o. Gabriele Amorth, Broń przeciw złu

O. GABRIELE AMORTH

broń

przeciw złu MOJE SPOTKANIE Z MEDJUGORJE pod redakcją

Paola Rodariego i Roberta I. Zaniniego przełożyła

Agnieszka Zielińska

Wydawnictwo Esprit

Byt człowieka jest bojowaniem. Jest walką, przepiękną

walką. Święty Paweł podkreśla, że nasza bitwa nie toczy

się przeciwko drobnym sprawom, lecz przeciwko władzom i mocom, czyli przeciwko diabłu i jego duchom. papież Franciszek, homilia z Domu św. Marty, 30 października 2014 roku

WSTĘP Niewielki pokoik na trzecim piętrze domu generalnego paulistów w Rzymie. Tutaj o. Amorth spędził ostatnie lata życia.

Łóżko, fotel, dwa drewniane krzesła, dwa biurka i szafa dwudrzwiowa. Na jednym z biurek gromadził książki, przysyła-

ne mu licznie przez wydawnictwa; z drugiego korzystał do

pracy. W szafie niewiele ubrań, pośród których wyróżniała się czarna sutanna na zmianę oraz „narzędzia” niezbędne do

egzorcyzmów: błogosławiona woda i olej oraz sól.

Całymi dniami o. Amorth był zajęty odpisywaniem na nie-

zliczone listy, które do niego przychodziły: wyłącznie na piśmie i ze znaczkiem zwrotnym w kopercie. Po latach prze-

kazywania sobie informacji wszyscy wiedzieli już o tej jego

prośbie i zawsze dołączali znaczek, aby ułatwić mu zadanie. Pisał odręcznie, z cierpliwością i oddaniem. Znając jego

wielkie zalety, nie tylko jako egzorcysty, lecz także – a może

przede wszystkim – jako księdza, wielu ludzi o różnym pochodzeniu społecznym prosiło o pociechę, pomoc i wsparcie.

Na biurku tym nigdy nie brakowało miesięcznego kalen-

darza, w którym czarnym długopisem drobnym pismem 7

notował godziny codziennych spotkań. Osoby, które przychodziły go odwiedzać, stanowiły nieprzebraną rzeszę, więc

sześć czy siedem tygodni oczekiwania było czymś normal-

nym. Obok kalendarza znajdował się wizerunek ukochanej

przez niego Matki Bożej.

Do 1986 roku, kiedy został mianowany egzorcystą dla die-

cezji rzymskiej, był kierownikiem miesięcznika paulistów

„Madre di Dio”. Każdego dnia zwracał się do Maryi, odmawia-

jąc o czwartej po południu różaniec wraz ze swoimi współ-

braćmi. „Kto codziennie odmawia różaniec, ten zostanie

zbawiony” – powtarzał nieustannie, utrzymując, że jest on najskuteczniejszą obroną przeciwko zasadzkom Złego oraz

„najpotężniejszą bronią” wymierzoną przeciwko niemu. Na

wzór o. Pio, będącego dla niego przykładem świętości, codziennie odmawiał więcej niż jeden różaniec, gdyż wszyscy

„jesteśmy winni tego, że nie poświęcamy czasu Bogu i mod-

litwie”. Odmawiał szczególnie tajemnice bolesne, o co prosiła Matka Boża w objawieniach z Kibeho. Wielokrotnie roz-

mawialiśmy o planie napisania wspólnie książki poświęconej

rozważaniom tajemnic bolesnych, która miała się ukazać

w Wielkim Poście 2015 roku, później w roku 2016, aż w końcu nic z tego nie wyszło. Wyczerpany chorobami i nieustan-

nymi ich nawrotami, zawsze przejęty tym, że nie jest w stanie dać wsparcia wszystkim, którzy o nie prosili, powtarzał,

że jest zbyt zmęczony, by pracować nad planowaną książką.

Pozostaje nam żal, że nie dość mocno nalegaliśmy.

W objawienia w Medjugorje wierzył całym sobą. Udał się

tam po raz pierwszy w 1981 roku, sam, aby zebrać materiały

do artykułu. Miał wtedy pięćdziesiąt sześć lat. Był oszołomiony.

8

Opisał to w swoim pierwszym artykule poświęconym Medju-

gorje, który ukazał się w listopadzie tego samego roku w kie-

rowanym przez niego miesięczniku. Mniej więcej trzydzie-

ści lat później w jednej z katechez, którą tutaj przedstawimy,

wspominał tamte chwile:

Wiecie, jaki tytuł miał mój pierwszy artykuł o Medjugorje?

Tytuł wówczas dość ciekawy (choć dzisiaj być może jeszcze bardziej interesujący – przyp. red.*): „Dzieci są szczere”.

Były to słowa powtarzane mi przez biskupa Mostaru Žanicia, który kilka dni wcześniej w samym Medjugorje przepy-

tał wszystkich sześcioro widzących, każdego z osobna. Przy tamtej okazji, tak samo jak przy mnie, zakończył spotkanie tym właśnie zdaniem: „Dzieci są szczere”. I ja też to do tej pory powtarzam: „Widzący z Medjugorje są szczerzy”.

Pierwsze objawienie miało miejsce 24 czerwca 1981 roku:

rok po śmierci Tita i dziesięć lat przed okropieństwami bałkańskich wojen o niepodległość, ale też nieco ponad miesiąc

po zamachu na Jana Pawła II na placu św. Piotra. Widzący:

Vicka Ivanković, Mirjana Dragičević, Marija Pavlović, Ivan Dragičević, Ivanka Ivanković oraz Jakov Čolo, wszyscy zamieszkali

w Medjugorje, byli w wieku od dziesięciu do szesnastu lat. Od

tamtej pory zaczęli utrzymywać, że mają okresowe objawienia Dziewicy Maryi, która ukazała się im jako Królowa Poko-

ju (Kraljica Mira). Powierza im Ona różnorodne przesłania

* Przypisy zamieszczone w tekście głównym pochodzą od redaktorów oryginału [przyp. red.].

9

i zalecenia, którym towarzyszą nieustające nawoływania do

modlitwy, aby ludzie „przyjęli miłość mojego Syna” i nawróceni sprzeciwili się niszczącemu działaniu demona, unikając

wojen i innych tragedii, łącznie z katastrofami ekologicznymi.

W tym samym 1981 roku miało miejsce inne istotne wyda-

rzenie o charakterze duchowym, które okaże się zasadnicze

również w badaniach nad objawieniami w Medjugorje. Akurat

kiedy w czasopiśmie „Madre di Dio” ukazywał się wspomniany już pierwszy artykuł, w Ruandzie, w Kibeho, rozpoczynał

się długi ciąg maryjnych objawień, którymi także zaintereso-

wał się o. Amorth. Było to 21 listopada 1981 roku. Świadkami

objawień były trzy dziewczęta w wieku od szesnastu do dwudziestu jeden lat. Tutaj również zjawiska trwały przez wiele

lat, aż do 28 listopada 1989 roku. Podobnie zapowiadało się

na wielką tragedię: dokonywały się międzyetniczne masakry

pomiędzy Hutu i Tutsi w 1994 roku, z wyjątkowo brutalnymi

rzeziami właśnie w Kibeho. Także w tym miejscu Dziewica

Maryja podkreślała, że „świat znajduje się na krawędzi ka-

tastrofy”, gdyż „trwacie w oddaleniu od Boga, r­ ozkojarzeni ulotnymi dobrami”.

W tamtym okresie w Medjugorje nic nie było. Jedynie

krzyż na szczycie góry Podbrdo oraz słynny już kościół pa-

rafialny, z pomieszczeniem w głębi po prawej stronie, w którym – jak przez lata utrzymywało sześcioro dzieci – miały

miejsce objawienia. Był to czas, kiedy o. Amorth był uważany

za jednego z największych żyjących mariologów. Jako członek Papieskiej Międzynarodowej Akademii Mariologicznej

był głównym pomysłodawcą i organizatorem poświęcenia

Włoch ­Niepokalanemu Sercu Maryi w 1959 roku.

10

W efekcie tego pierwszego doświadczenia w małej boś-

niackiej wiosce, jego zainteresowanie objawieniami zaczęło

z roku na rok wzrastać, co poskutkowało napisaniem przez

niego ponad setki artykułów na ten temat. Rezultatem tych

publikacji był coraz większy napływ pielgrzymów do Med-

jugorje (szczególnie z Włoch), co stało się imponującym

­zjawiskiem naszych czasów.

W oczekiwaniu na oficjalną opinię Kościoła katolic-

kiego (uznanie autentyczności objawień w Kibeho nastąpiło 29 czerwca 2001 roku, czyli dwanaście lat po ostatnim

z nich, natomiast w Medjugorje objawienia wciąż mają miejsce), obowiązujące stanowisko w tej kwestii streszcza się

w słowach ówczesnego kardynała sekretarza stanu Tarcisia

Bertonego z 2007 roku: „Odwołujemy się do deklaracji z Za-

daru z 1991 roku, która pozostawia otwartą furtkę dla przyszłych badań”. Jugosłowiańscy biskupi zgromadzeni w tym

dalmackim mieście między 9 a 11 kwietnia 1991 roku (u pro-

gu zbliżającej się wojny) wydali wspólną deklarację, w któ-

rej oświadczono, że „na podstawie dotychczas przeprowadzonych badań nie da się stwierdzić, że mamy do czynienia

z objawieniami i przesłaniami o charakterze nadprzyrodzonym”. Było to ostrożne sformułowanie, które w prak-

tyce oznacza, że nie można też orzec czegoś przeciwnego. W istocie w tej samej deklaracji biskupi dają dokładne

wskazówki dotyczące przyjmowania pielgrzymów i opieki duchowej nad nimi.

Ojciec Amorth od razu uwierzył w nadprzyrodzony cha-

rakter tych zjawisk. Niedawno w wywiadzie udzielonym czasopismu Stowarzyszenia Medjugorje z Turynu opowiedział: 11

Jako dziennikarz i mariolog czułem się zobowiązany do tego, aby osobiście przekonać się o prawdziwości tych wydarzeń.

Natychmiast pojąłem, że stoję wobec zjawisk poważnych i zasługujących na dalsze badania. Potwierdzenie tego znalazłem

w pierwszych wrażeniach bp. Žanicia, który dopiero później

stał się zdecydowanym przeciwnikiem o ­ bjawień, podobnie

jak jego następca.

Po pamiętnym 1981 roku o. Amorth wielokrotnie wracał

do Medjugorje, przeważnie wraz ze stowarzyszeniem Cen-

trum Królowej Pokoju (Centro Regina della Pace), powstałym

w 1984 roku, które od początku oparło się na jego duchowym przewodnictwie. Przewodnicząca stowarzyszenia, Lilli

Catecumeno, była siłą napędową setek pielgrzymek do Bośni

i Hercegowiny. To dzięki niej zachowało się wiele z katechez

o. Amortha na temat Medjugorje, w których komentował orę-

dzia Matki Bożej i zgłębiał kwestie wiary chrześcijańskiej. Ka-

techezy te stanowią spuściznę ostatnich lat o. Amortha na temat wyjątkowo interesujący dla świata wierzących i nie tylko.

Publikujemy je tutaj, świadomi, że dzięki tym tekstom mo-

żemy wskazać dominantę kapłańskiego życia tego wielkiego duchownego. Matka Boża była zawsze jakby drugą stroną

medalu jego doczesnej wędrówki. Nie byłby w stanie znieść

lat, które poświęcił egzorcyzmom, bez nieustannego odwoły-

wania się do Maryi. Wprawdzie teraz wszyscy pamiętają właśnie tę jego posługę i poświęcone jej książki, lecz słuszne jest, aby w końcu wyszła na światło dzienne jego „nieujawniona

strona”: to, że stał się tym, kim się stał, zawdzięcza w dużej

mierze swojej miłości do Maryi, a szczególnie do Medjugorje.

12

Opowiadając o swoich pielgrzymkach do Bośni, a zwłasz-

cza o dziennikarskich dochodzeniach, które prowadził, w wy-

wiadzie dla czasopisma „Medjugorje” z Turynu powiedział: Natychmiast zapoznałem się z sześciorgiem widzących; zaprzyjaźniłem się z o. Tomislavem, a następnie z o. Slavkiem.

Obdarzyli mnie pełnym zaufaniem i pozwalali mi być obec-

nym przy objawieniach, nawet wtedy, gdy nie dopuszczano ni-

kogo obcego. Tłumaczyli moje rozmowy z widzącymi, którzy

nie znali jeszcze wówczas włoskiego. Rozmawiałem też z pa-

rafianami oraz pielgrzymami. Zapoznałem się również z przypadkami nadzwyczajnych uzdrowień, szczególnie Diany Basile

(uzdrowionej ze stwardnienia rozsianego 23 maja 1984 roku

w trakcie objawienia – przyp. red.). Przeanalizowałem badania lekarskie wykonane u widzących. Były to dla mnie fascynujące

lata, także ze względu na liczne znajomości i przyjaźnie, któ-

re zawarłem z osobami różnych narodowości: z dziennikarzami, księżmi, opiekunami grup modlitewnych. Przez pewien

okres byłem uznawany za jednego z największych znawców

tematu; nieustannie dzwoniono do mnie z Włoch i z zagranicy po najnowsze wiadomości oraz potwierdzenie prawdziwych i zdementowanie fałszywych informacji. W tamtym okresie

umocniłem jeszcze bardziej moją przyjaźń z o. René Lauren-

tinem, poważanym przez wszystkich największym żyjącym

mariologiem i dużo bardziej ode mnie zasłużonym w zgłębianiu i szerzeniu faktów związanych z Medjugorje. Wyznam, że

zawsze miałem cichą nadzieję, iż do odkrycia prawdy o ob-

jawieniach zostanie powołana międzynarodowa komisja ekspertów, do której zostanę zaproszony razem z o. Laurentinem.

13

Amorth zatem osobiście poznał widzących. Tak o tym

­później opowiadał:

Wielokrotnie z nimi rozmawiałem (być może jedyną, z którą nie miał kontaktu, była Mirjana – przyp. red.) i przez

wiele lat przyjaźniłem się z Vicką. Zawsze miałem wra-

żenie całkowitej szczerości z ich strony; żadnemu z nich

nie uderzyło to do głowy, przeciwnie, mieli wiele po-

wodów do cierpień. Są to normalne osoby i jak wszyscy mają swoje problemy i trudy. Dlatego zawsze uwa-

żałem, że poprzez nich Matka Boża chciała dotrzeć do

zwykłych ludzi – do osób młodych, rodzin i ludzi ciężko pracujących.

Przy wielu okazjach o. Amorth uzupełniał swoje ­opowieści

pewnym ciekawym szczegółem:

W ciągu pierwszych miesięcy objawień komunistyczna

policja podchodziła bardzo ostro do widzących, do księ-

ży z tamtejszej parafii oraz do pielgrzymów. Był to okres,

kiedy bp Žanić wyjątkowo sprzyjał Medjugorje. Kiedy na-

tomiast biskup stał się zdecydowanym przeciwnikiem,

wtedy policja zrobiła się dużo bardziej tolerancyjna, więc obróciło się to na dobre.

Ojciec Amorth z przyjemnością wspominał, że przyczynił

się do rozpowszechnienia wiedzy o Medjugorje również po-

przez tłumaczenie na język włoski książki, którą uważał za

podstawowe świadectwo na temat objawień: Tysiąc spotkań 14

z Matką Bożą*. Była to relacja z pierwszych trzech lat obja-

wień dokonana na podstawie wywiadów z Vicką, przeprowadzonych przez franciszkanina, o. Janka Bubala. Amorth

pracował nad tym tłumaczeniem razem z Chorwatem o. Massimilianem Kozulem; aby zweryfikować pewne niejasne lub

niekompletne ustępy, wielokrotnie rozmawiał z o. B ­ ubalem oraz z samą Vicką.

Powszechnie oczekiwano, że widzący zdecydują się na życie

zakonne, tymczasem pięcioro z nich wstąpiło w związki mał-

żeńskie. W cytowanym wywiadzie o. Amorth skomentował: Moim zdaniem dobrze zrobili, podejmując życie małżeńskie,

skoro takie czuli powołanie. Z kolei doświadczenie Ivana w se-

minarium okazało się porażką. Młodzi często pytali Matkę

Bożą, co mają ze sobą począć. Matka Boża niezmiennie odpo-

wiadała: „Jesteście wolni. Módlcie się i decydujcie dobrowolnie”. Pan wymaga od każdego z nas uświęcenia, ale do tego

nie trzeba bynajmniej prowadzić życia zakonnego. W każdym

stanie można dojść do uświęcenia i każdy powinien realizo-

wać własne powołanie. Ukazując się widzącym będącym po

ślubie, Matka Boża jasno pokazała, że ich związki małżeńskie nie stanowiły przeszkody w relacjach z Nią ani z Panem.

Wiele osób w obrębie Kościoła widzi związek pomiędzy

Fatimą a Medjugorje. Zaliczał się do nich zawsze o. Amorth, * Wyd. polskie: J. Bubalo, Tysiąc spotkań z Matką Bożą: o objawieniach w Medziugorju opowiada Vicka, najstarsza z Widzących, tłum. M. Balewiczowa, Kraków 1986.

15

który wielokrotnie o tym mówił i pisał. Latem 2009 roku, czyli

rok przed pielgrzymką Benedykta XVI do Portugalii, wyjaśnił: Moim zdaniem zachodzi ścisły związek między Fatimą a Med-

jugorje. Objawienia z Fatimy stanowią wielkie przesłanie Matki Bożej dla XX wieku. To tutaj w 1917 roku, czyli w ostatnim

roku I wojny światowej, Maryja zapowiedziała, że jeśli Jej zalecenia nie zostaną zrealizowane, to za pontyfikatu Piusa XI

nastąpi kolejna wojna, jeszcze poważniejsza. I tak się stało.

Następnie Matka Boża poprosiła o poświęcenie Rosji Jej Niepokalanemu Sercu. Można powiedzieć, że z wielką ostrożnością dokonał tego Jan Paweł II w 1984 roku, „zawierzając

Maryi” wszystkich ludzi i całe narody: było to jednak zbyt

późno – komunizm zdążył już rozsiać po świecie swoje błęd-

ne nauki. Była też trzecia tajemnica. Nie będę się nad nią za-

trzymywał, powiem tylko, że jeszcze się ona nie wypełniła:

nie ma żadnej oznaki prawdziwego nawrócenia Rosji, żadnego znaku pokoju ani ostatecznego triumfu Niepokalane-

go Serca Maryi. Przed pielgrzymkami Jana Pawła II do portugalskiego sanktuarium w 1982 oraz w 2000 roku, przesłanie fatimskie było jakby odsunięte na margines; tymczasem

ogólna sytuacja na świecie ulegała pogorszeniu, nieustannie szerzyło się zło, które doprowadziło wręcz do zamachu

na papieża. Przejawy zła to spadek wiary, aborcje, rozwody, szerząca się pornografia, uciekanie się do różnych form

okultyzmu, zwłaszcza magii, spirytyzmu i sekt satanistycz-

nych. Niezbędny był nowy bodziec i nadszedł on z Medju-

gorje i z innych objawień maryjnych na całym świecie. Lecz Medjugorje było pierwszym z nich. Podobnie jak w Fatimie

16

przesłanie skupia się na powrocie do życia chrześcijańskie-

go, do modlitwy oraz postu (jest wiele form poszczenia!),

i ostrzega przed zagrożeniem wojną. Medjugorje jest po-

twierdzeniem i uaktualnieniem Fatimy. Jest przyczółkiem

w walce przeciwko demonowi. Jest miejscem, w którym odbywa się najwięcej spowiedzi i nawróceń. Miejscem, w któ-

rym Matka Boża na masową skalę prowadzi dzieło ­nauczania, aby zbliżyć ludzi do Boga.

Wielu ludzi zastanawia się dzisiaj nad przyszłością Medju-

gorje i nad tym, jak będzie wyglądał kult Maryi w tym miejscu w najbliższych latach. Również w tej kwestii o. Amorth

miał jasny pogląd, który przedstawił w tym samym ­wywiadzie

z 2009 roku:

Przewiduję nieustanny rozwój: powstało mnóstwo domów

pielgrzyma, pensjonatów i hoteli, a także instytucji spo-

łecznych. Dobrodziejstwa, jakie czerpią pielgrzymi przyby-

wający do Medjugorje, są faktem, który mogłem osobiście

stwierdzić w ciągu wszystkich tych lat. Niezliczone są na-

wrócenia, uzdrowienia i uwolnienia od złego ducha; posiadam wiele takich świadectw. Wśród członków mojej grupy

modlitewnej zauważyłem, że ci, którzy udają się do Medju-

gorje, zawsze otrzymują to, czego potrzebują: wyjątkowe

natchnienie; spowiedź, która wyznacza zwrot w ich życiu;

jakiś znak, niekiedy niemal bez znaczenia, innym znów razem cudowny, lecz zawsze zgodny z potrzebą danej osoby. Jest to źródło łaski i miłosierdzia. Nikt nigdy nie wraca stamtąd rozczarowany.

PRZEDMOWA Poniedziałek 19 września 2016 roku, wczesne popołudnie.

W parafii Świętej Maryi Królowej Apostołów (Santa Maria Regina degli Apostoli) w Rzymie kończą się uroczystości

pogrzebowe o. Gabriele’a Amortha, najbardziej znanego eg-

zorcysty na świecie. Kościół jest naprawdę duży, wszystkie miejsca siedzące są zajęte i wielu ludzi stoi. Również przed

kościołem, na rozległym placu jest mnóstwo ludzi. W tłumie,

pośród przyjaciół o. Amortha, łatwo napotkać znajomą oso-

bę. Spotykamy się tam również my, którzy od lat dzielimy tę przyjaźń. Napisaliśmy razem z nim kilka książek, a w ciągu

ostatnich lat często chodziliśmy go odwiedzać w jego poko-

iku przy ulicy Alessandra Severa. Teraz, stojąc na schodkach

prawego ołtarza kościoła, przy balustradzie, komentujemy

tłumne uczestnictwo wiernych w pogrzebie. Dziennikarskim zwyczajem próbujemy również oszacować liczbę obec-

nych: sektor po sektorze, liczbę ławek i osób w każdej z nich.

Mniej więcej pięć tysięcy. Automatycznie przychodzi nam na myśl, że taką samą liczbę osób Jezus nakarmił rozmnożonym

chlebem, o czym opowiada Ewangelia według św. Łukasza.

19

To oczywiście tylko luźne skojarzenie, tym bardziej że

w ewangelicznej opowieści jest mowa o pięciu tysiącach

mężczyzn, gdyż Hebrajczycy zwyczajowo pomijali w szacun-

kach kobiety i dzieci. Jednak nasuwa nam się porównanie,

że większość z tych pięciu tysięcy osób jest tutaj, ponieważ

zostali duchowo (i nie tylko duchowo – o. Amorth zajmo-

wał się dziesiątkami potrzebujących, nieustannie dzieląc się

z nimi honorarium z praw autorskich swoich licznych książek

oraz ofiarami, które otrzymywał za swoją posługę duszpasterską) nakarmieni jego niestrudzoną działalnością. Wraże-

nie to zostaje potwierdzone ciszą i wzruszeniem wypełnia-

jącymi ­kościół, podczas gdy trumna pokonuje główną nawę.

W ciągu dwóch dni poprzedzających uroczystości po-

grzebowe trumna była wystawiona w kaplicy znajdującej się

w krypcie kościoła Świętej Maryi Królowej Apostołów, gdzie

spoczywają również doczesne szczątki bł. Alberiona, tak uko-

chanego przez o. Gabriele’a. W ciągu tych dwóch dni, podob-

nie jak w czasie pogrzebu, wierni złożyli ks. Amorthowi hołd,

którego rozmiary trudno wręcz opisać. Kto miał okazję obser-

wować ten napływ tysięcy osób, mógł też odczuć atmosferę bólu, a wręcz rozpaczy wielu mężczyzn i kobiet, którzy w tym

księdzu i egzorcyście znaleźli nawrócenie, akceptację, nadzie-

ję, właściwą drogę, uwolnienie oraz ­ogromne miłosierdzie.

W zakrystii kościoła liczni egzorcyści, proboszcz oraz inni

księża, którzy uczestniczyli w pogrzebie, zdejmują szaty liturgiczne i kierują się do wyjścia. Zamieniamy kilka słów

ze starymi znajomymi oraz z przełożonym włoskiej prowincji paulistów. Później, kiedy zakrystia wydaje się już opustoszała, nieoczekiwanie spotykamy jakiegoś księdza, chyba 20

już ostatniego, który zmierza ku wyjściu. Przedstawiamy

się i dowiadujemy, że jest to ks. Luigi Secchi, kamilianin.

Jest proboszczem parafii pw. św. Kamila de Lellis w Rzymie, dwa kroki od ulicy Veneto. On też jest dawnym przyjacielem

o. ­Amortha. W ciągu ostatnich piętnastu lat gościł w swo-

im kościele o. Gabriele’a prowadzącego katechezy i rozwa-

żania modlitewne dla znacznej grupy osób (około tysiąca), ­koordynowanej przez Lilli Catecumeno.

Jesteśmy coraz bardziej zaciekawieni opowieścią księdza,

który wyznaje nam coś, co leży u źródła powstania tej książki: Wiecie, posiadam teksty wielu z tych katechez. Przechowuję

je w parafii, ale wiem, że jest ich dużo więcej. Są to bardzo poruszające teksty. Żywe słowa człowieka, któremu naprawdę

leżała na sercu opieka nad duszami. Sądzę, że nadeszła chwila, aby mogli je poznać inni ludzie. Myślę, że o. Amorth byłby

z tego powodu zadowolony. Przyjdźcie rzucić na nie okiem.

Rzeczywiście idziemy go odwiedzić w parafii. Ksiądz Lu-

igi posiada tylko kilka z tych katechez, lecz Lilli zachowała

większość z nich. Przez kilka tygodni przeglądamy imponującą masę fotokopii i innych odbitek. To niepublikowane

dotąd teksty, będące owocem wielu lat prywatnych spot-

kań w całości poświęconych Medjugorje. Nie zostały spisa-

ne ręką o. Amortha, lecz stanowią wierne transkrypcje ka-

techez zarejestrowanych na taśmach magnetofonowych

i w całości zachowują wartość języka mówionego. Są to ka-

techezy, w których o. Gabriele komentował orędzia z Medjugorje, improwizując, tak jak miał w zwyczaju. Nagrania te są 21

ich jedynym konkretnym świadectwem, zazdrośnie strzeżonym w dużej drewnianej szafie przez odpowiedzialnych za

­Centrum Królowej Pokoju.

Natychmiast odkrywamy wagę tych tekstów. W pewien

sposób stanowią one maryjny testament tego wielkiego księ-

dza egzorcysty. Zawiera się w nich jego cała wiedza mariolo-

giczna oraz miłość do Medjugorje, przełożone na język codziennego życia. Przez wiele lat katechezy te odbywały się

w pewnym kościele przy alei Manzoniego w Rzymie. Dopiero

później, po nawiązaniu znajomości z ks. Luigim, o. Amorth przeniósł się z nimi do parafii św. Kamila de Lellis.

Tutaj po południu w ostatnią sobotę każdego miesiąca

o. Amorth komentował orędzie, które co miesiąc, dwudziestego piątego dnia, Maryja przekazuje wiernym i światu

w Medjugorje. Jeśli ostatnia sobota wypadała przed dwudziestym piątym lub akurat tego dnia, to do swojego ko-

mentarza wykorzystywał orędzia z lat poprzednich. Były to

bardzo intensywne spotkania modlitewne, trwające po kilka godzin: obejmowały adorację eucharystyczną, rozważania

nad tajemnicami różańca, katechezę, pytania wiernych oraz

Mszę Świętą. Kościół był zawsze pełen. Kto udawał się tam

przypadkiem, pozostawał pod wrażeniem ilości ludzi, duchowej głębi oraz ciszy. W ostatnich latach w katechezach

tych uczestniczył również niedawno zmarły indyjski kardynał Ivan Dias, prefekt emeryt Kongregacji ds. Ewangelizacji

Narodów. Przyjeżdżał na swoim wózku inwalidzkim i zajmo-

wał miejsce z boku o ­ łtarza, dokładnie na wprost o. Amortha.

Ojciec Gabriele nieustannie opowiadał o Medjugorje. Rów-

nież z nami rozmawiał na ten temat wielokrotnie, zarówno 22

podczas redakcji książek, które wspólnie napisaliśmy, jak i w trakcie licznych spotkań z nim, na które przychodziliśmy

z przyjaciółmi i rodziną, bądź na które przyprowadzaliśmy

cierpiące osoby. Również w swoich walkach o uwolnienie,

podczas egzorcyzmów, modlił się do Matki Bożej z Medjugorje, aby przyszła mu z pomocą i trwała blisko niego oraz aby swoją obecnością odpędziła złego ducha.

Medjugorje było dla niego uosobieniem Matki Bożej, tak

samo jak były nim Fatima, Lourdes, rue du Bac, La Salette, Ki-

beho i wiele innych miejsc znanych z objawień uznanych przez

Kościół oraz wiele spośród tych nieuznanych. Często udawał

się tam i z pamięci cytował fragmenty przesłań, spontanicz-

nie i z naturalnością. Twierdził, że „Matka Boża nieustannie

objawia swoją obecność w każdym zakątku ziemi, ponieważ

jest to misja powierzona Jej przez Jezusa na krzyżu”. Dodawał

też, że „Medjugorje jest najważniejszym z objawień, dopełnieniem Fatimy oraz Lourdes”. Twierdził to z całym przekonaniem.

Swoim pogodnym i rozbrajającym sposobem wypowiadania

się, charakterystycznym dla codziennego życia, był zdolny łą-

czyć w jedno Pismo Święte, własne doświadczenie duchowe,

żywoty świętych oraz swoją przyjaźń z o. Pio, jakby to była najprostsza i najnormalniejsza rzecz na świecie. Tak jakby – jak mawiał w jednej ze swych licznych parafraz św. Pawła – nie

istniał inny sposób, w jaki „warto byłoby racjonalnie żyć”.

Fakt, że część przedstawicieli Kościoła, w tym wielu księ-

ży i biskupów, nie wierzyła w Medjugorje i w jego orędzia, sprawiał mu naprawdę wielką przykrość. Uważał, że w tych

coraz trudniejszych i skomplikowanych czasach wezwa-

nie Matki Bożej do nawrócenia powinno być przyjęte przez 23

wszystkich. Można to jasno wyczytać z katechez, których

obszerne fragmenty zamieszczamy w tej książce. Jego idea

wiary i przystępowania do Chrystusa wyłania się z Dziejów

Apostolskich, z Lis­tów św. Pawła oraz Listów Powszechnych.

Jego manifestem był Prolog do Ewangelii według św. Jana.

Wieczność była jego jedynym, prawdziwym celem. Mawiał, że życie człowieka jest zbyt krótkie, aby marnować je z dala od Boga, na bezużytecznych rozrywkach. Medjugorje, z jego

tajemnicami, orędziami oraz ogromnymi tłumami pielgrzymów, było dla o. Amortha potężnym znakiem danym przez

Boga ludziom, aby uwierzyli i odmienili swoje życie.

Niegdyś Bóg przemawiał poprzez proroków, dzisiaj przema-

wia poprzez swoją Matkę, w objawieniu o wyjątkowych ce-

chach: nigdy wcześniej Matka Boża nie ukazywała się nie-

ustannie przez ponad trzydzieści lat. I być może w przyszłości

już nigdy więcej nie będzie się okazywać przez tak długi czas.

Na zakończenie drobna uwaga dla czytelników. Liczne cy-

taty z Biblii (które opatrzyliśmy szczegółowymi odwołaniami) przytaczamy tak, jak to czynił o. Amorth, który przywoływał

je z pamięci, w języku mówionym, często łącząc paralelne

lub zbliżone wersety różnych autorów. Naszą ideą było jak

najwierniejsze oddanie jego sposobu mówienia i przeżywa-

nia, będącego owocem jego nieustannego bycia tu i gdzie indziej, jak również realnego połączenia życia i słowa Bożego.

Roberto Italo Zanini i Paolo Rodari

I

CO SĄDZĘ O OBJAWIENIACH

Zebraliśmy tu pogrupowane tematycznie orędzia Matki Bo-

żej z Medjugorje, którym towarzyszą katechezy wygłaszane

przez o. Amortha. Niekiedy następują po nich pytania zada-

wane przez wiernych oraz udzielane przez niego odpowiedzi.

CO SĄDZĘ O OBJAWIENIACH Drogie dzieci! I dziś chcę wam powiedzieć: Jestem z wami

i w tych niespokojnych dniach, kiedy Szatan chce zniszczyć

wszystko to, co ja i mój Syn Jezus budujemy, chce was od-

wieść jak najdalej od życia chrześcijańskiego i przykazań, do

których was Kościół wzywa, żebyście według nich żyli. Sza-

tan chce zniszczyć to wszystko, co jest święte w was i wokół was. Dlatego, dziatki, módlcie się, módlcie się, módlcie

się, żebyście mogli zrozumieć to wszystko, co Bóg przez

moje przyjście wam daje. Dziękuję, że odpowiedzieliście na moje wezwanie*.

Orędzie Matki Bożej z Medjugorje z 25 września 1992 roku

Wiele osób wysłuchuje i przyjmuje przesłania Matki Bożej,

lecz istnieje ogromna liczba tych, którzy nie chcą ich słuchać. Mogę to zrozumieć, jeśli chodzi o osoby niewierzące,

* Tłumaczenia tekstów orędzi zaczerpnięto ze strony: www.medjugorje.hr (o ile nie zaznaczono inaczej) [przyp. tłum.].

27

żyjące z daleka od Kościoła bądź przedstawicieli innych wyznań, lecz kiedy nie chcą ich usłyszeć lub odrzucają je katolicy, księża czy biskupi – uważam to za niewybaczalny błąd.

Pomyślcie, jaki odzew miało objawienie Matki Bożej w La

Salette (19 września 1846 roku dwoje dzieci – Maksymin Giraud i Melania Calvat – zobaczyło Matkę Bożą we francuskiej miejscowości La Salette-Fallavaux, w departamencie

Isère, w pobliżu Corps). Było to tylko jedno objawienie, jednego dnia i tyle. Lecz w krótkim czasie wieść o nim rozeszła się po całym świecie katolickim. Natomiast tu w Medjugorje

Matka Boża objawia się od dwudziestu czterech lat. Zobaczcie, dwadzieścia cztery lata objawień i orędzi, stanowiących

zachętę do nawrócenia, modlitwy i pokoju.

Jak wiadomo, Kościół nie może się wypowiedzieć w kwe-

stii Medjugorje, ponieważ objawienia wciąż mają miejsce.

Ale przecież gdyby było w tym coś nie tak, coś sprzecznego

z wiarą, to Kościół już by zaoponował. Tymczasem przekonano się, że owoce tych objawień są doskonałe: nieustanny

napływ pielgrzymów z całego świata, niezliczona ilość spo-

wiedzi i nawróceń, wiele uzdrowień i uwolnień, masowe przystępowanie do sakramentów, tysiące grup modlitewnych.

Dlatego też Kościół z uwagą obserwuje te zjawiska i czyni,

co w jego mocy, aby pielgrzymi byli przyjmowani i wspoma-

gani na swojej drodze wiary. Jak dotąd jedyna oficjalna wy-

powiedź na temat objawień to słowa Konferencji Episkopa-

tu Jugosławii: „Nie wypowiadamy się odnośnie do objawień,

lecz deklarujemy, że Medjugorje jest ośrodkiem pielgrzymkowym oraz że pielgrzymi mają prawo do opieki kapłańskiej

we własnych językach”.

28

Zwróćcie na to uwagę, gdyż być może nie zdajecie sobie

sprawy z wagi tego stwierdzenia. Zgodnie z prawem kano-

nicznym zdanie to jest w istocie ważnym otwarciem, ponie-

waż dzięki niemu wszyscy księża, którzy udają się do Medjugorje, mają prawo odprawiać Msze Święte oraz spowiadać

bez ubiegania się o jakiekolwiek pozwolenie. Wszyscy księża,

z całego świata, mogą tu spowiadać i celebrować Msze Świę-

te: te słowa jugosłowiańskich biskupów sprawiły, że ­znacznie

wzrosła liczba pielgrzymek do Medjugorje.

„Szatan chce zniszczyć wasze dusze oraz odwieść was jak

najdalej od życia chrześcijańskiego i przykazań, do których

was Kościół wzywa, żebyście według nich żyli” – mówi nam

Matka Boża w orędziu, które postanowiłem dzisiaj skomen-

tować. Przesłanie to w szczególny sposób kładzie nacisk na

nawrócenie. A jak wiemy, w Medjugorje dochodzi do licznych nawróceń. Mówi się, że również Jan Paweł II wyra-

ził pragnienie: „Gdybym nie był papieżem, pojechałbym do

­Medjugorje spowiadać”.

Ale dlaczego diabeł tak się angażuje w niszczenie naszych

dusz? Wyjaśniał to już katechizm Piusa X, ten, z którego kiedyś uczyły się wszystkie dzieci: Szatan z nienawiści do Boga

kusi człowieka do zła, chce oderwać nas od Boga i zaciągnąć nas do piekła, możliwie jak najdalej od życia chrześci-

jańskiego i od przykazań, do których przestrzegania wzywa

nas Kościół. Jakże pięknie Matka Boża podkreśla znaczenie

wierności przykazaniom Bożym!

Bóg dał nam dziesięć przykazań; uczynił to na górze Synaj,

przekazując je w ręce Mojżesza. Tym samym zawarł pierwsze przymierze z narodem żydowskim. Przykazania te są już 29

wpisane w ludzką duszę, a Jezus tylko nam je przypomina, przywołuje je z naszej pamięci.

Wszystkim, którzy przychodzą do mnie i mówią, że żyją

z dala od Boga, powtarzam zawsze: „Wiesz, że z końcem tego

życia się umiera? I gdzie pójdziesz po śmierci?”. Niektórzy odpowiadają: „Po śmierci wszystko się kończy”. Inni mówią: „Nie

wiem”. Większość odpowiada, że idzie się do nieba albo do

piekła. Dobrze wiedzą, że takie jest przeznaczenie, lecz nie

myślą o tym, nie dbają o to, choć wiedzą. Oto zatem znaczenie

orędzi z Medjugorje: Matka Boża prosi o nawrócenie i o przestrzeganie przykazań, abyśmy nie skończyli w rękach Szatana.

Wspomnieliśmy o dwudziestu czterech latach objawień.

Czy kiedykolwiek zdarzyło się, aby Matka Boża ukazywała

się w jednym miejscu przez tak długi czas? Nigdy. To stano-

wi o wyjątkowości Medjugorje. Pomyślcie o innych objawieniach maryjnych na świecie: Lourdes, Fatima, La Salette… Ale

też o tych mniej znanych, a równie istotnych. W Medjugorje

mamy do czynienia z czymś innym: dwadzieścia cztery lata

różnych przesłań. Każdego dwudziestego piątego dnia miesiąca Matka Boża przekazuje główne orędzie, drugiego dnia

miesiąca ma przesłanie dla Mirjany, a oprócz tego zdarzają się inne przesłania dla pozostałych widzących.

Możecie być pewni, że Matka Boża ukazująca się od po-

nad dwudziestu lat to niezwykły fakt, niebywały. I Ona sama

zawsze powtarza, że nigdy się to już na tym świecie nie po-

wtórzy. Daje nam to obraz tego, w jakiej potrzebie znajduje się świat: trwający z dala od Boga, z poważnym, ciążącym

nad ludzkością niebezpieczeństwem wojen. Wojen pomiędzy

ludami i narodami, ale też ludzi przeciwko naturze.

30

Bóg nie czyni już tak jak w Starym Testamencie, kiedy prze-

mawiał do narodu żydowskiego poprzez proroków. Bóg posyła teraz bezpośrednio swoją Matkę. Zastanawiam się więc:

jak można w to nie wierzyć? Jak można być wręcz wrogim

względem Medjugorje? Powtarzam: wiemy, że owoce są obfite – nawrócenia, powołania, spowiedzi, wszelkiego rodzaju łaski. Jeśli się dobrze zastanowić, to już choćby z tych

­powodów brak wiary jest straconą okazją.

Katecheza o. Amortha z 25 czerwca 2005 roku

W Medjugorje Matka Boża prosi zawsze o odmawianie ­różańca. Jak odmawiać różaniec w intencji zmarłych?

Słowa drugiej części modlitwy Zdrowaś, Maryjo: „Módl się za nami grzesznymi…” oraz słowa z Ojcze nasz: „Chleba naszego

powszedniego daj nam dzisiaj i odpuść nam…” dotyczą tyl-

ko nas, ludzi, lecz możemy je wypowiadać również w intencji zmarłych, ponieważ zwracamy się w ten sposób do Boga

i prosimy o wstawiennictwo Maryi. W takim momencie możemy prosić o Boże działanie na korzyść zmarłych. Gloria Polo*,

którą wielu z was zna, ponieważ przyjechała do Włoch i wielu

z was otrzymało jej książeczkę – bardzo interesującą zresztą,

wartą przeczytania i według wielu księży wiarygodną – przeżyła *

Pochodząca z Kolumbii lekarz stomatolog Gloria Constanza Polo Ortiz (ur. 1958) po poważnym wypadku i śmierci klinicznej doświadczyła cudownego uzdrowienia. Swoje przeżycia opisała w licznych ­publikacjach.

Do dziś dzieli się nimi z rozmówcami [przyp. red.].

31

doświadczenie śmierci i opowiedziała, co widziała w raju,

w czyśćcu oraz w piekle. Jej opis piekła jest przerażający i zgodny z opisem dokonanym przez św. Faustynę Kowalską, która

rozpowszechniła modlitwę do Jezusa Miłosiernego. W swoim świadectwie Gloria Polo mówi o demonie, który przyklęka

w obecności Boga i Matki Bożej. Co w tej kwestii mówi Kościół? Dlaczego demon klęka przed Panem? Bluźni Mu, lecz jest

zmuszony przed Nim uklęknąć. Wyjaśnia to św. Paweł w swoim hymnie chrystologicznym zawartym w Liście do Filipian:

„On to, istniejąc w postaci Bożej, nie skorzystał ze sposobności, aby na równi być z Bogiem […]. A w zewnętrznej posta-

ci uznany za człowieka, uniżył samego siebie, stając się posłusznym aż do śmierci – i to śmierci krzyżowej. Dlatego też

Bóg Go nad wszystko wywyższył i darował Mu imię ponad

wszelkie imię, aby na imię Jezusa zgięło się każde kolano istot niebieskich i ziemskich, i podziemnych” (2, 6–11). Dlatego na

imię Jezusa klękają wszystkie stworzenia na ziemi i pod ziemią. On może wszystko i każda istota musi Mu to przyznać.

Wobec Jezusa Chrystusa i Jego imienia oraz imienia Matki

Bożej nawet potępieni, nawet demony muszą przyklęknąć.

A zatem odmawiając różaniec, poprzez Maryję możemy zanosić przed Jezusa i przed Ojca prośby za naszych zmarłych,

wstawiać się za nimi, aby szybko trafili do raju, a także prosić ich o wstawiennictwo za nas.

Ale w jaki sposób zmarli mogą wstawiać się za nami?

Znacie dogmat o obcowaniu świętych? Zmarli nie mogą bezpośrednio z nami rozmawiać ani niczego nam sugerować, ale 32

mogą się za nas modlić, aby Pan nas oświecił. Pomagają nam

zawsze przez Boga. Jednak ich wstawiennictwo nigdy nie jest

bezpośrednie, nie pozostawia nas więc bez wątpliwości. Pamiętamy wspaniałą przypowieść o bogaczu (por. Łk 16, 19–31),

który z piekła prosi ubogiego Łazarza, aby ten udał się do

jego rodziców oraz pięciu braci, i przestrzegł ich, że on został potępiony na wieczność i że jeśli nie chcą skończyć tak

samo jak on, powinni odmienić swoje życie. Bogacz otrzymu-

je odpowiedź, że przecież mają Biblię i proroków, mają Pismo

Święte oraz Kościół i że to powinno im wystarczyć. Bogacz

jednak nalega, wyjaśniając, że gdyby ukazał się przed nimi

zmarły, wtedy by uwierzyli. Nie – jeśli nie wierzą w Biblię ani

w proroków, to nie uwierzyliby nawet w powrót zmarłego

z zaświatów. Jeśli nie jest się pokornym, jeśli nie jest się ot-

wartym na przyjęcie Boga do własnego serca, to nawet zjawa nie odmieni naszego życia. Zdziwiłoby nas to, ale wszystko pozostałoby tak jak wcześniej.

Pamiętacie trzecią tajemnicę z Medjugorje? Jest w niej

mowa o cudownym znaku, jaki ujrzeli widzący. Matka Boża

powiedziała im: „Wielu uklęknie wobec tego znaku, ale nie

uwierzą”. No właśnie – gdyż Pan stworzył nas wolnymi i nigdy nie daje nam nic, co zmusiłoby nas do wiary. Nie! On

dostarcza nam tylko narzędzi do tego, abyśmy uwierzyli, ale

w żaden sposób nie chce na nas wymuszać wyborów. Nasza

wolność jest dla niego więcej warta niż cokolwiek innego.

Dlatego dał nam wolną wolę.

SPIS TREŚCI

Wstęp (Paolo Rodari i Roberto I. Zanini) 7

Przedmowa (Paolo Rodari i Roberto I. Zanini) 19 I

Co sądzę o objawieniach 25

Co sądzę o objawieniach 27

Dlaczego Maryja się objawia 35

Kto się modli, z pewnością się zbawia 41 Czytajcie Biblię, nieście ją światu 47 Medjugorje jest naszą okazją 49

Aż modlitwa stanie się życiem 53 We wspólnocie z imigrantami 65

Zależy Jej na tym, żeby móc nas miłować 73 Radość nawrócenia 77

Czas dla mojej duszy 81 Wiara jest życiem 87 II

Mocniejsi od zła 91 Piekło 93

Zło nie pochodzi od Boga 99 Post i znaki z nieba 107

Matka Boża jest niestrudzona 113 Pokój Boży 117

Nasze serce dla pokoju 121 Maryja na nas patrzy 125

Włosi w Medjugorje 131 O karach 133

O tajemnicach 137

Bądźcie modlitwą 139 Droga do raju 143

Otwórzcie wasze serca 147

Nie pozwólcie Szatanowi, by was zwiódł 149 Ona trzyma nas za rękę 157

Ona nie zostawia nas samych 161 Przede wszystkim wolność 165

Nie trwońcie czasu z dala od Boga 171 Plan demona 175

Boże Narodzenie: pod znakiem pokornych 183 III Plan

Maryi 187

Poznać plan Boży 189

Fatima i obrona stworzenia 195 Dante i sens życia 199 Nie bójcie się 207

Radość dziękowania 211

Pierwsze objawienia 215 Przebaczenie 219

Armia dla Niepokalanego Serca 223 Nowe czasy 225

Wiara to poważne zobowiązanie 227 Maryja nie odstępuje od nas 229 Bóg nie jest stary 233

Z Bogiem czy przeciwko Bogu 237

Dla tych, którzy nie chcą widzieć 241

Moc różańca 247

Trzy wskazówki, jak pozostawić ślad miłości 251

Miłosierdzie i ból (ostatnia katecheza o. Amortha) 257 Pytania o wiarę 261

Moje pierwsze wrażenia 271 Posłowie (Giovanni D’Ercole) 281

Originally published under the title Un esercito contro il male by Gabriele Amorth © 2018 Mondadori Libri S.p.A., Milano Copyright © for the Polish translation

by Wydawnictwo Esprit 2020 All rights reserved Fotografie na okładce: © fot. Tania / Contrasto / East News © Albo73 / Depositphotos.com Redakcja: Lidia Kozłowska Korekta: Monika Nowecka Łamanie: Lucyna Sterczewska isbn 978-83-66407-33-6 Wydanie I, Kraków 2020 Druk i oprawa: Skleniarz Wydawnictwo Esprit sp. z o.o. ul. Przewóz 34/100, 30-716 Kraków tel./fax 12 267 05 69, 12 264 37 09, 12 264 37 19 e­‑mail: sprzedaz@esprit.com.pl ksiegarnia@esprit.com.pl biuro@wydawnictwoesprit.com.pl Księgarnia internetowa: www.esprit.com.pl

Ojca Gabriele’a Amortha jako człowieka i kapłana ukształtowała przede wszystkim miłość do Maryi. Słynny egzorcysta

z uwagą wsłuchiwał się w przesłania Matki Bożej. Dostrzegał

związek między tak ważnymi dla współczesnego Kościoła ob-

jawieniami w Fatimie a wydarzeniami w Medjugorje.

Ojciec Amorth dowodzi, że w tej bośniackiej miejscowości

każdy może doświadczyć szczególnej łaski i miłosierdzia. Egzorcysta pokazuje, że Medjugorje stało się przyczółkiem Mat-

ki Bożej w walce przeciwko demonowi. To tam Maryja zapewnia nas o swojej obecności, ostrzega przed grożącymi karami

oraz uczy modlitwy. Zamieszczone w tej książce konferencje rzucają nowe światło na fenomen wyjątkowych objawień i stanowią maryjny testament tak cenionego przez kolejnych papieży mariologa i egzorcysty Watykanu.

Gabriele Amorth SSP (1925–2016) – od 1985 roku oficjalny egzor-

cysta Watykanu. Założyciel i wieloletni przewodniczący Między-

narodowego Stowarzyszenia Egzorcystów. Autor licznych ksią-

żek o walce duchowej oraz roli Maryi we współczesnym Kościele.

ISBN 978-83-66407-33-6 9

788366 407336

cena 29,90 zł (5% VAT) esprit.com.pl