Raduje sie serce

Ę I S E J U D RA !

E C SER

Redakcja: Michalina Foszner, Aleksandra Nowak, Katarzyna Świętochowska,

Autorzy: Michalina Foszner, Magdalena Karp, Aleksandra Nowak, Katarzyna Świętochowska, Tomasz Tomczyk.

Recenzja: Lucyna Czechowska, Natalia Gorgol, Emilia Kulczyk-Prus, Ryszard Polaszewski , dr Julia Tazbir, instruktorzy Hufca ZHP Legionowo im. Szarych Szeregów „Rój-Tom”

Korekta: Emilia Kulczyk - Prus

Skład i łamanie: Wiktoria Drozd

© Związek Harcerstwa Polskiego - Główna Kwatera 00–490 Warszawa, ul. Marii Konopnickiej 6 e- mail: inspiracje@zhp.pl www.propozycje.zhp.pl

Ę I S E J U D RA !

E C R SE Materiały dla drużynowego dotyczące: 100. rocznicy wybuchu I wojny światowej, harcerzy w Legionach, Święta Niepodległości i odzyskania jej przez Polskę w 1918 r.

Dla kogo?

Dla drużynowych wszystkich pionów metodycznych.

Co znajduje się w środku?

Zbiór materiałów zarówno merytorycznych (w tym kalendarium, najważniejsze biografie, wydarzenia i zagadnienia), jak i metodycznych (sprawności, znaki służb, pomysły na zbiórki, gry, zabawy i wiele innych) Jak korzystać?

Przygotowane materiały można łatwo wykorzystać jako zbiór zadań do realizowania przez harcerzy samodzielnie lub z drużyną – warto tym, którzy wykonają zadania wręczyć malutkie kotyliony na mundury…

Warszawa 2014

4

IĘ RADUJE S RCE! SE

SPIS TREŚCI WPROWADZENIE ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 7 ŚWIĘTO NIEPODLEGŁOŚCI �������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 9 KALENDARIUM ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������ 9 ZAGADNIENIA ����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 12 POSTACIE ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������ 24 ZADANIA �������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 32 ZUCHY ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������ 32 Jak to zrobić? ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 33 Temat zbiorki: 11 listopada – Święto niepodległości. ���������������������������������������������������������������������������� 35 Przykładowy cykl sprawnościowy: Piłsudczyk ��������������������������������������������������������������������������������������� 36 Załącznik 1. Z historii hymnu Polski ��������������������������������������������������������������������������������������������������������� 38 Załącznik 2. Wiatraczki Niepodległości ���������������������������������������������������������������������������������������������������� 38 Zbiórka 2. Wstępujemy do Legionów! ������������������������������������������������������������������������������������������������������� 39 Zbiórka 3. „Zuchowy zwiad tropami Legionów” ������������������������������������������������������������������������������������� 39 Zbiórka 4. Święto Niepodległości ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 40 Zabawy, ćwiczenia i dodatkowe pomysły dla zuchów ��������������������������������������������������������������������������� 40 HARCERZE ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 46 Jak to zrobić? ����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 47 Temat zbiórki: „Raz, dwa - lewa! Równym krokiem ku Niepodległości” �����������������������������������������������������50 Gra terenowa „Po Niepodległą” �������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 51 Gry i ćwiczenia dla harcerzy ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 54 Zbiórka „Ogień Niepodległości” ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 56 HARCERZ STARSI ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������ 64 Jak to zrobić? ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 64 Gra terenowa „Legioniści w boju” �������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 67 PROJEKT Starszoharcerski �������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 68 Inne pomysły na projekty ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 68 WĘDROWNICY ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 70 Jak to zrobić? ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 70 Trochę kultury! ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 74 Wędrownicze działanie �������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 75 Sprawności ����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 85 Znak służby kulturze ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������ 88 WOREK Z INSPIRACJAMI ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 89 GRY I ĆWICZENIA ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 89 TEKSTY ŹRÓDŁOWE ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������ 92 INICJATYWA „OGNIA NIEPODLEGŁOŚCI. ������������������������������������������������������������������������������������������������������������ 94

5

WPROWADZENIE

Przełom XIX i XX wieku podzielił Europę na dwa bloki polityczne. Państwa centralne, czyli Niemcy, Austro-Węgry, Turcja i Bułgaria skupiały się wokół Cesarstwa Niemieckiego, Ententa składająca się m.in. z Rosji, Serbii, Włoszech, Grecji przewodzona była przez Francję i Wielką Brytanię. Podział ten spowodował, że pierwszy raz od rozbiorów Polski zaborcy znaleźli się po dwóch stronach barykady.

Zmiany w europejskiej polityce były wielką nadzieją na poprawę sytuacji Polski. Społeczeństwo podzieliło się na zwolenników państw centralnych, chcących uzyskać autonomię poprzez współpracę z zaborem austriackim oraz zwolenników Ententy, którzy liczyli na jej zwycięstwo i połączenie ziem polskich pod berłem Rosji i wyznaczenia autonomii wymuszonej przez Francję i Wielką Brytanię.

Zawierucha wojenna, rewolucje w Rosji osłabiające to państwo od wewnątrz, deklaracje przywódców Austrii, Niemiec oraz deklaracja prezydenta Wilsona mówiące o niepodległości Polski dawały społeczeństwu polskiemu wielką szansę na odbudowanie Rzeczypospolitej. Na przełomie października i listopada 1918 r. wobec rozpadu monarchii austro-węgierskiej i zapowiedzi bliskiej klęski Niemiec, Polacy coraz wyraźniej odczuwali, że odbudowa niepodległego państwa polskiego jest bliska.

Zaistniała sytuacja międzynarodowa była dla Polski wyjątkowo korzystna. Cztery lata wcześniej w chwili wybuchu I wojny światowej Polacy mogli jedynie pomarzyć o tym, że w momencie jej zakończenia wszystkie trzy państwa zaborcze będą właściwie bezsilne.

Ówczesne położenie Polski tak przedstawiał prof. Roman Wapiński: „W tym wszystkim, co się wydarzyło w latach 1914-1918, było coś, co w odbiorze współczesnych mogło mieć charakter mistyczny.

Wybuch powszechnej wojny, z której wyłoniła się Polska to spełnienie wezwania Adama Mickiewicza – o wojnę ludów prosimy Cię, Panie. Wcześniej o starciu między zaborcami marzył Adam Czartoryski. Mimo że wyczekiwano starcia, wszystkich zaskoczył bieg wypadków. Niewielu przewidziało sam wybuch wojny, powszechnie wierzono, że wszystko rozejdzie się <<po kościach>>. (...) Jednak ostateczny scenariusz – klęska mocarstw centralnych na zachodzie, bezowocne zwycięstwo na wschodzie, podwójna rewolucja w Rosji i do tego rewolucja w Niemczech – był absolutnym zaskoczeniem”.

Szansy danej przez historię Polacy nie zmarnowali i aktywnie przystąpili do przejmowania władzy na ziemiach polskich okupowanych przez państwa centralne. 11 listopada 1918 r. Rada Regencyjna przekazała naczelne dowództwo wojsk polskich Józefowi Piłsudskiemu, który stał się rzeczywistym przywódcą tworzącego się państwa polskiego.

Trzymasz oto w ręku materiały, które stworzono po to, aby móc przybliżyć harcerzom te wydarzenia.

Niniejsza propozycja programowa zakłada, że każdy zuch czy harcerzy indywidualnie, ale pod opieką drużynowego, wybiera i realizuje zadania mające zwrócić jego uwagę na historię odzyskania przez Polskę niepodległości. Warto, abyś jako drużynowy zachęcił swoją drużynę do pracy z tą propozycją.

Naszym pomysłem, w trakcie tworzenia tego materiały było, aby, zuch, harcerz, harcerz starszy lub wędrownik wykonał w trakcie przygotowań do Święta Niepodległości po 2 zadania z 3 stworzonych grup – w sumie 6 zadań. Może je realizować samodzielnie, albo wspólnie z drużyną. Ty, jako drużynowy oceniasz, czy harcerze zrealizował dane wymaganie i potwierdzasz to. Ponadto, warto aby harcerze w dniu Święta Niepodległości zorganizowali jakieś specjalne działanie, podkreślające wyjątkowość tego dnia – może to być uczestnictwo w ciekawych obchodach miejskich, albo wasza własna inicjatywa, która będzie promować ideę radosnego patriotyzmu.

Mimo zadaniowego charakteru tego projektu, warto abyś spojrzał na niego jako na ciekawy pomysł na pracę z drużyną. Zaproponowane zadania pozostawiają Ci wiele możliwości i mają być dla Ciebie głównie pomysłem i bodźcem do działania, a nie sztywną wytyczną. Życzymy Ci owocnej i inspirującej pracy z przygotowanymi materiałami, a Twoim harcerzom zdobycia jak największej ilości wiedzy i umiejętności.

6

IĘ RADUJE S RCE! SE

ŚWIĘTO NIEPODLEGŁOŚCI Dzień 11 listopada ustanowiono Świętem Niepodległości dopiero ustawą z 23 kwietnia 1937 roku, czyli prawie 20 lat po odzyskaniu niepodległości i do czasu wybuchu II wojny światowej święto obchodzono tylko dwa razy – w roku 1937 i 1938. Od 1926 r. 11 listopada był dniem wolnym od pracy w administracji rządowej i szkolnictwie na podstawie okólnika wydanego przez Prezesa Rady Ministrów Józefa Piłsudskiego.

Podczas okupacji hitlerowskiej w latach 1939–1944 oficjalne lub jawne świętowanie, podobnie jak i każde inne przejawy polskości, było niemożliwe.

W 1945 ustanowiono Narodowe Święto Odrodzenia Polski, obchodzone 22 lipca, w rocznicę ogłoszenia Manifestu PKWN (1944); zniesiono jednocześnie Święto Niepodległości ustanowione w 1937. W PRL wielokrotnie organizowane 11.11 w całym kraju przez opozycję manifestacje patriotyczne, były brutalnie tłumione przez oddziały ZOMO, a ich uczestnicy aresztowani przez Służbę Bezpieczeństwa. Święto obchodzone 11 listopada zostało przywrócone przez Sejm PRL-u IX kadencji ustawą z 15 lutego 1989, lecz pod nieco zmienioną nazwą: Narodowe Święto Niepodległości.

Dzień ten jest dniem wolnym od pracy. Główne obchody, z udziałem najwyższych władz państwowych, odbywają się w Warszawie na placu Józefa Piłsudskiego, przed Grobem Nieznanego Żołnierza.

Pomniejsze formy obchodów to: Bieg Niepodległości w Warszawie, angażujący dziesiątki tysięcy uczestników, w tym wielu celebrytów i polityków, wykłady historyczne, koncerty patriotyczne czy parady głównymi ulicami miast.

Materiały dla drużynowego stworzono na podstawie portali: ∞∞ http://dzieje.pl/ ∞∞ http://portalwiedzy.onet.pl/ ∞∞ http://pl.wikipedia.org

7

KALENDARIUM 1914 28.VI W Sarajewie zastrzelony został austro-węgierski następca tronu arcyksiążę Franciszek Ferdynand.

Zamachowcem był Gawriło Princip - członek organizacji „Młoda Bośnia”, która stawiała sobie za cel zjednoczenie południowej Słowiańszczyzny. W przygotowaniach do zamachu brali również udział członkowie serbskiej organizacji „Czarna Ręka”.

28.VII Austro-Węgry wypowiedziały Serbii wojnę.

30.VII Car Mikołaj II ogłosił pełną mobilizację wojsk.

Niemcy wystosowały wobec Rosji ultimatum, w którym domagały się wstrzymania mobilizacji.

1.VIII Niemcy wypowiedziały Rosji wojnę. Ogłoszono mobilizację w Niemczech i we Francji.

2.VIII Józef Piłsudski otrzymał od władz wojskowych austriackich zgodę na mobilizację oddziałów strzeleckich. Poinformowano go również, że po wybuchu wojny rosyjsko-austriackiej polskie formacje mają działać na kierunku Michów – Jędrzejów – Kielce. Decyzja ta zmieniała wcześniejsze plany, które przewidywały wkroczenie polskich oddziałów do Zagłębia Dąbrowskiego.

3.VIII Niemcy wypowiedziały wojnę Francji. Wojska niemieckie zajęły i zniszczyły Kalisz. W krakowskich Oleandrach zorganizowana została I Kompania Kadrowa. Liczący 144 żołnierzy oddział składał się ze słuchaczy szkół oficerskich Strzelca i Polskich Drużyn Strzeleckich – organizacji mających wykształcić kadry przyszłego Wojska Polskiego. Na dowódcę kompanii Józef Piłsudski wyznaczył por. Tadeusza Kasprzyckiego - oficera Związku Strzeleckiego. Powstał Komitet Obywatelski miasta Warszawy, na czele którego stanął książę Zdzisław Lubomirski.

6.VIII Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Rosji.

Z krakowskich Oleandrów na front wyruszyła I Kompania Kadrowa. Maszerując w kierunku Słomnik i Miechowa, zmierzała ku granicy Królestwa Polskiego. Na jej czele stał por. Tadeusz Kasprzycki.

13.VIII Austriackie władze wojskowe zażądały od Józefa Piłsudskiego zaprzestania samodzielnych wystąpień zbrojnych i zapowiedziały wcielenie oddziałów będących pod jego rozkazami do armii austro-węgierskiej.

8

14.VIII Odezwa głównodowodzącego wojskami rosyjskimi wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza do Polaków, wzywająca do wspólnej walki i obiecująca zjednoczenie polskich ziem pod berłem Roma-

nowów, autonomię oraz swobody religijne.

16.VIII W Krakowie utworzony został przez wszystkie galicyjskie ugrupowania polityczne Naczelny Komitet Narodowy (NKN), będący „najwyższą instancją w zakresie wojskowej, skarbowej i politycznej organizacji zbrojnych sił polskich”. Na jego czele stanął dr Juliusz Leo. Pod patronatem NKN zaczęto tworzyć Legiony Polskie.

22.VIII Oddziały strzeleckie ponownie wkroczyły do Kielc.

27.VIII Rozkaz Naczelnej Komendy armii austro-węgierskiej dotyczący utworzenia Legionów Polskich Zachodniego w Krakowie i Wschodniego we Lwowie.

3.IX Wojska rosyjskie zajęły Lwów.

10.IX Walki 1 pułku Legionów w pod Nowym Korczynem, Opatowem, Uściskowem, Grotnikami, Winiarami, Ksanami i Czarkową. Powstał Centralny Komitet Obywatelski. Jego prezesem został książę Seweryn Czetwertyński.

28.IX Początek ofensywy niemieckiej i austro-węgierskiej na Warszawę i Dęblin. Armie państw centralnych spotkały się z potężnym kontruderzeniem wojsk rosyjskich. W konsekwencji doszło do dwóch wielkich bitew pod Łodzią: 17-24 listopada i 1-6 grudnia. Ich efektem było zatrzymanie postępów wojsk rosyjskich.

18.X. Dowództwo rosyjskie wyraziło zgodę na tworzenie u boku armii rosyjskiej przez Witolda Gorczyńskiego ochotniczego oddziału polskiego, nazywanego później Legionem Puławskim lub Legionem Gorczyńskiego.

22.X. W Warszawie z inicjatywy Józefa Piłsudskiego powstała Polska Organizacja Wojskowa (POW) - tajna organizacja zbrojna, tworzona od sierpnia 1914 r. w oparciu o członków Związku Walki Czynnej i Polskich Drużyn Strzeleckich. Jej celem było przygotowywanie kadr dla przyszłej armii polskiej.

1915 8.I W Lozannie powstał Komitet Generalny Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce. Jego prezesem został Henryk Sienkiewicz.

16-25.V Walki I Brygady Legionów pod Konarami.

13.VI Szarża ułanów II Brygady Legionów pod Rokitną.

IĘ RADUJE S RCE! SE

1916

6-7.XI Początek bolszewickiego przewrotu w Rosji.

4-7.VII Walki I, II i III Brygady Legionów pod Kostiuchnówką.

22.XII W Brześciu Litewskim rozpoczęto rokowania pokojowe. Rada Regencyjna powołała rząd Jana Kucharzewskiego.

11.VII Płk. Józef Haller został dowódcą II Brygady Legionów.

29.VII Józef Piłsudski podał się do dymisji, rezygnując ze stanowiska dowódcy I Brygady Legionów. Decyzją władz austriackich Legiony Polskie zostały przekształcone w Polski Korpus Posiłkowy.

5.XI W Warszawie i Lublinie generał-gubernatorzy ogłosili manifest cesarzy Austrii i Niemiec o utworzeniu Królestwa Polskiego.

1917 15 I W Warszawie odbyło się inauguracyjne posiedzenie Tymczasowej Rady Stanu.

12.III Początek rewolucji w Rosji.

15.III Abdykacja cara Mikołaja II. 10.IV Przekazanie formacji legionowych niemieckim władzom wojskowym - powstanie Polskiej Siły Zbrojnej (Polnische Wehrmacht).

VII „Kryzys przysięgowy” - większość legionistów z I i III Brygady odmówiła złożenia przysięgi na „wierne braterstwo broni z Niemcami i Austrią».

W konsekwencji Legiony zostały rozwiązane, a żołnierze internowani w obozach w Benjaminowie (oficerowie) i Szczypiornie. Powstanie I Korpusu Polskiego w Rosji.

1918 3.I Rada Regencyjna wydała dekret dotyczący tymczasowej organizacji władz Królestwa Polskiego.

8.I Orędzie prezydenta Stanów Zjednoczonych Thomasa Woodrowa Wilsona do Kongresu na temat celów wojennych USA i warunków koniecznych do zawarcia trwałego pokoju na świecie. Wśród 14 punktów, które przedstawił prezydent, „13” dotyczył kwestii powstania niepodległej Polski.

15-16.II Bunt wobec postanowień traktatu brzeskiego w dawnej II Brygadzie Legionów, przekształconej w Polski Korpus Posiłkowy, którą dowodził płk Józef Haller. Około 2 tys. jej żołnierzy, wśród nich sam płk.

J. Haller, przedarło się przez front austriacko-rosyjski pod Rarańczą, a następnie weszło w skład powstającego na Ukrainie II Korpusu Polskiego. Reszta legionistów została przez Austriaków rozbrojona i uwieziona w obozach Huszt i Marmaros-Sziget.

16-17.VII W Jekaterynburgu bolszewicy zamordowali cara Mikołaja II i jego rodzinę.

28.X W Krakowie powstała Polska Komisja Likwidacyjna. W jej skład weszli m.im. Ignacy Daszyński, Jędrzej Moraczewski i Wincenty Witos.

31.X-1.XI Początek walk ukraińsko-polskich we Lwowie.

22.VII Aresztowanie przez władze niemieckie Józefa Piłsudskiego.

1.XI. W Lublinie rozpoczął się zjazd organizacji skautowych, w czasie którego utworzono ZHP.

15.VIII W Lozannie pod przewodnictwem Romana Dmowskiego powstał Komitet Narodowy Polski (przeniesiony następnie do Paryża).

6-7.XI W Lublinie powstał Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej z Ignacym Daszyńskim na czele.

12.IX Patent mocarstw okupacyjnych w sprawie utworzenia Rady Regencyjnej.

20.IX Komitet Narodowy Polski został uznany przez Francję za jedynego prawnego reprezentanta sprawy polskiej na Zachodzie.

15.X Uroczyste mianowanie powołanych przez obu cesarzy członków Rady Regencyjnej: arcybiskupa warszawskiego Aleksandra Kakowskiego, prezydenta Warszawy księcia Zdzisława Lubomirskiego i honorowego prezesa Stronnictwa Polityki Realnej hrabiego Józefa Ostrowskiego. Siedzibą Rady Regencyjnej stał się Zamek Królewski w Warszawie.

10.XI Powrót do Warszawy Józefa Piłsudskiego z więzienia w Magdeburgu. Początek rozbrajania żołnierzy niemieckich na ulicach Warszawy.

11.XI W Rethondes koło Compiegne podpisano zawieszenie broni między aliantami a Niemcami.

Cesarz Karol I zrzeka się praw monarszych w Austrii.

Rada Regencyjna przekazała naczelne dowództwo wojsk polskich Józefowi Piłsudskiemu.

14.XI Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu pełnię władzy państwowej.

9

Harcerstwo w czasie I Wojny Światowej ∞∞ 1914 Wybuch I Wojny Światowej – wielu ze starszej kadry odchodzi do armii (zaraz przed woj. skauting w Polsce liczył ok. 15 tyś. członków) Podczas I Wojny Światowej drużyny harcerskie pełniły role łączników, zwiadowców, sanitariuszy, a także żołnierzy (Harcerski Pluton Zwiadu pod dowództwem STEFANA „GROTA” ROWECKIEGO). ∞∞ 1914-1915 JAN SIKORSKI tworzy Polską Organizację Skautową (POS) współdziałającą z Legionami Polskimi. W 1915 tworzy się też Związek Skautek Polskich (ZSP). Obie organizacje podlegają Naczelnej Komendzie Skautowej (NKS) ∞∞ 1916 1-2 XI – Członkowie POS, ZSP i Junactwa powołują jednolity dla całego zaboru rosyjskiego ZHP. Odznakami zjednoczonej organizacji stają się krzyż (projektu ks. Lutosławskiego) przejęty od NKS i lilijka przejęta od POS ∞∞ 1918 1-2 XI – Na zjeździe kierowników harcerskich ze wszystkich Ziem Polskich w Lublinie, powstaje połączenie organizacji harcerskich w Związek Harcerstwa Polskiego i utworzono również Naczelną Radę Harcerską. ∞∞ 11 XI – Koniec wojny i odzyskanie niepodległości przez Polskę (Na podstawie: P. Machowski „Skrypt zastępowego HISTORIA ZHP I SCOUTINGU od 1857 do 2001”, http://lodzgorna.zhp.pl)

10

IĘ RADUJE S RCE! SE

ZAGADNIENIA I KOMPANIA KADROWA Oleandry i wymarsz Zgodę na mobilizację oddziałów strzeleckich Józef Piłsudski otrzymał od wojskowych władz austriackich 2 sierpnia 1914 r. Wówczas także poinformowano go, iż po wybuchu wojny rosyjsko-austriackiej polskie formacje mają działać na kierunku Miechów - Jędrzejów - Kielce. Decyzja ta zmieniała wcześniejsze plany, które przewidywały wkroczenie polskich oddziałów do Zagłębia Dąbrowskiego.

3 sierpnia 1914 r. w krakowskich Oleandrach zorganizowana została I Kompania Kadrowa.

Liczący 144 żołnierzy oddział składał się ze słuchaczy szkół oficerskich Strzelca i Polskich Drużyn Strzeleckich - organizacji mających wykształcić kadry przyszłego Wojska Polskiego.

W przemówieniu wygłoszonym do I Kompanii w dniu jej sformowania Piłsudski mówił: „Odtąd nie ma ani Strzelców, ani Drużyniaków. Wszyscy, co tu jesteście zebrani, jesteście żołnierzami polskimi. Znoszę wszelkie odznaki specjalnych grup. Jedynym waszym znakiem jest odtąd orzeł biały.(...) Żołnierze!... Spotkał was ten zaszczyt niezmierny, że pierwsi pójdziecie do Królestwa i przestąpicie granicę rosyjskiego zaboru, jako czołowa kolumna wojska polskiego idącego walczyć za oswobodzenie ojczyzny. Wszyscy jesteście równi wobec ofiar, jakie ponieść macie. Wszyscy jesteście żołnierzami. Nie naznaczam szarż, każę tylko doświadczeńszym wśród was pełnić funkcje dowódców. Szarże uzyskacie w bitwach. Każdy z was może zostać oficerem, jak również każdy oficer może znów zejść do szeregowców, czego oby nie było... Patrzę na was, jako na kadry, z których rozwinąć się ma przyszła armia polska, i pozdrawiam was, jako pierwszą kadrową kompanię”.

6 sierpnia 1914 r., na krótko przed świtem, I Kompania Kadrowa wyruszyła z krakowskich Oleandrów w kierunku granicy Królestwa Polskiego. Na jej czele stał wyznaczony przez Piłsudskiego por. Tadeusz Kasprzycki - oficer Związku Strzeleckiego.

Plan Piłsudskiego W dniu wymarszu I Kompanii Piłsudski w trakcie posiedzenia Komisji Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych w Krakowie oświadczył, że w Warszawie powstał tajny Rząd Narodowy, który mianował go komendantem polskich sił zbrojnych.

W rozpowszechnianej odezwie podpisanej przez „Komendanta Głównego Wojska Polskiego Józefa Piłsudskiego” stwierdzano m.in.: „Kadry armii polskiej wkroczyły na ziemię Królestwa Polskiego, zajmując ją na rzecz jej właściwego, istotnego jedynego gospodarza - Ludu Polskiego, który ją swą krwawicą użyźnił i wzbogacił. Zajmują ją w imieniu Władzy Naczelnej Rządu Narodowego. Niesiemy całemu narodowi rozkucie kajdan, poszczególnym zaś jego warstwom warunki moralnego rozwoju. Z dniem dzisiejszym cały Naród skupić się winien w jednym obozie pod kierownictwem Rządu Narodowego. Poza tym obozem zostaną tylko zdrajcy, dla których potrafimy być bezwzględni”.

W rzeczywistości żaden „Rząd Narodowy” w Warszawie wówczas nie powstał, a cała akcja była mistyfikacją mającą zwiększyć szansę powodzenia podjętych przez Piłsudskiego działań.

Oceniając je prof. Janusz Pajewski w książce „Odbudowa państwa polskiego” stwierdzał: „Plan Piłsudskiego był tyle samo prosty, ile nierealny. Chciał być, wedle własnych słów, swobodnym ptakiem, tzn. uniezależnić się zarówno od polskich stronnictw politycznych, jak i od Austrii. Piłsudski, głęboko rozmiłowany w tradycjach 1863 r., przeniknięty kultem powstańców styczniowych, kultem tajnego, ściśle zakonspirowanego, a otoczonego wielkim autorytetem Rządu Narodowego i jego pieczątki, powziął myśl powtórzenia, może w pomyślniejszych okolicznościach, sytuacji z powstania styczniowego”.

11

„Wejście oddziałów strzeleckich do Królestwa - pisał dalej prof. Pajewski - miało w przekonaniu Piłsudskiego wznowić 1863 i 1905 r. Strzelcy wraz z królewiackimi powstańcami opanowaliby część Królestwa, gdzie można by organizować wojsko i przygotowywać kadry władz politycznych. Niewielka nawet część Kongresówki, pozostając pod władzą Piłsudskiego, musiałaby mu dać silną pozycję zarówno wobec społeczeństwa polskiego, jak też i wobec zaborców”.

Tymczasem I Kompania idąc przez Miechów i Jędrzejów 12 sierpnia wkroczyła do Kielc. Żołnierze jej przyjmowani byli jednak mieszkańców Królestwa bardzo chłodno.

przez

Roman Starzyński wspominając gorzkie odczucia strzelców pisał: „Na rynku (miasteczka Skała) tłum ciekawych obserwuje przemarsz obcego wojska. Nasi odeszli. Tych obcych nikt nie wita, nikt nie pozdrawia. Ciekawy tłum - patrzy i milczy. Nikt nie wyniesie szklanki wody, nikt nie poda kromki chleba. To już nie Krakowskie, nie polska Galicja, to Rosja zaludniona szczepem mówiącym po polsku, ale czującym po rosyjsku. Od rana nie mieliśmy nic w ustach, kilkugodzinny marsz wyczerpał wszystkie nasze siły, ale wszystko to nic wobec uczucia, jakie w nas to wrogie milczenie mieszkańców Skały (...) wzbudziło. Pod wpływem takiego przyjęcia rodziły się w nas myśli, które później znalazły wyraz w hymnie Pierwszej Brygady”.

(R. Starzyński „Cztery lata w służbie Komendanta”).

Według opinii prof. Tomasza Nałęcza: „już pierwsze godziny akcji przyniosły zapowiedź politycznej klęski.

Królestwo nie uznało podkomendnych Piłsudskiego za czołową kolumnę wojska polskiego idącego walczyć za oswobodzenie ojczyzny (J. Piłsudski „Pisma zbiorowe”). Do kadrowych kompanii nie napłynęli oczekiwani ochotnicy. Akcja strzelecka w konfrontacji z obojętnością ludności, a niekiedy wręcz z niczym niemaskowaną wrogością, załamała się.(..) Wkroczenie do Królestwa nie dostarczyło argumentów niezbędnych do dalszej gry politycznej z państwami centralnymi. Nie udało się stworzyć silnej armii. Co gorsza, liczący wcześniej na antyrosyjską dywersję, a teraz rozgoryczeni fiaskiem akcji strzeleckiej, Austriacy postawili Piłsudskiemu nader ciężkie warunki. Miał on bądź rozwiązać dowodzoną przez siebie formację, bądź wstąpić z nią w szeregi austriackiego pospolitego ruszenia. Pierwsze posunięcie równoznaczne było z przekreśleniem dotychczasowych przygotowań i w gruncie rzeczy oznaczało polityczne samobójstwo. Drugie, zmierzające do uczynienia z bojowników niepodległości austriackich najemników, również nie było możliwe do zaakceptowania”. („Z dziejów Drugiej Rzeczypospolitej” - praca zbiorowa pod red. naukową A. Garlickiego).

12

IĘ RADUJE S RCE! SE

Legiony Polskie i Naczelny Komitet Narodowy Pomoc nadeszła ze strony galicyjskich polityków, którzy uzyskali zgodę władz austriackich na powstanie dwóch Legionów Polskich. Miały być one ochotniczymi formacjami, walczącymi u boku armii austro-węgierskiej.

16 sierpnia 1914 r. w Krakowie utworzony został przez wszystkie galicyjskie ugrupowania polityczne Naczelny Komitet Narodowy, będący „najwyższą instancją w zakresie wojskowej, skarbowej i politycznej organizacji zbrojnych sił polskich”. Pod jego patronatem zaczęto tworzyć Legiony Polskie.

I Kompania Kadrowa stała się zalążkiem 1 pułku piechoty, który następnie rozrósł się do I Brygady Legionów Polskich.

LEGIONY POLSKIE Pierwsza polska formacja wojskowa w XX w. skupiła w sobie oddziały Strzelca Józefa Piłsudskiego, Drużyny Strzeleckie, Polowe Drużyny Sokoła, harcerzy oraz inne organizacje paramilitarne działające przed I wojną światową głównie na terenie zaboru austriackiego.

Legiony powołane zostały 16 sierpnia 1914 r. przez Naczelny Komitet Narodowy, jako próba ratowania wojskowej inicjatywy Józefa Piłsudskiego. Działały w ramach armii austro-węgierskiej i podlegały dowództwu Landwehry. W szczytowym okresie rozwoju w Legionach służyło ponad 16 tys. żołnierzy (jesień 1915r.).

Organizacyjnie dzieliły się na trzy brygady: ∞∞ I Brygada powołana została 19 grudnia 1914, dowodził nią Józef Piłsudski (do 27 września 1916). ∞∞ II Brygada powołana została 19 grudnia 1914, I dowódcą był Ferdynand Küttner (do 14 lipca 1916), następnie Józef Haller (do 19 lutego 1918). ∞∞ III Brygada powołana została 8 maja 1915.

Dowodzili nią: Wiktor Grzesicki (do 14 lipca 1916), Stanisław Szeptycki (do 14 listopada 1916), Zygmunt Zieliński (do 25 kwietnia 1917), Bolesław Roja (do 30 lipca 1917).

W okresie od powołania do później jesieni 1915 r.

Brygady działały na różnych frontach: I Brygada na Ziemi Krakowskiej i na terenie zaboru rosyjskiego (najważniejsze bitwy to m. in. Krzywopłoty, bitwa limanowska, Łowczówek, walki nad Nidą, Konary i Jastków).

II Brygada w Karpatach Wschodnich (najważniejsze

13

bitwy to m. in. Rafajłowa i Zielona, Mołotków, Kirlibaba, Szarża pod Rokitną).

III Brygada weszła do boju od sierpnia 1915 r. i współdziałała z Brygadą Józefa Piłsudskiego.

Od jesieni 1915 roku do września 1916 Legiony walczyły już wspólnie na płn. Wołyniu, nad Styrem i Stochodem.

W lipcu 1916 r. miała miejsce największa bitwa Legionów, Bitwa pod Kosiuchnówką. Wówczas to Legioniści pomimo huraganowego ognia i ciągłych ataków Rosjan przez kilka dni utrzymali linię frontu. Wycofali się dopiero po załamaniu frontu na flankach bronionych przez Węgrów i Czechów.

podporządkowana J. Piłsudskiemu. Przewodził jej komendant T. Żuliński. W skład KN wchodzili m.in.

Wacław Jędrzejewicz, Adam Koc, Konrad Libicki, Bogusław Miedziński i Marian Zyndram-Kościałkowski.

Działając na terenie zaboru rosyjskiego POW podzielona była na okręgi, podporządkowane komendantom w Warszawie, Lublinie, Płocku, Radomiu i Siedlcach. Pod koniec 1914 r. powstały również oddziały POW w Petersburgu i Kijowie. Zorganizowano także Oddział Lotny Wojska Polskiego, zajmujący się

Na jesieni 1916 r. doszło do wycofania Legionów z frontu na tyły i dymisji Józefa Piłsudskiego z funkcji brygadiera. W lecie 1917 r. wybuchł jeszcze głębszy kryzys – legioniści odmówili złożenia przysięgi na wierność Niemiec.

Rozwiązano Legiony Polskie, część oficerów internowano w obozie w Beniaminowie, żołnierzy w Szczypiornie. II Brygadę i pozostałych legionistów, poddanych austro-węgierskich, przemianowano na Polski Korpus Posiłkowy i wysłano we wrześniu/październiku na Bukowinę i Besarabię.

W lutym 1918 r. doszło do otwartego buntu w oddziałach Korpusu i legioniści pod dowództwem płk Józefa Hallera przeszli front na stronę rosyjską pod Rarańczą. Tam doszło do połączenia się z II Korpusem Polskim na Ukrainie.

POLSKA ORGANIZACJA WOJSKOWA Polska Organizacja Wojskowa (POW) była tajną organizacją zbrojną tworzoną w Królestwie Polskim od sierpnia 1914 r. z inicjatywy Józefa Piłsudskiego w oparciu o członków Związku Walki Czynnej i Polskich Drużyn Strzeleckich.

dywersją, polegającą m.in. na niszczeniu torów kolejowych, mostów, linii telefonicznych oraz zbrojnych akcjach na urzędy rosyjskie.

Cele i struktura POW Za cel stawiała sobie walkę o niepodległość Polski i przygotowanie kadr dla jej przyszłej armii. Prowadziła szkolenia wojskowe oraz działania wywiadowcze i dywersyjne. Jej pierwszym komendantem został Karol Rybasiewicz (PDS).

22 października 1914 r. na jej czele stanął oddelegowany przez J. Piłsudskiego z 1 pułku piechoty Legionów ppor. Tadeusz Żuliński. Bezimienna dotąd organizacja przyjęła wówczas nazwę Polskiej Organizacji Wojskowej (POW).

14

Organem kierującym POW była Komenda Naczelna,

Po opuszczeniu Królestwa Polskiego przez wojska rosyjskie część członków POW ujawniła się i razem z komendantem Żulińskim weszła w skład I Brygady Legionów. Większość, spośród liczącej wówczas prawdopodobnie około tysiąca osób organizacji, pozostała w konspiracji.

Na terenach zajętych przez armie państw centralnych POW nadal prowadziła działalność szkoleniową i pozyskiwała nowych członków, zawiesiła jednak działalność dywersyjną. Rozbudowując swoje struktury POW korzystała m.in. z bojówek PPS, Narodowego Związku Robotniczego, a także harcerstwa i junactwa. Na polecenie J. Piłsudskiego oddelego-

IĘ RADUJE S RCE! SE wano do niej również kilkunastu oficerów I Brygady Legionów.

Po krótkim okresie pełnienia funkcji komendanta przez mjr Michała Żymierskiego, we wrześniu 1915 r. stanowisko to objął kpt. Tadeusz Kasprzycki. Funkcję jego zastępcy pełnił Kazimierz Sawicki.

W lipcu 1916 r. KN POW podlegało już 19 okręgowych komend, a działalność organizacji zaczęła obejmować także Galicję. Następował stały wzrost liczby członków POW. W listopadzie 1916 r. było ich około

POW przeprowadziła akcje bojowe także na obszarze austriackiej okupacji. Ich celem było przede wszystkim zdobycie broni i pieniędzy na działalność organizacji. Do najgłośniejszych akcji należał napad na pociąg pod Bąkowcem, niedaleko Radomia.

W październiku i listopadzie 1918 r. POW aktywnie uczestniczyła w przejmowaniu władzy na ziemiach polskich. Jej członkowie stanowili siłę zbrojną wspierającą powstałą w Krakowie Polską Komisję Likwidacyjną, osłaniali pod wodzą Rydza-Śmigłego tworzony w Lublinie Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, a także brali udział w masowej akcji rozbrajania niemieckich żołnierzy na ziemiach Królestwa Polskiego.

W grudniu 1918 r. POW weszła w skład powstającego Wojska Polskiego.

POLSKIE FORMACJE WOJSKOWE NA WSCHODZIE 1914-1918 W chwili wybuchu I wojny światowej w środowiskach niepodległościowych działających pod zaborem rosyjskim ożyły nadzieje na impuls w sprawie polskiej. Wydarzenia pod drugiej stronie frontu, powstanie i wejście do boju I Kompani Kadrowej, a wkrótce Legionów Polskich niejako zmusiło do działania Polaków, poddanych cara.

Legion Puławski Pierwszą próbą tworzenia polskich oddziałów wojskowych w Rosji była próba sformowania oddziału polskiego Bonawentury Starskiego. 200 ochotników walczyło w okolicach Kłobucka we wrześniu 1914 r. W październiku zostali rozbici, rozformowani.

7 tys., w styczniu 1917 r. 11 tys., a w kwietniu tego samego roku około 15 tys.

Działania dywersyjne i odzyskanie niepodległości Latem 1918 r. POW zintensyfikowała działania dywersyjne, wznowione już rok wcześniej wobec represji stosowanych przez państwa centralne. Działania te polegały nie tylko na uszkodzeniach mostów, torów kolejowych czy linii telefonicznych, ale miały również charakter akcji zbrojnych przeciwko funkcjonariuszom policji, konfidentom oraz wojskowym patrolom na terenie niemieckiej okupacji.

16 października 1918 r. warszawska Komenda Naczelna zorganizowała kilkanaście zamachów na niemieckie patrole i posterunki policji. W październiku 1918 r.

Kolejną, tym razem udaną inicjatywę podjął Witold Gorczański. Najpierw powołał oddział o charakterze paramilitarnym, a od 24 stycznia 1915 r., z poparciem Komitetu Narodowego Polskiego, stworzył Legion Puławski.

Na czele legionu stanął carski pułkownik Antoni Reutta. Żołnierze Legionu umundurowani byli w mundury carskie ale na pagonach mieli monogram amarantowy „LP”. Popularny był również orzełek na czapce – jednak była to prywatna inicjatywa żołnierzy.

Legion liczący w styczniu ok. 1000 żołnierzy, walczył na kielecczyźnie, w okolicach Iłży. 19 maja wsławił się bojem pod Pakosławiem. Przez cały czas rosyjskie dowództwo podejrzewało, nie bez racji, że żołnierze utrzymują kontakty z Legionami Polskim po drugiej stronie frontu. Jesienią został wycofany z frontu na tyły do Bobrujska Na kilka lat inicjatywy powołania wojska polskiego na wschodzie były incydentalne i nie przyniosły poważnych skutków.

15

Naczelny Polski Komitet Wojskowy Sytuacja zmieniła się w Rosji po rewolucji lutowej.

W czerwcu 1917 r. powstał Naczelny Polski Komitet Wojskowy, (Naczpol), przewodził mu chorąży armii carskiej Władysław Raczkiewicz. Komitet powołał 3 korpusy polskie.

Na Białorusi powstał I Korpus Polski pod dowództwem gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego. Maksymalnie osiągnął on prawie 30 000 żołnierzy. Wsławił się zajęciem Bobrujska w lutym 1918 r., wtedy też podporządkował się Radzie Regencyjnej. Po odzyskaniu przez Polskę Niepodległości włączony został do Wojska Polskiego.

Pod koniec 1917 r. na Besarabii powstał II Korpus.

W marcu 1918, po przejściu frontu pod Rarańczą, dołączyła do niego część Polskiego Korpusu Posiłkowego. Osiągnął on wówczas stan ponad 6 000 żołnierzy. Pierwszym dowódcą był gen. Jan Stankiewicz, później płk Józef Haller. W maju 1918 II Korpus stoczył ciężki bój w okrążeniu z jednostkami niemieckimi pod Kaniowem, skapitulował 11 maja.

Na Ukrainie, w początkach 1918 r, sformowano liczący ok. 3 000 żołnierzy III Korpus Polski. Dowodził nim gen. Eugeniusz de Henning-Michaelis. Korpus walczył z bolszewikami. W czerwcu 1918 rozbroili go Austriacy.

Po 11 listopada 1918 r. żołnierze tych jednostek weszli w skład powstającego Wojska Polskiego.

POLSKIE FORMACJE WOJSKOWE NA ZACHODZIE 1914-1918 Z chwilą wybuchu I wojny światowej polskie środowiska imigracyjne działające we Francji rozpoczęły starania o powołanie polskich jednostek wojskowych. 15 sierpnia 1917 r. w Lozannie z inicjatywy Romana Dmowskiego założono Komitet Narodowy Polski, uznany przez państwa Ententy za oficjalną reprezentację narodu polskiego i sprawujący polityczną kontrolę nad armią polską we Francji w czasie I wojny światowej.

Bajończycy i Ruelczycy

Bajończycy trafili na front pod Sillery w ramach 1 Dywizji Marokańskiej, tam walczyli do wiosny 1915 r. W boju pod Arras, 9 maja ponieśli ciężkie straty, zginęli prawie wszyscy oficerowie, wraz z dowódcą mjr Osmonde.16 czerwca pod Souchez zostali zdziesiątkowani, w następstwie czego oddział rozwiązano.

Ruelczycy nie cieszyli się zaufaniem Francuzów i zostali rozformowani, a żołnierzy wcielono do Legii Cudzoziemskiej.

Do roku 1917, pomimo wysiłków polskich środowisk niepodległościowych inicjatywa utworzenia Armii Polskiej na Zachodzie napotykała trudności. We Francji liczono się z negatywnym stanowiskiem Rosji.

Stany Zjednoczone, jako państwo neutralne, nie chciały się angażować w żadne inicjatywy werbunkowe.

Armia Polska we Francji Sytuacja zmieniła się wiosną 1917 r., po rewolucji lutowej w Rosji, państwa Ententy uzyskały wolną rękę. W skutek zabiegów środowisk polskich, w tym Polskiego Komitetu Narodowego i Komitetu Wolontariuszy Polskich prezydent Francji Raymond Poincare wydał dekret o powołaniu Armii Polskiej we Francji 4 czerwca 1917 r.

Akcję werbunkową oparto o polską emigrację we Francji, Stanach Zjednoczonych, Brazylii i jeńców polskich z armii austriackiej i niemieckiej.

W grudniu do Francji dotarła pierwsza duża grupa ochotników zza oceanu, a już 10 stycznia 1918 r. 1 pułk strzelców rozpoczął formalne istnienie. Wiosną rozpoczęto formowanie kolejnych pułków. W czerwcu utworzono 1 Dywizję Strzelców Polskich. W lipcu dywizja liczyła ponad 10 000 żołnierzy i oficerów.

4 październiku na czele Armii stanął gen. Józef Haller, przybyły do Francji z Rosji.

W działaniach bojowych uczestniczył tylko 1 pułk, który walczył pod Reims i Saint-Hilaire-le-Grand. Cała 1 Dywizja była przewidziana do zajęcia Saarbrücken w listopadzie 1918 r.

Na datę rozpoczęcia akcji wyznaczono wieczór 11 listopada. Kilka godzin wcześniej skończyła się I wojna światowa.

21 sierpnia 1914 r. władze francuskie odpowiedziały na inicjatywę Komitetu Wolontariuszy Polskich i zgodziły się na sformowanie dwóch polskich jednoArmię nazywano też Błękitną Armią, od kolorów stek. mundurów francuskich, w które byli wyposażeni.

16

1 kompania rekrucka liczyła 180 żołnierzy. Jej późniejsza nazwa Bajończycy – pochodzi od miasta Bayonne, gdzie została sformowana. 2 kompania została sformowana w Rueil i nazwana Ruelczykami.

W kwietniu i maju 1919 r. oddziały Armii Polskiej we Francji przybyły do kraju, gdzie odegrała znaczącą rolę na frontach wojny polsko-ukraińskiej i polsko-bolszewickiej.

IĘ RADUJE S RCE! SE

RADA REGENCYJNA Utworzona została na podstawie patentu wydanego 12 września 1917 r. przez generał-gubernatorów: niemieckiego - Hansa von Beselera i austriackiego Stanisława Szeptyckiego.

Powołanie Rady Regencyjnej Teoretycznie miała pełnić najwyższą władzę w Królestwie Polskim do czasu przekazania jej w ręce regenta lub króla. W rzeczywistości posiadała niewielkie kompetencje, głównie w zakresie sądownictwa, szkolnictwa oraz części administracji.

15 października 1917 r. uroczyście mianowano powołanych przez obu cesarzy członków Rady Regencyjnej: arcybiskupa warszawskiego Aleksandra Kakowskiego, prezydenta Warszawy księcia Zdzisława Lubomirskiego i honorowego prezesa Stronnictwa Polityki Realnej hrabiego Józefa Ostrowskiego. Siedzibą Rady Regencyjnej stał się Zamek Królewski w Warszawie.

Gabinet Jana Kucharzewskiego 7 grudnia 1917 r. Rada Regencyjna, po długich negocjacjach z generałem-gubernatorem Hansem von Beselerem, nominowała gabinet ministrów, na czele którego stanął Jan Kucharzewski. W jego skład weszli m.in. Stanisław Bukowiecki (minister sprawiedliwości), prof. Antoni Ponikowski (minister oświaty), Jan Kanty Steczkowski (minister skarbu), Jan Stecki (minister spraw wewnętrznych) oraz prof. Józef Mikułowski-Pomorski (minister rolnictwa).

powiatowe (wybory przeprowadzono 9 kwietnia).

Pozostałą część Rady Stanu tworzyło 43 członków mianowanych przez Radę Regencyjną, sześciu biskupów-ordynariuszy katolickich, dwaj superintendenci ewangelicko-augsburski i ewangelicko-reformowany, najstarszy rabin Warszawy, rektorzy Uniwersytetu i Politechniki oraz pierwszy prezes Sądu Najwyższego.

4 kwietnia 1918 r. Rada Regencyjna powołała nowy gabinet ministrów, którego prezesem został Jan Kanty Steczkowski.

29 kwietnia premier Steczkowski skierował do rządów państw centralnych notę zawierającą propozycje „rozpoczęcia już teraz rokowań w sprawie definitywnego rozwiązania sprawy polskiej pod względem politycznym, wojskowym i gospodarczym”. Pozostała ona jednak bez odpowiedzi.

Uroczyste otwarcie Rady Stanu, w którym uczestniczyli członkowie Rady Regencyjnej, odbyło się 21 czerwca 1918 r. na Zamku Królewskim w Warszawie.

Rada Stanu ostatecznie nie odegrała większej roli politycznej. Odbyła w sumie kilkanaście plenarnych posiedzeń. Nie przygotowała jednak, jak zakładano, projektu konstytucji, ani też ordynacji wyborczej.

„Do Narodu Polskiego” 7 października 1918 r. Rada Regencyjna ogłosiła odezwę „Do Narodu Polskiego”, w której proklamowała niepodległość Polski i rozwiązywała Radę Stanu.

Na początku stycznia 1918 r. członkowie Rady Regencyjnej złożyli wizyty w Berlinie i Wiedniu, bezskutecznie starając się uzyskać m.in. własne przedstawicielstwo w rokowaniach pokojowych prowadzonych od grudnia 1917 r. w Brześciu Litewskim pomiędzy państwami centralnymi i bolszewicką Rosją.

12 października 1918 r. wprowadziła nową rotę przysięgi i przejęła władzę nad Polskimi Siłami Zbrojnymi.

Wobec podpisania 9 lutego 1918 r. traktatu pokojowego pomiędzy Centralną Radą Ukraińską a państwami centralnymi, włączającego ziemię chełmską i południowo-wschodnią część Podlasia do Ukrainy, Rada Regencyjna wydała odezwę protestacyjną, w której odmówiła uznania „nowego rozbioru”.

W mianowanym dwa dni później gabinecie, zdominowanym przez narodowych demokratów, utworzono dwa nowe ministerstwa: spraw zagranicznych – którego szefem został Stanisław Głąbiński (przywódca Narodowej Demokracji w Galicji), oraz spraw wojskowych, na czele którego postawiono, bez jego wiedzy, więzionego w Magdeburgu Józefa Piłsudskiego. Szefem sztabu mianowano gen. Tadeusza Rozwadowskiego.

12 lutego 1918 r. na znak protestu do dymisji podał się rząd Jana Kucharzewskiego.

Rada Stanu Królestwa Polskiego Kilka dni wcześniej - 6 lutego 1918 r. - Rada Regencyjna wydała dekret o utworzeniu Rady Stanu Królestwa Polskiego, która miała pełnić rolę tymczasowego parlamentu. Składała się ona ze 110 członków, których połowę wybierały rady miejskie i sejmiki

23 października 1918 r. Rada Regencyjna powołała na stanowisko szefa rządu Józefa Świeżyńskiego, jednego z przywódców Narodowej Demokracji.

Rząd Świeżyńskiego został jednak zdymisjonowany 4 listopada, po nieudanej próbie zamachu stanu podjętej przez część jego członków przeciwko Radzie Regencyjnej.

17

Listopad 1918 roku. Przekazanie władzy Piłsudskiemu Na początku listopada 1918 r. regenci zdawali sobie sprawę, że ich polityczna rola dobiega końca i starali się powołać rząd mający szerokie poparcie społeczne, któremu mogliby oddać władzę z przekonaniem, że w możliwie krótkim czasie przeprowadzi wybory do Sejmu.

Sytuację polityczną w Warszawie zmieniło w sposób zasadniczy, przybycie 10 listopada 1918 r. specjalnym pociągiem z Berlina uwolnionego z twierdzy magdeburskiej Józefa Piłsudskiego. Na Dworcu Głównym powitał go m.in. reprezentujący Radę Regencyjną książę Zdzisław Lubomirski.

Tuż po przybyciu do Warszawy Józef Piłsudski odbył rozmowy z członkami Rady Regencyjnej.

W ich wyniku zrezygnował z planowanego wyjazdu do Lublina, gdzie od trzech dni na wyzwolonych terenach działał Tymczasowy Rząd Republiki Polskiej z Ignacym Daszyńskim na czele. Rząd ten, na wiadomość o powrocie Piłsudskiego z Magdeburga, oddał mu się do dyspozycji.

11 listopada 1918 r. Rada Regencyjna „wobec grożącego niebezpieczeństwa zewnętrznego i wewnętrznego, dla ujednolicenia wszelkich zarządzeń wojskowych i utrzymania porządku w kraju” przekazała władzę wojskową i naczelne dowództwo wojsk polskich, jej podległych, brygadierowi Józefowi Piłsudskiemu.

Trzy dni później – 14 listopada - Rada Regencyjna rozwiązała się, oświadczając jednocześnie, iż „od tej chwili obowiązki nasze i odpowiedzialność względem narodu polskiego w Twoje ręce, Panie Naczelny Dowódco, składamy do przekazania Rządowi Narodowemu”.

Józef Piłsudski mając powszechne poparcie społeczne zdecydował się przejąć władzę od regentów, podkreślając w ten sposób jej ciągłość i legalny charakter. Nie wszyscy byli zadowoleni z tej procedury, wskazując na to, iż Piłsudski nie powinien być sukcesorem instytucji powołanej do życia przez okupantów.

Bez względu na te komentarze Józef Piłsudski stał się rzeczywistym przywódcą tworzącego się państwa polskiego. Rząd lubelski rozwiązał się, Rada Regencyjna ustąpiła, a Polska Komisja Likwidacyjna zaakceptowała istniejącą sytuację.

LISTOPAD 1918 18

Na przełomie października i listopada 1918 r. wobec rozpadu monarchii austro-węgierskiej i zapowiedzi

IĘ RADUJE S RCE! SE bliskiej klęski Niemiec Polacy coraz wyraźniej odczuwali, że odbudowa niepodległego państwa polskiego jest bliska.

Wykorzystana szansa na niepodległość Zaistniała sytuacja międzynarodowa była dla Polski wyjątkowo korzystna. Cztery lata wcześniej w chwili wybuchu I wojny światowej Polacy mogli jedynie pomarzyć o tym, że w momencie jej zakończenia wszystkie trzy państwa zaborcze będą właściwie bezsilne.

Szansy danej przez historię Polacy nie zmarnowali i aktywnie przystąpili do przejmowania władzy na ziemiach polskich okupowanych przez państwa centralne.

W Cieszynie już od 19 października 1918 r. działała i sprawowała funkcje rządowe Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego pod przewodnictwem księdza Józefa Londzina.

28 października 1918 r. w Krakowie posłowie polscy do parlamentu austriackiego powołali Polską Komisję Likwidacyjną, która dwa dni później przejęła władzę w Galicji. Na jej czele stanął Wincenty Witos, przywódca PSL „Piast”.

31 października rozpoczęto przejmowanie władzy w okupowanej przez Austro-Węgry części Królestwa.

W nocy z 6 na 7 listopada w zajętym kilka dni wcześniej Lublinie powołano Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, którego premierem został Ignacy Daszyński, przywódca galicyjskich socjalistów.

W Warszawie od września 1917 r. działała powołana przez Niemcy i Austro -Węgry Rada Regencyjna. Jej członkami byli książę Zdzisław Lubomirski, arcybiskup Aleksander Kakowski i hrabia Józef Ostrowski.

W grudniu 1917 r. Rada Regencyjna utworzyła gabinet ministrów, na czele którego stanął Jan Kucharzewski.

Ewakuacja niemieckiej armii Generalny Gubernator gen. Hans von Beseler potajemnie opuścił miasto, a POW razem z żołnierzami Polskiej Siły Zbrojnej, będącej pod rozkazami Rady Regencyjnej, przystąpiły do rozbrajania stacjonujących w Warszawie oddziałów niemieckich.

Na ogół akcja rozbrajania przebiegała bez walki, choć zdarzały się również ostre starcia. Do zaciętych walk doszło m.in. przy opanowywaniu Ratusza i Cytadeli. Żołnierzy niemieckich wraz z urzędnikami w Warszawie było ok. 30 tys., natomiast w całym Królestwie 80 tys. Jeśli dodać do tego wojska

niemieckie stacjonujące na froncie wschodnim, których liczebność wynosiła ok. 600 tys., to widać wyraźnie, iż gdyby jednostki niemieckie zamierzały stawiać opór, to wówczas powstające państwo polskie znalazłoby się bez wątpienia w sytuacji krytycznej. Na szczęście większość niemieckich żołnierzy myślała wówczas przede wszystkim o tym, jak najszybciej powrócić do domów.

Problemem ewakuacji niemieckiej armii Józef Piłsudski zajął się zaraz po przybyciu do stolicy. Jeszcze 10 listopada doszło do jego spotkania z niemiecką Centralną Radą Żołnierską.

W wyniku zawartych porozumień do 19 listopada ewakuowano jednostki niemieckie z Królestwa.

„Wolność! Niepodległość! Zjednoczenie!

Własne państwo!”

Przyjazd Piłsudskiego do Warszawy wywołał powszechny entuzjazm jej mieszkańców i tylko o jeden dzień wyprzedził wiadomość o tym, że w okolicach Compiegne delegacja rządu niemieckiego podpisała zawieszenie broni, które kończyło działania bojowe I wojny światowej.

W tych dniach Polacy uświadomili sobie, że po latach niewoli odzyskali niepodległość.

Atmosferę tej wyjątkowej chwili tak opisywał Jędrzej Moraczewski: „Niepodobna oddać tego upojenia, tego szału radości, jaki ludność polską w tym momencie ogarnął. Po 120 latach prysły kordony.

Nie ma <<ich>>. Wolność! Niepodległość! Zjednoczenie! Własne państwo! Na zawsze! Chaos? To nic.

Będzie dobrze. Wszystko będzie, bo jesteśmy wolni od pijawek, złodziei, rabusiów, od czapki z bączkiem, będziemy sami sobą rządzili. (...) Kto tych krótkich dni nie przeżył, kto nie szalał z radości w tym czasie wraz z całym narodem, ten nie dozna w swym życiu najwyższej radości”.

Rząd Moraczewskiego 13 listopada szefowi rozwiązanego rządu lubelskiego Ignacemu Daszyńskiemu, Piłsudski powierzył misję tworzenia nowego gabinetu. Zakończyła się ona jednak niepowodzeniem, przede wszystkim z powodu sprzeciwu stronnictw prawicowych, zwłaszcza Narodowej Demokracji.

Ostatecznie 18 listopada pierwszy oficjalny rząd niepodległej Polski utworzył inny socjalista Jędrzej Moraczewski, który nie wzbudzał tak wielkich obaw prawicy, jak Daszyński.

19

Tymczasowy Naczelnik Państwa Cztery dni później 22 listopada 1918 r. nowy rząd opracował, a Józef Piłsudski zatwierdził „Dekret o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej”.

Na mocy tego dekretu, który był swego rodzaju ustawą zasadniczą, Piłsudski obejmował jako Tymczasowy Naczelnik Państwa „Najwyższą Władzę Republiki Polskiej” i miał ją sprawować do czasu zebrania się Sejmu Ustawodawczego. Dekretem z 28 listopada 1918 r. wybory do Sejmu zarządzone zostały w dniu 26 stycznia 1919r.

„Przekreślić wielkim krzyżem stare porachunki” Listopad 1918 r. był dopiero początkiem budowy niepodległej Polski i początkiem walki o jej granice. 29 listopada 1918 r. Józef Piłsudski zwracając się w Belwederze do grona najbliższych współpracowników tak mówił o odzyskanej niepodległości: „Jest to największa, najdonioślejsza przemiana, jaka w życiu narodu może nastąpić. Przemiana, w której konsekwencji powinno się zapomnieć o przeszłości; powinno się przekreślić wielkim krzyżem stare porachunki (...) A czas przed nami jest krótki i tylko wspólnym wysiłkiem możemy zdecydować na jakiej przestrzeni, w jakich granicach naszą wolność obwarujemy i jak silnie staniemy na nogach, zanim dojdą z powrotem do siły i pełnego głosu sąsiedzi ze wschodu i z zachodu”.

20

IĘ RADUJE S RCE! SE

HARCERSTWO W CZASIE I WOJNY ŚWIATOWEJ Pierwsza Wojna Światowa była dla nowopowstałego harcerstwa na ziemiach polskich przełomowym wydarzeniem. Praca młodzieży skautowej przebiegała w atmosferze oczekiwania i przygotowań do walki, zwłaszcza w zaborach austriackim i rosyjskim.

Większość drużynowych, już w początkach sierpnia, na pierwszy zew Piłsudskiego wstępuje do szeregów, również wielu starszych harcerzy wprost z obozów harcerskich zgłasza się do Legionów. Wkroczenie do Krakowa pierwszych oddziałów Legionów Polskich rozeszło się po całym kraju i wywołało wśród młodzieży ogólne poruszenie. Trzecia krakowska drużyna oddaje do Legionów wszystkich starszych członków, drużyny kieleckie, częstochowskie, z Będzina, Sosnowca, a częściowo z Warszawy znacznie zasiliły szeregi legionowe. W końcu października wyruszył z Łodzi pluton skautowy pod powództwem Jerzego Szletyńskiego.

W Warszawie, już w pierwszych dniach wojny harcerze pełnią służbę dla Polskiej Organizacji Wojskowej, polegającą na stałych dyżurach skautów oraz zbieraniu i dostarczaniu informacji o przemarszach wojsk rosyjskich. Praca harcerzy i harcerek wspomaga działanie Legionów w różnym stopniu, np. poprzez pomoc w dostarczaniu korespondencji. Starsi chłopcy zgłaszają się do pracy w Komitecie Polskiego Czerwonego Krzyża.

Odejście starszyzny harcerskiej do Legionów osłabiło ruch skautowy w Galicji, co spotkało się z niezadowoleniem endeckiego Naczelnictwa Skautowego. W przeciwieństwie do Galicji, w Królestwie i Rosji harcerstwo rozwijało się, o czym zadecydował czynny jego udział w aktualnych wydarzeniach, aktywna postawa jaką organizacja zajęła wobec wypadków politycznych. Jednocześnie ówczesne harcerstwo stanowiło wewnętrznie zawiły splot rozmaitych grup i organizacji, na przemian to dzielących się, to łączących, co wynikało z walki między zwolennikami Piłsudskiego a endekami.

W wyniku tych kontrowersji nastąpiło rozbicie Naczelnej Komendy Skautowej. W 1915 powstał w Warszawie Wydział Rad Drużynowych Naczelnej Komendy Skautowej, który reprezentował kierunek piłsudczykowski, oraz Związek Skautek Polskich, całkowicie podporządkowany POW, zaś w Piotrkowie utworzyła się Polska Organizacja Skautowa, powiązana z POW. Młodzież miejska i robotnicza skupiała się w organizacji „Junactwo”, która działała głównie na Lubelszczyźnie.

W 1916 na terenach polskich działały następujące organizacje harcerskie: w Królestwie - Naczelna Komenda Skautowa, Polska Organizacja Skautowa w Piotrkowie, Związek Skautek Polskich w Łodzi, „Junactwo” na Lubelszczyźnie; w Galicji - Związkowe Naczelnictwo Skautowe; w Wielkopolsce - dwie organizacje skautowe, których nazw nie udało się ustalić; na terenie Rosji i Ukrainy – Naczelnictwo Harcerskie w Kijowie.

Połączenie Naczelnej Komendy Skautowej i Polskiej Organizacji Skautowej nastąpiło w dniu 2 maja 1916, a 1 listopada 1916 wszystkie cztery organizacje działające na terenie Królestwa utworzyły razem Związek Harcerstwa Polskiego, którego przewodniczącym został ks. Jan Mauersberger. Tendencje unifikacyjne trwały nadal. Większość instruktorów rozumiała, że w odradzającym się państwie polskim potrzebna jest jedna, wspólna dla wszystkich harcerzy i harcerek organizacja.

W dniach 29 i 30 czerwca 1918 roku odbywa się w Krakowie posiedzenie Związkowego Naczelnictwa Skautowego z udziałem przedstawicieli pozostałych 2 zaborów oraz Harcerstwa na Rusi. Posiedzenie to powołuje do życia Stały Wydział Skautowy (Biuro Skautowe), będący pierwszym organem łączącym wszystkie organizacje. W rezultacie swoich pracy Biuro Skautowe zwołało w dniach 1-2 listopada 1918 r. zjazd przedstawicieli wszystkich organizacji harcerskich.

W wyniku obrad zdecydowano o połączeniu wszystkich organizacji harcerskich w jeden – Związek Harcerstwa Polskiego. Pod pomnikiem Unii Lubelskiej uczestnicy zjazdu złożyli wieniec z symbolicznym napisem: „Zjednoczone Harcerstwo – Zjednoczonej Polsce”.

Więcej informacji: Wacław Błażejewski „Historia Harcerstwa Polskiego. Zarys ogólny”, Harcerskie Biuro Wydawnicze, Warszawa 1935 http://muzeumharcerstwa.pl/images/stories/ksiazki/Blazejewski/Blazejewski.pdf 21

POSTACIE

JÓZEF PIŁSUDSKI (1867-1935) Działacz niepodległościowy, polityk, mąż stanu, marszałek. Pochodził z niezamożnej rodziny ziemiańskiej o starych tradycjach niepodległościowych.

1886 wysłany na studia medyczne do Charkowa, prowadził działalność rewolucyjną i niepodległościową wśród studentów. Przypadkowo zamieszany w przygotowanie zamachu na cara Aleksandra III, aresztowany w Wilnie 1887 i zesłany na Syberię, gdzie przebywał w latach 1888-1892.

Początki działalności politycznej w PPS Po powrocie wstąpił do organizującej się Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) i od 1893 został członkiem Centralnego Komitetu Robotniczego (CKR) oraz redaktorem naczelnym Robotnika. 1900 ponownie aresztowany po odkryciu redakcji pisma, pozorował chorobę psychiczną i w 1901 udało mu się zbiec ze szpitala w Petersburgu.

Ze względu na trudności w prowadzeniu działalności konspiracyjnej w zaborze rosyjskim przeniósł się do Galicji. Działając w PPS reprezentował kierunek niepodległościowy, wykazywał nieufność do rewolucjonistów rosyjskich i nie widział możliwości współpracy z nimi.

W sprawie niepodległości Polski reprezentował kierunek proaustriacki, liczył na odbudowę państwa polskiego przy pomocy Austro-Węgier. 1906 prowadził rozmowy z komendantem korpusu w Przemyślu w sprawie zgody na działalność polskich organizacji o charakterze antyrosyjskim, w zamian za działalność sabotażowo-dywersyjną i szpiegowską w zaborze rosyjskim. Jego propozycja nie wzbudziła zainteresowania Austriaków.

Tworzenie pierwszych organizacji paramilitarnych 1908 wykorzystując kryzys międzynarodowy wywołany aneksją Bośni i Hercegowiny polecił K. Sosnkowskiemu utworzenie tajnego Związku Walki Czynnej. 1910 na bazie Związku powołano organizacje o charakterze paramilitarnym: Związek Strzelecki we Lwowie z W. Sikorskim i Towarzystwo Strzeleckie w Krakowie, którego przewodnictwo objął osobiście.

Z myślą o zapewnieniu materialnych podstaw działania tym organizacjom, w 1912 na zjeździe w Zakopanem powołał do życia Polski Skarb Wojskowy. W tym samym roku został komendantem wojskowym Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych (KTSSN).

Działalność Piłsudskiego w czasie I wojny światowej Po wybuchu I wojny światowej ogłosił mobilizację oddziałów strzeleckich. Utworzona w Krakowie kompania kadrowa przekroczyła granicę z Królestwem w dniu 6 VIII 1914. Wobec braku poparcia ze strony mieszkańców zaboru rosyjskiego próba wzniecenia powstania nie powiodła się. Austriacy zażądali wcielenia strzelców do armii austriackiej.

W październiku 1914 polecił utworzenie na ziemiach zaboru rosyjskiego Polskiej Organizacji Wojskowej (POW). W wyniku akcji dyplomatycznej posłów polskich w Wiedniu oraz działalności Naczelnego Komitetu Narodowego (NKN) władze austriackie wyraziły zgodę na organizację Legionów Polskich.

22

Objął dowództwo 1 Pułku Legionów, przemianowanego później na 1 Brygadę Legionów, która brała udział

IĘ RADUJE S RCE! SE w szeregu bitew na froncie galicyjskim. We wrześniu 1916 - wobec braku zainteresowania sprawami Polski ze strony państw centralnych - podał się do dymisji.

Po ogłoszeniu Aktu 5 listopada mianowany szefem departamentu wojskowego Tymczasowej Rady Stanu (1916-1917).

Wobec nieuchronności klęski państw centralnych sprowokował tzw. kryzys przysięgowy, za co został osadzony przez Niemców w więzieniu magdeburskim w lipcu 1917.

Odzyskanie przez Polskę niepodległości Powrócił do Warszawy 10 XI 1918, w dniu 11 XI Rada Regencyjna przekazała mu władzę wojskową. Powołany w dniu 22 XI 1918 przez rząd J. Moraczewskiego (powstały 18 XI) na urząd Tymczasowego Naczelnika Państwa. W styczniu 1919 wybrany przez Sejm Ustawodawczy na Naczelnika Państwa.

Dążąc do odbudowy państwa polskiego prowadził wojnę z bolszewicką Rosją 1919-1920, zakończoną korzystnym dla Polski pokojem ryskim (1921).

W czasie wojny dał się poznać jako doskonały strateg, przygotowując plan i przeprowadzając udaną Bitwę Warszawską, która miała decydujące znaczenie dla wyniku wojny. W 1919 z jego inspiracji generał L. Żeligowski zajął Wilno.

Nie zrealizował planów odbudowy Ukrainy i Białorusi sprzymierzonych z Polską. W marcu 1920 mianowany marszałkiem, do grudnia 1922 piastował godność Naczelnika Państwa i Naczelnika Wojska Polskiego.

Uchwalona w 1921 Konstytucja marcowa nie przewidywała tych stanowisk.

Przewrót majowy 1926 po odrzuceniu przez prezydenta S. Wojciechowskiego propozycji utworzenia rządu z A. Skrzyńskim jako premierem, dokonał zamachu wojskowego (przewrót majowy). Odrzucił proponowaną mu prezydenturę, w nowym rządzie formalnie sprawował funkcję ministra wojny i generalnego inspektora sił zbrojnych. W latach 1926-1928 i 1930 był dwukrotnie premierem.

Pod hasłami zwalczania „sejmowładztwa” i „partyjniactwa” oraz „sanacji życia politycznego” zwalczał opozycję. Doprowadził m.in. do rozbicia Centrolewu i procesu brzeskiego, co zapewniło zdecydowane zwycięstwo Bezpartyjnemu Blokowi Współpracy z Rządem w wyborach 1930. Opracowana pod wpływem zgrupowanych wokół niego sił politycznych Konstytucja kwietniowa (1935) znacznie zwiększała uprawnienia prezydenta i rządu.

ROMAN DMOWSKI (1864-1939) Polski polityk, mąż stanu. W czasach uniwersyteckich należał do Związku Młodzieży Polskiej Zet, a następnie do Koła Delegatów zrzeszającego studentów z różnych gimnazjów Królestwa Polskiego.

Zorganizował w Warszawie manifestację uliczną studentów w setną rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 maja, za co w 1892 osadzono go w Cytadeli na niespełna pół roku. Po zwolnieniu stał na czele Komitetu Centralnego Ligi Narodowej. Za tę działalność skazany na wygnanie z kraju.

W lutym 1895 osiadł we Lwowie. Redaktor Przeglądu Wszechpolskiego. W latach 1898-1900 przebywał we Francji i Anglii. W 1901 wrócił do kraju i zamieszkał w Krakowie, a następnie w 1905 przeniósł się do Warszawy.

W 1907 poseł z Warszawy do drugiej, a następnie trzeciej Dumy Państwowej, parlamentu carskiej Rosji.

W 1917 mianowany prezesem Komitetu Narodowego Polski z siedzibą w Paryżu. W 1897 współorganizował i stał na czele Narodowej Demokracji. W opozycji do J. Piłsudskiego.

Opowiadał się za autonomią Królestwa Polskiego, współpracą z rządem carskim. Delegat polski na konferencję paryską w 1919. Brał udział ze strony polskiej w podpisywaniu traktatu wersalskiego.

23

IGNACY DASZYŃSKI (1866-1936)

JÓZEF HALLER (1873-1960)

Działacz socjalistyczny i niepodległościowy, polityk. Członek Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego (PPSD) i Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS). Wieloletni przewodniczący Rady Naczelnej i członek Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS.

Generał, polityk prawicowy. Studia odbył w Wiedniu w Wojskowej Akademii Technicznej, następnie służył w armii austriackiej. W czasie I wojny światowej został w 1916 dowódcą II Brygady Legionów.

W okresie I wojny światowej pozostawał na stanowisku wiceprzewodniczącego Naczelnego Komitetu Narodowego. Bliski współpracownik J. Piłsudskiego. Po I wojnie światowej na czele Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej w Lublinie (7-18 listopada 1918). Gabinet Daszyńskiego wydał Manifest, w którym zapowiadał przeprowadzenie szerokich reform gospodarczo-społecznych.

Wobec zagrożenia ze strony bolszewików Daszyński objął stanowisko wicepremiera w Rządzie Obrony Narodowej z W. Witosem na czele, utworzonym w lipcu 1920. Od 1922 wicemarszałek, a od 1928 marszałek sejmu. Od 1928 pozostawał w opozycji do J. Piłsudskiego.

W 1918 w wyniku tzw. szarży pod Rarańczą na czele Polskiego Korpusu Posiłkowego przy armii austriackiej przedostał się na stronę rosyjską. Następnie przebywał we Francji, gdzie z ramienia Komitetu Narodowego Polskiego utworzył u boku Francji tzw. Błękitną Armię. Na jej czele przybył w 1919 do kraju na front ukraiński.

W 1920 objął w imieniu Polski Pomorze Gdańskie, a w czasie wojny polsko-bolszewickiej dowodził armią ochotniczą. Był też Inspektorem Generalnym armii i członkiem Rady Wojennej.

W latach 1920-1927 był posłem na sejm. W sposób gwałtowny atakował J. Piłsudskiego. Po wyborze na prezydenta RP G. Narutowicza podsycał wrogie mu nastroje. Po przewrocie majowym 1926 został przeniesiony w stan spoczynku. Współorganizował opozycję, tzw. Front Morges, a także utworzone w 1937 Stronnictwo Pracy.

Po kampanii wrześniowej (wojna obronna Polski 1939 r.) przebywał na emigracji. W latach 1940-1943 pełnił funkcje ministra oświaty w rządzie W. Sikorskiego.

24

IĘ RADUJE S RCE! SE

IGNACY PADEREWSKI (1860-1941) Polski pianista, kompozytor. W latach 1872-1878 studiował w konserwatorium warszawskim, debiutował jako pianista w 1887 w Wiedniu.

W latach 1917-1919 jako członek Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu podjął działalność polityczną na międzynarodowym forum dyplomatycznym na rzecz odrodzenia państwa polskiego. Dzięki jego zaangażowaniu prezydent W. Wilson umieścił sprawę polską w 13 punkcie swego orędzia dotyczącego pokoju po zakończeniu I wojny światowej.

Współorganizował ochotnicze oddziały polskie w USA. Współzałożyciel, wraz z H. Sienkiewiczem, Komitetu Pomocy Polakom Ofiarom Wojny w Vevey i Polish Relief Fund w Londynie. W czasie świąt Bożego Narodzenia 1918 przybył do Poznania, co stało się impulsem do wybuchu powstania wielkopolskiego.

Od 16 I 1919 do 9 XII 1919 pełnił funkcję premiera i ministra spraw zagranicznych. W czerwcu 1919 podpisał w imieniu Polski traktat wersalski. W latach 1920-1921 stały przedstawiciel Polski w Lidze Narodów. Następnie wycofał się z życia politycznego. W 1936, wraz z W. Sikorskim, założył Front Morges.

W czasie II wojny światowej, od 1940, przewodniczący Rady Narodowej w Londynie, pełniącej rolę emigracyjnego parlamentu. Wielokrotnie odznaczany, m.in. Wielkim Orderem Oficerskim Legii Honorowej i Order of British Empire. Po śmierci pochowany na cmentarzu dla zasłużonych Arlington w Waszyngtonie. W 1992 prochy Paderewskiego zostały sprowadzone do Polski i złożone w krypcie katedry warszawskiej.

25

26

ZADANIA ZUCHY I. KATEGORIA UMYSŁ 1. Ma świadomość tego co działo się w 1918 roku oraz kim był Józef Piłsudski.

2. Poznał wiersz S. Bełzy pt. „Kto ty jesteś ?”.

3. Poznał hymn Polski. Wie jak zachować się podczas śpiewania.

4. Wie jak wygląda flaga i godło Polski.

II. KATEGORIA CIAŁO 1. Jechał na koniu/kucyku.

2. Zrobił kotylion w barwach biało-czerwonych.

3. Zna zasady musztry zuchowej i umie je stosować. Umie zachować się na apelu.

4. Przeszedł z gromadą pieszą wycieczkę. Na miejscu wziął udział w ognisku.

5. Wraz z gromadą wziął udział w grze zawierającej elementy biegania, skradania się etc.

III. KATEGORIA DUCH 1. Porozmawiał z rodziną o tym, jak w jego otoczeniu pielęgnowany jest patriotyzm. Wyniki przedstawił w ciekawej formie, np. rysunek, rymowanka, etc.

2. Wie jak powinien być umundurowany. Stara się stosować to na każdej zbiórce.

3. Wziął udział w zbiórce gromady mówiącej o patriotyzmie.

4. Wie co to jest patriotyzm. Umie powiedzieć, jakie zachowania są patriotyczne.

27

Jak to zrobić?

KATEGORIA UMYSŁ I. 1 Opowiedz zuchom gawędę o tym co działo się w 1918 roku oraz przedstaw im pokrótce postać Józefa Piłsudskiego. Opowiedz im historyjkę związaną z jego koniem, oraz o jego rodzinie (o córkach). Możesz pokazać zdjęcia. Możesz zabrać zuchy na wycieczkę do muzeum (Józefa Piłsudskiego w Legionowie, Wojska Polskiego w Warszawie itp.) lub zaprosić ciekawego gościa (historyka) który opowie im o wydarzeniach z 1918 roku.

I. 2 Możesz podczas gawędy o patriotyzmie powiedzieć zuchom wiersz „Kto Ty jesteś ?” Przeprowadź z nimi rozmowę jak go rozumieją i o czym on jest. Możesz recytować go z podziałem na role np. jedna grupa zuchów będzie „dorosłym” a druga grupa będzie „dzieckiem odpowiadającym na pytania dorosłego. Możesz napisać każde pytanie i odpowiedź oddzielnie i zrobić z tego losy. Następnie wspólnie ułóżcie tekst. Zapytaj czy wszystkie zuchy rozumieją cały tekst - wyjaśnij w razie niezrozumiałości.

I. 3 Podczas zbiórki możesz z zuchami odsłuchać hymn Polski. Naucz ich tekstu (przynajmniej dwóch zwrotek i refrenu), oraz tego jaki jest tytuł hymnu. Nauczyć tekstu możesz za pomocą: ∞∞ rozsypanki: Piszemy tekst piosenki na kolorowych kartkach. Każda zwrotka to inny kolor kartki. Następnie tniemy zwrotkę na wersy i dajemy zuchom do ułożenia. Na początku nie mówimy, że wersy tej samej zwrotki mają ten sam kolor. Kiedy widzimy, że zuchom ułożenie słów sprawia trudność, zdradzamy tajemnicę. ∞∞ Wyrazy na ścianie: Rozwieszamy pojedyncze słowa na ścianie, jedno przy drugim wokół sali. Śpiewając dzieci muszą na bieżąco śledzić tekst wiszący na ścianie. Metoda ta przeznaczona jest głównie dla dzieci starszych, potrafiących już płynnie czytać. Pamiętajcie, aby literki były wystarczająco duże i czytelne. ∞∞ Powtarzanie słów: Drużynowy mówi jeden wers piosenki, zuchy następnie powtarzają. Stopniowo prowadzący dodaje większą liczbę wersów. Pamiętajcie o kilku podstawowych zasadach stosując tę metodę: ∞∞Modulujcie głos w trakcie mówienia. ∞∞Mówcie powoli i wyraźnie. ∞∞Nie każcie powtarzać zbyt długiego tekstu. ∞∞Patrzcie uważnie, czy zuchy nie są znudzone zbyt długą nauką słów. ∞∞ Szyfr: Zuchy mają za zadanie odszyfrować tekst piosenki. Szyfr musi być dostosowany do wieku i możliwości dzieci, np. gaderypoluki, ,,od tyłu”, czekoladka, itp.

Gdy już nauczycie się tekstu pokaż jaką pozycję powinno się przyjmować podczas śpiewania oraz czego nie powinno się robić.

I. 4 Możesz zrobić to w formie układanki. Tniesz godło Polski na tyle kawałków ile jest szóstek. I ukrywasz np. na korytarzu szkoły. Każda szóstka musi znaleźć jeden kawałek.

Następnie wszyscy wspólnie w kręgu układacie jedno duże godło Polski i kolorujecie. Opowiadasz zuchom czym jest flaga Polski i jak ona wygląda.

Następnie możesz zrobić majsterkę. Każdy zuch robi swoją flagę Polski dowolną techniką. Możesz przygotować materiały do 3 technik i zuchy sobie wybiorą jaką chcą wykonać. Może być to wyklejanka z kawałków papieru czy też z krepiny. Może być to praca zrobiona farbami czy wyklejona plasteliną. Możesz zabarwić wcześniej piasek na dwa kolory (biały i czerwony), zuch musi posmarować kartkę klejem a następnie wysypać piaskiem wzór flagi.

28

KATEGORIA CIAŁO II. 1 Zabierz zuchy na wycieczkę do stadniny. Umów się aby osoba pracująca tam opowiedziała twoim zuchom o tym na czym polega praca w stajni. Po takim zwiadzie w stajni niech każdy zuch będzie miał możliwość przejechania się na lonży na koniu lub kucyku.

II.2 Możesz zrobić to w formie majsterki na zbiórce lub jako zadanie między zbiórkowe. Rozdajesz każdemu zuchowi instrukcję jak zrobić kotylion (http://kraina- zabaw.pl/2011/11/bialo-czerwony-kotylion/).(http://bi.gazeta.pl/im/d7/a2/c3/z12821207AA,Kotyliony-wykonane-przez- czestochowskich-uczniow.jpg) II. 3 Zrób na zbiórce zabawę z musztrą. Zrób to tak aby ukazać musztrę z tej fajnej strony (to nie wojsko). Np. Wszystkie zuchy biegają po sali gdy pokażesz np. ręce do góry to muszą stanąć na baczność, gdy dasz ręce w dół to robią spocznij i dalej biegają po sali itp.

II. 4 Dobrym czasem na przejście tych 3 km z plecakiem będzie Rajd Palmiry. Polecam niebieski szlak pieszy z Truskawa do Cmentarza Palmiry (trasa 3,5 km), czerwony szlak pieszy z Mogilny Mostek do Cmentarz Palmiry (trasa ok. 5 km) oraz wiele, wiele innych.

II. 5 Zrób na zbiórce grę z podchodzeniem. Jedna osoba siedzi na środku z zawiązanymi oczami reszta zuchów podkrada się jak najciszej do osoby na środku. Gdy ta osoba usłyszy jakiś hałas, szelest itp. wskazuje w to miejsce palcem. Wskazana osoba odpada lub cofa się na miejsce, z którego zaczęła. Najlepiej tę grę przeprowadzić w terenie – parku, lesie, boisku.

Każda z szóstek dostaje bibułkę w wybranym kolorze (każda inny kolor). Wybierają jedną osobę z szóstki która będzie siedziała z zawiązanymi oczami i wskazywała na osobę którą usłyszy. Każda szóstka jest oddalona od siebie o kilka metrów. Reszta osób z szóstki skrada się do innej osoby z innej szóstki. Gdy podejdzie niezłapany przyczepia lub zostawia bibułkę z kolorem swojej szóstki przy osobie z zawiązanymi oczami z innej szóstki.

Jeśli osoba z zawiązanymi oczami usłyszy kogoś wskazuję w tą stronę palcem. Jeśli na jakąś osobę wskaże ta osoba wraca do swojej szóstki. Grę wygrywa ta drużyna, która zostawiła jak najwięcej bibułek a sama miała najmniej u siebie.

KATEGORIA DUCH III. 1, 3, 4. Zadaj zadanie między zbiórkowe polegające na rozmowie z rodziną na temat patriotyzmu i miłości do ojczyzny. Niech zuchy wypytają osoby w rodzinie czym jest patriotyzm dla danych osób oraz jak go objawiają itd. Na kolejną zbiórkę niech zrobią o tym plakat lub rysunek przedstawiający odpowiedzi na te pytania. Sprawdź zadanie między zbiórkowe podczas gawędy. Opowiedz czym jest patriotyzm i jak można go okazywać. Porozmawiaj wtedy z zuchami czym dla nich jest patriotyzm, przedstaw również swoją opinię na ten temat.

III. 2 Wiadomo jak zuchy potrafią się umundurować. Ich mundury często są wygięte, brudne, dziewczynki noszą różowe spodnie itp. Nie da rady, żeby zuchy były zawsze idealnie umundurowane. Jednak możesz dawać im dobry przykład nosząc mundur zgodnie z regulaminem. Możesz motywować zuchy do noszenia pełnego munduru poprzez punktacje albo nagrody. Poświęć również chwile na zbiórce do przedstawienia im jak powinno się zakładać mundur. Zrób np. zawody, która szóstka najlepiej umunduruje kolegę lub koleżankę.

29

TEMAT ZBIORKI: 11 LISTOPADA – ŚWIĘTO NIEPODLEGŁOŚCI. Cele: Wzbudzenie patriotyzmu, przekazanie wiedzy o wydarzeniach z 1918 roku.

Materiały: chusta do zawiązania oczu, wstążki białe i czerwone, tektura, klej, nożyczki, zszywacz, agrafki Przebieg zbiórki: 1. Obrzędowe rozpoczęcie zbiórki 2. Gawęda - Rozmowa z zuchami o tym czy wiedzą czym jest patriotyzm. Przeczytanie wiersza pt. „11 listopada” Ludwika Wiszniewskiego. Rozmowa z zuchami o czym jest wiersz.

3. Gry i ćwiczenia – podchodzenie. Jedna osoba siedzi na środku z zawiązanymi oczami ( dookoła niej leżą materiały potrzebne do dalszej części zbiórki) reszta zuchów podkrada się jak najciszej do osoby na środku. Gdy któryś zuch podejdzie niezłapany bierze jedną rzecz. Gdy osoba z zawiązanymi oczami usłyszy jakiś hałas, szelest itp. wskazuje w to miejsce palcem. Wskazana osoba odpada lub cofa się na miejsce z którego zaczęła.

4. Majsterka - Zawsze w czasie świąt narodowych powinno się nosić biał0 - czerwone kotyliony aby uczcić dany dzień. Zbliża się dzień odzyskania niepodległości więc my też musimy takie kotyliony mieć. Robimy kotylion ze zdobytych materiałów. Na jeden kotylion potrzeba: ∞∞dwie wstążki koloru białego i czerwonego ∞∞dwa okręgi z tektury większy o średnicy szy o średnicy 6 cm i szer. 2 cm.

9 cm i szerokości 2,5 cm. oraz mniej-

∞∞Koło z materiału lub tektury o 2,5 cm ∞∞nożyczki, klej lub zszywacz, zapinka.

5. Gry i ćwiczenia - Każdy żołnierz walczący o niepodległość musiał znać dobrze musztrę. Wszystkie zuchy biegają po sali gdy pokażę np. ręce do góry to muszą stanąć na baczność gdy dasz ręce w dół to robią spocznij i dalej biegają po sali i tak dalej.

6. Krąg rady - podsumowanie zbiórki, sprawy bieżące.

7. Obrzędowe zakończenie zbiórki.

30

PRZYKŁADOWY CYKL SPRAWNOŚCIOWY: PIŁSUDCZYK Zbiórka I. „Kto Ty jesteś?

1. Obrzędowe rozpoczęcie zbiórki - Według obrzędowości danej gromady.

2. Gawęda słuchowisko - Drużynowy opowiada zuchom, że sprzątając zuchówkę (swój pokój) znalazł bardzo starą i tajemniczą taśmę. Od razu przesłuchał jej zawartość i tak go zaskoczyła, że postanowił podzielić się jej treścią z zuchami. Następuje odtworzenie zapisu z kasety (zał. 1).

3. Teatrzyk samorodny - Zuchy postanawiają zaprezentować w szóstkach krótkie scenki dotyczące powstania Hymnu Polski.

4. Gry i ćwiczenia - Zuchy poszukują ukrytych w zuchówce/klasie kopert z kolejnymi zwrotkami Hymnu (każda zwrotka wydrukowana na papierze o innej barwie). Po odnalezieniu ich, z pomocą drużynowego, zuchy układają kolejno wersy „Mazurka Dąbrowskiego”.

5. Gry i ćwiczenia - Jak zachowujemy się podczas śpiewania Hymnu? Drużynowy tłumaczy zuchom, że podczas wykonywania lub odtwarzania Hymnu Państwowego obowiązuje zachowanie powagi i spokoju. Hymn jest najważniejszą pieśnią dla Polaków, dlatego nasza postawa powinna wyrażać szacunek. Ważne, by drużynowy wspomniał zuchom, że chłopcy stojący podczas śpiewania Hymnu bez mundurów zdejmują nakrycia głowy. Następuje także prezentacja prawidłowej postawy i zachowania podczas wykonywania Hymnu Państwowego.

Zuchy ustawione w luźnym kręgu maszerują po sali. Na sygnał drużynowego (dmuchnięcie w gwizdek, podniesienie ręki, czy proporczyka) zuchy przyjmują postawę taką, jaką przyjęliby podczas śpiewania czy słuchania Hymnu.

6. Piosenki i pląsy - Teraz, kiedy zuchy znają już zasady zachowania, można wspólnie odśpiewać fragment Hymnu.

7. Gry i ćwiczenia - Drużynowy przedstawia zuchom dwa obrazki: Godło oraz flagę narodową. Zadaniem zuchów jest wymienienie wszystkich skojarzeń, jakie przychodzą im do głowy w związku z daną rzeczą.

Rozmowa na temat tego, czym jest symbol? Drużynowy podsumowuje zbiórkę: symbole narodowe Polski to: hymn, godło i flaga.

8. Majsterka zuchowa - Zuchy wykonują biało-czerwone wiatraczki (zał. 2).

9. Krąg rady - Drużynowy opowiada zuchom o tym, że historia Hymnu i symbole narodowe to tylko część wiadomości, jakie chciałby im przekazać. Zuchy zaaferowane zmaganiami na zbiórce postanawiają zgłębić temat. Wspólne podjęcie decyzji o zdobywaniu sprawności „Piłsudczyka”.

10. Obrzędowe zakończenie zbiórki.

31

ZAŁĄCZNIK 1. Z HISTORII HYMNU POLSKI Wskazówka dla drużynowego Trzeba pamiętać, że atrakcyjności zbiórce może nadać zmiana zwykłej gawędy na jej formę wymienną. Zaprezentuj swoim zuchom zastrzyk historii Polski, odtwarzając przygotowane wcześniej słuchowisko. Do jego wykonania potrzebować będziesz: magnetofonu, starej kasety, poniższego tekstu. Wystarczy ustawić magnetofon na nagrywanie i rozpocząć czytać. Dobrym pomysłem jest poproszenie kogoś (znajomego, rodzica, itp.) o nagranie słuchowiska za Ciebie. Będzie ono wiarygodniejszym źródłem dla zuchów, które Twój głos już doskonale znają.

Kaseta i magnetofon będą dla większości zuchów prawdziwą atrakcją. W ich widzeniu świata to sprzęt naprawdę „zabytkowy”, a więc świadczy o tym, że przedstawiane przez drużynowego słuchowisko naprawdę ma swoje lata i długą historię. Jeśli jednak nie masz dostępu do archaicznego dziś magnetofonu i kaset z taśmą, użyj komputera i płyty CD. Tekst Pieśni Legionów Polskich we Włoszech, noszącej później tytuł Mazurek Dąbrowskiego lub „Jeszcze Polska nie zginęła”, powstał w roku 1797 roku niedaleko Bolonii we Włoszech. Napisał go Józef Wybicki. Był on poetą, dramatopisarzem, kompozytorem, prawnikiem, dyplomatą i działaczem politycznym. W lipcu 1797 roku przyjechał do Lombardii jako współorganizator Legionów Polskich generała Jana Henryka Dąbrowskiego (powstających przy armii francuskiej Napoleona Bonaparte). Pieśń Legionów Polskich we Włoszech została napisana przez Wybickiego dla uświetnienia uroczystości pożegnania odchodzących legionistów i tu została odśpiewana po raz pierwszy.

Już w kilka tygodni później, kiedy Wybicki przebywał w Mediolanie, a Dąbrowski z legionistami w Bolonii, generał pisał do przyjaciela: „Żołnierze do Twojej pieśni nabierają coraz więcej gustu i my ją sobie często nucimy z winnym szacunkiem dla autora”. I jeszcze tego samego 1797 roku rozrzucone po całych północnych Włoszech oddziały polskie poznały Pieśń Legionów, która nie tylko zyskiwała sobie coraz większą popularność, ale stawała się nową, mobilizującą siłą. Nie tylko dla wojska... Pieśń ta trafiała do Warszawy, Krakowa, Poznania i innych miast, by już w kilka miesięcy od chwili swoich narodzin - siać nową wiarę w wolność.

Mazurek Dąbrowskiego - jak nazywano potem tę pieśń - towarzyszył Polakom we wszystkich bitwach Nadszedł czas Księstwa Warszawskiego i już wówczas pieśń Legionów Polskich we Włoszech stała się jakby nieoficjalnym hymnem; taka była jej popularność i legenda z nią związana.

Od blisko dwóch stuleci nie została wyjaśniona zagadka historyczna dotycząca wszystkich Polaków: skąd się wzięła melodia, którą cały naród uznaje jako swój symbol?

Początkowo sądzono, że melodię tę skomponował książę Michał Kleofas Ogiński, jednak do dziś najczęściej autorzy śpiewników podają określenie „melodia ludowa”. Najbliższe prawdy jest założenie, iż Józef Wybicki dla potrzeb swojego tekstu „Jeszcze Polska nie umarła” sam opracował znane mu już poprzednio melodie, łącząc je w jedną całość formalną.

ZAŁĄCZNIK 2. WIATRACZKI NIEPODLEGŁOŚCI Materiały:

Wykonanie:

- sztywny papier lub folia formatu A4,

1. Papier przytnij w kwadrat.

- szpilka z plastikową główką,

2. Rogi kwadratu ponacinaj (mniej - więcej do połowy) po przekątnej.

- drewniany patyk, 3. Zaginaj do środka rogi kwadratu i przyklejaj.

- klej.

32

4. Wiatraczek przymocuj szpilką do patyka.

33

ZBIÓRKA 2. WSTĘPUJEMY DO LEGIONÓW! 1. Obrzędowe rozpoczęcie zbiórki - Według obrzędowości danej gromady.

2. Gawęda - Po dotarciu na zbiórkę i obrzędowym rozpoczęciu do zuchówki/ sali wchodzi pani woźna wręczając drużynowemu tajemniczą wiadomość.

Drużynowy w towarzystwie zuchów otwiera tajemniczą kopertę. Okazuje się, że jest to bardzo ważny meldunek samego Marszałka nawołujący do wstąpienia do Legionów. Drużynowy pokazuje zuchom bardzo stary papier, zwraca uwagę na specyficzne w tamtym okresie słownictwo, opowiada w kilku zdaniach, kim był Józef Piłsudski i dlaczego powstały Legiony.

3. Krąg rady - Zuchy, po rozmowie z drużynowym, postanawiają zobaczyć, jak wyglądała służba w Legionach Piłsudskiego. By jednak dobrze przygotować się do działania, dzieci czekać będzie mały trening. Chętne do działania zuchy uczą się jeszcze okrzyku lub przyśpiewki żołnierskiej, która będzie im towarzyszyć przez cała zbiórkę.

4. Gry i ćwiczenia - Każdy Legionista musi szczycić się karnością i znać tajniki musztry. Musi być także spostrzegawczy i odważny. Zuchy ćwiczą swoje umiejętności. ∞∞„Berek” – uciekamy przed wrogiem, ∞∞„Sztuka opanowania” – zuch legionista musi podczas akcji dbać o to, by wróg go nie usłyszał. Zabawa na zasadzie „Raz, dwa, trzy Baba Jaga patrzy” (najlepiej wykonać tę zabawę w terenie, gdzie zuchy będą mogły ćwiczyć sztukę podchodzenia), ∞∞„Przez góry i doliny” – zuchy legioniści musza opanować umiejętność podchodzenia wroga nocą, w niesprzyjających warunkach. Zadaniem jest pokonanie znajdujących się na trasie przeszkód i przejście do bezpiecznej bazy, ∞∞„Padnij!” – zuch legionista musi umieć się skradać! To niełatwa sztuka, ale z pewnością w opanowaniu jej pomoże zaproponowane przez drużynowego ćwiczenie. W rzędzie ustawiamy krzesła i nakrywamy je kocami (powinny sięgać one do podłogi i szczelnie zaciemniać przestrzeń). Zadaniem zuchów jest bezszelestne przejście między nogami tych krzeseł. ∞∞„Zuch jest dzielny” – Zuch, jak legionista, niczego się nie boi. Zadaniem zuchów jest odnalezienie z zawiązanymi oczami guzika (lub monety) w misce pełnej tajemniczej i strasznej mazi (błoto, trawa, kamyki, itp.).

5. Majsterka - Zuchy, by wcielić się w legionistów wykonują czapki oraz pasy Legionistów. Drużynowi, by uświadomić jak wyglądał pełen mundur Legionów Piłsudskiego może zaprezentować zdjęcie obrazujące mundur legionisty.

6. Gry i ćwiczenia - Drużynowy wraz z przybocznymi prezentuje kilka elementów musztry Legionów. Zuchy w szóstkach, teraz już ubrane w elementy strojów legionistów, starają się wymyślić własne komendy i zastosować je w praktyce. Odbywa się mini defilada i pokaz musztry. Należy pamiętać, że musztrę należy traktować jak zabawę, nie skupiając się na nadmiernej precyzji wykonywania poleceń.

34

7. Zabawa - Bycie legionistą to nie łatwe zadanie. Żołnierze muszą niekiedy brać udział w trudnych akcjach przekazywania meldunków. Zuchy w grupach mają zadanie przekazać nadany meldunek używając wszystkich umiejętności, jakie nabyli podczas zbiórki. Na trasie, którą dzieci będą musiały pokonać, by przekazać meldunek, czeka ich więc skradanie się, chowanie przed

wrogiem patrolującym korytarz, meldowanie.

Taką zabawę warto przeprowadzić w terenie, można ją też zrealizować na korytarzu szkolnym. Zadbaj jednak o nastrój – zgaś światła lub zaciemnij okna, daj latarki, poproś o obstawienie trasy zaprzyjaźnioną drużynę starszoharcerską.

8. Krąg parady - Uroczyste podsumowanie zadania i wręczenie zuchom symbolicznych medali za odwagę. Zakrzyknięcie poznanej przyśpiewki żołnierskiej lub okrzyku.

9. Krąg Rady - Podsumowanie zbiórki. Przekazanie zuchom informacji o czekającym gromadę zwiadzie.

10. Obrzędowe zakończenie zbiórki.

ZBIÓRKA 3. „ZUCHOWY ZWIAD TROPAMI LEGIONÓW” 1. Obrzędowe rozpoczęcie zbiórki - Według obrzędowości danej gromady.

2. Gawęda - Drużynowy opowiada zuchom, że odwiedzą dziś niezwykłe miejsce związane z Legionami. Wspólnie udajemy się na wycieczkę, celem której będzie poznanie historii Legionów.

Jeśli istnieje taka możliwość, można zabrać zuchy na zwiad do Muzeum Wojska Polskiego, Muzeum Regionalnego, Muzeum Tradycji Niepodległościowych, w którym znajdują się pamiątki z okresu walk niepodległościowych. Może to być równie dobrze tablica upamiętniająca Józefa Piłsudskiego czy innego legionistę albo wydarzenie z historii Legionów. Wówczas warto odbyć z zuchami krótką kilkuminutową wartę honorową pod tablicą i złożyć kwiaty lub wcześniej wykonany wiatraczek.

3. Zwiad - Odwiedzenie miejsca związanego z Legionami. Warto, by drużynowy wybrał się do odwiedzanego miejsca wcześniej i przygotował zuchom pytania dotyczące wystawy. Dobrze jest także poznać odwiedzane miejsce, by móc zwrócić uwagę dzieci na informacje szczególnie interesujące.

4. Krąg rady - Podsumowanie zwiadu, rozmowa na temat najciekawszego eksponatu, uzyskanie odpowiedzi na zadane zuchom pytania. Drużynowy ponadto przekazuje zuchom informacje, co mają zabrać na następną zbiórkę.

5. Obrzędowe zakończenie zbiórki

ZBIÓRKA 4. ŚWIĘTO NIEPODLEGŁOŚCI Warto odwiedzić z zuchami obchody Święta Niepodległości. Przede wszystkim udział w takim wydarzeniu jest dla dziecka nie lada przygodą. Podczas uroczystości nie tylko doświadcza ważności i rangi wydarzenia, na własnej skórze odczuwa również, że bycie Polakiem to powód do dumy. Takie spotkanie z tradycją jest doskonałą lekcją wychowania patriotycznego i obywatelskiego.

Jeśli nie masz możliwości zabrania gromady na obchody Święta 11 listopada, zaangażuj się w obchody święta w szkole, w której działa gromada. Weźcie udział w przedstawieniu, poproście dyrekcje o możliwość wartowania przy sztandarze lub fladze narodowej, przygotujcie i rozdawajcie gościom małe flagi lub wykonywane wcześniej wiatraczki. Udział w uroczystości szkolnej lub miejskiej będzie doskonałą okazja, by w podniosłej atmosferze nadać zuchom sprawność „Piłsudczyk” i uroczyście wręczyć znaczki sprawności.

35

ZABAWY, ĆWICZENIA I DODATKOWE POMYSŁY DLA ZUCHÓW 1. Berek pierwszych skautów. Rozłóż na terenie gry plansze z nazwami polskich miast, które odegrały rolę w odzyskaniu niepodległości i początkach harcerstwa (np. Warszawa, Lwów, Kraków, Piotrków Trybunalski, Łódź, Poznań; możesz też dodać nazwę Waszego miasta, ale wtedy opowiedz swoim zuchom o tym, jak jego historia wiąże się z walką o niepodległość).

Następnie rozdaj swoim zuchom naklejki z hasłami zachęcającymi młodzież do wstąpienia do pierwszych drużyn. Zadaniem zuchów jest nakleić je na każdej z kartek i nie dać się złapać przez zaborców, którzy dla utrudnienia poruszają się po terenie. Po złapaniu zuchy wykonują proste ćwiczenie gimnastyczne (np.

5 pajacyków) i mogą wrócić do gry. Ścieżka historyczna. Wybierz się ze swoimi zuchami na spacer historyczny. Poza tym, że jego trasa może przebiegać obok miejsc związanych z niepodległością znajdujących się w Twojej miejscowości, poproś swoją kadrę (lub wspomóż się kimś z innych środowisk), niech czekają na Twoje zuchy w umówionych miejscach. Gdy gromada ich spotka, będą opowiadać o umówionym wcześniej zagadnieniu.

Dobrym zakończeniem spaceru będzie spotkanie z ciekawym człowiekiem, np. kustoszem lokalnego muzeum, który będzie mógł opowiedzieć zuchom jeszcze więcej na temat niepodległości oraz I Wojny Światowej.

2. Lotnik. Zuchy ustawiają się na środku wyznaczonego terenu. Prowadzący w trakcie gry głośno mówi, z którego kierunku lub gdzie nadlatuje lotnik (np. „Lotnik z prawej!”, „Lotnik nad świerkami!” Zuchy muszą szybko uciec z miejsca, w którym znajduje się niebezpieczny lotnik.

36

37

38

HARCERZE I. KATEGORIA UMYSŁ 1. Umie wskazać w swojej okolicy 3 miejsca związane z jej historią i lokalnymi tradycjami.

2. Wie, od czego pochodzi nazwa jego miejscowości i kiedy została nadana. Odwiedził muzeum regionalne.

3. Poznał 2 pieśni legionowe.

4. Zna najważniejsze daty związane z odzyskaniem niepodległości przez Polskę.

II. KATEGORIA CIAŁO 1. Dostarczył meldunek.

2. Nauczył się strzelać z wybranej broni do celu.

3. Nauczył się wykonywać wraz z zastępem wybraną pieśń legionową.

4. Umie grać w piłkę ręczną. Wziął udział w drużynowych/szczepowych/szkolnych zawodach i wie, czemu akurat ta dyscyplina wiąże się z odzyskaniem niepodległości.

5. Przeszedł rajd z drużyną lub zastępem, pomógł w przygotowaniu obozowiska.

III. KATEGORIA DUCH 1. Zna i rozumie pojęcie: patriotyzm i umie powiedzieć, czy i dlaczego uważa się za patriotę.

2. Wykazał się aktywnością na języku polskim lub historii.

3. Porozmawiał z rodziną i znajomymi o tym, jak w jego otoczeniu pielęgnowany jest patriotyzm. Wyniki przedstawił drużynie lub zastępowi.

4. Wziął udział w ognisku/świeczkowisku etc. na temat patriotyzmu i niepodległości. Uczestniczył w nim aktywnie.

39

Jak to zrobić?

KATEGORIA UMYSŁ I.2,3.4 QUIZ HISTORYCZNY Przygotowanie: ∞∞ Zastępy przed przystąpieniem do quizu dostają pakiet materiałów, z których muszą się przygotować. ∞∞ Dodatkowo harcerki i harcerze na wcześniejszych zbiórkach zastępów wybierają sobie jedną legionową pieśń, którą muszą „zilustrować” w dowolny sposób (np. obraz lub teatr); przedstawiają ją podczas quizu.

Przebieg: Podczas quizu mają do wyboru pytania za 1, 3 pkt. Na początku swojej kolejki zastęp może wybrać z jakiej grupy pytanie chce wylosować. Następnie wybiera numer pytania. Prowadzący odczytuje głośno pytanie, a zastęp, który je wylosował ma np. 60 sek. by na nie odpowiedzieć. Jeśli odpowie zapisujemy punkty na jego konto, jeśli nie na pytanie może odpowiedzieć inny zastęp.

Po dwóch kolejkach pytań następuje przerywnik – jeden zastęp prezentuje swoją „ilustrację”. Inne zastępy muszą odgadnąć, której pieśni patriotycznej ona dotyczy. Potem można zaśpiewać. Podczas drugiego przerywnika (po 2 kolejnych turach pytań) prezentuje następny zastęp, itd.

Poniżej prezentujemy przykładowe pytania do quizu. Jeśli nie są one idealnie pasujące do Twojej drużyny, zapoznaj się z ich podręcznikami do historii i języka polskiego lub poproś o pomoc ich nauczycieli w przygotowaniu takiego quizu. za 1 pkt.: ∞∞ W którym roku powstała I Kompania Kadrowa? (1914) ∞∞ Kiedy dokładnie utworzono Legiony Polskie ? (27.08.1914) ∞∞ Na czym polegał „kryzys przysięgowy”? (większość legionistów z I i II Brygady odmówiła złożenia przysięgi braterstwa broni z Niemcami i Austrią; rozwiązano Legiony a żołnierzy internowano w obozach w Beniaminowie i Szczypiornie) ∞∞ Która Brygada brała udział w bitwie pod Rokitną? (II Brygada Legionów) ∞∞ Którego dnia i w którym roku nastąpiło odzyskanie przez Polskę niepodległości? (11.11.1918) ∞∞ Jakie podglądy prezentował Roman Dmowski? (opowiadał się za autonomią Królestwa Polskiego oraz współpracą z rządem carskim) ∞∞ Czym była Polska organizacja Wojskowa? (tajna organizacja zbrojna tworzona od sierpnia 1914 w celu przygotowania kadr dla przyszłej armii polskiej) ∞∞ W którym roku wybuchła I wojna światowa? (1914) ∞∞ W którym roku zakończyła się I wojna światowa? (1918) za 3 pkt.: ∞∞ Jaką funkcję pełnił generał Józef Haller w ZHP? (przewodniczący ZHP w latach 1920-24) ∞∞ Kiedy 11 Listopada ustanowiono Świętem Niepodległości? (ustawa z dn. 23 kwietnia 1937 roku) ∞∞ Jaką funkcję miała pełnić Rada Regencyjna? (pełnienie najwyższej władzy w państwie do momentu przekazania jej w ręce regenta lub króla) ∞∞ Kiedy powstała POW? (22.10.1914) ∞∞ Kiedy stoczono bitwę pod Kostiuchnówką i ile Brygad Legionów wzięło w niej udział? (4-7.07.1916, I, II i III Brygada) ∞∞ Którą Brygadą Legionów dowodził Bolesław Roja? (III) ∞∞ Jak przedstawiało się tworzenie polskich oddziałów wojskowych w Rosji? (fragment o Legionie Puławskim) 40

∞∞ Kim byli Bajończycy? (żołnierze 1 kompanii rekrutów powstałej w mieście Bayonne we Francji)

KATEGORIA CIAŁO II.1 GRA TERENOWA Informacje historyczne: Gdy w 1914 roku wybucha I Wojna Światowa harcerze i harcerki biorą zorganizowany udział w walkach na froncie – tłumnie zaciągają się w szeregi wojsk jako legioniści, wspierają działania służb pomocniczych. W 5 pułku Legionów Polskich działa harcerski pluton zwiadu „Czuwaje” dowodzony przez Stefana Roweckiego, przywódcę państwa podziemnego w latach II Wojny Światowej (Stefan „Grot” Rowecki).

Materiały: krótkofalówki (po 2 na zastęp), karteczki z lokalizacjami, mapy pocięte na kawałki.

Przebieg gry: Etap I: Opis: każdy zastęp dostaje dwie krótkofalówki. Jedna osoba z zastępu zostaje przy drużynowym pozostali wyruszają w miasto. Osoba, która została losuje z koperty od drużynowego lokalizację następnie przez krótkofalówkę przekazuje reszcie zastępu gdzie mają się udać. Część „lotna” zastępu w podanym miejscu odnajduje kopertę, w której znajduje się kawałek mapy. Kiedy zameldują, że znaleźli, otrzymują, również przez krótkofalówkę, lokalizację kolejnej części mapy. Ilość elementów mapy uzależniona jest od potrzeb i czasu przeznaczonego na grę.

Warto żeby lokalizacjami były budynki lub pomniki.

Etap II: Tym razem już cały zastęp składa elementy mapy w całość. Zaznaczone są na niej punkty 1 i 2. Zastęp udaje się do punktu 1. Tam siedzi osoba z zawiązanymi oczami. Wokół niej rozłożone są przesyłki. Zastęp musi podkraść się po cichu i zabrać jeden meldunek.

Jeśli osoba w kręgu kogoś usłyszy wskazuje w tym kierunku ręką i wtedy wskazany musi wrócić się do punktu, z którego rozpoczął podchodzenie. Ten etap trwa dopóki zastęp nie zdobędzie przesyłki.

Etap III: Będąc w posiadaniu przesyłki zastęp musi udać się możliwie najkrótszą trasą do punktu 2, w którym jest komórka odbioru przesyłki. Jednak po drodze muszą uważać na wrogie patrole rosyjskie, które mogą odebrać im przesyłkę, dlatego muszą pozostać niezauważeni.

Gra kończy się w momencie gdy pierwszy zastęp dostarczy przesyłkę.

41

KATEGORIA DUCH III.1,4 DEFINICJE W GRZE Patriotyzm – postawa szacunku, umiłowania i oddania własnej ojczyźnie oraz chęć ponoszenia za nią ofiar; pełna gotowość do jej obrony, w każdej chwili. Charakteryzuje się też przedkładaniem celów ważnych dla ojczyzny nad osobiste, a także gotowością do pracy dla jej dobra i w razie potrzeby poświęcenia dla niej własnego zdrowia lub życia. Patriotyzm to również umiłowanie i pielęgnowanie narodowej tradycji, kultury czy języka. Patriotyzm oparty jest na poczuciu więzi społecznej, wspólnoty kulturowej oraz solidarności z własnym narodem i społecznością.

Nacjonalizm – przekonanie, że naród jest najważniejszą formą uspołecznienia, a tożsamość narodowa najważniejszym składnikiem tożsamości jednostki, połączone z nakazem przedkładania solidarności narodowej nad wszelkie inne związki i zobowiązania oraz wszystkiego, co narodowe, nad to, co cudzoziemskie lub kosmopolityczne; ideologia polityczna, wg której podstawowym zadaniem państwa jest obrona interesów narodowych, a jego zasięg terytorialny winien odpowiadać obszarom zamieszkanym przez dany naród.

Ksenofobia – strach, przerażenie, jest postawą charakteryzującą się niechęcią i wrogością wobec innych narodów, religii, często wywołaną strachem; postawa wiążąca się z niechętnym lub wrogim stosunkiem do wszystkiego co obce; poczucie wyższości danego narodu i pogardza wobec innych nacji, która wynika przede wszystkim z niezrozumienia obcych kultur oraz braku tolerancji; wszystko przy jednoczesnej idealizacji własnego narodu.

Kosmopolityzm – pogląd negujący wszelkie podziały kulturowo-polityczne i terytorialne. Zwolennicy kosmopolityzmu uważają za swoją ojczyznę nie jakiś kraj czy inny obszar, ale cały świat. Dążą oni do politycznej i społecznej jedności świata, wolnego od podziałów i konfliktów, stopionego w jedną wspólnotę ogólnoludzką. „Jestem obywatelem świata” (Diogenes), „Cały świat moja ojczyzną” (Seneka Młodszy). Źródło: www.wikipednia.pl, www.encyklopedia.pwn.pl

www.wos.org.pl,

www.wolniludzie.pl,

Materiały: karteczki z elementami definicji, kartki na pojęcia, świeczki Przebieg: Na początek można zapytać się uczestników świeczkowiska czy wiedzą jakie postawy można przyjąć wobec narodu? W otoczeniu miejsca świeczkowiska należy rozmieścić wyżej wymienione definicje podzielone na fragmenty. Każdy zastęp losuje po jednym pojęciu („patriotyzm”, „nacjonalizm”, ksenofobia”, „kosmopolityzm”), następnie musi wybrać te fragmenty porozrzucanych definicji, które do jego pojęcia pasują. Kiedy już każdy zastęp skompletuje definicję, drużyna wspólnie sprawdza, czy na pewno wszystko się zgadza. Jeśli pojawiły się jakieś błędy to zamieniamy karteczki. Dalej zastępy mają za zadanie przygotować scenkę obrazującą dane pojęcie. W ramach podsumowania drużyna wspólnie zastanawia się jakie postawy są pozytywne, a jakie nie i dlaczego.

42

TEMAT ZBIÓRKI: „RAZ, DWA - LEWA! RÓWNYM KROKIEM KU NIEPODLEGŁOŚCI” Cel: Przekazanie harcerzom podstawowej wiedzy na temat odzyskania niepodległości i postaci z tym związanych.

Materiały: kreda, fotografie, opisy postaci, kartki, długopisy Przebieg zbiórki: 1. Obrzędowe rozpoczęcie zbiórki 2. Gawęda - Drużynowy posługując się mapą z okresu zaborów opowiada o genezie odzyskania niepodległości przez Polskę.

3. Piosenk - Nauka piosenki „My, pierwsza Brygada” 4. Podział na grupy - Harcerze stają na narysowanym kredą prostokącie w obojętnej kolejności. Nie schodząc z linii muszą ustawić się według wzrostu lub alfabetycznie (wg nazwiska/drugiego imienia ).

Po ustawieniu odliczają do 2.

5. Na prawo patrz! - Podzieleni na grupy 1 i 2 stają w dwóch kolumnach. Drużynowy wydaje polecenia (dwa kroki na przód marsz, w lewo zwrot itp.).

Osoba, która się pomyli - odpada. Grupa, która wytrwa najdłużej - wygrywa.

6. Najważniejsze postacie związane z 11 listopada 1918 roku. - Harcerze muszą odnaleźć jak najszybciej ukryte w harcówce fotografie oraz opisy postaci. Następnie muszą dobrać zdjęcia do opisów. Każdy harcerz przypina sobie do piersi zdjęcie odnalezionej postaci. Harcerze pokazują daną postać oraz opowiadają o niej.

7. Na raz i na dwa...! - Układanie piosenki która umili i ułatwi marsz. Utrudnieniem jest tematyka związana ze Świętem Niepodległości oraz fakt, że musi ona zawierać słowa takie jak: Polska, harcerz, maszerują, dziś.

8. Wszyscy razem w jednym tempie. - Drużynowy przeprowadza krótką musztrę dla drużyny, harcerze maszerują w rytm ułożonej przez siebie piosenki.

9. Krótko i na temat. Burza mózgów na temat 11 listopada - Harcerze wypisują skojarzenia związane z tym świętem na dużej kartce papieru, następnie wraz z drużynowym interpretują dlaczego znalazły się tam takie, a nie inne słowa (nie dłużej niż 10 minut!)

10.

Obrzędowe zakończenie zbiórki 43

GRA TERENOWA „PO NIEPODLEGŁĄ” Cele: za pomocą gry pokazanie harcerzom, jak było w Polsce, nim ta odzyskała Niepodległość., unaocznienie harcerzom jak ważnym wydarzeniem dla naszego kraju było odzyskanie niepodległości.

Materiały: mapy, długopisy, markery, kartki formatu B1, kolorowy papier, kleje, nożyczki, kredki, 100 równych pasków o długości 10 cm, sznurek (najlepiej konopny) Przebieg gry: 1. Drużynowy dzieli harcerzy na grupy. Ważne jest aby każda z grup miała równe szanse na wygraną, dlatego kryterium według którego drużynowy dopiera grupę to: siła i wytrwałość 2. Każda z grup wybiera lidera, ten dostaje kopertkę z mapą, na której zaznaczony jest punkt rekrutujący siły zbrojne wraz z krótką informacją na temat Józefa Piłsudskiego.

3. Grupa, która sprawniej poradzi sobie z zadaniem z punktu drugiego i pierwsza dotrze na wyznaczone miejsce, dostaję więcej pasków życia (będą potrzebne w dalszym toku gry).

4. Na punkcie rekrutacyjnym znajduje się znak patrolowy (koperta X kroków stąd) w odpowiedniej odległości grupa znajdzie ukryte materiały programowe i kopertę z informacją, że ich zadaniem jest wykonanie plakatu oraz ulotki propagandowej wraz z dostarczeniem ich na zaznaczone miejsce na mapie, gdzie będzie czekała na nich kolejna informacja 5. Poszukiwanie szpiega, który ma cenne informacje dotyczące wrogich oddziałów. Grupa dostaje mapę ze wskazanym punktem, w którym ostatnio widziano szpiega oraz informacje, które pomogą im wpaść na hasło główne.

6. Szpieg może tylko i wyłącznie wyjść na hasło: WOLNOŚĆ, na które grupa sama musi wpaść za pomocą wskazówek zamieszonych w kopercie z mapą, którą dostali od drużynowego w punkcie piątym.

7. Szpieg przekazuje zdobyte informacje: wskazuje miejsce, w który o wskazanej godzinie będą się przemieszczać wrogie oddziały. Nakazuje zastawić na nich pułapkę, a po uwięzieniu dokładnie przeszukać, bo z jego informacji wynika, że będą mieli z sobą ważne informacje, które mogą się im przydać.

8. Grupa przygotowuję pułapkę we wskazanym miejscu. Gdy wrogi oddział przychodzi, zaczyna się walka na paski życia (pasek życia, ma być widoczny). Pokonanie następuję przez zerwanie paska życia.

Ilość pasków jest wyrównana (chyba, że to grupa, która dostała ich więcej na punkcie pierwszym). Po pokonaniu wrogiego oddziału, grupa go przeszukuje i otrzymuje informację: gdzie znajduję się obóz, w którym przetrzymywani są Polacy.

9. Harcerze muszą przygotować list, w którym zamieszczą zaszyfrowaną wiadomość, że przybywają uwolnić swoich kompanów. Muszą go niepostrzeżenie dostarczyć do obozu nieprzyjaciela i uratować znajdujących się tam ludzi.

10. Grupa, która wykona wszystkie zadania szybciej i precyzyjniej, i jako pierwsza uwolni Polski oddział wygrywa.

11. W kręgu drużynowy podsumowuje grę. Nagradza grupę, która jako pierwsza uwolniła Polski odział.

Na zakończenie opowiada harcerzom o okresie odzyskania niepodległości w roku 1918, zachęca do uczestnictwa w obchodach Święta Niepodległości.

44

Załącznik 1

Józef Klemens Piłsudski (ur. 5 grudnia 1867 w Zułowie, zm. 12 maja 1935 w Warszawie) – polski działacz socjalistyczny i niepodległościowy, polityk, Naczelnik Państwa w latach 1918–1922 i naczelny wódz Armii Polskiej od 11 listopada 1918, pierwszy marszałek Polski od 19 marca 1920; dwukrotny premier Polski (1926–1928 i 1930), twórca tzw. rządów sanacyjnych w II Rzeczypospolitej wprowadzonych w 1926 po przewrocie majowym, współzałożyciel PPS i szef Wydziału Bojowego PPS (OB PPS). W młodości, podczas prowadzenia działalności konspiracyjnej znany pod pseudonimami „Wiktor” i „Mieczysław”.

Wśród zwolenników Piłsudskiego, zwłaszcza z czasów służby w Legionach Polskich, używano jego przydomków – Komendant, Dziadek i Marszałek oraz Ziuk.

Załącznik 2

Znajdujecie się w punkcie rekrutacyjnym, waszym zadaniem ze znalezionych materiałów jest wykonanie ulotek i plakatów propagandowych, kiedy wykonacie polecone Wam zadanie, o godzinie „X” będzie Was oczekiwał Naczelnik Państwa, który ma kolejną informację

Załącznik 3

Szukajcie szpiega. Jednak kiedy go znajdziecie, musicie wiedzieć, że pokażę się on Wam na hasło. Nie możemy Wam go podać, w razie waszego zdemaskowania. Dlatego poniżej znajdziecie informacje które Was nakierują na hasło główne: 1. kiedy ludzie są ***** czują , że mogą latać 2. kiedy Naród taki jest, mówi się, że jest Niepodległy 3. jest to bezokolicznik 4. kiedy więzień wykona wyrok i może wyjść ,również jest ......

45

GRY I ĆWICZENIA DLA HARCERZY Gońcy Gra polega na dostarczaniu rozkazów przez gońców, w których rolę wcielają się harcerze. Na początku gry udają się oni do punktowych rozstawionych na polu gry, od których pobierają rozkaz. W rozkazie znajduje się miejsce, do którego mają je dostarczyć (każdy punktowy jest wybranym miejscem związanym z odzyskaniem niepodległości – Galicja, Lwów, Warszawa, Kraków etc.), a także czas w jakim ma to zrobić (5, 10, 15 minut).

Punktowy wydający rozkaz zapisuje czas, w którym przekazał go harcerzowi. Im rozkaz ma krótszy czas, tym więcej punktów można za niego zdobyć (5 minut – 15 punktów, 10 minut – 10 punktów, 15 minut – 5 punktów). Jeden harcerz może mieć jednocześnie tylko 1 rozkaz. Na punkcie, na którym harcerz oddaje rozkaz, punktowy sprawdza czy udało mu się zmieścić w czasie, po czym przyznaje punkty i nadaje następny rozkaz.

Przykład: Gra odbywa się na terenie starówki Waszego miasta. Stasio na początku podszedł do punktowego stojącego przy fontannie – był on oznaczony jako „Kraków”. Pobrał od niego rozkaz. Na rozkazie napisane było „Kraków – Lwów; 10 minut”. Oznaczało to, że teraz Stasio musi znaleźć punktowego, który „jest we Lwowie” i w ciągu 10 minut dostarczyć mu rozkaz. Punktowy z „Krakowa” zanotował na rozkazie Stasia godzinę pobrania – 10:15. Stasio zaczął chodzić po starówce. Zauważył punkt obok kawiarni, ale było nad nim napisane „Warszawa”, więc nie było to miejsce, którego szukał. Natomiast przy tarasie widokowym stała osoba obok tabliczki „Lwów”. Stasio podszedł na punkt, podał „lwowskiemu” punktowemu rozkaz, a ten zanotował godzinę dostarczenia: 10:21 – oznacza to, że Stasio zmieścił się w czasie i otrzymuje 10 ptk! Następnie Stasio pobrał nowy rozkaz – „Lwów – Warszawa; 5 minut”. To było już proste, Staś wiedział, gdzie znajdzie następny punkt.

Buri Prowadzący chowa Ilustrację wiążącą się z niepodległością i początkami harcerstwa. W czasie ukrywania przedmiotu, pozostali harcerze odwracają się, tak aby nie widzieć działań ukrywającego. Gdy chowającemu uda jej się znaleźć miejsce ukrycia rekwizytu, głośno krzyczy „Buri!”. Wtedy pozostali harcerze starają się odnaleźć ukryty przez nią przedmiot – mają na to określoną ilość czasu, np. 3 minuty. Osoba, która odnajdzie schowek, aby zdobyć punkt musi powiedzieć, dlaczego dany rekwizyt wiąże się ze świętem niepodległości.

Jeśli odpowie poprawnie, chowa następny przedmiot w grze.

1-2-3!

Teren gry (las, łąka lub sala gimnastyczna) zostaje oznakowany chorągiewkami przedstawiającymi symbole trzech państw zaborczych. Harcerze muszą dotrzeć do wyznaczonego punktu, zbierając określoną wcześniej liczbę chorągiewek zaborców (np. 10). Wygrywa osoba, która dotrze pierwsza.

Utrudnieniem gry jest fakt, że w trzech miejscach pola znajdują się zaborcy, którzy w ustalonej wcześniej kolejności odliczają do 3 (np. najpierw Rosja, potem Prusy, potem Austria). Po odliczeniu trójki, harcerze muszą się schować, tak aby być niewidocznym dla krzyczącego. Osoby, którym to się nie uda, muszą wrócić na punkt początkowy (dla wzbogacenia gry, osoby mogą odliczać po rosyjsku i niemiecku).

Chorągwie Na miejscu gry wyznaczcie dwa terytoria dla dwóch drużyn. Każda z nich, niech umieści w dość odległym od miejsca styku pól, swoją chorągiew (może to być chusta, szalik, kawałek bibuły) i ogrodzi ja wyraźnym kręgiem, o szerokości ok. 2 kroków – będzie to strefa bezpieczna. Zadaniem drużyn jest zdobycie chorągwi przeciwników (czyli przeniesienie jej na swoje pole) i jednoczesne obronienie własnej. W momencie, gdy harcerz przebywa na terytorium przeciwnika, ten może go złapać (poprzez dotknięcie), co zmusza go do cofnięcia się na własne pole i rozpoczęcia zdobywania chorągwi od początku.

46

Ćwiczenia pamięci i spostrzegawczości.

Na podstawie gawęd i pieśni proponujemy krótki sprawdzian harcerskiej spostrzegawczości. W dwóch kopertach mamy przygotowane kartki z pojęciami związanymi z poruszanymi zagadnieniami.

Koperta A zawiera pojęcia, do których należy dobrać właściwe odpowiedzi (Józef Piłsudski; Kostiuchnówka; I Brygada Legionów; Wołyń; Sztafeta rowerowa po Ogień Niepodległości; 1914 r.; 11 listopada 1918 r.; Zgierz; Lasek Polski).

W kopercie B znajduje się więcej odpowiedzi, niektóre z nich są nieprawdziwe (Przywódca Legionów, późniejszy Naczelnik Państwa Polskiego; Miejsce walk I Brygady Legionów w 1915–1916 r.; Zbrojne oddziały złożone z Polaków walczące w I wojnie światowej; rejon historyczno-geograficzny, znajdujący się niegdyś w granicach Rzeczpospolitej, dzisiaj w przeważającej części na Ukrainie; Inicjatywa realizowana przez harcerzy z Hufca ZHP Zgierz polegająca na przywiezieniu ognia zapalonego na cmentarzu w Kostiuchnówce; W tym roku rozpoczęła się I wojna światowa; Dzień ten określa moment odzyskania przez Polskę niepodległości; miasto w województwie łódzkim, z którego wyrusza sztafeta rowerowa do Kostiuchnówki na Ukrainie; miejsce pochówku legionistów; Prezydent Rzeczypospolitej; miejscowość na Białorusi; kraina geograficzna na Pomorzu; w tym roku rozpoczęła się II wojna światowa; wyścig harcerski o puchar komendanta; Wojsko Polskie; Zaduszki; Siedziba Chorągwi £ódzkiej ZHP, lasek na cmentarzu we Lwowie).Test polega na szybkim uporządkowaniu łamigłówki, wyeliminowaniu niepotrzebnych i nieprawdziwych haseł.

Ułani Jest to popularna zabawa przystosowana do tematyki niepodległościowej. Harcerze dobierają się w pary, jedna z osób (możliwe zwinniejsza i lżejsza) zostaje ułanem, a druga będzie jego koniem. Pary ustawiają się w kręgu, tak aby każdy miał swobodę ruchów wokół siebie. Na hasło prowadzącego „Ułani na koń!”, harcerze będący ułanami obiegają na zewnątrz całe koło, po czy przebiegają pod nogami swojego „konia” i wskakują mu na barana. Para, która wykona tę czynność jako ostatnia, odpada. Dwójka, która wyeliminuje w ten sposób wszystkich przeciwników wygrywa.

Głuchy telegraf Grę najlepiej przeprowadza się po zmroku, można wtedy wykorzystać w niej latarki. Jeśli nie masz możliwości poczekać, aż się ściemni, do gry użyj kolorowych chorągiewek. Członkowie zastępów rozstawiają się w pewnej odległości od siebie, tak aby każdy widział osobę przed nim i osobę za nim, ale nikogo więcej.

Pierwsza osoba otrzymuje hasło do nadania alfabetem Morse’a, związane z I wojną światową (np. legion, brygada, listopad). Jej zadaniem jest nadanie wiadomości do następnej osoby, za pomocą latarki lub chorągiewek, ta osoba przekazuje hasło dalej, jak w zabawie „Głuchy telefon”.

Wygrywa zastęp, w którym ostatnia osoba odczyta poprawnie jak najwięcej nadanych haseł.

47

ZBIÓRKA „OGIEŃ NIEPODLEGŁOŚCI” Ogień Niepodległości ma przypomnieć o bohaterach i wydarzeniach, które wpłynęły na odzyskanie przez naród polski niezawisłego i wolnego państwa. Został zapalony kilka dni przed tegorocznym Świętem Niepodległości na mogiłach legionistów, poległych w 1915 i 1916 r. podczas walk na Wołyniu, na Ukrainie.

W okolicach Kostiuchnówki, Wołczecka i Maniewicz, znaleźli miejsce ostatniego spoczynku legioniści walczący w I Brygadzie Legionów Polskich Józefa Piłsudskiego.

Dzięki pracy harcerzy przy odrestaurowaniu cmentarzy wojennych znajdujących się na terenie Ukrainy mogiły bohaterów niepodległości nie zostaną zapomniane. Przypominać nam będą poświęcenie wielu pokoleń Polaków, dzięki którym możemy żyć w niepodległej Polsce. Od jedenastu lat harcerze organizują sztafetę rowerową i przywożą zapalony Ogień Niepodległości.

1. Obrzędowe rozpalenie ogniska lub kominka. Po rozpaleniu ognia śpiewamy pieśń (dwie zwrotki): Już rozpaliło się ognisko, dając nam dobrej wróżby znak.

Siądziemy wszyscy przy nim blisko, bo w całej Polsce siedzą tak: Siedzą harcerze przy płomieniach, ciepły blask ognia skupia ich, wszystko co złe, to szuka cienia, do światła dobro garnie się.

Mówiłeś druhu komendancie, że zaufanie do nas masz, że wierzysz w nasze szczere chęci, wszak Ty harcerskie serca znasz.

Warunki tylko warunkami, od dawna już słyszymy to, wszak my jesteśmy harcerzami, i zwyciężymy wszystko zło.

2. Gawęda drużynowego.

11 listopada 1918 r. Polska odzyskała niepodległość. Wywalczyli ją sobie sami Polacy, wykorzystując zaistniałe sprzyjające okoliczności historyczne. Każde pokolenie w czasie 123-letniej niewoli składało ofiary krwi w wielkich powstaniach przeciwko zaborcom.

Powstania te kończyły się klęską, gdyż przewaga zjednoczonych przeciw Polsce wrogów była nie do pokonania. Dzisiaj porozmawiamy o wydarzeniach, które wpłynęły na wywalczenie niepodległości, a związane są z walkami Legionów Piłsudskiego na Wołyniu.

Obecnie są to tereny należące do Ukrainy, niegdyś wchodziły w skład państwa polskiego, zamieszkiwała tam wspólnie ludność polska i ukraińska. Gdy wybuchła I wojna światowa w 1914 r., ziemie polskie znajdowały się pod panowaniem Rosji, Niemiec i Austro-Węgier.

Odwieczni wrogowie Polski stanęli w tej wojnie przeciwko sobie, co dawało nam możliwość wykorzystania sytuacji dla dzieła odzyskania niepodległości.

48

Pod dowództwem Józefa Piłsudskiego Polacy skupili w legionowych brygadach. Początkowo walczyli po stronie koalicji austriacko-niemieckiej przeciwko Rosji, widzieli w niej bowiem największe zagrożenie dla dzieła odbudowy Polski. W 1917 r. zażądano od Polaków złożenia przysięgi na wierność cesarzowi niemieckiemu i poddania się pod niemiecką komendę. Wódz Piłsudski uznał, że wspólna walka Polaków i państw koalicji antyrosyjskiej zakończyła się, legioniści odmówili złożenia przysięgi i tym samym zakończyli swój udział w działaniach wojennych. Zostali internowani, Józef Piłsudski w Magdeburgu. Pod koniec 1918 r. opuścili obozy, by znaleźć się w odrodzonej ojczyźnie. Na tę chwilę złożyło się wiele wojennych wydarzeń, jednym z terenów walk Legionów był Wołyń.

Od ostatnich dni września 1915 r. do pierwszych dni lipca 1916 r. okolice Kostiuchnówki i Wołczecka były terenem krwawych walk legionistów I Brygady. Kostiuchnówka – niewielka wioska na Polesiu Wołyńskim, znana jest Polakom z ciężkich walk stoczonych w latach 1915–1916 przez oddziały legionowe. Krajobraz tej ziemi niewiele się zmienił na przestrzeni minionych lat. Bohaterskie boje legionowe rozgrywały się na północnym Wołyniu, na tak zwanym Polesiu Wołyńskim, między Styrem a Stochodem. Bitwę pod Kostiuchnówką można uznać za najważniejszą ze wszystkich bitew stoczonych przez formacje legionowe na froncie I wojny światowej.

Po raz pierwszy stanęły obok siebie do walki wszystkie trzy brygady Legionów. Żołnierz polski podjął walkę o wolną Polskę. Oddziały dzielnie wspierały się w ogniu walki i wspólnie złożyły ofiarę krwi na ołtarzu Ojczyzny. W trzech kolejnych bitwach pod Kostiuchnówką młode „leguny” własnym życiem i krwią płaciły za niepodległość Ojczyzny. W trzech zgrupowanych na Wołyniu brygadach legionowych duży procent stanowili młodzi chłopcy – skauci i harcerze, którzy poszli w bój z Józefem Piłsudskim.

Zwarta gromadka harcerzy, odznaczająca się dzielnością i tężyzną bojową, zyskała uznanie przełożonych i szacunek żołnierzy innych kompanii. Umieli oni wykorzystać kwalifikacje zdobyte na obozach harcerskich. Zostawali doskonałymi wywiadowcami i tropicielami.

Obok dzielności bojowej wnosili do oddziałów, w których służyli, hart i pogodę ducha.

Harcerze uczestniczyli we wszystkich bojach legionowych nad Styrem i Stochodem. Wielu poległo pod Kostiuchnówką, Polską Górą, Kuklami, Kołodią i Kamieniuchą. Szlak tych legionowych bojów usłany jest krzyżami harcerskich mogił. Ostatecznie Polacy musieli opuścić pozycje, ale swoją postawą dali dowód wojennego kunsztu, odwagi i hartu ducha. Miejsca walk legionistów często odwiedzał sam wódz Józef Piłsudski, niejednokrotnie rozmawiał z żołnierzami, dokonywał przeglądu umocnień, ustalał strategie. Legioniści przeszli do kart historii jako współtwórcy niepodległej Polski, a kolejne pokolenia zachowały o nich wdzięczną pamięć.

Pola Kostiuchnówki na Wołyniu, jak wiele innych miejsc, pamiętają walecznych bohaterów.

Dla wielu z nich stały się miejscem ostatecznego spoczynku. Pamięć o walkach na Wołyniu i Legionach Piłsudskiego przetrwała dzięki licznym przedsięwzięciom podejmowanym już po I wojnie światowej. W latach 30. legioniści podjęli inicjatywę zorganizowania na polach bitewnych rezerwatu historycznego. Zaplanowano usypanie kopca, uporządkowanie cmentarzy, wystawienie kamiennych słupów, upamiętniających miejsca pobytu Józefa Piłsudskiego. Część tych zamierzeń udało się zrealizować, ale prace zostały przerwane przez II wojnę światową. Dopiero w latach 90. XX wieku udało się ożywić te plany i kontynuować dzieło legionistów.

49

3. Odczytujemy list Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego do harcerzy z 1921 r.

Naczelny Wódz Wojsk Polskich Marszałek Józef Piłsudski – do harcerzy Belweder na X-lecie Związku Harcerstwa Polskiego

Harcerze!

Już w latach niewoli przygotowaliście się do służby Ojczyźnie. I uwierzywszy po wojnie 1920 roku w tę prawdę, że tylko silny i zdrowy, przygotowany odpowiednio naród zdolny jest podjąć zwycięsko zbrojną walkę o niepodległość, poczęliście z całym entuzjazmem młodości zaprawiać swe ciało do trudów życia obozowego, ćwiczyć się w rzemiośle wojennym, a dusze młode nastrajać na wysoki ton moralny ofiarnej gotowości do czynu. Toteż gdy huragan wojny światowej deptać począł niwy polskie i przyjść miało do dzisiejszego porachunku za lata krzywd i niewoli, wyście w pierwszym szeregu stanęli tych, którzy odważyli się stanąć po zaszczytne miano żołnierzy niepodległości, łzami matek i ojców żegnani, lecz częściej bez ich wiedzy i zezwolenia, rzucając dom rodzicielski, szliście w szeregach polskich oddziałów na trud wojenny, przerastający wielokroć wasze siły, a rany i śmierć, na górną radość zmierzenia się z wrogiem w otwartym polu.

Nie sprzeniewierzyliście się potem nakazom harcerskiego prawa, gdy zmartwychwstała ojczyzna pod broń swych obywateli dla obrony swych granic wołała. W walkach zeszłorocznych z przemożnym chwilowo wrogiem braliście czynny i chwalebny udział.

Rzuceni po oddziałach regularnej armii lub zgrupowani w oddzielne jednostki w służbie wywiadowczej, kurierskiej i frontowej zdaliście jeszcze raz egzamin swej dojrzałości obywatelskiej i gotowości do ofiar, zawsze świecąc swym starszym towarzyszom broni przykładem wysokiego pojmowania swych ochotniczo na się podjętym obowiązkom. Oddając cześć poległym za ojczyznę kolegom Waszym, wyrażam Wam, Harcerze, podziękę i uznanie za dotychczasową służbę.

Naczelny Wódz Józef Piłsudski – Pierwszy Marszałek Polski Belweder, 29 czerwca 1921 r.

50

Następnie intonujemy pieśń legionową.

MARSZ PIERWSZEJ BRYGADY Legiony to żołnierska nuta, Legiony to straceńców los, Legiony to rycerska buta, Legiony to ofiarny stos.

My, Pierwsza Brygada, Strzelecka gromada, Na stos rzuciliśmy, Nasz życia los, na stos, na stos.

O ileż mąk, ile cierpienia, O ileż krwi, wylanych łez.

Pomimo to nie ma zwątpienia, Dodawał sił wędrówki kres.

Po zakończeniu śpiewu drużynowy wyjaśnia, że Marsz Pierwszej Brygady był pieśnią śpiewaną przez Legionistów walczących między innymi pod Kostiuchnówką. Pieśń do dzisiaj chwyta za serca i jest śpiewana podczas uroczystości patriotycznych.

My, Pierwsza Brygada...

4. W tej części zbiórki zachęcimy harcerki i harcerzy do porozmawiania o niepodległości i patriotyzmie.

Do przeprowadzenia potrzebne będą cztery duże arkusze papieru (w zależności od liczby zastępów) i flamastry. Na każdym arkuszu ułożonym w poprzek piszemy słowo „NIEPODLEG£OŚĆ”. Każdy uczestnik dopisuje swoje skojarzenie, związane z tym pojęciem, np.:

wolność

11 listopada

NIEPODLEGŁOŚĆ I Brygada niezawisłość

Pracą grup należy tak pokierować, aby zapisane zostało każde skojarzenie – podczas ćwiczenia nie wartościujemy pomysłów harcerzy.

Tworzenie „map skojarzeniowych” powinno odbywać się bez specjalnego nadzoru. Po zakończeniu pracy zastępy udostępniaj ą swoje „mapy”.

Na pewno okaże się, że harcerze mają wiele trafnych skojarzeń, potrafią pracować w grupie. Drużynowy musi wyłonić wspólne zapisy, podsumować skojarzenia harcerzy. Z pewnością w wypracowanym materiale znajdzie się pojęcie „patriotyzm”.

Kolejny etap zbiórki dotyczyć będzie tego pojęcia.

Po tej części intonujemy kolejną pieśń.

51

5. W widocznym miejscu umieszczamy napis „patria, patriae”.

Pytamy harcerzy, czy wiedzą, co oznacza to słowo i z jakim pojęciem jest związane. Wyjaśniamy, że pochodzi z języka łacińskiego, oznacza „ojczyznę” i wiąże się ze słowem patriotyzm. Zadajemy pytanie „Kto to jest patriota?”. Myślenie harcerzy kierujemy również tak, aby uzyskać odpowiedź na pytanie, jak sobie wyobrażają współczesnego patriotę.

6. Inicjatywa „Ognia niepodległości.

Sztafeta rowerowa po Ogień Niepodległości to inicjatywa podjęta przez zgierskich harcerzy w roku 2000. Podczas odbudowy cmentarzy legionistów Józefa Piłsudskiego na Ukrainie młodzież dowiedziała się o tym, jak przed wojną ich rówieśnicy biegli do Kostiuchnówki z krakowskich Oleandrów, miejsca wymarszu „Pierwszej Kadrowej”. Na cmentarzu legionowym w Polskim Lasku (Kostiuchnówka) zapalali ogień i nieśli go do Krakowa. Harcerze z Hufca ZHP Zgierz uznali, że inicjatywa okresu międzywojennego jest godna kontynuowania. Wtedy to zapadło postanowienie, by sztafetą rowerową przywozić Ogień Niepodległości na obchody Święta 11 listopada do Warszawy, do Grobu Nieznanego Żołnierza. Przez kolejne lata trwania sztafety do zgierskich harcerzy dołączali harcerze i młodzież z innych miast polskich. Na trasie przejazdu sztafety uczniowie i władze samorządowe zaczęli odbierać od harcerzy ogień, by zapłonął na uroczystościach w ich miastach.

7. Następnie przechodzimy z drużyną do planowania naszych działań.

Wychodzimy od refleksji: Czy dzieło harcerzy ze Zgierza możemy naśladować? Jak to zrobić? Metodą burzy mózgów opracowujemy propozycje obchodów Święta Niepodległości w naszej miejscowości, np.: udział w mszy św. połączony z przekazaniem Ognia Niepodległości, zaciągnięcie wart w miejscach pamięci narodowej, zapalenia zniczy, złożenie wieńców i kwiatów.

8. Podsumowanie zbiórki.

Siadamy w kręgu, prosimy harcerki i harcerzy, aby dokonali podsumowania zbiórki, kończąc zdanie: „Po dzisiejszej zbiórce wiem, że...”.

Gdy runda zatoczy krąg, możemy zakończyć zbiórkę.

9. Obrzędowe zakończenie zgodnie z tradycją przyjętą w drużynie.

Dodatkowe działanie Przygotowujemy biało-czerwone tasiemki, z nich wykonujemy kokardki w barwach narodowych, które możemy wpinać parafianom przybyłym na patriotyczną mszę św.

52

53

54

HARCERZ STARSI I. KATEGORIA UMYSŁ 1. Umie opowiedzieć o sztuce z początku XX w. Zna najważniejszych malarzy, pisarzy i ich dzieła, rozumie ich przekaz i rolę w społeczeństwie.

2. Wraz z drużyną/zastępem/przyjaciółmi zorganizował akcję promującą wiedzę o Legionach w swojej miejscowości – np. ankieta wśród mieszkańców, plakaty, audycja w lokalnej rozgłośni, artykuł w lokalnej prasie etc.

3. Przeczytał co najmniej 1 książkę mówiącą o historii Polski w latach 1914-1918.

4. Odwiedził muzeum historyczne.

5. Zna i rozumie rolę ludności cywilnej (w tym religii, kultury, sztuki itp.) w odzyskaniu niepodległości.

II. KATEGORIA CIAŁO 1. Nauczył się strzelać z broni do celu. Zna rodzaje broni palnej z początku XX w.

2. Dowolną techniką wykonał element na mundur (naszywkę, przypinkę, znaczek etc.) związany z niepodległością.

3. Był na biwaku w miejscu związanym z niepodległością.

4. Zaprojektował i wykonał prosty model broni artyleryjskiej.

5. Wykonał ciekawą aranżację piosenki legionowej.

III. KATEGORIA DUCH 1. Wziął udział w dyskusji dot. poglądów Piłsudskiego i Dmowskiego. Wykazał, że rozumie wpływ tamtych wydarzeń na czasy obecne (np. marsz niepodległości, zachowania nacjonalistyczne i ksenofobiczne), wykazał zrozumienie problemu i dojrzałą postawę.

2. Wziął udział w dyskusji dotyczącej pojęcia „współczesny patriotyzm”.

3. Wykazał się aktywnością na języku polskim, historii WOSie lub edukacji dla bezpieczeństwa.

4. Znalazł w swojej okolicy miejsce związane z odzyskaniem niepodległości, wraz z zastępem przez miesiąc dbał o nie. Przygotował informacje o nim dla drużyny.

5. Przygotował dla drużyny materiały o jakimś narodzie, który obecnie ma problem z suwerennością, np. mieszkańcy Tybetu, niektórych krajów afrykańskich.

55

Jak to zrobić?

KATEGORIA UMYSŁ I. 1 Zagraj z drużyną w statki. Przygotuj dużą planszę do gry i rozłóż w widocznym dla wszystkich miejscu.

Zastępy na przemian podają pola, pod którymi mogą znajdować się okręty. Gdy trafią na pole za statkiem, zadaj im pytanie dotyczące sztuki związanej z Legionami. Gdy odpowiedzą, przyznaj zastępowi punkt. Możesz dodatkowo punktować zatopienie statku. Uprzedź zastęp, że planujesz o tym z nimi rozmawiać, tak aby mogli przygotować się do zbiórki.

Stwórz razem z drużyną album o sztuce związanej z Legionami. Przygotujcie obrazy, teksty piosenek, wierszy, opowiadań, tytuły filmów związanych z tematyką niepodległości i opracujcie do nich krótkie opisy i recenzje. Swoją pracę możecie umieścić na stronie www drużyny, szczepu, hufca lub wydrukować i przekazać np. bibliotece szkolnej lub nauczycielce historii i WOSu. Obejrzyjcie wspólnie film mówiący o odzyskaniu niepodległości (dokumentalny lub fabularny), po czym urządźcie dyskusję na jego temat.

I. 2 Przeprowadźcie wśród mieszkańców ankietę i sprawdźcie, ile osób umie napisać poprawnie nazwisko Józefa Piłsudskiego, kto wie, dlaczego Legionowo nazywa się tak, a nie inaczej, ile osób zna 3 zwrotkę hymnu Polski itd. Zastanówcie się, co znaczą wyniki i jak Wy sami, prezentujecie się na ich tle. Swoją pracę pokażcie społeczności miasta, np. przez publikację na portalach społecznościowych albo kontakt z lokalną gazetą.

Przygotujcie plakaty mówiące o historii Legionów i rozpropagujcie je po mieście. Przygotujcie artykuł na temat historii Legionowa lub swojego miasta do szkolnej lub lokalnej gazety.

I.3 Bibliografia ∞∞ http://lubimyczytac.pl/ksiazki/t/legiony-polskie ∞∞ http://www.pilsudski.zafriko.pl/str/artykuly/bibliografia ∞∞ http://www.pbw.kielce.pl/userfiles/file/nowe_zestawienia/dokument191.pdf ∞∞ Janusz Cisek, Marek Cisek: Do niepodległości. Warszawa: Świat Książki, 2008. ∞∞ Norman Davies: Boże igrzysko. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy ZNAK, 2001. ∞∞ Marian Eckert: Historia Polski 1914-1939. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, ∞∞ Krzysztof Groniowski, Jerzy Skowronek: Historia Polski 1795-1914. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1977. ∞∞ Sebastian Haffner: Prusy bez legendy: Zarys dziejów. Warszawa: Oficyna Historii XIX i XX wieku, 1996. ∞∞ Cezary Leżeński: O kawalerii polskiej XX wieku. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1991. ∞∞ Wacław Lipiński: Walka zbrojna o niepodległość Polski w latach 1905-1918. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen, 1990. ∞∞ Zenon Janusz Michalski: Siwy strzelca strój: rzecz o Józefie Piłsudskim. Łódź: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988. ∞∞ Jan Molenda: Piłsudczycy a Narodowi Demokraci 1908-1918. Warszawa: Książka i Wiedza, 1980. ∞∞ Janusz Pajewski: Historia powszechna 1871-1918. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978. ∞∞ Józef Piłsudski: Moje pierwsze boje. Łódź \wydawca=Wydawnictwo Łódzkie: 1988. ∞∞ Mieczysław Wrzosek: Polski czyn zbrojny podczas pierwszej wojny światowej 1914-1918. Warszawa: Wiedza Powszechna, ∞∞ Henryk Zieliński: Historia Polski 1914-1939. Wrocław-Warszawa-Krakow-Gdańsk-Łódź: Zakład narodowy im. Ossolińskich, 1983.

56

KATEGORIA CIAŁO II. 1 Zabierz drużynę na strzelnicę. Dzień przed wyjściem zorganizujcie (np. online, za pomocą portali społecznościowych lub komunikatorów) quiz o broni z lat 1918 – drużynowy zadaje pytania dotyczące tematu broni (możesz rozszerzyć zakres i dodać kilka elementów dotyczących współczesnej broni, albo regulacji prawnych dotyczących posiadania broni), harcerze odpowiadają. Dzięki formie online będziesz łatwo widzieć, kto pierwszy udzielił odpowiedzi.

Broń z okresu I wś http://www.muzeumsg.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=182:bro-1918-1939&catid=34:uzbrojenie&Itemid=41 II. 2 Technik plastycznych jest wiele. Możemy po prostu wziąć kawałek tkaniny i wyszyć na nim odpowiedni elementy, ale warto też pokusić się o inne sposoby. Spróbujcie pobawić się techniką Zpagetti, decoupage etc.

Ciekawe pomysły można znaleźć tu: http://www.linkonardo.com/pl/rekodzielo/ http://www.etsy.com/ (strona w języku angielskim) II. 4. Broń artyleryjska ma za zadania miotać pociski na odległość. Może to być prosta katapulta i tym podobne maszyny, można spróbować pokusić się o bardziej skomplikowane urzędzenia. http://gadzetomania.pl/2013/01/15/artyleria-bez-prochu-machiny-wojenne-zdawnych-wiekow

KATEGORIA DUCH III.1.2 Zorganizuj z drużyną dyskusję „Trzy krzesła”. Postaraj się podzielić harcerzy na 2 grupy, reprezentujące przeciwne poglądy. Na początku dyskusji grupy omawiają swoje argumenty, mające bronić ich koncepcji. Następnie wybierają spośród siebie przedstawiciela, który zasiada na krześle. Dyskusja toczy się głównie między 2 osobami, ale jeśli któryś z przedstawicieli uzna, że potrzeba mu wsparcia ze strony grupy, może poprosić 1 jej członka o to, aby usiadł na 3 krześle i go wspomógł. Cała dyskusja jest moderowana przez drużynowego.

Możesz też zorganizować debatę oksfordzką. Jest to rodzaj debaty, w której zdecydowanie zabronione jest obrażanie bądź wyśmiewanie mówców strony przeciwnej. Zadaniem debaty jest dyskusja nad tezą. Debatują przeciwnicy tezy, oraz jej obrońcy. Przewodniczy im marszałek, który ma do pomocy sekretarza czuwającego nad czasem i kolejnością wypowiedzi. Pochodzi z Uniwersytetu Oksford.

Pomieszczenie, w którym odbywa się debata jest podzielone na dwie części (np. po przez ustawienie stołów).

Strona broniąca tezy siada po prawej stronie marszałka, ich oponenci po przeciwnej stronie. W środku siedzą osoby niezdecydowane. Naprzeciwko nich na podwyższeniu siedzi marszałek prowadzący obrady i sekretarz czuwający nad czasem i porządkiem debaty. Podczas obrad zakazane jest opuszczanie sali i zmienianie miejsc.

Marszałek rozpoczyna debatę, informuje strony o jej zasadach oraz przedmiocie. Potem następuje debata spierających się stron. Głos jest udzielany na przemian poszczególnym stronom. Zaczyna strona broniąca tezy. By móc zostać dopuszczonym do debaty trzeba, zwrócić na siebie uwagę marszałka, jeśli on udziela głosu to osoba ta przedstawia się (co zapisuje sekretarz) i dopiero przechodzi do wyrażenia opinii. Na koniec obie strony podsumowują wszystkie wystąpienia. Ostatnią częścią debaty jest głosowanie. Tradycyjnie w Oksfordzie odbywa się poprzez wyjście przez odpowiednie drzwi. Najczęściej głosowanie odbywa się przez podniesienie ręki.

Zawsze jest też możliwość zorganizowania debaty plenarnej, czyli po prostu rozmowy z całą drużyną na wybrany temat.

57

Proponowane tematy do dyskusji: 1. Patriota jest obywatelem świata, musimy otworzyć się na inne kultury i obyczaje, czy patriota to człowiek wierny lokalnym tradycjom i pielęgnujący regionalne zwyczaje?

2. Łatwiej jest być patriotą w czasach kryzysu i wojny czy w czasach pokoju?

3. Patriotyzm i miłość do ojczyzny powinno się okazywać w sposób wielki, manifestując ją głośno i z rozmachem czy patriotyzm to głównie codziennie wykonywane drobne uczynki, takie jak np. dbanie o poprawną wymowę?

4. Łączenie patriotyzmu z popkulturą pomaga go zrozumieć młodym ludziom i w ciekawy sposób zachęca do miłości do ojczyzny czy patriotyzm powinien się opierać na tradycjach i szacunku, popkultura wypacza go i profanuje?

III.5. Zorganizuj w drużynie symulację obrad ONZ, NATO lub innej organizacji międzynarodowej zajmującej się problemami suwerenności państw. Niech twoi harcerze wcielą się w role państw walczących o suwerenność, ale także ich przeciwników (postaraj się stworzyć pary, np. Tybet – Chiny, Izrael-Palestyna etc.). W trakcie obrad spróbujcie znaleźć rozwiązanie problemów toczących się w tych regionach. Jeśli chcesz przeznaczyć na to zagadnienie tylko 1 zbiórkę, wybierz jeden problem i skup się z drużyną na nim, jeśli posiadasz więcej czasu, możecie omówić kilka kwestii.

Zadaniem delegatów ONZ jest przygotowanie wystąpienia ogólnego, dotyczącego polityki zagranicznej ich państwa oraz następnie, wspólne opracowanie rezolucji, proponującej rozwiązania badanego problemu.

Obrady są kierowane przez prowadzącego, po dyskusji i omówieniu rezolucji, musi ona zostać przegłosowana przez zebranych.

GRA TERENOWA „LEGIONIŚCI W BOJU” Każdy uczestnik dostaje jedną z trzech profesji: medyk, ułan, legioniska. Ułan „strzela” na 10 kroków, legionista - 5 kroków, medyk - 3 kroki. Gra jest luźna, należy się chować, robić zasadzki, biegać ect. Strzał odbywa się w momencie gdy ktoś znajdzie się w naszym polu rażenia. Jeśli cel jest od nas na odległość (odpowiednio) 3, 5, 10 kroków (maksymalnie) to mówimy „STOP” i podbiegamy licząc kroki. Jeśli się udało dotknąć celu, musi on położyć się na ziemi. Jeśli nie, mówimy „START” i mamy 5 sekund na ucieczkę, później możemy znowu oddać strzał.

Medyk może uzdrawiać np. przez zmianę opaski itp.

Należy też dać limit strzałów (oczywiście uzależniony od liczby uczestników) np. legionista-10, ułan-6, medyk3.

Można także stworzyć grupy, których zadaniem jest zdobyć proporzec drużyny przeciwnej.

Można również wprowadzić postać sapera, który posiada 3 granato-miny. Każda granato-mina wyposażona jest w zawleczkę po jej wyjęciu następuje uzbrojenie ładunku. Tak uzbrojony ładunek saper może rzucić, po jego zatrzymaniu się krzyczy „STOP-granat” wszyscy, którzy to usłyszą muszą się zatrzymać saper odznacza okrąg o promieniu 5 kroków od granatu, wszyscy w jego wnętrzu giną.

58

PROJEKT STARSZOHARCERSKI Projekt to świetny sposób pracy dla harcerzy starszych. Zakłada on, że harcerze samodzielnie podejmują działania w odpowiedzi na potrzebę drużyny lub środowiska, w którym działają. Dlatego projektu nie da się zrealizować według jakiegoś uniwersalnego przepisu. Prezentowane propozycje mogą natomiast podpowiedzieć rozwiązania lub wyznaczyć poziom pracy harcerzy starszych.

Rekonstrukcja Celem tego projektu jest przekazanie wiedzy historycznej innym – młodszym harcerzom, rówieśnikom, mieszkańcom waszej miejscowości. W tym celu można przygotować rekonstrukcję wydarzeń z historii Legionów Polskich i pierwszej wojny światowej. Zastanówcie się, o czym chcielibyście opowiedzieć waszym odbiorcom. Zorganizujcie zbiórkę, która umożliwi wam poznanie lepiej historii, sięgnijcie po załączone materiały pomocnicze i inne lektury, spróbujcie poszukać zdjęć, ilustracji lub dokumentów, które was zainspirują.

Szukajcie w bibliotece, muzeum, izbie historycznej, w zasobach internetowych.

Kiedy już wybierzecie wydarzenie (możecie posłużyć się fotografiami zamieszczonymi na znajdujących się w tece kolorowych kartach), podzielcie się pracą zgodnie z waszymi zainteresowaniami: jedni niech napiszą scenariusz, inni przygotują stroje i rekwizyty itd. Wybierzcie miejsce, które najbardziej będzie odpowiadać scenariuszowi (a jednocześnie będzie dostępne dla wielu widzów) i zaaranżujcie je scenograficznie w odpowiedni sposób. Zdecydujcie, kto z was będzie aktorem w zaplanowanym działaniu, kto będzie odpowiedzialny za wykonanie dokumentacji fotograficznej lub filmowej.

Przygotujcie odpowiednią promocję. W jej ramach wykonajcie np. przemarsz przez miasto w historycznych strojach, ulotki i plakaty, które rozkolportujecie.

A może z całym projektem uda wam się włączyć w większą imprezę samorządową, biwak lub rajd środowiska?

Turniej szczypiorniaka Po kryzysie przysięgowym, jaki miał miejsce w Legionach Polskich, żołnierze zostali internowani w obozach w Szczypiornie i Beniaminowie. W trakcie pobytu w pierwszym z nich spopularyzowała się wśród legionistów gra w piłkę ręczną, zwaną też szczypiorniakiem. W ramach obchodów święta niepodległości możecie wraz z drużyną zorganizować dla hufca lub szczepu turniej gry w piłkę ręczną.

INNE POMYSŁY NA PROJEKTY ∞∞ Na podstawie materiałów źródłowych przygotujcie słuchowisko opowiadające o harcerzach-legionistach. ∞∞ Przygotujcie na ścianie harcówki (lub fragmencie muru na ulicy w waszej miejscowości – jeśli uzyskacie na to zgodę odpowiednich władz) graffiti przedstawiające sceny życia legionistów. Taka akcja może być świetnym pomysłem w środowisku związanym bohaterem z tradycją legionową. Inspiracją do legionowego murale lub graffiti mogą być dla was zamieszczone tu archiwalne fotografie. ∞∞ Nakręćcie film opowiadający o harcerzach-legionistach – niech będzie to fabuła, która zainteresuje waszych kolegów. ∞∞ Poznajcie legionowe piosenki i dowiedzcie się, jak się je śpiewało. Spróbujcie promować te piosenki (np. poprzez prezentację na harcerskich festiwalach). Może nagracie wasze wykonania na płytę albo zorganizujecie wspólne śpiewanie – np. na skwerze w centrum miasta? ∞∞ Stwórzcie album o sztuce związanej z Legionami. Przygotujcie obrazy, teksty piosenek, wierszy, opowiadań, tytuły filmów związanych z tematyką niepodległości i opracujcie do nich krótkie opisy i recenzje.

Swoją pracę możecie umieścić na stronie www drużyny, szczepu, hufca lub wydrukować i przekazać np. bibliotece szkolnej lub nauczycielowi historii i WOSu.

59

60

WĘDROWNICY I. KATEGORIA UMYSŁ 1. Przez czas trwania próby śledził informacje o wybranym konflikcie lub problemie na tle niepodległości, przygotował jego podsumowanie i przedstawił drużynie/patrolowi.

2. Wziął udział w dyskusji dotyczącej obecnej pozycji Polski na arenie międzynarodowej. Wykazał się wiadomościami na temat Unii Europejskiej, NATO, ONZ i innych organizacji międzynarodowych, których Polska jest członkiem.

3. Przygotował w ciekawej i nowoczesnej formie wiadomości o historii swojej miejscowości – ścieżka historyczna, kody QR, geocache.

4. Zna najważniejsze bitwy i postacie I wojny światowej.

Umie opowiedzieć o działalności harcerzy w czasie I wś.

5. Zorganizował Dyskusyjny Klub Filmowy z wybranym filmem wiążącym się z tematyką odzyskania przez Polskę niepodległości, po czym moderował dyskusję na jego temat.

II. KATEGORIA CIAŁO 1. Wykonał własnoręcznie element umundurowania żołnierzy z czasów I wś.

2. Przeszedł wciągu dnia trasę 30 km.

3. Wraz z drużyną wykonał mural lub inną formę street artu promującą radosne świętowanie niepodległości (pamiętajcie o zgodzie właściciela!!!).

4. Podniósł swoją wiedzę i umiejętności z zakresu pierwszej pomocy.

5. Nauczył się strzelać z broni do celu, zna rodzaje broni palnej z początku XX w. oraz współczesne.

III. KATEGORIA DUCH 1. Wykonał dodatkowe zadanie, wykraczające poza program nauczania na jednym z przedmiotów: języku polskim, historii lub WOSie, edukacji dla bezpieczeństwa 2. Nawiązał kontakt z członkami ZHP poza granicami Kraju. Wziął udział w dyskusji na temat emigracji z kraju.

3. Wziął udział w dyskusji na temat fundamentalizmu i globalizmu. Rozumie jakie zagrożenia niosą ze sobą oba te zjawiska.

4. Jest na bieżąco z polską kulturą – w trakcie trwania próby poznał nowy polski zespół muzyczny, odwiedził teatr i przeczytał polską nowość literacką. Następ-

61

nie zaprezentował ją na zbiórce i uzasadnił swój wybór.

5. Aktywnie uczestniczy w życiu własnego miasta – wraz z drużyną lub patrolem podjął się walki z wybranym problemem w swojej społeczności lokalnej.

Jak to zrobić?

KATEGORIA UMYSŁ I.1 Możesz tutaj wykorzystać formę opisaną w metodyce harcerzy starszych – zorganizowanie modelu obrad ONZ, w trakcie którego wędrownicy wcielą się w rolę przedstawicieli obserwowanych przez siebie państw lub narodów i wspólnie będą debatować nad wybranych problemem.

Inną formą, w jakiej można przedstawić zebrane w tym punkcie informacje, będzie stworzenie fikcyjnego wydania informacji telewizyjnych, w trakcie którego wędrownicy będą korespondentami z całego świata, przedstawiającymi sytuacje w obserwowanych przez siebie miejscach. Możecie wykonać nagrania wszyscy razem, lub też oddzielnie i na zbiórce wspólnie je zmontować. Postarajcie się przygotować scenografię, rekwizyty i różnego rodzaju efekty, a następnie zaprezentujcie swoje „wiadomości” np. na forum hufca.

Bardziej stonowaną formą będzie próba zorganizowania konferencji, na której partole przedstawią kilkunastominutowe referaty na wybrany przez siebie temat. Słuchaczami konferencji i uczestnikami dyskusji, która może po niej nastąpić mogą być instruktorzy waszego środowiska lub np. uczniowie szkół, do których uczęszczają członkowie drużyny. Materiały z konferencji możecie później zebrać i udostępnić np. w hufcowej bibliotece.

I.2, 5, III.2,3 Poza dyskusjami opisanymi w rozdziale o harcerzach starszych, które swobodnie można dopasować do metodyki wędrowniczej, możesz zorganizować dla swojej drużyny dyskusję metodą 6 kapeluszy myślowych. Przygotuj czapkę (może być papierowa) w kolorze białym, czerwonym, czarnym, granatowym, zielonym i żółtym. Kolor biały będzie reprezentował obiektywne poglądy oraz fakty, kolor czerwony nasze podejście emocjonalne i intuicyjne, upodobania i antypatie, kolor czarny nastawianie pesymistyczne, kolor żółty nastawienie optymistyczne, kolor zielony to kreatywne myślenie i nowe pomysły, a kolor granatowy kwestie porządkowe i organizacyjne.

W trakcie dyskusji po kolei będą pojawiać się wybrane kapelusze. Głos ma jedynie osoba, która ma na głowie założony kapelusz. Gdy w dyskusji „uczestnicy” kapelusz w wybranym kolorze, należy dostosować do niego nasze wypowiedzi, czyli np. nosząc biały kapelusz mówimy tylko o faktach, a nosząc czerwony kapelusz tylko o emocjach.

Kolejność pojawiania się kapeluszy jest następująca: granatowy (wstęp do dyskusji, zarysowanie problemu), biały (fakty, jakie znamy o danym problemie), czerwony (nasze emocje z nim związane), zielony (pomysły na rozwiązanie problemu), granatowy (podsumowanie tej części dyskusji, wybór kolejności pomysłów na rozwiązanie do omawiania), biały (fakty i obiektywna wiedza o wybranym rozwiązaniu), żółty (dobre strony tego rozwiązania), czarny (złe strony rozwiązania), granatowy (przyjęcie lub odrzucenie rozwiązania i podjęcie dyskusji o kolejnym pomyśle).

I. 3 Kultura i tradycje tworzące naszą tożsamość narodową są w dużej mierze składową lokalnych historii.

Odszukajcie wraz z drużyną ciekawe historie i zwyczaje związane z Waszą miejscowością, wiążące się m.in. z odzyskaniem przez Polskę niepodległości. Następnie zredagujcie je w i zaprezentujcie na forum lokalnym – możecie np. spróbować porozumieć się ze szkołami lub jakimś lokalnym stowarzyszeniem turystycznym i zamieścić na ich stronach www stworzoną przez siebie trasę, która wiedzie przez ciekawe miejsca w Waszej okolicy. Na samej trasie przygotujcie i rozstawcie tabliczki z kodami QR, które będą odnośnikami do zebranych przez was informacji. Na dobry początek, zanim uda się taką trasę wprowadzić na stałe, może ona być elementem np. obchodów Święta Niepodległości organizowanego przez wasze środowisko.

I.5 Lista wybranych filmów polecanych na Dyskusyjny Klub Filmowy: ∞∞ Cud nad Wisłą reż. Ryszard Bolesławski, Polska 1921 ∞∞ Bohaterowie Sybiru, reż. Michał Waszyński, Polska 1936 62

∞∞ Dodek na froncie, reż. Michał Waszyński, Polska 1936

∞∞ CK dezerterzy, reż. Janusz Majewski, Polska 1986 ∞∞ Noce i dnie, reż. Jerzy Antczak, Polska 1975 ∞∞ Śmierć prezydenta, reż. Jerzy Kawalerowicz, Polska 1977 ∞∞ Lawrence z Arabii, reż. David Lean, Wielka Brytania 1962 ∞∞ Ścieżki chwały, reż. Stanley Kubrick, USA 1957 ∞∞ Gallipoli, reż. Peter Weir, Australia 1981 ∞∞ Afrykańska Królowa, reż. John Huston, USA, Wielka Brytania 1951 ∞∞ Król Kier, reż. Philippe de Broca, Francja, Włochy 1966 ∞∞ Bardzo długie zaręczyny, reż. Jean-Pierre Jeunet, Francja, USA 2004

KATEGORIA CIAŁO II.1 Postarajcie się nawiązać kontakt z lokalnym muzeum, grupą rekonstrukcyjną lub teatralną, która pomoże wam poznać techniki wykonywania rekwizytów z czasów I wojny światowej, podpowie, gdzie znaleźć niezbędne materiały, albo w jaki sposób wiarygodnie zastąpić te, które są obecnie nieosiągalne. Wykonany przez was element może być drobną częścią umundurowania z początków XX w. (warto spróbować z patrolem skompletować możliwie najwięcej takich części).

II.3 Murale i street art zyskują w Polsce coraz większą popularność, często ściągają nawet turystów do naszych miast. Postarajcie się nawiązać kontakt z lokalnym ośrodkiem kultury i razem z nimi znaleźć miejsce w przestrzeni miasta, na którym będziecie mogli stworzyć coś ciekawego (pamiętajcie, że w zadaniu tym nie chodzi o nielegalne ozdabianie miasta, tylko o animowanie przestrzeni publicznej). Możecie też popytać się pośród znajomych, może ktoś ma wujka, który udostępni drzwi swojego garażu lub fragment ogrodzenia na wasz pomysł.

Jeśli nie czujecie się silni w rysunku i malarstwie, możecie w inny sposób pobawić się przestrzenią publiczną, np. zakładając drzewom w parku biało-czerwone opaski lub szaliki, albo wywieszając na słupach i tablicach ogłoszeniowych plakaty związane z radością z odzyskania niepodległości.

KATEGORIA DUCH III.4 I wojna światowa jest przełomowym czasem dla rozwoju medycyny ratunkowej. Wtedy pierwszy raz użyto rodzajów broni wymagających nagłego udzielenia pomocy dużej liczbie rannych, co spowodowało np. powstanie organizacji Czerwonego Krzyża. Warto, aby w związku z tym tematem, twoi wędrownicy zwiększyli swoją wiedzę z zakresu pierwszej pomocy, uczestnicząc np. w Wędrowniczych Kursach Pierwszej Pomocy organizowanych przez HSR lub organizując cykl zbiórek poświęconych temu zagadnieniu.

III.5 Tak jak w przypadku metodyki harcerzy starszych – zabierz drużynę na strzelnicę. Dzień przed wyjściem zorganizujcie (np. online, za pomocą portali społecznościowych lub komunikatorów) quiz o broni z lat 1918 – drużynowy zadaje pytania dotyczące tematu broni (możesz rozszerzyć zakres i dodać kilka elementów dotyczących współczesnej broni, albo regulacji prawnych dotyczących posiadania broni), harcerze odpowiadają.

Dzięki formie online będziesz łatwo widzieć, kto pierwszy udzielił odpowiedzi.

Broń z okresu I wś– http://www.muzeumsg.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=182:bro-1918-1939&catid=34:uzbrojenie&Itemid=41

63

TROCHĘ KULTURY! Cele: zapoznanie drużyny z polską kulturą i sztuką, pobudzenie ich wrażliwości artystycznej, zainicjowanie dyskusji o roli kultury w patriotyzmie Materiały: rzutnik, ekran, stroje wieczorowe, wygodne miejsca do siedzenia Przebieg zbiórki: Zbiórka w harcówce, rozpoczęcie, przedstawienie drużynie informacji o teatrze telewizji Strona www teatru telewizji: http://teatrtelewizji.tvp.pl/ Teatr Telewizji – instytucja działająca w ramach Telewizji Polskiej, która zajmuje się produkcją i emisją teatralnych przedstawień telewizyjnych.

Teatr Telewizji do lipca 2013 roku posiadał samodzielną redakcję działającą na wzór normalnego repertuarowego teatru, dawniej również dyrektora dysponującego samodzielnym budżetem, kierowników literackich, budował linię repertuarową, wybierał teksty warte inscenizowania, wynajmował aktorów, prowadził próby, projektował oraz budował scenografię i dawał na antenie premierę.

Spektakle Teatru Telewizji emitowane są na antenie TVP1 i TVP Kultura. Teatr posiada dwie sceny – normalną i Scenę Świata, na której spektakle pojawiają się kilka/kilkanaście razy do roku, część z nich jest realizowana na żywo ze studiów TVP w Warszawie.

Pierwszy spektakl, Okno w lesie, w reżyserii Józefa Słotwińskiego, został wyemitowany 6 listopada 1953 ze studia telewizyjnego przy ulicy Ratuszowej w Warszawie. W ciągu pięćdziesięciu lat swojej działalności Teatr Telewizji wyprodukował ponad 4 tysiące spektakli.

Wspólne oglądanie przedstawienia, ewentualna 10 minutowa przerwa w trakcie (baza spektakli teatru telewizji: http://www.teatrtelewizji.tvp.pl/spektakle/; http://www.e-teatr.tv/, http://tnij.org/teatrtv) Kawiarenka dyskusyjna o roli kultury w kształtowaniu postawy patriotycznej.

Przygotuj ładnie nakryte stoliki, kawę, herbatę i przekąski, a na każdym z blatów rozłóż temat do rozmowy, związany z dyskutowaną kwestią. Dobrze, aby przy jednym stoliku znalazło się ok. 4 osób, więc ilość miejsc dopasuj do ilości członków drużyny. Warto by było, aby przy każdym stoliku znajdował się moderator.

Na początku kawiarenki uczestnicy zapoznają się z tematami, po czym zajmują miejsca przy wybranych przez siebie zagadnieniach. Jedna sesja dyskusyjna powinna trwać ok. 15 min, potem następuje zamiana tematów na stolikach i przetasowanie uczestników. Dobrze sprawdza się przeprowadzenie ok. 4 takich sesji, a następnie podsumowanie wypracowanych wniosków.

Przykładowe tematy do kawiarenki: ∞∞ Co jest groźniejsze – fundamentalizm czy globalizm? ∞∞ Czy naród może istnieć bez kultury? Wielkie państwa, takie jak Rzym czy USA kopiowały istniejącą kulturę, a mimo to odnosiły wielkie sukcesy – dlaczego? ∞∞ Czy możemy wartościować kulturę i sztukę? Co jest, a co nie jest sztuką? Czy filmy takie jak np. Kac Wawa możemy uznać za element polskiej kultury i sztuki?

Podsumowanie zbiórki i obrzędowe zakończenie

64

WĘDROWNICZE DZIAŁANIE ∞∞ Przygotujcie wieczór poezji autorstwa poetów legionowych. Zastanówcie się, co leżało u źródeł ich twórczości, poznajcie losy jej autorów (załącznik). ∞∞ Zorganizujcie grę symulacyjną, podczas której przedstawicie wyobrażony przez was możliwy przebieg narady dotyczącej tego, czy wasza drużyna skautowa ma przystąpić do walki niepodległościowej i wstąpić do legionów, czy – jako skauci – powinniście się trzymać od niej z daleka. Przed inscenizacją zapoznajcie się z materiałami dotyczącymi stosunku do tej kwestii w kierownictwie polskiego skautingu. ∞∞ Podejmijcie służbę podczas obchodów 100. rocznicy powstania legionów Polskich, wymarszu Pierwszej Kadrowej lub wybuchu pierwszej wojny światowej (pomoc kombatantom, zabezpieczenie medyczne, służba porządkowa). ∞∞ Opiszcie trasy wędrówek po miejscach związanych z walkami o niepodległość w waszym regionie i opracujcie na tej podstawie przewodnik turystyczny. Promujcie go w środowisku harcerskim i szkolnym.

Zorganizujcie cykl wędrówek (dla innych drużyn, dla klas z różnych szkół) tym szlakiem. ∞∞ Zorganizujcie dla młodszych harcerzy lub uczniów gimnazjum cykl zajęć poświęconych Legionom i udziałowi Polaków w pierwszej wojnie światowej (np. gra miejska, spektakl teatralny, projekcja filmu i dyskusja). ∞∞ Przygotujcie wystawę opowiadającą o harcerstwie w okresie walk o niepodległość lub wybitnych postaciach z waszych lokalnych najdawniejszych dziejów harcerskich. ∞∞ Otoczcie stałą opieką groby i pomniki bohaterów I wojny światowej. ∞∞ Zorganizujcie wystawę fotograficzną, przygotujcie publikację multimedialną lub nakręćcie film dla którego inspiracją będzie udział harcerek i harcerzy w Legionach. Połączcie historię z nowoczesną formą przekazu. Zamieśćcie swoje prace w Internecie. ∞∞ Podejmijcie wyczyn, który poświęcicie pamięci bohaterów Legionów Polskich, np. 100-kilometrowa wędrówka na 100-lecie powstania legionów. ∞∞ Zorganizujcie dyskusję (kuźnicę) na temat współczesnych form patriotyzmu. Wykorzystajcie tekst z załącznika nr 2. O formach dyskusji wędrowniczej przeczytajcie w załączniku nr 3. ∞∞ Zorganizujcie śpiewanki patriotyczne oraz dyskusję historyczną na podstawie tekstów piosenek z okresu pierwszej wojny światowej (teksty z załącznika nr 1). Podczas tej zbiórki ważne będzie nie tylko wykonanie piosenek, ale przede wszystkim przekazanie zuchom i harcerzom wiedzy na temat wydarzeń i osób w piosence zapisanych.

65

Załącznik 1

O mój rozmarynie (ok. 1912r.)

Białe róże (1914) Sł. Jan Lankau/Kazimierz Wroczyński, Muzyka: Mieczysław Słobudzki

O mój rozmarynie, rozwijaj się O mój rozmarynie rozwijaj się Pójdę do dziewczyny, pójdę do jedynej Zapytam się.

Rozkwitały pąki białych róż, Wróć, Jasieńku, z tej wojenki już, /Wróć, ucałuj, jak za dawnych lat, Dam ci za to róży najpiękniejszy kwiat./x2

A jak mi odpowie: nie kocham cię, A jak mi odpowie nie kocham cię, Ułani werbują, strzelcy maszerują Zaciągnę się.

Kładłam ci ja idącemu w bój, Białą różę na karabin twój, /Nimeś odszedł, mój Jasieńku, stąd, Nimeś próg przestąpił, kwiat na ziemi zwiądł./x2

Dadzą mi konika cisawego Dadzą mi konika cisawego I ostrą szabelkę, i ostrą szabelkę Do boku mego.

Ponad stepem nieprzejrzana mgła, Wiatr w burzanach cichuteńko łka. /Przyszła zima, opadł róży kwiat, Poszedł w świat Jasieńko, zginął za nim ślad./x2

Dadzą mi kabacik z wyłogami Dadzą mi kabacik z wyłogami I czarne buciki i czarne buciki Z ostrogami

Już przekwitły pąki białych róż Przeszło lato jesień zima już /Cóż ci teraz dam, Jasieńku, hej, Gdy z wojenki wrócisz do dziewczyny swej./x2

Dadzą mi manierkę z gorzałczyną Dadzą mi manierkę z gorzałczyną Ażebym nie tęsknił, ażebym nie tęsknił Za dziewczyną.

Hej, dziewczyno ułan w boju padł Choć mu dałaś białej róży kwiat /Czy nieszczery był twej dłoni dar Czy też może wygasł twego serca żar./2x

Pójdziemy z okopów na bagnety, Pójdziemy z okopów na bagnety, Bagnet mnie ukłuje, śmierć mnie ucałuje, Ale nie ty.

W pustym polu zimny wicher dmie Już nie wróci twój Jasieńko, nie Śmierć okrutna zbiera krwawy łup Zakopali Jasia twego w ciemny grób./2x Jasieńkowi nic nie trzeba już, Bo mu kwitną pąki białych róż, /Tam pod jarem, gdzie w wojence padł, wyrósł na mogile białej róży kwiat./x2 Nie rozpaczaj, lube dziewczę, nie, W polskiej ziemi nie będzie mu źle. /Policzony będzie trud i znój, Za Ojczyznę poległ ukochany twój./x2

Ułani (1914 r.)

Sł. Feliks Gwiżdż Przybyli ułani pod okienko, Pukają, wołają: „puść panienko! „

O Jezu, a cóż to za wojacy otwieraj, nie bój się to czwartacy x2 przyszliśmy napoić nasze konie za nami piechoty całe błonie.

O Jezu, a dokąd Bóg prowadzi Warszawę odwiedzić byśmy radzi

66

x2

x2

x2

Pierwsza kadrowa (1914 r.)

Pieśń Legionów 1914/15 (1914 r.)

Sł. Tadeusz Ostrowski/Kazimierz Łęcki

Sł. Michał Lityński

Raduje się serce, raduje się dusza , Gdy pierwsza kadrowa na wojenkę rusza .

Zbudź się narodzie ze snu niewoli, Oj da ,oj da dana ,kampanio kochana , Nie ma to jak pierwsza ,nie.

Chociaż do Warszawy długa mamy drogę , Ale przejdziem migiem ,byle tylko w nogę .

Oj da ...

Chociaż w butach dziury ,na mundurach łaty , To pierwsza kadrowa ,pójdzie na armaty .

Oj da ...

Wiekowe potargaj pęta, Jak burza leci głos po roli Hej! Orły! Orlice! Orlęta!

Zatopcie szpony w wrogów krwi, Niech miecz wasz w sercu wroga tkwi!

Niech zginie podła zdrajców zgraja, Co niewolniczy jad w nas wpaja!

Wojenko, wojenko (1914 r.)

Tyś ludu niepodległej Polski syn,

Sł. Feliks Gwiźdż

Dziś tylko Twoja wola, moc i czyn.

Wojenko, wojenko, cóżeś ty za pani, Że za tobą idą, że za tobą idą Chłopcy malowani?

Od fal Bałtyku po Karpat szczyty,

Chłopcy malowani, sami wybierani, Wojenko, wojenko, wojenko, wojenko, Cóżeś ty za pani?

Gdzie tylko żyje polski lud, Już biały orzeł w niebo wzbity Woła na bój, na walki trud. —

Wojenko, wojenko, co za moc jest w tobie, Kogo ty pokochasz, kogo ty pokochasz W zimnym leży grobie.

Strzelecka trąbka raźnie gra,

Na wojence ładnie, kto Boga uprosi, Żołnierze strzelają, żołnierze strzelają, Pan Bóg kule nosi.

To Polska woła swoje dzieci,

Serdecznym echem w sercu drga.

Głos jej rozbrzmiewa po całym świecie.

Maszeruje wiara, pot się krwawy leje, Raz dwa stąpaj bracie, raz dwa stąpaj bracie, Bo tak Polska grzeje.

Zwycięskie pułki formuj ludu lwi, Walcz mężnie do ostatniej kropli krwi!

Wojenko, wojenko, co za moc jest w tobie?

Kogo ty pokochasz, kogo ty pokochasz W zimnym leży grobie.

Ten już w grobie leży z dala od rodziny, A za nim pozostał, a za nim pozostał Cichy płacz dziewczyny.

67

Załącznik 2 Akcja „Kostiuchnówka” Akcja „Kostiuchnówka” organizowana obecnie przez Chorągiew Łódzką ZHP, mająca na celu opiekę nad miejscami pamięci narodowej z okresu I wojny światowej znajdującymi się na Wołyniu. Akcja ta swoim zasięgiem objęła następujące miejsca; Okolicę wsi Kostiuchnówka w której znajduje się cmentarz legionowy, bracka mogiła, Polska Góra, Pomnik Nieznanego Legionisty, oraz dwa słupy pamięci. Cmentarz w Polskim Lasku założony w 1915 r. podczas walk pozycyjnych. Pierwotnie spoczęło na nim około 55 żołnierzy, przeważ nie z II brygady (głównie 3 pp.). Ilość nagrobków wzrosła w okresie dwudziestolecia w skutek przeniesienia na cmentarz szczątków żołnierzy ekshumowanych z okolic, oraz w 2008 r. kiedy w dostawionych mogiłach ponownie pochowano żołnierzy ekshumowanych w Kołkach1. Tuż przy wejściu na cmentarz znajduje się przewieziony z okolic wsi Podryże, pomnik z grobu nieznanego Legionisty 4 pp (ekshumowane szczątki spoczęły na sąsiadującym cmentarzu).

Również w Polskim Lasku znajdują się dwa Słupy Pamięci. Są to bazaltowe słupy, ustawione pod koniec lat ’30, z wyrytymi napisami upamiętniającymi miejsca pobytu Naczelnika Józefa Piłsudskiego. Jeden ze słupów pierwotnie znajdował się na terenie kołchozu w Kostiuchnówce, skąd przeniesiono go w sierpniu 2011 r.2 Około 500 metrów od cmentarza w Polskim Lasku znajduje się „Bracka Mogiła” w której pochowano 42 nieznanych legionistów3; W listopadzie 1915 r. założono cmentarz pod Polską Górą, którego położenie nie jest znane. Zachował się natomiast niedokończony kopiec Chwały Legionów którego usypywanie rozpoczęto w 1933 r. 4; Cmentarz w Koszyszczach (wieś dziś nie istnieje), założono na niewielkim wzniesieniu w 1922 r. z ekshumowanych z okolic pojedynczych grobów z okresu jesieni 1915 r.5; Dwa cmentarze w Kowlu. Pierwszy to kwatera legionowa na cmentarzu rzymskokatolickim, powstała we wrześniu 1915 r. Drugi to cmentarz „na górce” usytuowany się na skarpie tuż przy kopalni piachu6; Cmentarz z 19 mogiłami znajdującymi się przy kościele rzymskokatolickim w Maniewiczach. Jest to cmentarz poekshumacyjny powstały w drugiej połowie lat 20. Harcerze dostawili drugi rzędu grobów, w których pochowano szczątki legionistów ekshumowanych z sąsiednich działek. Przy grobach znajduje się 4 metrowy obelisk; Cmentarzu w Wołczecku z 31 pojedynczymi mogiłami, czterema podwójnymi oraz oficerską. W miejscu tym pochowano oficerów, którzy zginęli podczas szturmu na Polską Górę, jak i żołnierzy poległych podczas walk pozycyjnych oraz zmarłych wskutek odniesionych ran w szpitalach polowych7; Mogiły w Czersku i Trojanówce. W pierwszej wsi, nagrobek wystawiony trzem legionistom z 1 pp którzy polegli w potyczce z Rosjanami 17.09.1915, otrzymał formę betonowej płyty z krzyżem na cokole i inskrypcjami8. W Trojanówce znajduje się natomiast pomnik w formie obelisku umieszczonego na około metrowym podwyższeniu, otoczony kutymi łańcuchami. Pomnik umieszczono na zbiorowej mogile legionistów poległych w latach 1915-19169; Cmentarz w miejscowości Jeziorno powstałym w okresie od września 1915 do sierpnia 191610.

Akcję „Kostiuchnówka” zapoczątkował ówczesny komendanta Hufca ZHP Zgierz hm. Jarosław Górecki, starający się odnaleźć grob drużynowego Pierwszej Zgierskiej Drużyny Harcerzy - Artura Miatkowskiego11. Wyprawę rozpoznawczą zorganizowano w 1997 r. z udziałem Władysława Barańskiego, który wskazał możliwe miejsca pochówku instruktora. Dzięki podjętym staraniom i rozmową z Radą Ochrony Pamięci i Męczeństwa udało

68

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11

A. Kaczyński, Cmentarze Legionowe na Wołyniu, Warszawa 2011, s. 100 Tamże, s.101 Tamże, s. 101 Tamże, s. 76 Tamże, s. 102 Tamże, s. 104 Tamże, s.107 Tamże, s. 97 A. Kaczyński, op. cit., s. 107 Tamże, s. 98 Artur Miatkowski, ur. 1896 r. w Zgierzu, zginął 13 czerwca 1916 r., był kpr. 3 komp. V bat.

się pozyskać środki finansowe na zorganizowanie pierwszego obozu w lecie 1998 r. Podczas trwającej tydzień wyprawy, harcerze ustawili na cmentarzu w Polskim Lasku betonowe obramowania nagrobków oraz wykonali ogrodzenie. W kolejnym roku z powodu braku finansów wyjazdu nie zorganizowano. Sytuacja zmieniła się w roku 2000, wówczas dzięki dofinansowaniu kolejnej grupie zgierskich harcerzy udało się, ustawić przed wejściem na cmentarz w Polskim Lasku, płyty betonowe z dwujęzycznym napisem „Polski Cmentarz Wojenny”. Wówczas również wyrównano teren pomiędzy mogiłami oraz uporządkowano pobliską Bracką Mogiłę.

W 2001 r. obóz zorganizowano we wsi Wołczeck, na tamtejszym bowiem cmentarzu spoczął poszukiwany Artur Miatkowski. W kolejnym roku powrócono już na stałe do Polskiego Lasku, z którego, podczas trwania obozu, każdego ranka wyrusza do pracy młodzież by pełnić służbę w innych miejscach pamięci12. Namioty w Polskim Lasku rozbijane są na wprost cmentarza, którego teren wchodzi w skład obozu. Przed cmentarzem znajduje się plac apelowy oddzielony leśną drogą od części „mieszkalnej” obozu.

Początkowo uczestnikami obozów była jedynie młodzież zgierskiego hufca harcerskiego. Sytuacja ta dość szybko uległa zmianie, gdy do akcji dołączyli harcerze z hufców łódzkich, hufca w Wołominie, Legionowie oraz Brzezinach oraz grupa siedmiu studentów historii Uniwersytetu Warszawskiego. Z czasem do harcerskiej akcji dołączył również inne polskie organizacje wychowawcze, m. in.: Związek Strzelecki oraz Ochotniczy Hufiec Pracy. Zdarza się, że wśród uczestników znajdują się również pojedynczy harcerze ze Związku Harcerstwa Rzeczpospolitej. Bardzo ważny jest fakt, iż na obozy do Polskiego Lasku przyjeżdża zarówno ukraińska młodzież jak i polska polonia mieszkająca na Ukrainie. Wielokrotnie gościli na obozie harcerze i harcerki z Hufca Wołyń należącego do Harcerstwa Polskiego na Ukrainie. Skaucie z ukraińskiej organizacji Płast z Łucka, Lwowa i Kołek oraz młodzież niezrzeszona z Kostiuchnówki, Maniewicz oraz Kowla. Kadra obozu stara się by wszyscy czuli się na nim jak „u siebie”, na porannych apelach codziennie na maszty wciągane są flagi ukraińska i polska oraz odśpiewywanie oba hymny. Zawiązane podczas obozów znajomości utrzymują się przez długi czas. Wspólne porozumiewanie się przedziwną mieszanką polsko-ukraińsko-rosyjskich słów prowadzi czasem do drobnych nieporozumień, sprawiają one jednak wszystkim więcej radości niż uciążliwych sytuacji.

Wspólnie spędzony czas, to dzielenie się nawzajem własnymi tradycjami, zainteresowaniami i przeżyciami.

Nie ma wieczoru, by po całodziennej pracy nie odbyło się wspólne ognisko. Nawet jeśli zdarzają się wieczory bez gawęd, to nie ma wieczoru bez: Białych róż, Piechoty czy Marszu Pierwszej Brygady.

Rozpalane raz w Polskim Lasku ognisko płonie tradycyjnie, aż do wyjazdu harcerzy. Podczas ulew zawsze trwa walko o to by nie zgasło, niejednokrotnie zdarzało się, że ognisko płonęło nad taflą wody. Wychowawcy dokładają wszelkich starań by wieczory były ucztą kulturalną w blasku ognia, podczas której przekazywane są za pośrednictwem gawęd duchowe wartości, kultywowana jest tradycja i patriotyzm. To właśnie czas wieczornego ogniska instruktorzy wykorzystują na przekazywanie wiedzy historycznej oraz kształtowanie postaw patriotycznych wśród uczestników. Przekazywane w formie gawęd treści historyczne dotyczą nie tylko I wojny światowej i legionów. Przypomnienia jest również historia tych ziem z okresu przedrozbiorowego, dwudziestolecia międzywojennego oraz II wojny światowej. Jest rzeczą oczywistą, że najwięcej miejsca poświęca się historii Legionów Piłsudskiego. Podczas wieczornych gawęd przy ognisku przedstawiana jest geneza powstania legionów, ich szlak bojowy, życie codzienne oraz anegdoty z legionowych pamiętników.

W miarę możliwości opowiadania udokumentowane są ikonografią przedstawianą w formie reprintów zdjęć.

Młodzież ma również okazję poznać tajniki legionowego munduru, co jest możliwe dzięki replikom mundurów wykonanych przez harcerzy zajmujących się rekonstrukcjami historycznymi. Chętni mogą nawet je przymierzyć. Podczas każdych uroczystości, wystawiana jest warta odziana w repliki mundurów legionowych.

Dopiero po takich zajęciach przygotowawczych rozpoczynają się prace pielęgnacyjno-budowlane podczas których rozwijana jest wiedza o poszczególnych miejscowościach, w których prowadzone są prace.

Prace pielęgnacyjne lub pielęgnacyjno-budowlane, polegają m. in. na: koszeniu trawy, plewieniu, malowaniu jak i wymienianie zniszczonych betonowych płyt nagrobków czy krzyży. Początkowo były to przeważnie czynności budowlane. W wielu wypadkach betonowe płyty boczne mogił wymagały wymiany na nowe oraz zamontowania betonowych krzyż. Wraz z długością trwania akcji, zakres i rodzaj prac ulegał zmianie. Dziś, za wyjątkiem cmentarza Kowel-Górka, prace są głównie czynnościami pielęgnacyjnymi. Podczas ponad dziesięciu lat na poszczególnych pracach wykonano następujące prace. Grób zbiorowy tzw. Bracką Mogiłę harcerze otoczyli betonowym murkiem, który wypełniono kostką ustawiając na niej symboliczne zasieki. Nad całością góruje zaś brązowy drewniany krzyż13. Na Polskiej Górze, po wykarczowaniu zarośli ukazał się niedokończony kopiec oraz zarys dróżek prowadzących na szczyt14. Na cmentarzu znajdującym się na górce w Kowlu, po wykarczowaniu krzewów harcerze zabezpieczyli osuwającą się skarpę. Wypoziomowali groby, wyrówna12 13 14

A. Kaczyński, op. cit., s. 87-91 A. Kaczyński, Cmentarze Legionowe na Wołyniu, Warszawa 2011, s. 101 A. Kaczyński, Cmentarze Legionowe na Wołyniu, Warszawa 2011, s. 101 - 102

69

li alejki, wymienili uszkodzone obramowania nagrobków, jaki wstawili brakujące krzyże15. Cmentarz w Wołczecku Harcerze odbudowali w 2001 r., dwa lata później dokonano jego przebudowy, obecny kształt uzyskał w 2007 r.16 Prace polegały na odbudowaniu mogił, wstawieniu nowych krzyży oraz wykonaniu alejki. Przed wejściem na cmentarz harcerze ustawili również betonową tablicę informacyjną. Prace restauracyjne w Czersku i Trojanówce harcerze przeprowadzili w 2007 r. Uzupełnieniowo wówczas ubytki w betonie, zabezpieczono go przed dalszym pękaniem oraz pomalowano. Cmentarz w miejscowości Jeziorno harcerze jedynie pielęgnują17, podobnie jak miejsce pamięci w Przebrażu.

Plewienie, koszenie trawy, usuwanie starej farby i malowanie mogił czy przenoszenie ciężkich betonowych płyt i krzyży pomimo, że jest żmudną i fatygującą czynnością co roku przyciąga młodzież, która z zapałem staje do pracy. Podczas tych wszystkich czynności harcerze nie tylko oddają szacunek tym, którzy polegli za naszą Ojczyznę. Uczą się również cierpliwości i współpracy, która wbrew pozorom jest bardzo potrzebna. Każdą bowiem czynność należy wykonywać z rozmysłem, by nie zniszczyć pracy kolegi czy koleżanki.

W wolne dni, takie jak niedziele lub święta narodowe ukraińskie czy polskie (obóz trwa przeważnie 3 tygodnie), organizowane są gry terenowe lub wycieczki.

Podczas gier harcerze zdobywają nową wiedzę lub są w swoisty sposób egzaminowany z posiadanych już umiejętności i informacji. Trasa przemarszu najczęściej wyznaczana jest w oparciu o znajdujące się w okolicy słupy pamięci: Polski Lasek, Reduta Piłsudskiego, Saperski Lasek, Anielin.

Dzięki organizowanym wycieczką młodzież może również zapoznać się z fragmentami historii Wołynia. Teren stanowił przecież część Rzeczpospolitej Polskiej.

W pobliżu znajduje się między innymi Stary Czartorysk, w którym niegdyś znajdowała się zamek Czartoryskich. Co prawda zostały po nim jedynie widoczne na wzniesieniu charakterystyczne deformacje terenu rekompensuje to jednak stojący do dziś, ufundowany przez Jerzego Leszczyńskiego kościół barokowy przekształcony w cerkiew (wnętrze kościoła uległo całkowitej dewastacji w wyniku remontu).

Każdego roku młodzież zabierana jest do Łucka. Ci którym miasto jest obce mają możliwość zwiedzenia z przewodnikiem m. in. łuckiego zamku oraz Katedry Świętych Piotra i Pawła. Jeśli są fundusze organizowany jest również wyjazd do Lwowa, w którym obowiązkowo składana jest wizyta na Cmentarzu Orląt Lwowskich. Dwa lata temu odbył się również wyjazd do Piatichatek pod Charkowem, gdzie znajduje się cmentarz zamordowanych przez NKWD w 1940 r., oficerów polskich. Najlepiej jednak młodzież może poznać Kowel oraz Maniewicze, w których prowadzone są prace.

Wizyta w miejscowości Lubieszowo, w którym do pijarskiej szkoły przyklasztornej przez pięć lat uczęszczał Tadeusz Kościuszko, pozwala przypomnieć postać Naczelnika i czasy rezurekcji kościuszkowskiej. Zabierając młodzież do Ołyki, Młynówa czy Dubna i pokazując pozostałości po rezydencjach polskich rodów oraz budynki niegdyś polskich kościołów funkcjonujące dziś jako cerkwie lub popadających w ruinę, mamy możliwość namacalnego pokazania i uświadomienia, iż niegdyś te tereny należały do Polski. Ciekawym przykładem trudnego losu wołyńskich budowli cywilnych i sakralnych jest kościół rzymsko-katolicki w Maniewiczach, który przez wiele lat służył jako magazyn soli. Znajdujące się na Wołyniu miejsca pamięci poświęcone ofiarom Rzezi Wołyńskiej pozwalają w łatwiejszy sposób przybliżyć młodzieży masową zbrodnię na Polakach, z tego też powodu odwiedzana jest miejscowość Lubomla oraz Ostrówki. W znajdującym się zaś na trasie Mielniku, przy znajdującym się tam pomnik oficerów KOPu zamordowanych we wrześniu 1939 r. przez sowietów łatwo jest zaprezentować sprawę Kresów Wschodnich w II RP oraz początek II wojny światowej.

70

15 16 17

A. Kaczyński, Cmentarze Legionowe na Wołyniu, Warszawa 2011, s. 104 A. Kaczyński, Cmentarze Legionowe na Wołyniu, Warszawa 2011, s.107 A. Kaczyński, Cmentarze Legionowe na Wołyniu, Warszawa 2011, s. 98

Zaprezentowane działania i formy pracy z młodzieżą doskonale ukazują. że akcja „Kostiuchnówka” pozwala na wychowywanie patriotyczne młodzieży przez działanie w imię służby, w duchu braterstwa i pracy nad sobą. Młodzież uczy się że patriotyzm to nie tylko gotowość oddania życia za Ojczyznę, ale również dbanie o pamięć historyczną i miejsca pamięci narodowej. Szacunek dla własnej i obcej kultury, tego bowiem uczy wspólna praca z młodzieżą ukraińską. Organizowanie podczas obozu wyprawy są zaś formą podziękowania, podczas których „przemyca: się kolejne treści historyczne. Jakże łatwiej jest uczyć się historii gdy można jej „dotknąć”, być w miejscu w którym niegdyś wydarzyło się tak wiele, które niegdyś leżały w granicach naszego kraju. Akcja „Kostiuchnówka” hasło „wychowanie patriotyczne przez działanie” spełnia w sposób idealny.

Wołyńskie wyprawy zmieniły życie wielu harcerek i harcerzy. Są tacy, którzy wybrali kierunek swojej dalszej edukacji pod wpływem doświadczeń zdobytych w Kostiuchnówce wybierając historię, archeologię, stosunki międzynarodowe lub ukrainistykę Inni zaczęli aktywną działalność w grupach rekonstrukcyjnych, a młodzież dotychczas niezrzeszona rozpoczynała aktywną pracę harcerską.. O tym, jak ważne dla wielu są i były kostiuchnowskie obozy świadczy tęsknota za nimi, zwłaszcza tych, dla których wyjazdy stały się niemożliwe ze względów zawodowych.

Akcja „Kostiuchnówka” po przez obrane formy pracy i sposoby wychowania realizuje zapis Statutu ZHP dotyczący wychowania patriotycznego pod każdym względem. Upowszechnia tradycje narodowe, rozwija świadomości narodową, obywatelską oraz kulturową. Uczy również odpowiedzialności za wspólnotę historyczną, tym bowiem jest wspólna praca Polaków i Ukraińców.

71

Załącznik 3. Kuźnica wędrownicza Kuźnica to miejsce, gdzie: ∞∞ wykuwa się myśli, ∞∞ wypowiada swoje zdanie, ∞∞ uczy się słuchać zdania innych, ∞∞ rodzą się wątpliwości, ∞∞ nie wydaje się sądów, ∞∞ nie ma ostatecznej odpowiedzi, ∞∞ można dzielić się refleksjami na różne tematy.

Czas na szukanie odpowiedzi może zaczynać i kończyć dźwięk kowadełka.

Cel Uczestnicy kuźnicy starają się odpowiedzieć na postawione przez prowadzącego pytanie, nawiązujące do problemu wynikającego z treści wybranego tekstu źródłowego.

Uczestnicy Kuźnicę można zorganizować dla drużyny lub kilku drużyn wędrowniczych (np. namiestnictwa).

Miejsce Najlepsze miejsca to sala z kominkiem, przytulna harcówka lub ustronna polana. Miejsce powinno być nastrojowe i skłaniające do refleksji. W tworzeniu nastroju pomoże płomień ogniska lub świecowiska oraz spokojna, stonowana muzyka.

Przebieg kuźnicy Przywitanie uczestników i określenie zasad obowiązujących podczas spotkania. Prowadzący przypomina, że wszystkie wypowiedzi uczestników będą jedynie osobistymi refleksjami, a nie komentarzami czy ocenami poglądów osób, które wcześniej zabierały głos.

Prowadzący prezentuje temat i wskazuje cel spotkania. Do prezentacji może wykorzystać fragment literatury (z materiałów pomocniczych lub inny).

Szukanie odpowiedzi – w postaci refleksji uczestników – może trwać ok. 30–40 minut. Prowadzący czuwa nad kulturalnym przebiegiem wypowiedzi. Po upływie tego czasu uderzeniem w kowadełko ogłasza koniec poszukiwania odpowiedzi.

Na zakończenie kuźnicy prowadzący może odczytać kolejny fragment – przesłanie z literatury, może też pożegnać uczestników słowami: „Teraz zostaniesz sam ze swoimi myślami i tym, co dały ci wypowiedziane myśli twoich przyjaciół”. Jako punkt wyjścia do rozważań możecie wykorzystać załączone materiały pomocnicze.

Uwaga W oparciu o zamieszczone materiały można także przeprowadzić inne formy dyskusyjne, np. sąd nad poglądem czy debatę oksfordzką.

IĘ RADUJE S RCE! SE

SPRAWNOŚCI Zachęcamy, abyś obok zaznajomienia się z naszą propozycją, spojrzał na istniejące już instrumenty metodyczne, które możesz wykorzystać do pracy z tym tematem.

PIŁSUDCZYK 1. Uczestniczyliśmy w obchodach Święta Niepodległości.

2. Wiemy jaki tytuł nosi Hymn Polski i w jakich okolicznościach został napisany oraz kto jest jego autorem. Wystawiliśmy spektakl opowiadający o powstaniu Hymnu Polskiego.

3. Potrafimy zaśpiewać Hymn Polski, wiemy jak należy się zachować podczas jego śpiewania.

4. Słuchaliśmy opowieści o bohaterach walk niepodległościowych.

5. Wykonaliśmy czapki i pasy legionistów.

6. Wstąpiliśmy do Legionów, ćwiczyliśmy musztrę, staliśmy na warcie.

7. Wiemy kim był Marszałek Piłsudski. Spotkaliśmy się z osobą (historykiem) która opowiedziała nam o Marszałku Piłsudskim.

8. Inscenizowaliśmy wiersz S. Bełzy pt. Kto ty jesteś?

9. Zrobiliśmy biało – czerwone chorągiewki.

Uwagi Sprawność „piłsudczyka” znakomicie służy wychowaniu patriotycznemu oraz przybliżeniu zuchom wydarzeń jakie miały miejsce w 1918 roku. Realizując ten cykl możemy w naszych zuchach wyrabiać karność i odwagę.

Na zbiórkach tych można wprowadzić musztrę, należy jednak traktować ją zabawowo, tzn. bez pedanterii.

W gawędach można opowiadać o różnych przygodach bohaterów narodowych, o powstaniach narodowych i legionach. Można zaprezentować zuchom strój legionisty, śpiewać z nimi żołnierskie piosenki. Jeśli istnieje taka możliwość można zabrać zuchy na zwiad do muzeum wojska polskiego lub muzeum regionalnego, w którym znajdują się pamiątki z okresu walk niepodległościowych.

Bawiąc się w legionistów najlepiej prowadzić zajęcia w terenie – gdzie zuchy będą mogły obserwować otoczenie, pełnić wartę, ćwiczyć podchodzenie itp.

Sprawność tę najlepiej zdobywać na przełomie października i listopada – ze względu na bliskość Święta Niepodległości, ale można ją też realizować w innym okresie – wtedy jednak należy pamiętać by odwiedzić z zuchami miejsce pamięci narodowej lub groby żołnierskie, walczących o odzyskanie niepodległości.

Bibliografia 1. Adamczyk – Szczecińska H., Mańkowska A., Zalewska K., Słownik szkolny – postacie historyczne.

2. Forkowicz J., Krwią i blizną.

3. Kobyliński S., Gawędy o broni i mundurze.

4. Księga zabaw. Na podwórku i gdzie indziej.

5. Radziwił A., Roszkowski W., Historia 1871-1945

73

MŁODY OBYWATEL/MŁODA OBYWATELKA * 1. Poznał/a historię godła i barw narodowych.

2. Wie, co oznaczają i potrafi się wobec nich zachować. Zaśpiewał/a hymn państwowy.

3. Odszukał/a na mapie Polski miejsca, które dotąd odwiedził/a lub chciałby/chciałaby odwiedzić.

4. Zapoznał/a się z częścią statutu szkoły, zawierającą prawa i obowiązki ucznia. Angażuje się w życie swojej klasy.

5. Poznał/a daty polskich świąt narodowych. Wie, na pamiątkę jakich wydarzeń zostały ustanowione.

Przygotował/a z zastępem zbiórkę z okazji jednego z nich.

OBYWATEL/OBYWATELKA * * 1. Współpracuje z samorządem szkolnym. Przygotował/a kampanię promującą prawa i obowiązki uczniowskie.

2. Angażuje się w życie szkoły.

3. Poznał/a najważniejsze fakty z historii najnowszej Polski.

4. Dowiedział/a się, gdzie znajdują się najważniejsze urzędy w jego/jej miejscowości i gminie. Przygotował/a mapę miasta przedstawiającą ich lokalizację oraz główne sprawy jakimi się zajmują.

5. Zorganizował/a dla drużyny wycieczkę do urzędu gminy lub miasta.

OBYWATEL RZECZYPOSPOLITEJ OBYWATELKA RZECZYPOSPOLITEJ * * * 1. Zapoznał/a się z najważniejszymi prawami i obowiązkami obywateli RP. 2. Wie, na czym polega demokracja. Brał/a udział w demokratycznym podejmowaniu decyzji.

3. Zgromadził/a własną biblioteczkę książek o historii najnowszej Polski. W młodszej drużynie lub zastępie przygotował/a i przeprowadził/a grę o historii najnowszej kraju.

4. Orientuje się w bieżących wydarzeniach politycznych, gospodarczych i kulturalnych kraju. Zapoznał/a się z podziałem polskiej sceny politycznej. Dowiedział/a się, kto sprawuje najważniejsze funkcje państwowe.

5. Angażuje się w pracę parlamentu młodzieży lub jednej z młodzieżowych organizacji. W swojej działalności godnie reprezentuje ZHP.

KOMPAN LEGIONISTY* 1. Uczestniczył/a w obchodach z okazji Święta Odzyskania Niepodległości oraz obchodach rocznicowych związanych z wydarzeniami z okresu pierwszej wojny światowej.

2. Wraz z zastępem odbył, w swojej okolicy, poszukiwania miejsc upamiętniających wali o odzyskanie Niepodległości.

3. Nauczył się min. jednej piosenki legionowej i zaśpiewał ją na zbiórce sam lub z zastępem.

4. Dowiedział się, kim był J. Piłsudski.

5. Przygotował w ciekawej formie informacje o na temat pierwszej wojny światowej.

74

IĘ RADUJE S RCE! SE

KOMPAN LEGIONISTY** 1. Wie w jakich okolicznościach Polska odzyskała niepodległość.

2. Wie, czym była I Kompania Kadrowa, Legiony Polskie, Rada Regencyjna.

3. Rozumie dlaczego każdy człowiek ma prawo do wolności.

4. Uczestniczył w gawędzie/świeczkowisku/ognisku dot. Patriotyzmu i wolności oraz walk o odzyskanie niepodległości 5. Potrafi wytłumaczyć co to jest hołd wdzięczności.

6. Wie, kim byli Piłsudski i Haller.

KOMPAN LEGIONISTY*** 1. Przeprowadzi dla młodszych zbiórkę historyczną/zajęcia historyczne.

2. Pomógł w organizacji obchodów rocznicowych związanych z wydarzeniami pierwszej wojny światowej w swojej szkole/miejscowości/hufcu/szczepie.

3. Wie czym była Rada Regencyjna, kto wchodził w jej skład oraz jaka była jej funkcja.

4. Zna historię odzyskania niepodległości oraz historię walk legionowych.

5. Dokona zwiadu w celu stworzenia albumu miejsc ze swojej okolicy związanych z odzyskaniem Niepodległości.

6. Przedstawił w ciekawej formie informacje o udziale harcerzy w odzyskaniu niepodległości.

Znak służby pamięci Od swojego zarania ruch harcerski w Polsce, w sposób szczególny, akcentował przywiązanie do narodowych dziejów tradycji, odnajdując w bogatej, a zarazem dramatycznej często przeszłości, wzorce do naśladowania i drogowskazy do wędrówki przez życie. Historia – narodowa, skarbnica wiedzy o ludziach, ich dokonaniach i ideach, o umiłowaniu Ojczyzny – towarzyszyła kolejnym harcerskim pokoleniom. Skutecznie uczyła, jak należy bronić wolności i niepodległości w czasach wojen i jak budować życie naszego kraju i społeczeństwa w czasie pokoju.

Potrzebę rozumienia dziejów i wyciągania aktualnych wniosków dostrzegamy, obserwując wydarzenia współcześnie rozgrywające się na naszych oczach w Europie i na świecie. Pamięć “historyczna” jest niezbędna, aby się przygotować do pełnego i świadomego uczestnictwa w życiu społecznym. Musimy zachować pamięć o dziejach naszej rodziny, swojej LOKALNEJ SPOŁECZNOŚCI i całego narodu. Każde ludzkie pokolenie staje się dłużnikiem swoich przodków i właśnie przez tych, którzy wstąpili już w “czas przeszły” i stali się częścią historii – także dłużnikiem jej samej. “Z książki można powyrywać kartki, a groby zostają”. Na listopadowych cmentarzach też można uczyć się historii … O ileż łatwiej pojąć wówczas prawdę o “narodach, które tracą PAMIĘĆ – tracą ŻYCIE”. Taka oto jest idea tego znaku wędrowniczej służby – zachować pamięć!

75

Znak służby społeczności lokalnej Każdy z nas ma swoje miejsce na ziemi – dom, ulice, osiedle, miasto… Każdy jest też cząstką określonej wspólnoty – rodziny, zastępu, drużyny, klasy, szkoły, mieszkańców tego samego domu, ulicy, osiedla, gminy… Czy czujecie się odpowiedzialni za swoje miejsce na Ziemi? Czy czujecie się z nim związani? Co wiecie o życiu swojej SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ? “Starajcie się zostawić świat trochę lepszym niż ten, któryście zastali…” – takie zadanie postawił skautkom całego świata założyciel skautingu Robert Baden-Powell. Jeśli na miarę swych możliwości chcecie tego dokonać, musicie być blisko życia swojej wspólnoty. Popatrzcie wokół siebie. Sami najlepiej możecie dostrzec sprawy dla was i dla niej najważniejsze. Stawiajcie pytania i szukajcie odpowiedzi – co wspólnie możemy zrobić dla swego miejsca na Ziemi? Dowiedzcie się, jak zarządza się naszym osiedlem, wsią, gminą? Znajdźcie sposób, w jaki młodzi ludzie w gminie, korzystają z zasad demokracji, mogą skutecznie wpływać na te ważne sprawy.

Taka jest idea znaku tej wędrowniczej służby: próbować ulepszać świat, zaczynając od siebie, własnego otoczenia, miejsca zamieszkania i społeczności lokalnej. Trzeba starać się poznać jej życie, nauczyć się odpowiedzialności za swoją wspólnotę, być rzecznikiem jej ważnych spraw, podając na jej rzecz skuteczne działanie.

Znak służby kulturze Kto chce żyć pełnią życia, musi umieć czerpać z wartości niesionych przez kulturę. Człowiek, który to potrafi, staje się silniejszy, bogatszy wewnętrznie. Kultura tworzy fundament naszego ROZWOJU INTELEKTUALNEGO I DUCHOWEGO. Obcowanie z nią pozwala wiedzieć więcej, patrzeć szerzej i czuć głębiej. Kultura, z którą mamy kontakt na co dzień, to nie tylko wyprawa do muzeum, kina, opery lub teatru. To także czytana książka i dbałość o czystość swojego języka, to kultura wzajemnych stosunków pomiędzy ludźmi. To również kultura wyrażająca się w dbałości o estetykę naszego, często tak bardzo zaniedbanego otoczenia. W takim osobistym wymiarze każdy z nas może być prawdziwym twórcą kultury.

Wszystkie społeczeństwa przez wieki budowały swoje dziedzictwo kulturowe. Znajomość naszej kultury narodowej – polskiej historii i tradycji, dorobku przeszłych pokoleń, dawnej i współczesnej sztuki, jest warunkiem zachowania naszej narodowej tożsamości. Naród istnieje tak długo jak istnieje jego kultura. Współczesna cywilizacja ułatwia dostęp do kultury. Pozwala utrwalać znajomość własnej i pomaga w poznaniu kultur innych narodów i społeczeństw. Dlatego zawsze warto dzielić się swym dorobkiem i wzajemnie czerpać z posiadanego dziedzictwa, gdyż poznanie osiągnięć kulturalnych innych narodów pozwoli na lepsze zrozumienie otaczającego nas świata. To jest idea tego znaku służby – przez kontakt z kulturą przyczyniać się do rozwoju intelektualnego i duchowego swoich społeczności, będąc otwartym na dorobek innych kultur codziennie budować ją wokół siebie, utrwalać znajomość kultury narodowej, uczestniczyć w życiu kulturalnym i artystycznym, wzbogacić życie innych ludzi, pomagać im w estetycznym, pięknym kształtowaniu swojego otoczenia, rozwijać wrażliwość na piękno.

76

IĘ RADUJE S RCE! SE

WOREK Z INSPIRACJAMI Mamy nadzieję, że zaprezentowane przez nas pomysły na działania związane z odzyskaniem przez Polskę niepodległości spodobały Ci się, jednak to dodatkowo, gdyby nie udało Ci się wśród nich znaleźć wystarczająco wiele elementów na Twoje zbiórki, prezentujemy worek z inspiracjami na zajęcia dotyczące tej tematyki.

GRY I ĆWICZENIA GRA DETEKTYWISTYCZNA Z POSTACIAMI Z POCZĄTKÓW HARCERSTWA Wędrownicy, Harcerze Starski W oryginalnej wersji gry poruszamy się po planszy pionkami starając się odkryć sprawcę zabójstwa w luksusowej willi. W harcerskiej wersji nie jest tak strasznie – uczestnicy zostają zaproszeni na pierwszy kurs instruktorski, jednak po przybyciu na miejsce okazuje się, że ktoś zjadł wszystkie ciastka, którymi mieli zostać poczęstowani. Ich zadaniem jest znaleźć sprawcę.

Gra toczy się w budynku z pomieszczeniami. Uczestnicy dostają na początku listę zaproszonych gości (są to postacie z początków harcerstwa, takie jak Andrzej Małkowski, Olga Małkowska, Lutosławski, etc.). Przeszukując kolejno pomieszczenia (mają ograniczony czas na wizytę w 1 pomieszczeniu) muszą znaleźć 3 wskazówki, które pozwolą im zgadnąć, kto przebywał w tym pokoju w czasie kradzieży (oznacza to, że nie mógł wtedy zajadać ciastek w holu). Przeszukując wszystkie pomieszczenia wyeliminują zaproszonych gości, poza 1 osobą – poszukiwanym łasuchem.

Przykładowe postacie i rekwizyty do nich: Andrzej Małkowski – golarka (do wąsów), fragment „Scouting for Boys”, kapelusz skautowy Olga Drahnowska – tekst Hymnu ZHP, szminka, fragment zielnika Kazimierz Lutosławski – modlitewnik, rysunek orderu Virtuti Militari, różaniec Robert Baden-Powell – flaga Wielkiej Brytanii, kapelusz skautowy, słownik polsko-angielski Olave Baden-Powell – szminka, flaga Wielkiej Brytanii, słownik polsko-angielski

77

FARMER Z HARCERZAMI Harcerze, Harcerze Starski Gra oparta na grze towarzyskiej „Super farmer”. Zadaniem harcerzy jest zdobyć po 1 młodziku, 1 wywiadowcy, 1 odkrywcy, 1 ćwiku, 1 HO, 1 HR. Gra toczy się na terenie otwartym. W jednym z jego krańców znajduje się punkt rzutu kośćmi, w jednym punkt wymiany. Na punkcie z kościami znajduje się 1 osoba, która posiada 2 kości 6-ścienne, w 2 kolorach (np. biała i czarna). Harcerze będący na tym punkcie rzucają kośćmi, zależnie od wyrzuconej kombinacji otrzymują różnego rodzaju stopnie na swoje konto. W rzutach kośćmi można uzyskać tylko stopnie młodzika, wywiadowcy, odkrywcy. Aby zdobyć pozostałe 3 należy udać się na punkt wymiany, znajdujący się po przeciwnej stronie. Między tymi punktami krążą „zaborcy”, którzy w chwili złapania harcerzy, odbierają im stopnie zapisane na koncie.

1 i 2 oczka na białej i czarnej kości oznaczają młodzika.

3 i 4 oczka na białej kości i 3 oczka na czarnej kości oznaczają wywiadowcę.

5 oczek na białej kości i 4 oczka na czarnej kości oznaczają odkrywcę.

5 oczek na czarnej kości oznacza ćwika.

6 oczek na białej kości oznacza Harcerza Orlego.

6 oczek na czarnej kości oznacza Harcerza Rzeczypospolitej.

Zdobywanie stopni w rzutach wygląda następująco: Na początku harcerze zaczynają z pustym kontem, aby zdobyć pierwszy stopień muszą wyrzucić parę (młodzika, wywiadowcę lub odkrywcę na obu kościach jednocześnie), wtedy otrzymują pierwszy stopień.

W następnych rzutach, zdobyty przez nich stopień będzie mógł tworzyć parę z wynikami z rzutu kośćmi.

Harcerze przy jednorazowym podejściu do punktu z kośćmi mogą wykonać maksymalnie 3 rzuty.

Przykład: Asia w pierwszym rzucie wyrzuciła po 1 oczku na czarnej i białej kości, na jej koncie pojawia się więc 1 młodzik. W następnym rzucie, uzyskała 1 na białej kości (młodzik) i 5 na czarnej kości (ćwik). Młodzi z białej kości tworzy parę z młodzikiem z jej konta, w związku z czym w tym rzucie też zdobywa 1 stopień.

Tabela wymiany (możliwa jedynie w punkcie wymiany): 2 x młodzik = 1 x wywiadowca 3 x wywiadowca = 1 x odkrywca 3 x odkrywca = 1 x ćwik 3 x ćwik – 1 x HO 2 x HO = 1 x HR

78

IĘ RADUJE S RCE! SE

TURNIEJ KULINARNY Harcerze, Harcerze Starsi, Wędrownicy Zastępy losują u prowadzącego przepis z kuchni polskiej, jaki mają przygotować w określonym wcześniej czasie. Do dyspozycji mają podstawowe narzędzia kuchenne. Składniki zdobywają np. w grze fabularnej opowiadającej o harcerzach w czasie I Wojny Światowej.

Po zdobyciu składników przygotowują potrawę, następnie ocenianą przez jury. BEREK

SZTAFETA Z WIERSZEM Zuchy, Harcerze, Harcerze Starsi, Wędrownicy Przed wykonaniem sztafety poproś jej uczestników o nauczenie się wybranego wiersza związanego z tematyką niepodległości lub początków harcerstwa (dobrym wyborem jest Hymn ZHP, który powstał w tym czasie).

Pierwsza osoba biegnąca w sztafecie otrzymuje kartkę papieru i długopis, po czym pisze na niej pierwszy wers szukanego tekstu. Po przebyciu swojej części trasy przekazuje kartkę następnej osobie, która dopisuje 2 wers.

Sztafeta kończy się w momencie napisania całego wiersza.

Wypisywanie wiersza można zastąpić tłumaczeniem fragmentu artykułu lub książki mówiącej o skautingu – w nawiązaniu do kary, jaką otrzymał A. Małkowski. Wtedy grę można przeprowadzić wśród wędrowników i harcerzy starszych, zależnie od trudności tekstu.

WYŚCIGI KONNE Zuchy, Harcerze Przygotuj z zuchami i harcerzami kukiełki koni, wykorzystując patyki i stare butelki oraz ozdabiając je bibułą, krepiną, kolorowym papierem lub materiałem. Następnie zorganizujecie wyścigi ułańskie. Niech start wyścigów znajduje się we Lwowie, a meta w Warszawie. Dodatkowo, na trasie mogą się pojawiać inne, ważne dla okresu I wojny światowej miasta.

REDAKCJA PIERWSZEGO „SKAUTA” Harcerze, Harcerze starsi Zadaniem zastępu jest wcielić się w zespół redakcyjny pierwszego wydania „Skauta”. Ich zadaniem jest stworzenie tekstów do gazety oraz odwzorowanie jej wyglądu. Aby umożliwić im zdobycie informacji, na terenie gry mogą spotkać różne postacie z okresu początków harcerstwa, z którymi mogą przeprowadzić wywiad, a także w kilku miejscach znajdują się np. afisze albo ogłoszenia również dostarczające im materiałów do wydania.

Grę można przeprowadzić używając zarówno komputerów i drukarek, jak również wykonując gazetę bez wsparcia elektroniki. Dobrze jest ją przeprowadzić np. na biwaku szczepu, kiedy po skończeniu tworzenia numeru, harcerze będą mogli „sprzedać” go wśród innych drużyn.

79

ŚCIEŻKA HISTORYCZNA Wędrownicy Zadanie polega na przejściu ścieżki, na której znajduje się historia związana z początkami harcerstwa w Polsce i rolą harcerzy w odzyskaniu niepodległości. Ścieżka rozpoczyna się w umówionym punkcie, gdzie patrole poznają początek szukanej historii. Każdy punkt na ścieżce zawiera jej kolejny element i jednocześnie wskazuje drogę do następnego (podając współrzędne geograficzne). Kilka punktów podaje kilka możliwości dalszego ciągu, tym samym rozgałęziając ścieżkę na kilka mniejszych, tak, że całość tworzy strukturę drzewa.

Zwycięzcą zostaje patrol, który pierwszy dotrze na jeden z punktów końcowych.

AWANS Harcerze, Harcerze Starsi, Wędrownicy Gra polega na zdobywaniu kolejnych stopni wojskowych. W zmyśle jest to gra karciana, jednak można w nią także zagrać on-line.

Gra do wypróbowania i ściągnięcia wersji „papierowej” tutaj: http://www.brandmade.pl/preview/ipn/awans/

TEKSTY ŹRÓDŁOWE Wybór materiałów z prasy skautowej 1914-1918 dotyczących wstępowania skautów do Legionów, relacji władze skautowe-dowództwo wojskowe itp.

TEKST ŹRÓDŁOWY NR 1 Latem 1914 r. miał odbyć się pierwszy żeński kurs instruktorski łódzki w lesie gałkowskim – po paru dniach trzeba go było przerwać z powodu wybuchu wojny.

80

Wojna – nowy okres pracy. Sprężyły się, stanęły na baczność harcerki i słuchają, jaki padnie rozkaz. Radość i trwoga – zbliża się Nieznane w swem pięknie – straszliwe – idzie Niepodległość. Marzona od lat tylu – okupiona tyloma ofiarami – idzie w grzmocie dział, w ogniu walk, w kurzawie i chaosie. Wakacje w pełni, a przecież stawiły się dziewczęta, czekają rozkazu. Zbiórka drużyny: przedewszystkiem trzeba zrobić wybór, trzeba rozwiązać dotychczasową drużynę, pozwolić odejść jednym, i natychmiast zawiązać na nowo z tych, które zdecydują się na służbę ciężką – wojenną. Wróciły wszystkie prawie – odeszło kilka zaledwie – nowe liczne zgłoszenia, tak liczne, że przyjmować wszystkich nie można – zawiązują się nowe zastępy przygotowawcze. Robota wre, a tak jej dużo. Nie wiadomo do czego będą powołane, a zaskoczyć się nie dadzą. Kilka skautek ma już świadectwa sanitariuszek, ale tego mało – więc kurs służby ambulansowej, pielęgniarstwo, higiena, bandażowanie, kurs sanitarny dla chłopców prowadzi drużynowa I żeńskiej. Jednocześnie pomoc biednym rodzinom, praca oświatowa. Wielkim płomieniem wybuchnął duch ofiary. W październiku 1914 r. odeszła do wojska do legionów – pierwsza gromadka skautów – każdy na drogę otrzymał maleńką wyprawkę z patronami opatrunkowemi, przygotowanemi przez skautki. Odchodząc zostawili chłopcy rodziny pod opieką harcerek, wiedząc, że całą dusza będą niosły pociechę smutnym i pomoc potrzebującym. Dużo słyszał cichych rozmów „niebieski pokoik” – widział troskę i narady, jak tę pomoc nieść, skąd czerpać. Gorące były serca – gorąca atmosfera spajała, stapiała dusze w jedno wielkie kochanie. „Nasi chłopcy” – troska serdeczna i chluba skautek. Jak złota nić snuła się myśl o nich przez cały czas wojny, przez prace I drużyny, później hufca i całego Okręgu. „Nasi chłopcy” – trzeba, żeby oddaleni czuli przez wszystkie przestrzenie i przeszkody opiekę i pamięć sióstr skautek. Gwiazdka, opłatki, upominki, mazurki na Święcone (dla każdego osobny); mogą

IĘ RADUJE S RCE! SE skautki miesiącami całemi pić herbatę bez cukru byle zebrać tyle, żeby wystarczyło do pierników, mazurków, do prawdziwego ciasta z prawdziwej mąki, dla nich to wcale nie było łatwe.

Listy… listy dziwne – serdeczne i poważne, uśmiechające się a tęskne – surowe a pełne wiary w tych, do kogo były pisane… i odpowiedzi takie nieraz długie, jak pamiętniki, na 20 i więcej kartkach – o wszystkiem – o wszystkiem – o całej swej doli.

Powoli złota nić, zaczęła się barwić purpurą krwi i lśnić łzami… ginęli „nasi chłopcy” – dziewczęta były mężne – wykuwały się mocne charaktery, wytrwałe na ból i osobiste przeciwności…

W 1914 r. w listopadzie wszystkie pracują w szpitalach i na punktach opatrunkowych podczas oblężenia Łodzi.

M. Wocalewska, Z naszych dziejów, Harcerz Tygodnik Młodzieży Harcerskiej, nr 25, 24 czerwca 1928

TEKST ŹRÓDŁOWY NR 2 Tymczasem rozpalił się pożar wojny światowej. Nikt się jej owego lata 1914 roku nie spodziewał, ale byłoby nieprawdą, gdybym napisał, że wybuch wojny zastał nas nieprzygotowanych. Pierwszego dnia mobilizacji rosyjskiej Jurek Szletyński natychmiast nas, drużynowych, ściągnął alarmowym rozkazem do Łodzi. Plecaki nasze i cały rynsztunek „bojowy” był od dawna na wszelki wypadek spakowany – ale w pierwszych dniach sierpni okazał się jeszcze niepotrzebny. Na razie postanowiliśmy czekać na rozkazy z Warszawy, lecz ponieważ godziny mijały, a rozkazy nie przychodziły – postanowiliśmy sami ich zażądać. 1 sierpnia wieczorem jechałem już w tym celu do Warszawy – ale niestety, tam nic nam konkretnego nie powiedziano. Robić wywiad wojska rosyjskiego, przeszkadzać mobilizacji, pracować nad wyrobieniem odpowiednich nastrojów – i czekać na dalsze rozkazy. Rzecz prosta, nie wystarczyło nam to na długo. Pochłonięci całkowicie myślą o wymarszu w pole przeciwko wojskom rosyjskim, nie zdając sobie co prawda sprawy, jak to będzie w rzeczywistości wyglądało, dążyliśmy do tego jednak za wszelką cenę. (…)

Brakowało nam jednak ciągle konkretnych, dokładnych wiadomości. Wkrótce, po wysłaniu jeszcze jednego łącznika do Warszawy, który wrócił podobnie jak i ja – z niczym – postanowiliśmy wysłać wywiad: w stronę Krakowa i w stronę zbombardowanego przez Niemców Kalisza. Pierwszy wrócił z Kalisza, jako że to bliżej, Tosiek Berlach i przyniósł wiadomości złe. Rychło jedna powetowane one zostały wiadomościami z Krakowa, dokąd wysłany został Władek Łęcki Grabowski. (…) Od tej chwili czekaliśmy już tylko na wkroczenie strzelców.

Wacław Lipiński, Łódź w moich wspomnieniach, w: Łódź w Legionach

TEKST ŹRÓDŁOWY NR 3 W dniu 28 października zarządzono alarm i o godz. 4 po południu wyruszyliśmy marszem bojowym w kierunku Górnego Rynku, a potem na Pabianice. W plutonie skautowym, który pod dowództwem Panienki wyruszał tego dnia z Łodzi – było nas do trzydziestu. Wyruszyli: Jerzy Szletyński, Berlach, Goldenberg, Pfeiffer, Plackowski, Zdzisław i Zygmunt Chrabowscy, Hieronim i Marian Pacholscy, łęcki, Kubiak, Michałkiewicz, Goebel, Gertner, Kacprzak, Rowiński, Gruszczyński, Grabowski, Fischer.

Wacław Lipiński, Łódź w moich wspomnieniach, w: Łódź w Legionach

81

TEKST ŹRÓŁOWY NR 4 Padł za mną. Nie dostrzegłem tego. Dopiero Zygmunt Chabowski się odzywa: „Słuchaj, Wacek, zdaje się, że Jurek ranny – zobacz no”. Skoczyłem w żyto, gdzie leżał. A kule już tak prały gęsto, że gdym dobiegł, karabin mi w ręku potrzaskały. Sądziłem, że umiera… Widoku tego nie zapomnę nigdy… Nie będę go opisywał.

Stracił od razu przytomność, gdyż kula przebiła kość czołową i wyszła tuż nad potylicą. Mózg przebity. Cofaliśmy się już… Ognia tego nikłby nie wytrzymał. Zdążyłem mu tylko zdjąć pierścionek skautowy. Prosił mnie zawsze, bym go oddał w domu. Nawet medalików jego, które mu na odsłoniętej piersi błyszczały, zdjąć nie zdążyłem… Cofaliśmy się. Zostawiliśmy go między liniami. Zostało z nim wielu. Zabity jeszcze jeden rannych kilkunastu. Przez resztę dnia, gdyśmy się znowu naprzód poczuwać poczęli, ciągłą troską naszą było, by się nie dostał do rąk Moskali. Lecz na szczęście ograniczyli się oni tylko do obrony. (…) Nazajutrz rano zeszliśmy z pozycji. Zmienił nas V baon. Jur został między liniami razem z innymi. Nie można ich było wziąć, gdyż bitwa trwała z gwałtownością niezmniejszoną.

Przeszedł nam dzień drugiego święta, jeden z najprzykrzejszych dni w naszym życiu… Liczyliśmy się palcami. Żal, żal nam tylko pozostał, który hamować należało. Wieczorem tego dnia dowiedzieliśmy się, jak sytuacja się przedstawia, i małą grupką złożoną z 10 ludzi z noszami poszliśmy po niego. (…) Zmierzch już gęsty zapadł, gdyśmy doszli do młodego żyta, w którym leżał. Żył jeszcze… I teraz zaczęły się dla nas chwile niewypowiedzianej męki, męki między jego śmiercią a życiem tłukącym się… Zanieśliśmy go do wsi, gdzie go doktor opatrzył. Lecz nadziei nam nie zrobił. Komorę mózgową miał Jur przestrzeloną. Zanieśliśmy go do Konar.

Długo trwał, do późnej nocy, ten cichy pochód – on żył, oddychał równo, spokojnie, i szalona radość chwytała nas chwilami za gardło, że może, może żyć będzie. Lecz cicho. Dławiliśmy ją w sobie, bo iść trzeba było spokojnie i cicho. A on chyba czuł nasze serca bijące w tej chwili… Ile modłów, ile przysiąg gorących wyszło nam wtenczas z piersi, gdyśmy go nieśli w tę cichą noc. Lecz trudno. Ten jeden wyraz streszcza w sobie syntezę wojny. Trudno… Na nic ratunek. Pochowaliśmy go obok dwóch sierżantów, poległych również w tej bitwie; drewniany krzyż i… wszystko.

Wacław Lipiński, Jak zginął Jerzy Szletyński, w: Łódź w Legionach

82

IĘ RADUJE S RCE! SE

INICJATYWA „OGNIA NIEPODLEGŁOŚCI. Sztafeta rowerowa po Ogień Niepodległości to inicjatywa podjęta przez zgierskich harcerzy w roku 2000. Podczas odbudowy cmentarzy legionistów Józefa Piłsudskiego na Ukrainie młodzież dowiedziała się o tym, jak przed wojną ich rówieśnicy biegli do Kostiuchnówki z krakowskich Oleandrów, miejsca wymarszu „Pierwszej Kadrowej”. Na cmentarzu legionowym w Polskim Lasku (Kostiuchnówka) zapalali ogień i nieśli go do Krakowa. Harcerze z Hufca ZHP Zgierz uznali, że inicjatywa okresu międzywojennego jest godna kontynuowania. Wtedy to zapadło postanowienie, by sztafetą rowerową przywozić Ogień Niepodległości na obchody Święta 11 listopada do Warszawy, do Grobu Nieznanego Żołnierza. Przez kolejne lata trwania sztafety do zgierskich harcerzy dołączali harcerze i młodzież z innych miast polskich. Na trasie przejazdu sztafety uczniowie i władze samorządowe zaczęli odbierać od harcerzy ogień, by zapłonął na uroczystościach w ich miastach.

Dołączcie i wy!!!

83