

alternatives to chlorofluorocarbons (CFCs) and found

been 14% higher by 2030.

to be potent greenhouse gases.

Contribution to the climate change battle

The Montreal Protocol became a historical and

Ozone layer depletion and climate change are

rare agreement. For the first time, 197 countries

separate environmental challenges that result from

agreed on and successfully implemented a policy, 29

Protocol and many organizations working for

human activities.

environmental protection are closely watching

The success of the Montreal Protocol extended

these developments, and necessary actions are

beyond ozone layer recovery. It has also had a

expected to be taken.

positive impact on climate change. Many ozone-

Learning from The Montreal Protocol

depleting substances are potent greenhouse gases.

Phasing out of these gases has helped avoid an

The fight against ozone layer depletion and the

estimated 0.5°C global warming.

Montreal Protocol is a story too often overlooked.

However, the treaty’s effectiveness, resulting in

According to one team of scientists, if CFCs had

signs of healing of the ozone layer within 40 years,

not been banned in the late 1980s, their continued

and extra benefits of reducing the effects of climate

use would have caused average global air

change makes it a historical and unique success

temperatures to rise by an additional 2.5 C by the

story. In a world where effective action on climate

end of the century, on top of existing warming. This

change is dreadfully slow, we must hold onto our

is because the greenhouse effect of ozone-

depleting substances and the damaging effect of UV

wins and use them to model the future.

locking, resulting in an increase in the carbon

climate change, the Montreal Protocol serves as a

radiation on plant growth reduce the carbon

Today, as we face the existential threat of

dioxide level in the atmosphere.

framework for the decisive global cooperation we

need to combat it. Its success boosts confidence in

Future challenges

climate scientists, activists, and people in general.

Despite the successes, challenges remain. The

The fight against ozone depletion proved that policy

illegal production and use of ozone-depleting

on climate change is more important than anything

substances in some regions continue to pose a

else. We saved the ozone layer. We can save the

threat to the ozone layer. New technologies and

climate!!

substances that could potentially harm the ozone

layer must also be carefully monitored and

regulated.

Dr. Sahane has completed his graduation and

post-graduation in radiology from KEM, Mumbai.

One emerging concern is the potential impact

He is presently practicing in Nashik. He has an

of geoengineering technologies, such as solar

interest in science and technology.

radiation management, which aim to reflect a

portion of the sun's rays back into space to combat

global warming. These technologies could have

drkiran.sahane@gmail.com

unintended consequences for the ozone layer, and

their deployment must be carefully considered.

The increased number of rockets launching in

खगोल िव व हे खगोल मडळातफ पीडीएफ व पात ं कािशत होणारे िनयतकािलक आह.े यात खगोलशा ावरील अनेक िवषयावर ं अ यासपणू लेख असतात. हे िनयतकािलक िवनाशु क सवाना उपल ध आह.े याना ं हवे असेल यानी ं sujatababar@khagolmandal.com या ई-मल े वर तशी िवनती ं हवे अस यास तेही पाठिवले ं पाठवावी. यापवू चे अक जातील. हे सव अक या सकें त थळावर उपल ध ं मडळा ं आहते.

recent years for scientific exploration and tourism

raised some concerns over its impact on the ozone

layer and climate change. Emissions from the

proposed stratospheric commercial flights may also

negatively affect the ozone layer.

Thankfully, committees under the Montreal

30

ऑ ोबर २०२४: महाकाय धूमकेतू ‘ ु चनशान’चे दशन खगोल नर क साठ पवणी ठरणारा

लागेल.

ोबर २०२४ म े झळाळू

ऑ

ोबरपासून पुढे १०-१२ दवस सहज दसेल. सूय मावळ

तजाजवळ बुध व थो

णजे एका वष त काशाने पार पाडलेले

मेघाला उटचा मेघ असे

णतात.

जातात. सुयो

रावलेले खंड

असं

प मेला दसू लागेल. क ा राशीत माग मण १२

णजे सूय -पृ ी य तील सरासर अंतर

अंतर िकं वा ६३,२४० खगोलीय एकक). या

ोबर २०२४ नंतर सं ाकाळ ा आकाशात साधारणपणे

ा अंतरापयत पसरले. (एक खगोलीय

वष

अखेर हा धूमकेतू सूय जवळ गेला होता व ८

‘ ु चनशान’

मेघा माणे

अथ त सुमारे १५ कोटी िकमी. तर एक काश

स ा सकाळ दसू लागला आहे . स बर २०२४

करत

एव

एकक

‘ ु चनशान’ नाव असलेला हा पाहणा ु

ऑ

क होते ते यथावकाश दरू

सूय पासून जवळपास १ ल खगोलीय एकक

महाकाय धूमकेतू आलेला आहे ! नशीब च गलं

असेल तर तो ऑ

श

ानंतर लगेच

ा उं चीवर तेज ी शु हे ह दसतील. शु ाला

सम तर धूमकेतूचे दशन घडेल.

फे ुवार २०२४ म े ATLAS (Asteroid Terrestrial-impact

Last Alert Survey) िकं वा पृ ी-आघाती लघु ह नर ण करणा या यंच लत द ु बणीने एक छोटा ठपका छायापटलात िटपला.

ाच

दगड-ध डे सात ाने सूय कडे खेचले क ेत

P/ धूमकेतू व अचानक उगवणारे C/ धूमकेतू !

C/२०२३ अॅटलस

व

ान’ असे

णजे

ु चनशान धूमकेतू गेले ६ म हने गाजत आहे . द.

२७ स बर २०२४ रोजी तो सूय

‘उपसूय

ातूनच हे

ा सव धक जवळ असेल. या

णतात. ानंतर तो सूय भोवती च

ानंतर तो पृ ी ा दशेने येत राहील. १३ ऑ

पृ ी ा सव धक जवळ असेल व

ा दवशी

ानाला

र मा न येईल

ोबर २०२४ रोजी तो

ाचे पृ ीपासूनचे अंतर

०.४७ खगोलीय एकक

णजेच सुमारे ७ कोटी िकमी एवढे असेल.

भेट दे ईल व नघून जाईल असे न त झाले. पुढे लाखो वष तो परत

सूय जवळू न भटकून आ

ावर जर तो अखंड िटकला, तर अॅटलस

सूय भोवतीची क ा अपा

होईल. एखाद वेळ तो अ ंत तेज:पुंज होऊन महाकाय शेपटीसह या

सुमारास चनी वेधशाळा ‘ ु चनशान’ने सु ा य चे नर ण न दवले. दीघ नर णानंतर सूयमालेतील भटकणारा हा दगड केवळ एकदाच सूय ला

िफरकणार नाही. अशा धूमकेतूंचे C/ असे नामकरण करतात व िकं वा अनव

ठरवता येत नाही. याउलट हॅ लेसारखे धूमकेतू

एका

वश

सूय भोवती

लंबवतुळाकार

क ेत

मण करतात व सात ाने

पृ ीसमीप येत असतात. अशा धूमकेतूंना

‘आवतकाली धूमकेतू’ (periodic)

व

णतात

ा नावाआधी P/ असे अ र जोडतात.

धूमकेतूंची

न मती

सूयमाले ा

ज ा ा वेळ च झाली असे मानले जाते. सूय

ज ा ा वेळ सूय

ा सभोवताली जे कोष

असते व

ची

चा आवतकाल

आज ा घडीला हा धूमकेतू छो ा द ु बणीतून जेमतेम दसतो पण ु चनशान धूमकेतू सहज नुस ा डो

नी दसू लाग ाइतका तेज ी

शतकातील सव म धूमकेतू ठ

आशा क या क ऑ

शकेल.

ोबर म ह ात अ ंत

तेज ी धूमकेतूचे दशन होईल. अंधार

असले

ा व वध जागा आताच शोधून ठे वा व

या आगंतुक पाहु वस नका!

चे छाया च िटपायला

(मा हती ‘पि का’ मा सकातून साभार)