Aнализа од спроведен мониторинг на студентските избори 2020/2021

Студентски избори 2020/2021 Извештај од спроведениот мониторинг на студентските избори при факултетите на Универзитетот „Св.Кирил и Методиј“ – Скопје

Април 2021

ИМПРЕСУМ

Издавач: Здружение на граѓани – Младински образовен форум ул. „Дренак“ бр. 34 а, 1000 Скопје Тел: +389 2 31 39 692 www.mof.mk info@mof.mk За издавачот: Димитар Низамовски, Извршен директор Автори: Програма за истражување, анализа и креирање на младински и образовни политики

Година на издавање: 2021

Истражувањето е активност во рамки на проектот „Ангажирање на младите за студентски и младински политики“, поддржан од Фондацијата Отворено општество – Македонија.

„Содржината е единствена одговорност на авторите и на грантистот, и на ниту еден начин не може да се смета дека ги изразува гледиштата и ставовите на Фондацијата Отворено општество – Македонија.“

1

Содржина ВОВЕД: ШТО Е СТУДЕНТСКО ОРГАНИЗИРАЊЕ? ...................................................................................... 3 СТУДЕНТСКИ ИЗБОРИ НА УКИМ .................................................................................................................... 5 ФОРМАЛНО ПРАВНА ПОДГОТОВКА НА ИЗБОРИТЕ ............................................................................................................ 5 ИЗБОРЕН ПРОЦЕС НА УКИМ 20/21.................................................................................................................................... 6 АНАЛИЗА НА ИЗБОРЕН ПРОЦЕС И РЕЗУЛАТИ НА УКИМ 20/21 ................................................................................... 6 ИЗБОРИ СО ФИЗИЧКО ПРИСУСТВО........................................................................................................................................ 6 ОНЛАЈН ИЗБОРИ ....................................................................................................................................................................... 7 ЗАКЛУЧОЦИ ЗА ИЗБОРИТЕ ЗА ФАКУЛТЕТСКИ СТУДЕНТСКИ СОБРАНИЈА НА УКИМ 20/21 ................................ 9 ИЗБОРИ ЗА ПРЕТСЕДАТЕЛ НА УНИВЕРЗИТЕТСКОТО СТУДЕНТСКО СОБРАНИЕ НА УКИМ 20/21 .................... 10 ПРЕПОРАКИ .......................................................................................................................................................... 11

2

ВОВЕД ШТО Е СТУДЕНТСКО ОРГАНИЗИРАЊЕ?

Студентското (само)организирање претставува една од најважните демократски алатки во високото образование, а исто така, претставува и важен индикатор за демократскиот карактер на државата. Студентите преку своите форми на организирање даваат значаен придонес во функционирањето на универзитетите, факултетите и општеството во целина. Неретко, токму студентските организации се ударната критичка мисла и генераторот на општествените промени. Покрај тоа, студентските организации се важна компонента во развојот на студентите. Студентските организации креираат голема додадена вредност кај секој студент кој земал и најмало учество, организирајќи и учествувајќи на конференции, дискусии, протестни, културни, забавни и спортски активности, научни и хуманитарни настани, како и меѓународни размени и вмрежувања. Студентските организации можат да бидат формални и неформални, додека пак во својата суштина на дејствувањето можат да бидат претставнички или организации од научен, културен, хуманитарен, спортски и друг карактер. Формалното студентското организирање и претставување во Република Северна Македонија се уредува со Законот за високо образование (ЗВО) од 2018 година. Според ЗВО, студентите во рамки на универзитетите се организираат и се претставени преку Факултетски и Универзитетски студентски собранија. Студентите на ниво на Факултет се организираат преку Факултетски студентски собранија (ФСС)1 кои се избираат на непосредни избори со мандат од една година. Сите студенти запишани во тековниот семестар имаат право да бираат и да бидат избрани за Член 37 од Закон за високо образование: (1) Факултетското студентско собрание е тело на факултетот во кое членуваат претставници на студентите.

(2) Претставниците во факултетското студентско собрание се избираат на непосредни, фер и демократски избори со тајно гласање.

(3) Право да избираат и да бидат избрани за членови на факултетското студентско собрание имаат сите студенти на факултетот, кои се запишани на студии во учебната година во која се избира факултетското студентско собрание.

(4) Мандатот на членовите и на претседателот на факултетското студентско собрание трае една година, со право на уште еден избор.

(5) Изборот на членовите и на претседателот на факултетското студентско собрание се одржува секоја година во термин утврден со статутот на универзитетското студентско собрание.

1

3

членови на Факултетското студентско собрание. Со Факултетското студентско собрание раководи Претседател кој исто така се избира на непосредни избори на кои учествуваат сите студенти. На ниво на Универзитет, студентите се организираат преку Универзитетско студентско собрание2. Во Универзитетското студентско собрание членуваат по 2 делегати од секое Факултетско студентско собрание во рамки на универзитетот3. На Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ – Скопје, Универзитетското студентско собрание брои 46 делегати од 23 факултети. Со УСС раководи претседател кој го избираат делегатите од своите редови. Мандатите во УСС се со времетраење од една година. На Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ – Скопје, Факултетските студентски собранија за прв пат се конституираа во декември 2019 и јануари 2020, додека пак Универзитетското студентско собрание се конституираше во февруари 2020. Младинскиот образовен форум ги набљудуваше овие избори. Изборите, согласно извештаите на набљудувачите, се реализираа непосредно и без поголеми проблеми. Гласањето се одвиваше во тајност, според претходно утврдени избирачки списоци. Од јавно достапните информации и спроведеното теренско набљудување на студентските избори, вкупно 25 444 студенти имаа право на глас на овие студентски избори. За жал, не сите факултети објавија податоци за излезноста на студентите, па од достапните информации на 11 факултети, на кои студираат 59% од студентите со право на глас, излезноста е 14.09%. МОФ по завршувањето на сите изборни процеси, презентираше извештај за студентските избори4.

Член 35 од Закон за високо образование: (1) Универзитетското студентско собрание е тело на универзитетот во кое членуваат претставници на студентите.

(2) Универзитетското студентско собрание ги штити интересите на студентите, учествува преку свои претставници во одлучувањето во органите и телата на универзитетот и ги претставува студентите во рамки на високото образование како членови на академската заедница.

3 Член 36 од Закон за високо образование: (2) Универзитетското студентско собрание е составено од претставници на студентите именувани од редот на претставниците избрани во факултетското студентско собрание.

(3) Факултетските студентски собранија и студентските собранија на високите стручни школи именуваат по двајца претставници во универзитетското студентско собрание на универзитетот во чиј состав се.

(4) Претседател на универзитетското студентско собрание се избира од редот на претставниците именувани во универзитетското студентско собрание.

(5) Мандатот на членовите и на претседателот на универзитетското студентско собрание трае една година, со право на уште еден избор.

4 Прес-конференција на МОФ за споделување на резултатите од мониторингот на студентски избори: https://mof.mk/pres-konferentsija-za-spodeluvane-na-rezultatite-od-sprovedeniot-monitoring-nastudentski-izbori-2019/ 2

4

2. Студентски избори на УКИМ 2020/21

2.1. Формално-правна подготовка на изборите Студентските избори во академската 2020/21 на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ – Скопје се организираа во видно отежнати околности поради светската пандемија на Корона вирусот. Поради тоа што најголем дел од факултетите наставата ја држеа онлајн, Универзитетското студентско собрание при УКИМ на 25.10.2021 донесе Одлука за реализирање на изборите5 со која на факултетите им се овозможи изборите да ги организираат онлајн или со физичко присуство. Дополнително, УСС на истиот датум донесе и Упатство за организирање на онлајн избори6. Според овие акти, факултетите сами требаше да донесат одлука дали изборите ќе ги организираат онлајн или со физичко присуство, а согласно Упатството, онлајн изборите можеа да се организираат преку платформите за еИзбори на Факултетот за електротехника и информациски технологии или на Факултетот за информатички науки и компјутерстко инжинерство. Овие платформи ја гарантираа тајноста на гласањето и неговиот непосреден карактер користејќи ги датабазите на електронскиот систем iKnow. Корона кризата и изменетите околности придонесоа изборите да се организираат подоцна во однос на минатогодишните избори, поради тоа што беше потребно време да се креираат платформите за онлајн избори и да се изменат интерните правилници на факултетите. Први факултети кои распишаа студентски избори беа Економскиот факултет кој ги распиша изборите на 6.10.2020 и Филозофскиот факултет кој истите ги распиша на 9.10.2020. Изборите на овие факултети се одржаа точно 30 дена по распишувањето, односно на 6 и 9 ноември. Овие избори беа организирани со физичко присуство. Првите онлајн избори се организираа на Фармацевтскиот факултет на 27.11.2020 и на Факултетот за електротехника и информациски технологии на 30.11.2020. Понатаму, во декември избори организираа дури 10 факултети, а последните студентски избори беа организирани на Факултетот за шумарски науки, пејзажна архитектура и екоинженеринг ,,Ханс Ем'' на 26.02.2021. За жал, Педагошкиот и Факултетот за музичка уметност, до моментот на објавување на овој извештај, сè уште немаат организирано студентски избори.

2.2. Изборниот процес

5 6

Одлука за реализирање на изборите: https://docdro.id/6jZRGg0 Упатство за организирање на онлајн избори: https://docdro.id/BAxvQac

5

Изборниот процес беше целосно различен во зависност од тоа дали изборите се организираа онлајн или со физичко присуство. Дополнително, постоеа и минимални разлики во зависност од тоа кој систем за онлајн избори го користеа факултетите. Избори со физичко присуство организираа 7 факултети, односно 30% од факултетите на УКИМ. Онлајн избори организираа 14 факултети, односно 61%, додека пак 2 факултети (9%) не организираа избори воопшто. Овогодинешните избори се карактеризираа со особено мал интерес за кандидирање меѓу студентите. Речиси и да немаше конкуренција при изборот на делегати, а на 6 факултети бројот на кандидати беше помал од бројот на делегати кои требаше да се изберат. Единствено на ФИНКИ и на Факултетот за дизајн на мебел и ентериер конкуренцијата беше голема, односно беа кандидирани двојно повеќе кандидати од бројот на делегатски места. Може да се претпостави дека главната причина за намалениот интерес за кандидирање е светската пандемија, работата и студирањето од дома, како и општо неинформираноста на студентите во врска со функциите и овластувањата на механизмите на студентското организирање. Се покажа дека студентите немаат голема желба да учествуваат во студентски организации кои веројатно целиот мандат ќе го поминат во виртуелниот простор без можност за директен активизам, организирање на настани, конференции и собири. Особено мал интерес имаше во првата и втората студиска година на факултетите. Студентите од овие генерации целиот или најголем дел од својот образовен процес го поминаа од дома, па поради тоа кај нив беше видливо и очекувано отсуството на чувство и припадност кон факултетот. Финално, овие групи на студенти не се знаат меѓусебе и оттука можноста и мотивот да учествуваат во колективните организации и облици на студентско организирање се на значително ниско ниво.

2.3. Анализа на изборниот процес и изборните резултати 2.3.1. Избори со физичко присуство Изборите со физичко присуство се организираа на 6 факултети согласно веќе воспоставените правила од претходната година, односно гласањето беше тајно и непосредно, а студентите се идентификуваа со индекс или друга важечка легитимација. Изборната комисија откако ќе ги идентификуваше гласачите во избирачкиот список ги упатуваше позади параван каде студентите го искористуваа своето гласачко право.

6

Факултет

Број на студенти кои гласале / број на студенти во избрачкиот список Економски факултет 49 / 2630 Филозофски факултет 152 / 1800 Факултет за ликовна 26 / 137 уметност Факултет за ветеринарна 20 / 71 медицина Факултет за земјоделски 39 / 553 науки и храна Факултет за шумарски 36 /42 науки, пејзажна архитектура и екоинженеринг ,,Ханс Ем'' Градежен факултет 80 / 400 Вкупно 286 / 5571

Процентуална излезеност

1.9% 9% 19% 28% 7% 86%

20% 5.13%

Од горенаведената табела можеме да утврдиме дека големите факултети, особено Економскиот факултет, кои се одлучија за избори со физичко присуство на гласањето имаат изразено ниска излезеност, веројатно поради тоа што истите се одржаа со физичко присуство. За споредба, помалите факултети, особено Факултетот „Ханс Ем“, немаше проблеми со излезноста што веројатно се должи на помалиот ризик кај малите факултети, во смисла помал број на студенти кои можат да гласаат, но и на бројот на кандидати. На Економскиот факултет имаше само 34 кандидати за 32 делегатски места, па мотивот кај студентите да гласаат и кај кандидатите да се промовираат веројатно бил помал.

2.3.2. Онлајн избори Онлајн избори организираа 14 факултети, од кои 13 решија да ја искористат платформата на Факултетот за електротехника и информациски технологија, додека пак Факултетот за информатички науки и компјутерско инжинерство ја искористи сопствената платформа. Факултетите кои ја користеа платформата на Факултетот за електротехника и информациски технологии (ФЕИТ) ги реализираа изборите така што на денот на изборите, студентите на своите приватни мејл адреси добија персонализирани линкови за гласање. Линкот ги упатуваше студентите до посебна платформа каде можеа да гласаат за кандидатите за делегати и за претседател на факултетското студентско собрание. Секој линк можеше да се отвори само еднаш. По завршувањето на гласањето, изборната комисија заедно со техничкиот тим на Факултетот за електротехника и информациски технологии правеше увид во резултатите и истите јавно ги соопштуваше.

7

Факултетот за информатички науки и компјутерско инжинерство (ФИНКИ) изборите ги реализираше преку сопствена платформа. Секој студент со своето корисничко име и пасворд се логираше на посебна веб страна каде што можеше да гласа за понудените кандидати. По завршувањето на изборите, изборната комисија ги соопшти резултатите. Факултет

Број на студенти кои Процентуална излезеност гласале / број на студенти со право на глас Фармацевтски факултет 169 / 893 19% Факултет за електротехника 395 / 1223 32% и информациски технологии Технолошко-металуршки 93 / 300 31% факултет Правен факултет 269 / 1579 17% ,,Јустинијан Први'' Факултет за физичко 105 / 558 19% образование, спорт и здравје Стоматолошки факултет 157 / 698 22% Медицински факултет 1450 / 3451 42% Факултет за драмски 31 / 72 43% уметности Машински факултет 250 / 1064 24% Архитектонски факултет 205 / 713 29% Факултет за информатички 505 / 4500 11% науки и компјутерско инженерство Природно-математички 300 / 1200 25% факултет Филолошки факултет 594 / 1419 42% ,,Блаже Конески'' Факултет за дизајн и 40 / 100 40% технологии на мебел и ентериер Вкупно 4563 / 17770 25.6% Доколку ја анализираме излезноста на факултетите кои организираа онлајн избори, можеме да увидиме дека излезноста на студентите беше значајно поголема. Особено голема излезност е забележана на Медицинскиот факултет каде правото на глас го искористиле дури 1450 студенти. Најмала излезеност на онлајн изборите е забележана на Факултетот за информатички науки и компјутерско инжинерство кој користеше сопствена платформа за избори, како и на Правниот факултет „Јустинијан Први“ кој ги користеше 8

институционалните мејлови на студентите. Институционалните мејлови кои се користеа на Правниот факултет, се новина која се воведе оваа академска година и студентите сè уште немаат навика истите да ги користат, па тука можеме да ја бараме причината за пониската излезеност, за разлика од факултетите кои ги користеа приватните мејлови на студентите.

2.4. Заклучоци за изборите за факултетски студентски собранија При анализа на податоците од студентските избори во академската 20/21 година можеме да увидиме значајни разлики помеѓу изборите кои се организираа онлајн и изборите кои се организираа со физичко присуство. Загрижувачката епидемиолошка состојба очигледно ги обесхрабри студентите да гласаат на изборите со физичко присуство, а како дополнителен фактор кој влијаеше на ниската излезност беше малиот број на кандидати. Како дополнителен фактор што може да влијае на ниската излезност претставува и слабата информираност на студентите за изборите, како и општо недостатокот од промоција на студентското организирање и неговата важност. Од друга страна, онлајн изборите се покажаа како значително подостапен модел за студентите. Излезноста кај факултетите кои одлучиле изборите да ги реализираат онлајн се движеше од 12% до 50%. Доколку ги погледнеме бројките на факултетите кои ја користеа платформата на Факултетот за информатички науки и компјутерско инжинерство и личните мејлови на студентите, можеме да увидиме дека просечната излезност кај овие факултети се движела околу 32%, односно од 11691 студенти со право на глас, гласале 3789. Оттука, можеме да увидиме дека кога факултетите ќе го изберат најефикасниот и наједноставниот механизам за гласање, тогаш студентите во поголем број се одлучуваат да го искористат своето гласачко право. Од друга страна, кога од студентите се бара повеќе напор, преку логирање на посебен мејл/веб страна, или пак кога се бара да присуствуваат физички на факултетот, излезеноста значајно опаѓа. Ова е очекувана констатација, меѓутоа големата дискрепанца помеѓу процентот на излезност наведува на тоа дека факултетите во иднина треба да се фокусираат на максимално поедноставување на начинот на гласање, како и на информирање на своите студенти за важноста на избирачкиот процес. Вкупно на целиот Универзитет, од 23383 студенти со право на глас, гласачкото право го искористиле 4885 студенти, односно 21% од студентите со право на глас. Во споредба со неофицијалната излезеност на студентските избори во академската 2019/20 која изнесуваше 14.09%, констатирана од набљудувачкиот тим на МОФ, на студентските избори во академската 2020/21 констатиран е раст од 50% во однос на претходната година.

9

Во однос на бројот на кандидати, интересот е релативно мал и има сериозно намалување во однос на минатогодишните избори. Еден од најдобрите примери за ова е Правниот факултет каде од 106 кандидати во 19/20 година, во академската 2020/2021 година се кандидирале само 31 кандидат што претставува пад од 60%. Овие бројки се загрижувачки и потребна е подлабинска анализа дали падот се должи единствено на лошата епидемиолошка слика во државата или постојат и други причини (разочараност од ланските претставници, недоверба во студентските претставнички тела и сл.).

2.5. Избори за претседател на Универзитетското студентско собрание Претседателот на Универзитетското студентско собрание се избира од редовите на делегатите во УСС. УСС е составено од по двајца делегати од секое факултетско студентско собрание на универзитетот. Со оглед на тоа што на два факултети изборите не се реализираа, УСС-УКИМ се конституираше со 42 делегати на 26.3.2021. Согласно Статутот на УСС-УКИМ, делегатите имаа рок од 48 часа да се кандидираат за Претседател на собранието. Кандидатката Ева Цветковска од Правниот факултет „Јустинијан Први“ беше единствениот кандидат. Седницата за избор на Претседател се одржа на 1.4.2021. На седницата присуствуваа 32 делегати, а Цветковска беше избрана со 31 глас ЗА и 1 глас против. Со ова, Ева Цветковска е вториот претседател на Универзитетското студентско собрание при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ – Скопје.

10

3. Препораки

Како до подобар и подемократски студентски изборен процес?

1. Поголема информираност на студентите за изборниот процес и негова промоција – Факултетите, Универзитетот и студентските претставнички тела треба поактивно да се вклучат во процесот на информирање на студентите за студентските избори. Потребни се постојани и редовни известувања на студентите преку нивните мејл адресни, како и навремни кампањи кои ќе ги информираат студентите за студентските избори, нивното значење и начините на кои студентите можат да учествуваат на истите. Овие јавни кампањи треба да се спроведат уште пред распишувањето на изборите, како навремено би ги информирале студентите за изборниот процес.

2. Промовирање и информирање на студентите за важноста на факултетските студентски собранија и Универзитетското студентско собрание, неговите овластувања и функции во рамки на факултетот, односно универзитетот – Факултетите, Универзитетот и студентските претставнички тела треба да работат на промоција на студентското организирање и претставување. Потребни се континуирани кампањи кои ќе ги информираат студентите за овластувањата и функциите на студентските претставнички тела.

3. Поедноставување на процесот на гласање – премин кон онлајн гласање – Анализата на студентските избори 20/21 несомнено укажува дека студентите преферираат онлајн избори за студентските претставници. Универзитетот, факултетите и студентските претставнички тела треба да работат на усовршување на механизмите за онлајн гласање согласно овогодинешните искуства. Целосната дигитализација на изборите за студентски претставници ќе придонесе кон значајно зголемување на учеството на студентите.

4. Олеснување на критериумите за кандидирање за Претседател на ФСС – Критериумите кои треба да ги исполнат кандидатите за претседател на ФСС (одредена бројка на потписи со поддршка, одреден број на положени испити) ги обесхрабруваат потенцијалните кандидати, а со тоа и значајно го намалуваат изборот на студентите. Олеснување или целосно елиминирање на условите, ќе придонесе за зголемување на бројот на кандидати, а со тоа и за зголемување на

11

интересот на студентите за студентските избори. За оваа цел потребни се измени на Статутите на факултетите каде што овие услови се предвидени.

5. Анализа на досегашните искуства и детектирање на силните и слабите страни на моменталното законско решение – Потребна е подробна анализа на досегашните искуства на сите инволвирани при имплементацијата на моменталното законско решение за студентското претставување. Преку детектирањето на силните и слабите страни на моменталното законско решение, можеме да дојдеме до нови законски решенија кои би го унапредиле студентското организирање.

12