Vision #18

2014 www.wienerberger.nl

#18

MAGAZINE OVER KERAMISCH BOUWEN

02 | VOORWOORD | COLOFON

Jacco Venema Regiomanager Gevel & Binnenmuur Wienerberger B.V.

INNOVATIEF GEBRUIK VAN KERAMIEK

De afgelopen jaren zijn er beduidend minder nieuwe woningen gebouwd. Toch zal de woningnieuwbouwmarkt de komende jaren weer belangrijker (moeten) worden. Als de bouwproductie achterblijft, zal het woningtekort in Nederland verdubbelen tot 290.000 woningen in 2020. We moeten daarom blijven bouwen, maar door de btw-verhoging en de strenge hypotheekregels is de concurrentiepositie van nieuwbouw ten opzichte van bestaande gebouwen tegelijkertijd verslechterd. Aan de bouwkolom de uitdagende taak om betaalbare woningen te realiseren.

04

Veel grote ontwikkelende bouwers zoeken het antwoord in conceptueel bouwen. Een ontwikkeling die binnen de keten met argusogen werd bekeken. De vooroordelen die over standaardisatie bestonden, zijn echter door de tijd ingehaald. Steeds meer woningbouwconcepten laten ruimte open voor maatwerk op projectniveau.

Bouwers Ballast Nedam (iQwoningen®) en KlokBouw (Basehome) vertellen in deze editie van Vision over hun flexibele woningbouwconcepten. Bij deze grotendeels fabrieksmatig vervaardigde woningen gaat een optimaal bouwproces hand in hand met een hoogwaardig eindproduct en een individuele uitstraling. Ondanks de nieuwe manier van bouwen worden traditionele keramische bouwmaterialen gebruikt. Zo hebben de woningen de degelijkheid en authentieke uitstraling die de consument verwacht.

Het gebruik van keramiek zit diep in onze bouwcultuur. Baksteen is één van de oudste en duurzaamste bouwmaterialen ter wereld. Van de Chinese muur tot eeuwenoude kerkjes, we zien de bijna oneindige levensduur overal om ons heen. Dat baksteen ook in de moderne architectuur eindeloze ontwerpmogelijkheden kent, laat Wienerberger zien met de uitreiking van de Brick Awards.

In deze Vision vieren we het tienjarig jubileum van deze internationale architectuurprijzen voor bijzondere, keramische ontwerpen. Natuurlijk is er aandacht voor de winnaar van de Brick Awards 2014: het Kantana Instituut in Thailand. Ook wordt een winnaar van de ‘Wienerberger Special Prize’ getoond: het Paasitorni Hotel te Helsinki, een oud fort dat is getransformeerd tot een modern hotel met historisch karakter.

24

De Hulk in Almere Haven is eveneens een bijzondere transformatie, van verouderd kantoorpand tot 27 duurzame woningen. Door strategisch slopen en een nieuwe ‘lichtgewicht’ buitengevel van keramische dakpannen is het scherpe budget en het hoge ambitieniveau gehaald.

Dit uitzonderlijke materiaalgebruik geeft het gebouw tegelijkertijd een moderne uitstraling. Een mooi voorbeeld van een hedendaagse toepassing van dit traditionele product.

COLOFON Vision, 18e uitgave Redactie Tanja Bongers, Marc Kuijpers, Rob Mulder, Martin Schröder, Jolanda Stam, Lieneke de Boer (BouwStijl Media), Leo Kranenburg (BouwStijl Media), Brett Rijsdijk (BouwStijl Media) Fotografie Christian Dusek (pag. 4 en 5), Pirak Anurakyawachon (pag. 6 t/m 9), Marko Huttunen (pag. 10 en 11), Ruud Peijnenburg (overige) Vormgeving SpringDesign Oplage 4.500 Idee? Heeft u suggesties over projecten die aandacht verdienen in deze uitgave? Laat het ons dan weten via info.nl@wienerberger.com.

Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Wienerberger worden gekopieerd of gedupliceerd. www.wienerberger.nl

28

INHOUD | 03

04 06

WIENERBERGER BRICK AWARD 2014 Bijzonder gebruik van baksteen

BRICK AWARD WINNAAR 2014: KANTANA INSTITUUT, THAILAND Praktijk en esthetiek prachtig gecombineerd

10

BRICK AWARD WINNAAR 2014: PAASITORNI HOTEL, HELSINKI Oud fort wordt modern hotel met historisch karakter

12 16 16 20 24 28 32

CONCEPTBOUW Bouwen na de crisis

IQWONING® Conceptueel bouwen met belevingswaarde

BASEHOME Betrouwbare basis voor wonen met een eigen karakter

BLOEMENBUURT, POELDIJK Verleden en toekomst komen samen in nieuwbouw jaren-30-wijk

KANTOORGEBOUW DE HULK, ALMERE Herontwikkeling met een hoog ambitieniveau

WONINGEN DEO NEO, HAARLEM Nieuwe woonwijk verenigt omringende wijken

Download de gratis Layar-app voor Android of Iphone

20

Vision is verrijkt met Layar.

Staat het Layar-icoon op de pagina, dan kunt u extra informatie bekijken met de Layar-applicatie.

Bekijk pagina’s met het Layar-icoon Open Layar, houd de telefoon boven de gehele pagina en druk op ‘Scan’ Bekijk de interactieve informatie

Vision online Vision breidt uit! Vanaf nu kunt u op vision.wienerberger.nl projecten uitgebreid bekijken, delen via uw social media en uw reactie geven. Ook informatie uit eerdere edities is online beschikbaar. Bekijk Vision online nu met Layar.

32

04 | WIENERBERGER BRICK AWARD 2014

WIENERBERGER BRICK AWARD 2014 BIJZONDER GEBRUIK VAN BAKSTEEN Het is algemeen bekend dat baksteen één van de oudste en meest duurzame bouwmaterialen is. Misschien is dat juist de reden waarom het materiaal soms over het hoofd wordt gezien in de ‘moderne’ architectuur. En dat terwijl baksteen ontelbare ontwerpmogelijkheden biedt. Om dat te benadrukken is Wienerberger in 2004 gestart met het uitreiken van de Wienerberger Brick Awards en de bijbehorende Brick boeken. De Brick Awards zijn bedoeld om de esthetische en functionele voordelen van bakstenen en andere keramische bouwmaterialen voor de hedendaagse architectuur onder de aandacht te brengen.

WIENERBERGER BRICK AWARD 2014 | 05

De Brick Awards zijn internationale architectuurprijzen die worden toegekend aan bijzondere, keramische constructies. Hiermee wordt aangetoond hoe innovatief en veelzijdig keramische bouwmaterialen en specifiek baksteen, in de hedendaagse architectuur worden gebruikt. Bovendien bevordert de prijs de internationale uitwisseling van ideeën over keramische architectuur.

Dit jaar viert Wienerberger de tiende verjaardag van de Brick Awards. De prijzen worden om de twee jaar uitgereikt, met een steeds wisselend jurypanel van vernieuwende architecten.

De jury van dit jaar bestaat uit juryvoorzitter Wang Shu (China), Pavol Panak (Slovenie), Ewa Kurylowicz (Polen) en Vera Yanovshtchinsky (Nederland). De Brick Awards 2014 zijn op 8 mei in Wenen uitgereikt. Daar is ook het Brick boek ‘14 gelanceerd met alle genomineerde projecten.

HET SELECTIEPROCES Voor deze editie van de Brick Awards zijn architectuurcritici en -journalisten van over de hele wereld weer op zoek gegaan naar bijzondere gebouwen met keramische producten.

De ‘architectuurscouts’ hanteerden hierbij de criteria: innovatieve vormgeving, ambachtelijk gebruik van keramisch materiaal, functionaliteit, duurzaamheid en energie-efficiëntie van het gebouw.

De keur aan inschrijvingen toont hoe verschillend en veelzijdig bakstenen ingezet worden.

De inzendingen variëren van industriële gebouwen en elektriciteitstations tot aan musea en brandweerkazernes. Uit de ruim 300 inzendingen heeft de vakjury 50 projecten uit 26 verschillende landen genomineerd. Onder de genomineerden zijn ook twee Nederlandse projecten, de Haagse basisschool Het Galjoen (Rocha Tombal Architecten) en de bibliotheek De Boekenberg uit Spijkenisse (MVRDV).

Lanxi Curtilage - Chengdu, China (genomineerd) Archi-Union Architecten - Shanghai, China Heimo Scheuch, CEO Wienerberger met winnaar Boonserm Premthada, Bangkok Project Studio - Bangkok, Thailand

DE KEUR AAN INSCHRIJVINGEN TOONT HOE VERSCHILLEND EN VEELZIJDIG BAKSTENEN INGEZET WORDEN

PRIJSWINNAARS BRICK AWARDS 2014 Uit de genomineerden kiest de jury normaal gesproken winnaars in vijf verschillende categorieën: utiliteitsbouw, particuliere woning, herbestemming, woningbouw en speciale toepassing van baksteen. Deze editie heeft de vakjury er echter voor gekozen om de prijs voor woningbouw niet toe te kennen. De geselecteerde projecten waren volgens hen niet uniek en innovatief genoeg in de toepassing van keramiek. In plaats daarvan is een prijs toegekend voor ‘stedelijke inbreiding’. Die ging naar het bureau Sol89 voor hun kookschool in Spanje.

Daarnaast heeft Wienerberger twee extra ‘Special Prizes’ uitgereikt voor de beste en meest unieke oplossingen met baksteen. Wienerberger reikte de prijzen uit aan het Kroatische Lumenart, ‘House of Light’, ontworpen door Amdrija Rusan en het Finse Paasitorni hotel, ontworpen door K2S architecten.

In de categorie ‘utiliteitsbouw’ is het Duitse kunstmuseum Ravensburg van Lederer Ragnarsdóttir Oei door de jury uitgeroepen tot winnaar. Architect John Lin van Rufwork won met het ‘House for all Seasons’ in China in de categorie ‘particuliere woning’. Het Buda Art Center, met als architect 51N4E uit België, won in de categorie ‘herbestemming’. De winnaar in de categorie ‘speciale toepassingen van baksteen’ is ook de grote winnaar van de Brick Awards 2014: het Kantana Film en Animatie Instituut in Thailand ontworpen door Boonserm Premthada.

Op pagina 6, 7, 8 en 9 van deze Vision leest u meer over het Kantana Instituut, de Grand Prize winnaar van de Brick Award 2014. Meer over de Wienerberger Special Prize winnaar Paasitorni hotel vindt u op pagina 10 en 11.

Brick ’14 - het boek In het kader van de Brick Awards heeft Callwey een nieuw boek in de reeks Brick uitgebracht. Alle genomineerde projecten zijn toegelicht in beeld en tekst (tweetalig: Duits en Engels) over bijna 256 pagina’s.

Brick ‘14 Award-winning International Brick Architecture.

Uitgeverij Callway, München, ISBN 978-3-7667-2074-0 Full-color, gebonden, 256 pagina’s, Engels- en Duitstalig.

Meer weten over Wienerberger Brick Award 2014? Ga naar: www.brickaward.com

06 | WIENERBERGER BRICK AWARD WINNAAR: KANTANA INSTITUUT, THAILAND

WIENERBERGER BRICK AWARD 2014 PRAKTIJK EN ESTHETIEK PRACHTIG GECOMBINEERD Een indrukwekkend tafereel van meer dan 600.000 handgemaakte bakstenen ligt in een uitgestorven gebied midden in Thailand. Het is het Kantana Instituut, een school voor film en animatie. Het één verdieping tellende gebouw mengt zich met de bomen in het prachtige groene landschap en past daardoor perfect bij de Thaise cultuur. Voor de jury was de keuze niet moeilijk. Ze bekroonden het Kantana Instituut tot grote winnaar van de Brick Awards 2014.

WIENERBERGER BRICK AWARD WINNAAR: KANTANA INSTITUUT, THAILAND | 07

TERUG NAAR DE BASICS Het Kantana Instituut is ontworpen met het oog op rust en natuur. De school is geen moderne eye-catcher, maar gaat vooral uit van het principe ‘terug naar de basics’. Licht en schaduw hebben een centrale rol om de hitte van de Thaise zon te weren. Bovendien is er in het ontwerp rekening gehouden met het behoud van natuur, lokale levensstijl en cultuur. Het instituut bestaat voornamelijk uit baksteen, een alledaags materiaal in Thailand. Het ontwerp heeft daarnaast veel weg van een traditionele Thaise tempel.

De ruim 600.000 bakstenen die zijn gebruikt, komen uit het enige Thaise dorp waar nog bakstenen met de hand worden geproduceerd. De hand- en voetafdrukken van de werkers zijn nog zichtbaar op de oppervlakte van de stenen. De bakstenen zijn twee keer zo groot als een normale steen en bevatten holtes om de hitte van de zon beter door het gebouw te transporteren. Daarnaast wordt door het gebruik van schaduw de temperatuur in de klaslokalen laag gehouden, zonder enige moderne techniek.

BLOKVERDELING Het instituut bestaat uit vijf blokken die elk een eigen functie en ontwerp hebben: het gebouw voor management en administratie, de bibliotheek, collegezalen, een workshopstudio en een kantine. De klaslokalen zijn zo ontworpen dat ze maar een fractie van het daglicht binnenlaten. Daarentegen schijnt in de bibliotheek natuurlijk zonlicht juist van bovenaf naar binnen.

Het gedeelte met de collegezalen is erg rustig gelegen. Het is omringd door een vrijstaande stenen muur met een buitenruimte om te relaxen. Studenten kunnen hier uitblazen tussen en na colleges. Door het gebruik van verschillende bouwstijlen wil het instituut de creativiteit van studenten stimuleren.

NET EEN FILM Tussen de blokken liggen paden die het complex doorkruisen. Dit zogenoemde ‘binnenbos’ verdeelt het instituut in vieren. Als je over de paden loopt krijg je het gevoel dat je zowel binnen als buiten bent. De paden zijn gemaakt van grijs steen en worden omringd door muren van wel acht meter hoog. Door hun gebogen vorm lijken de muren te bewegen, als een 36-millimeter filmrol die langzaam door een filmprojector gaat. De paden en muren geven het gebouw een duidelijke plattegrond die makkelijk te begrijpen is. Ze sluiten het gebouw niet af, maar zorgen wel voor een goede verdeling van licht en schaduw.

DOOR HUN GEBOGEN VORM LIJKEN DE BAKSTENEN MUREN TE BEWEGEN, ALS EEN FILMROL DIE DOOR EEN PROJECTOR GAAT

08 | WIENERBERGER BRICK AWARD WINNAAR: KANTANA INSTITUUT, THAILAND

WIENERBERGER BRICK AWARD WINNAAR: KANTANA INSTITUUT, THAILAND | 09

LICHT EN SCHADUW HEBBEN EEN CENTRALE ROL OM DE HITTE VAN DE THAISE ZON TE WEREN. BOVENDIEN IS ER IN HET ONTWERP REKENING GEHOUDEN MET HET BEHOUD VAN NATUUR, LOKALE LEVENSSTIJL EN CULTUUR OMGEKEERDE SCHOORSTEEN De golvende vorm van de muren zorgt niet alleen voor dynamiek in de structuur maar geeft ook een fantastisch schouwspel van licht en schaduw. De interne stalen constructie in de muren zorgt voor de nodige stabiliteit. Het ondersteunt het metselwerk elke 60 cm. Bovendien werken de holle muren als een omgekeerde schoorsteen; de lucht in de muur koelt af en zakt naar beneden. Hierdoor wordt de gehele campus van gematigd koele lucht voorzien.

SIMPEL MAAR MOOI In het Kantana Instituut zijn de praktische en esthetische kenmerken van baksteen op een prachtige manier gecombineerd. De bakstenen bepalen de hele structuur en het binnenklimaat van het complex. De imposante muren zijn daarnaast in al hun eenvoud erg fraai vormgegeven. Het indrukwekkende Kantana Instituut heeft met deze architectuur naast de prijs voor speciaal gebruik van baksteen ook de hoofdprijs van de Brick Awards 2014 gewonnen.

Kantana Instituut, Thailand Opdrachtgever

Kantana Edutainment (International) Co., Ltd.

Architectenbureau

Bangkok Project Company Limited (Bkkp.)

Oplevering

2011

Meer weten over het Kantana Instituut?

Ga dan naar www.brickaward.com/school-of-film

10 | WIENERBERGER BRICK AWARD WINNAAR: PAASITORNI HOTEL, HELSINKI

WIENERBERGER BRICK AWARD 2014 OUD FORT WORDT MODERN HOTEL MET HISTORISCH KARAKTER Het combineren van verschillende historische bouwstructuren kan twee kanten op gaan. Enerzijds kan het een rommelig en onsamenhangend resultaat opleveren.

Anderzijds kan het er juist prachtig uitzien door het gebruik van historische elementen in een modern jasje.

Van deze laatste optie is het Paasitorni hotel in Helsinki een mooi voorbeeld. Het hotel weerspiegelt de historische architectuur en combineert dit met moderne elementen.

Reden genoeg om het hotel uit te roepen tot winnaar van de ‘Wienerberger Special Prize’ van de Brick Awards 2014.

WIENERBERGER BRICK AWARD WINNAAR: PAASITORNI HOTEL, HELSINKI | 11

DE RESTAURATIES WAREN VOORAL GEFOCUST OP HET BEHOUD VAN DE BESTAANDE ARCHITECTUUR IN COMBINATIE MET EEN UNIEKE EN MODERNE TOUCH

Het granieten fort Paasitorni is in 1908 ontworpen door Karl Lindahl en werd oorspronkelijk gebruikt als hoofdkwartier van de lokale arbeidersbeweging. Arbeiders konden daar terecht voor onder andere entertainment en scholing. Na verschillende restauraties in de jaren ’20 en ’50 is het fort in de jaren ‘90 omgetoverd tot een hotel. In 2012 is het nogmaals verbouwd. Het totale complex beslaat tegenwoordig drie bestaande gebouwen en een nieuw aangebouwde vleugel.

Het oudste gebouw, het fort met massief granieten gevels, doet tegenwoordig dienst als conferentiecentrum voor een publiek tot 800 mensen. Het hotel met ruim 170 kamers beslaat twee gebouwen uit de jaren ’20 en ’50 en de nieuwe vleugel.

UNIEKE SFEER De restauraties waren vooral gefocust op het behoud van de bestaande architectuur in combinatie met een unieke en moderne touch. Zo heeft ieder individueel gebouw zijn eigen karakter en bouwstijl behouden. Het interieur van het gebouw is hierop aangepast. Er zijn kamers die ingericht zijn met een traditionele, ruimtelijke jaren ’20 look. Ook zijn er kamers met een jaren ‘50 stijl en de nieuwste kamers uit 2012 hebben juist een moderne look. Voor iedere gast is er wel wat wils.

BIJZONDERE GOLVENDE VLEUGEL De nieuwbouw verbindt de drie gebouwen en de verschillende tijdperken met elkaar. De gevels van de nieuwe vleugel zijn gemaakt van ivoorwitte bakstenen van Wienerberger. Deze stenen zijn speciaal ontwikkeld om qua kleur en textuur aan te sluiten op de bouwmaterialen van de bestaande gebouwen.

De vleugel is licht golvend om zo voldoende ruimte en licht te creëren. Aan twee kanten van het gebouw verandert de structuur van de gevel. Door ruimtes tussen de stenen lijkt hij hier gemaakt van kant. De semitransparante ‘kanten’ gevel vormt als het ware een filter tussen de slaapkamers en het nieuwe hart van het hotel: de binnentuin. Door het bijzondere gebruik van baksteen laat de vleugel een blijvende indruk achter.

GLOEIENDE LANTAARN De ivoorwitte stenen laten door hun vorm en structuur overdag een vrolijk spel van daglicht zien in de moderne hotelkamers. ’s Avonds lijkt de nieuwe hotelvleugel net een gloeiende lantaarn door de mooie texturen van kleur en licht. Dit bijzondere gebruik van bakstenen in een combinatie van historische en hedendaagse architectuur maakt het Paasitorni hotel tot de ‘Wienerberger Special Prize’ winnaar.

Paasitorni Hotel, Helsinki Opdrachtgever

Paasitorni Hotel & Conference Center

Architectenbureau

K2S Architects

Oplevering

2012

Meer weten over het Paasitorni Hotel?

Ga dan naar www.brickaward.com/paasitorni

DOOR RUIMTES TUSSEN DE BAKSTENEN LIJKT DE GEVEL GEMAAKT VAN KANT

12 | CONCEPTUEEL BOUWEN

BOUWEN NA DE CRISIS: BETAALBAAR, MAAR MÉT KWALITEITSGARANTIE De Nederlandse woningbouwmarkt bloeit niet meer zoals enkele jaren geleden. Investeringen in nieuwbouw, sloop of verkoop staan op de tocht.

Toch zal de nieuwbouw van woningen de komende jaren aan belang winnen. Het aantal huishoudens blijft groeien en al die mensen moeten een plekje krijgen. Een belangrijk verschil met de periode vóór de recessie is wel dat die huizen betaalbaar moeten zijn en toch de kwaliteit moeten bieden die mensen gewend zijn. Hoe gaat de sector hiermee om?

CONCEPTUEEL BOUWEN | 13

Woningtekort in Nederland (aantallen)

0 -50.000 -100.000 -150.000 -200.000 -250.000 -300.000 2012

2015

2020

2025

2030

2035

2040

Bron: ABF Research Primos prognose 2013 Eind 2013 heeft ABF Research in opdracht van het Rijk de jaarlijkse Primos bevolkingsprognose uitgebracht. Hieruit blijkt dat het woningtekort in Nederland de komende jaren bijna verdubbelt van 160.000 nu naar 290.000 woningen in 2020.

Vooral de achterblijvende productie draagt bij aan het groeiende tekort. Er komen jaarlijks zo’n 60.000 huishoudens bij, terwijl de nieuwbouwproductie volgens prognoses van BouwKennis ook in 2014 en 2015 nog op hetzelfde lage niveau van 2013 blijft. Uiteindelijk zal deze druk van de woningmarkt afgehaald moeten worden door de bouw van nieuwe woningen.

VOORAL VRAAG NAAR GOEDKOPE WONINGEN De komende jaren liggen er vooral kansen voor bouwers van innovatieve concepten voor het goedkope segment. Door aangescherpte hypotheekregels kunnen huishoudens namelijk minder lenen dan voorheen. De huishoudensgroei van de komende jaren bestaat daarnaast vooral uit kleine huishoudens, zoals eenpersoons- en tweepersoonshuishoudens. Deze groepen hebben vaker een laag inkomen.

DE KOMENDE JAREN LIGGEN ER VOORAL KANSEN VOOR BOUWERS VAN INNOVATIEVE CONCEPTEN VOOR HET GOEDKOPE SEGMENT

Gereedmeldingen naar opdrachtgever 2012 t/m 2016 (aantallen) 60.000 50.000 40.000 30.000 20.000 10.000 0

2012**

Totaal Bouwers voor de markt Corporaties Particuliere opdrachtgevers

2013**

2014*

2015*

2016*

Bron: BouwKennis, maart 2014 *Prognose **Schatting BouwKennis

14 | CONCEPTUEEL BOUWEN

CONCEPTUEEL BOUWEN | 15

Ontwikkeling huishoudens (in%) 7%

6%

huishoudens alleenstaand

27%

37%

23%

29%

2012

43%

huishoudens samenwonend zonder kind

huishoudens samenwonend met kind

26%

2040

huishoudens 1 oudergezin

Bron: ABF Research - Primos prognose 2013

KERAMISCHE BOUWMATERIALEN WORDEN, NET ALS DE CONCEPTEN ZELF, GEMAAKT IN MODERNE FABRIEKEN MET HOOGWAARDIGE PROCESTECHNOLOGIE

De concurrentiepositie van nieuwbouw is sinds de recessie bovendien verslechterd ten opzichte van de bestaande voorraad. Door een algemene btw-verhoging van 19% naar 21% uit 2012 zijn nieuwbouwwoningen duurder geworden. Tegelijkertijd is de overdrachtsbelasting die kopers van bestaande woningen betalen gedaald van 6% naar 2%.

OP ZOEK NAAR EEN HOOGWAARDIG PRODUCT Huishoudens zijn dus vooral op zoek naar goedkopere huisvesting. Dit zullen ze echter niet graag ten koste laten gaan van de kwaliteit die ze in de loop der jaren gewend zijn geraakt.

Dit stelt bouwers voor een uitdaging. Omdat nieuwbouw concurreert met bestaande bouw is er weinig ruimte om luxer te bouwen. Met te veel extra kosten, prijzen bouwers zichzelf uit de markt. Tegelijkertijd moeten ze zorgen voor een kwalitatief hoogwaardig eindproduct.

Het antwoord wordt de laatste jaren onder andere gezocht in conceptbouw. Het gaat hierbij om projectonafhankelijke woonconcepten die herhaalbaar zijn, maar toch ruimte overlaten voor maatwerk. Ze spelen in op de behoeften van een specifieke doelgroep en zijn voor een groot deel industrieel gemaakt door een vaste groep van ketenpartners. In deze editie van Vision vindt u twee voorbeelden terug: de BaseHome van KlokWonen en de iQwoning速 van Ballast Nedam.

BEWUSTE KEUZE VOOR KERAMIEK Deze woningen worden grotendeels in de fabriek vervaardigd. Dit stelt beide bouwers in staat om niet alleen snel en betaalbaar te bouwen, veel ruimte te bieden en een hoog uitrustingsniveau, maar vooral ook om dit met hoogwaardige materialen te doen die consumenten de kwaliteit bieden waar ze naar zoeken. Beide woningen worden opgetrokken met een stevige, duurzame bakstenen gevel in combinatie met een keramisch pannendak. Deze keuze sluit naadloos aan op de conceptmatige manier van werken. Keramische bouwmaterialen worden immers, net als de concepten zelf, gemaakt in moderne fabrieken waar hoogwaardige procestechnologie garant staat voor een vaste hoge kwaliteit. Verderop in dit nummer leest u uitgebreid over beide bouwconcepten.

DUURZAAM BOUWEN Keramische bouwmaterialen bieden diverse voordelen waarmee partijen handig in kunnen spelen op de vraag naar betaalbare woningen van hoog niveau. Een bakstenen gevel is voor bewoners synoniem aan kwaliteit en herkenbaarheid. Baksteen vormt al eeuwenlang het decor van ons dagelijkse leven en behoort inmiddels tot ons culturele erfgoed. Keramisch bouwen is bovendien zeer duurzaam: gebakken producten van de hernieuwbare grondstof klei kunnen honderden jaren meegaan zonder kwaliteitsverlies. Onze historische binnensteden zijn hiervan sprekende voorbeelden. Nog belangrijker is dat bouwen met baksteen een woning in de context van de omgeving verankert. Een huis dat bij de buurt past en bij bewoners in de smaakt valt, is het meest duurzame huis dat gebouwd kan worden.

MATERIAALGEBRUIK De nieuwe realiteit op de Nederlandse woningmarkt vraagt om goedkopere nieuwbouwwoningen die de kwaliteit bieden waaraan de consument gewend is. Keramische bouwmaterialen spelen hierin een belangrijke rol. De uitstraling, kwaliteit en uiteindelijk ook het leefgenot van een woning valt of staat bij het materiaalgebruik. En niets is kenmerkender voor het karakter en de beleving van een woning dan de oude, vertrouwde Hollandse bakstenen gevels en pannendaken.

BOUWEN MET BAKSTEEN VERANKERT EEN WONING IN DE CONTEXT VAN DE OMGEVING. EEN HUIS DAT BIJ DE BUURT PAST EN BIJ BEWONERS IN DE SMAAKT VALT, IS HET MEEST DUURZAME HUIS DAT GEBOUWD KAN WORDEN

Meer informatie over keramisch bouwen vindt u op www.wienerberger.nl

16 | CONCEPTUEEL BOUWEN MET IQWONING®

CONCEPTUEEL BOUWEN MET BELEVINGSWAARDE Woningen die bijna volledig in de fabriek gebouwd worden. Op basis van een beproefd concept en tegen een scherpe prijs. Is dit de toekomst van de grondgebonden woningbouw? Als het aan Koos Pijnenburg en Johan Postma ligt wel. Met hun iQwoning® timmeren zij hard aan de weg om hun klanten hiervan te overtuigen. Hun geheim? “Maximaal fabrieksmatig vervaardigde woningen die dezelfde belevingswaarde en uitstraling hebben als traditionele woningen.”

CONCEPTUEEL BOUWEN MET IQWONING® | 17

“Industrialisering in de bouw beperkt zich vaak tot prefabricage van onderdelen”, verwondert Koos Pijnenburg, directeur van de iQwoning® zich. “Het is nog steeds heel normaal om losse bouwdelen op locatie samen te brengen en ze daar verder te verwerken onder sterk wisselende (weers)omstandigheden. Wij denken dat dit beter kan. Daarom zetten we in op maximaal fabrieksmatig vervaardigde woningen, waarbij een optimaal bouwproces en een hoogwaardig product voor de woonconsument hand in hand gaan.”

GECONDITIONEERDE OMSTANDIGHEDEN “Een iQwoning® bestaat uit meerdere betonnen 3D-elementen die in de fabriek worden voorzien van deuren, ramen, installaties, leidingen en een trap”, zo legt commercieel manager Johan Postma het concept uit. “Vervolgens vervoeren we ze vanuit onze fabriek rechtstreeks naar de bouwplaats waar de woning binnen één dag opgezet wordt. Daarna worden de leidingen gekoppeld en vindt de laatste afwerking plaats. Een complete woning is zo in slechts zes weken woonklaar.”

Het idee van industriële productie van woningen ontstond begin 2009 binnen moederbedrijf Ballast Nedam als antwoord op de veranderende marktomstandigheden. Pijnenburg: “De klant vraagt in toenemende mate om maatwerk. Tegelijkertijd is er onder beleggers en corporaties behoefte aan flexibiliteit, in programmering en fasering. En de eindgebruiker vraagt topkwaliteit voor een scherpe prijs. Aan deze optelsom van wensen kun je in onze ogen alleen voldoen als het bouwproces onder geconditioneerde omstandigheden plaatsvindt.”

MINDER OVERLAST EN VERVOERSBEWEGINGEN De iQwoning® is ook een antwoord op de stap van de wei naar de stad, vult Postma aan. “Het bouwen op uitbreidingslocaties is een aflopende zaak. De komende jaren staan in het teken van inbreiding en dat brengt andere eisen met zich mee. Woningen die je kunt bouwen met zo min mogelijk overlast voor de buurt, bijvoorbeeld. De iQwoning® heeft een zeer korte bouwtijd.

Daarnaast is maar een beperkt aantal vervoersbewegingen nodig. Dat maakt dit woonconcept heel geschikt voor een compacte bouwplaats.”

CONSUMENTEN WILLEN NIET KUNNEN ZIEN OF VOELEN DAT HUN WONING EEN CONCEPT IS, OP WAT VOOR MANIER DAN OOK

Koos Pijnenburg: “Onze klanten willen een woning die kwaliteit uitstraalt”.

Johan Postma: “Om te kunnen blijven voldoen aan de groeiende vraag naar woningen van hoge kwaliteit tegen een scherpe prijs, kun je niet anders dan het proces van buiten naar binnen brengen.“

18 | CONCEPTUEEL BOUWEN MET IQWONING®

AANDACHT VOOR DUURZAAMHEID Duurzaamheid is een wezenlijk onderdeel van het bouwconcept. Tijdens de productie is er bijvoorbeeld sprake van 60% minder afval. En omdat de woningen vrijwel geheel in de fabriek worden gemaakt zijn er tot 40% minder verkeersbewegingen nodig. Pijnenburg: “Tijdens de levensduur is dit concept zo duurzaam te maken als de klant wil. Standaard scoort de woning onder de huidige EPC-norm van 0,6 en hij kan zelfs stapsgewijs energieneutraal gemaakt worden zonder een hoge investering. Woonbedrijf in Eindhoven heeft bijvoorbeeld gekozen voor 74 energieneutrale iQwoningen®.”

DE TRADITIONELE BAKSTEEN ZIT INGEBAKKEN IN DE NEDERLANDSE CULTUUR. ZOWEL DE EINDGEBRUIKER ALS ONZE KLANT WILLEN GRAAG EEN HUIS MET EEN BAKSTENEN GEVEL EN KERAMISCHE PANNEN OP HET DAK

Conceptueel bouwen is binnen de keten lang met argusogen bekeken. Deze vooroordelen zijn echter door de tijd ingehaald, vertelt Pijnenburg. “Ik denk dat de meeste bezwaren van vroeger vooral voortkwamen uit angst voor het onbekende. Tegenwoordig horen we nog maar één vooroordeel, met name van architecten. Zij denken bij het woord concept nog regelmatig dat ze in een keurslijf van regels en voorschriften komen zonder ontwerpvrijheid. Gelukkig kunnen we ze altijd snel overtuigen dat hiervan geen sprake is.”

Postma: “Je kunt de iQwoningen® wat dat betreft vergelijken met de auto-industrie. Volkswagen bouwt met dezelfde basis auto’s voor haar eigen merk maar ook voor Audi, SEAT en ŠKODA. Ieder merk met zijn eigen uitstraling en beleving, vaak zelfs zonder dat de consument zich daarvan bewust is. Daar streven wij ook naar: standaardisatie in het proces, maar niet in het ontwerp of het uiterlijk.”

KERAMISCHE SCHIL IS ONMISBAAR Niet voor niets is het uitgangspunt van de iQwoning® ‘maximaal fabrieksmatig vervaardigde woningen met dezelfde belevingswaarde en uitstraling als gewone woningen’. Het casco van de woning wordt in de fabriek gemaakt, maar de schil wordt er op de bouwplaats traditioneel omheen gemetseld. Pijnenburg vertelt: “De traditionele baksteen zit ingebakken in de Nederlandse cultuur. Zowel de eindgebruiker als onze klant willen graag een huis met een bakstenen gevel en keramische pannen op het dak. Dit heeft voor hen een bepaalde kwaliteitswaarde. Consumenten willen bovendien niet kunnen zien of voelen dat hun woning een

CONCEPTUEEL BOUWEN MET IQWONING® | 19

Standaard scoort de woning onder de huidige EPC-norm van 0,6 en hij kan zelfs stapsgewijs energieneutraal gemaakt worden zonder een hoge investering. Woonbedrijf in Eindhoven heeft bijvoorbeeld gekozen voor 74 energieneutrale iQwoningen®.

concept is, op wat voor manier dan ook. Een keramische schil, op traditionele wijze gebouwd, is daarom onmisbaar voor ons concept. Als leverancier van hoogwaardige keramische bouwmaterialen is Wienerberger voor ons een belangrijke partner. Juist in industriële productie is co-makership heel waardevol.”

PROJECT BERCKELBOSCH De eerste vijf iQwoningen® zijn in 2009 neergezet in de Eindhovense nieuwbouwwijk Berckelbosch. Eind 2012 hebben corporatie Woonbedrijf en Ballast Nedam een overeenkomst getekend voor nog eens 74 energieneutrale iQwoningen® in dit project. In de tweede week van november begon de bouw. De eerste woningen zijn nog voor de Kerst sleutelklaar opgeleverd. Ook hier heeft het slimme concept een eigen uiterlijk: de bouwstijl sluit precies aan bij de bestaande koopwoningen in de wijk. Die bouwstijl is geïnspireerd op de jaren dertig: hoge kappen en forse overstekken, roodoranje bakstenen en een horizontale raamindeling.

Momenteel komen er zo’n 150 tot 200 iQwoningen® per jaar uit de fabriek, dat is ongeveer 13 procent van het totaal aantal gestarte woningen van Ballast Nedam in 2013. De fabriek in Weert is echter ontwikkeld op een capaciteit van 800 stuks per jaar. Pijnenburg “De modules worden nu nog op vaste plaatsen door de medewerkers afgebouwd. Maar als we aan 600 tot 800 woningen per jaar komen, installeren we een carrouselsysteem, die de modules door de fabriek verplaatst.”

Ook dan zullen deiQwoningen® nog altijd op locatie worden voorzien van een architectonische schil. “Onze klanten willen een woning die kwaliteit uitstraalt”, concludeert Pijnenburg. “Ze willen niet zien of zelfs het gevoel hebben dat ze in een concept wonen. En uiteindelijk is dat waar bouwen om draait: tevreden klanten. Daarom gaan we ook de komende jaren nog gewoon verder met het verwerken van hoogwaardige keramische bouwmaterialen.”

Nieuwbouwwijk Berckelbosch, Eindhoven

OPSCHALING Postma verwacht voor de komende jaren een exponentiële groei van de vraag naar bouwconcepten. “Om te kunnen blijven voldoen aan de groeiende vraag naar woningen van hoge kwaliteit tegen een scherpe prijs, kun je niet anders dan het proces van buiten naar binnen brengen. Bedrijven in de bouw en opdrachtgevers zijn hiervan gelukkig ook steeds vaker doordrongen. Dit gaat sneller dan sommige partijen denken.”

Opdrachtgever

IQwoning®, Weert

Architectenbureau

luijten | smeulders | architecten, Tilburg

Toegepaste gevelbakstenen

Sinterblauw handvorm, waalformaat - Wienerberger Nuance Alverna handvorm, waalformaat - Wienerberger Nuance Keimstenen handvorm, waalformaat - Wienerberger Nuance

Toegepaste dakpannen

Madura leikleur mat - Wienerberger Tegelen

20 | CONCEPTUEEL BOUWEN MET BASEHOME

BASEHOME: BETROUWBARE BASIS VOOR WONEN MET EEN EIGEN KARAKTER Vroeger werd een standaardwoning door bouwbedrijven ontwikkeld om zo goedkoop en efficiënt mogelijk te bouwen. Vandaag de dag kan aan de strengere eisen van opdrachtgevers niet meer voldaan worden met één standaardwoning.

KlokWonen speelde hierop in en ontwikkelde het BaseHome-concept. Sindsdien zijn er honderden eengezinswoningen opgeleverd in verschillende plangroottes.

KlokWonen heeft de afgelopen tijd zeker niet stil gezeten. Inmiddels zijn er al verschillende woonwijken met de BaseHome-woningen gebouwd, zoals ‘De viersprong’ in Lent.

CONCEPTUEEL BOUWEN MET BASEHOME | 21

22 | CONCEPTUEEL BOUWEN MET BASEHOME

EEN ARCHITECT KAN HET ONTWERP VAN DE GEVELS, DE DAKVORM EN HET MATERIAALGEBRUIK ZELF INVULLEN Het BaseHome-concept is zo’n zeven jaar geleden ontwikkeld door een groep van architecten, samenwerkende bouwers, ontwikkelaars en woningcorporaties.

BaseHome-woningen worden seriematig geproduceerd. Dat kan op basis van een prefab casco of er wordt traditioneel gebouwd. De meerwaarde van deze conceptwoningen zit vooral in de woonruimte en het gebruik van hoogwaardige materialen. Rob Jans, Manager Realisatie bij KlokWonen, is hier vanaf het eerste uur bij betrokken. “We willen inspelen op de vraag uit de markt naar betaalbare woningen met een hoog kwaliteitsniveau,” legt Jans uit.

KEUZEVRIJHEID Het BaseHome-concept is echter meer dan één standaardwoning. “Het scala aan woningen is in de loop der jaren flink uitgebreid. Er kunnen nu zelfs volledige woonwijken mee ingericht worden,“ aldus Jans. “Het concept voorziet in rijwoningen, twee-onder-één-kap-woningen, vrijstaande woningen en zelfs levensloopbestendige woningen. Zo kunnen we op het gebied van eengezinswoningen alle doelgroepen bedienen.“

“In het beginstadium van het BaseHome-concept was er nog weinig vrije keuze in het ontwerp. Later hebben we dit losgelaten. De kaders van het concept staan nog steeds vast zoals

WE WILLEN INSPELEN OP DE VRAAG UIT DE MARKT NAAR BETAALBARE WONINGEN MET EEN HOOG KWALITEITSNIVEAU “KlokWonen is vorig jaar april ontstaan als zelfstandige werkmaatschappij binnen KlokGroep: een familiebedrijf dat zowel bouwt als risicodragend ontwikkelt.

KlokWonen is een samenvoeging van de divisie KlokBouw Wonen en het deel van KlokOntwikkeling dat verantwoordelijk was voor de ontwikkeling van grondgebonden woningen. Hierdoor worden de ontwikkeling, verkoop en realisatie van BaseHomewoningen integraal en op een snelle manier benaderd. Klantwensen en de daadwerkelijke uitvoering van de projecten zijn op deze manier nog beter op elkaar afgestemd.”

Rob Jans, Manager Realisatie bij KlokWonen

het casco en de indelingen, maar een architect kan het ontwerp van de gevels, de dakvorm en het materiaalgebruik zelf invullen.“ OOG OP WOONLASTEN KlokWonen wil klanten naast keuzemogelijkheid ook zo veel mogelijk duidelijkheid bieden.

“Opdrachtgevers krijgen voordat zij een woning bij ons kopen, volledig inzicht in de bouwkosten en uitgewerkte plannen, zodat zij weten wat ze kunnen verwachten. Daarnaast zijn de betrokken partners volledig op de hoogte van alle details tijdens het bouwen. Dit voorkomt faalkosten en een hoop stress. Voor woningcorporaties kunnen we ook het meerjarig onderhoud verzorgen.”

“We geven de klant niet alleen inzicht in de bouwkosten”, gaat Jans verder: “Ook informatie over woonlasten zoals onderhouds- en energiekosten zijn beschikbaar. Wij kunnen het BaseHome-concept uitvoeren volgens de huidige en toekomstige EPC-normen, maar ook al energieneutraal en zelfs energienotanul. Dit betekent dat het energieverbruik laag is en de bewoners profiteren van lage woonlasten.

COMFORTABEL WONEN VOOR EEN BETAALBARE PRIJS Eén van de projecten waar KlokWonen het BaseHome-concept heeft ingezet, is bij de uitbreiding van ‘Buurt 7’ in Passewaay ten zuidwesten van Tiel. Jans: “Dit gebied was eeuwen geleden al populair bij de Batavieren, zo is gebleken uit archeologische opgravingen. Tegenwoordig is Buurt 7 vooral aantrekkelijk voor starters op de woningmarkt en gezinnen met jonge kinderen door de vele speeltuinen en voetbalveldjes. De wijk heeft een landelijke omgeving en ruime opzet wat het een echt dorps karakter geeft.“.

CONCEPTUEEL BOUWEN MET BASEHOME | 23

“In dit project hebben we een passend ontwerp van de BaseHome-conceptwoning voorgelegd bij de ontwikkelaar. De gedachte voor Buurt 7 was vooral comfortabel wonen voor een betaalbare prijs. Toen het ontwerp vervolgens werd goedgekeurd hebben we de huizen in verkoop gebracht. In de voorverkoop was zo’n 60% van de woningen meteen verkocht.” „Een ander project is de herontwikkeling van 51 koopwoningen voor plan De Viersprong in Lent. Vanwege een stagnerende verkoop hebben we hier huur- en koopwoningen ontwikkeld in samenwerking met twee Nijmeegse woningcorporaties. Dit alles gebaseerd op het BaseHomeconcept, wat geresulteerd heeft in een kort ontwikkeltraject en een snelle realisatie.“ MOOIE AUTHENTIEKE UITSTRALING “In BaseHome-projecten mogen opdrachtgevers en architecten zelf de toe te passen materialen kiezen voor het dak en de gevel. In het geval van de projecten in Tiel en Lent werd de keuze gemaakt voor keramische Modula dakpannen en een grote selectie van gevelbakstenen van Wienerberger. Deze materialen zijn door de architecten gekozen, vanwege de mooie authentieke uitstraling, kwaliteit en betrouwbaarheid.”

VOOR IEDEREEN EEN THUIS KlokWonen heeft de afgelopen tijd zeker niet stil gezeten. Inmiddels zijn er al verschillende woonwijken met de BaseHome-woningen gebouwd, zoals ‘Het groene Rijck in Oosterhout’ en ‘De Nieuwe Oogst’ in Didam. Jans: “De bewoners van BaseHome-huizen zijn erg te spreken over de woningen, met name over de hoogwaardige materialen die gebruikt zijn. In combinatie met de gunstige prijs zorgt dit ervoor dat vrijwel iedereen zich in een BaseHome-woning thuis voelt.”

Nieuwbouwwoningen Passewaay, Tiel Opdrachtgever

SVW Passewaay 60, Druten

Architectenbureau

JongZeeuw Architecten, Herwijnen

Toegepaste gevelbakstenen

Marowijne rood zand en Dommelrood beide handvorm, waalformaat Wienerberger Wolfswaard

Toegepaste dakpannen

Modula leikleur mat - Wienerberger Tegelen

Nieuwbouwwoningen Laauwik, Lent

Jans is zeer te spreken over de jarenlange samenwerking met Wienerberger. “Zij zijn marktleider in keramische materialen, gevelstenen en dakpannen. Wij kunnen altijd op hen terugvallen voor advies of bij eventuele problemen. Voor de start van een project bezoeken we vaak met opdrachtgevers of architecten de showroom van Wienerberger. Zo krijgen we een duidelijk beeld van alle producten en materialen die geleverd kunnen worden. Dit helpt ons de juiste keuzes te maken.“

BaseHome-woningen Buurt 7 in Tiel

Opdrachtgever

KlokOntwikkeling, Druten

Architectenbureau

Hans Been Architecten BNA, Amerongen en CFC-Architecten BNA, Vianen

Toegepaste gevelbakstenen

Marowijne rood zand, Marowijne zwart zand, Douro Porto, Douro Porto gereduceerd, Dommelrood, Dommelrood gereduceerd, Dinkelrood alle handvorm, waalformaat - Wienerberger Wolfswaard

Toegepaste dakpannen

Modula edelzwart - Wienerberger Tegelen

24 | BLOEMENBUURT, POELDIJK

BLOEMENBUURT, POELDIJK | 25

VERVANGENDE NIEUWBOUW VERLEDEN EN TOEKOMST KOMEN SAMEN IN NIEUWBOUW JAREN-30-WIJK De Bloemenbuurt is een typische jaren-30-wijk, direct tegen het centrum van Poeldijk. In de gezellige en intieme wijk achter de doorgaande wegen lag oorspronkelijk een buurtje met arbeiderswoningen van Arcade woningstichting. In drie straten hebben de 73 bestaande huizen echter plaatsgemaakt voor 68 nieuwe rijwoningen en appartementen. Molenaar & Co architecten gaf de woningen hun karakteristieke uitstraling met authentieke materialen als bakstenen metselwerk en groengeglazuurde keramische dakpannen en raamdorpelstenen.

26 | BLOEMENBUURT, POELDIJK

HET BUURTJE MOCHT VERRASSEN EN MEER ZIJN DAN EEN AANSLUITING OP DE OMGEVING

Het Delftse architectenbureau Molenaar & Co is bij dit project betrokken geraakt op uitnodiging van woningstichting Arcade. Directeur en oprichter Joris Molenaar vertelt: “De Bloemenbuurt stamt uit het begin van de jaren ’30. Ondanks eerdere renovaties was de wijk eigenlijk een beetje op. Arcade heeft daarom een stedenbouwkundig onderzoek laten verrichten naar de mogelijkheden voor vervangende nieuwbouw, bestemd voor zowel verkoop als verhuur.” Ze waren alleen niet overtuigd van de plannen die hieruit voortvloeiden. “Om deze meer te laten aansluiten bij de oorspronkelijke bebouwing hebben ze ons als architect gevraagd.”

PASSEND MET EEN EIGEN KARAKTER Bij de wederopbouw van het door de vuurwerkramp getroffen tuindorp Roomveldje in Enschede heeft een eerder ontwerp van het bureau van Molenaar hoge ogen gegooid. De Bloemenbuurt stond voor een vergelijkbare opgave. “De opdracht was om op de plek van 73 bestaande woningen vervangende nieuwbouw te ontwerpen, met behoud van het bestaande stratenplan. Het moest het karakter van een tuindorpje hebben, maar zou naast rijwoningen ook bestaan uit twee appartementenblokjes. Die appartementen moesten zich wel zo goed mogelijk voegen in het karakter van de buurt.”

Ondanks dat de nieuwbouw goed moet passen in de bestaande buurt, daagt woningstichting Arcade ontwerpers ook uit om ieder project een eigen karakter mee te geven. Dat past goed in de visie van Molenaar & Co architecten die in hun werk altijd zoeken naar een vloeiende verbinding tussen het verleden en de toekomst. “Voor ons was de opgave die hier lag: hoe maak je iets dat past in de bestaande structuur van Poeldijk en tegelijkertijd de identiteit van het dorp versterkt? Het buurtje mocht verrassen en meer zijn dan een aansluiting op de omgeving.”

RONDE KAPPEN ALS WESTLANDSE VILLA’S Daarom is de bijzondere ronde kapvorm geïntroduceerd. Molenaar: “Deze ronde daken met een kromming vanuit de nok zie je in het Westland vaker bij jaren-30-villa’s. Het heeft iets chique en royaals. De toepassing in een rijwoning is echter zeldzaam. Juist daarom vonden we dit een mooi element. Het is gecombineerd met verticale bloemenvensters en dakkapellen die door de ronde kap heen steken. Dat is het principe waarmee we de wijk zijn gaan vormgeven.”

De hoeken van een blok hebben een apart accent gekregen. “Er is daar steeds een uitsnede gemaakt uit de kap. Dat is een verwijzing naar het oorspronkelijke tuindorp. Op de hoeken zaten vroeger namelijk winkeltjes. Die weken qua vorm af van de rest van de rijwoningen.

Dat is overgenomen in de appartementengebouwen. Die hebben ook een opengewerkte hoek waar de balkons zijn gelegen.”

BLOEMENBUURT, POELDIJK | 27

GROEN GLAZUUR Om de unieke vorm te ondersteunen in het materiaal is voor afwijkende kleuren gekozen.

“De keramische dakpannen zijn groen geglazuurd. De groene kleur is gekozen om het buurtje te onderscheiden van de omgeving. Dan moet je geen blauw gesmoorde of oranje dakpan nemen, want dat komt ook in deze omgeving regelmatig voor. Je moet een eigen, onderscheidende kleur zoeken. In het assortiment dakpannen van Wienerberger sprak groen mij het meest aan. Gesteund door een fris witte baksteen en oranjebruin lakwerk geeft dat een sprekend totaalbeeld.

Het groene glazuur komt, naast de dakpannen, ook terug in de accentsteen in de plint en naast de entree, en in de raamdorpels. Bij het afstemmen van de glazuurkleur van de verschillende elementen is Wienerberger nauw betrokken geweest. “Ik had eerder al goed contact met Wienerberger bij andere custom made producten”, aldus Molenaar. “Deze vraag durfde ik dan ook wel bij hen neer te leggen. Daar is een mooi resultaat uit voortgekomen.”

Molenaar gaat verder: “We wilden ook graag dat de kleur mooi levendig zou zijn. Als glazuur heel vol en egaal is, kan het net een verflaagje lijken. Hier is de kleur en de bewerking van het glazuur zo dat de welving van de dakpan mooi uitkomt. Daar heeft Wienerberger verschillende proeven voor gedaan. De dakpannen waren het uitgangspunt, die productie is het moeilijkst te beïnvloeden. De raamdorpels en de geglazuurde baksteen zijn exact dezelfde kleur geworden. Dat klinkt simpel, maar dat is het niet. De kleur van glazuur is erg afhankelijk van de temperatuur waarop het wordt afgestookt. Met verschillende productieprocessen en een steeds wisselende ondergrond is het een ware puzzel om geen kleurverschil te krijgen. “

De hoeken van een blok hebben een apart accent gekregen. “Er is daar steeds een uitsnede gemaakt uit de kap. Dat is een verwijzing naar het oorspronkelijke tuindorp.

Op de hoeken zaten vroeger namelijk winkeltjes. Die weken qua vorm ook af van de rest van de rijwoningen. Dat is overgenomen in de appartementengebouwen“

MODERNE TECHNIEK VOOR AMBACHTELIJKE VORM Wienerberger heeft ook technisch advies gegeven over de verwerking van de pannen op de ronding van de kap. “De wijze waarop de kap is gemaakt is bijzonder. Ook de onderconstructie heeft namelijk geen rechte delen. Het zijn rondgemaakte houtskelet kapelementen.

Die zijn geprefabriceerd en in het geheel geplaatst. Zo is de ronde vorm, die vroeger op een ambachtelijke manier gemaakt werd, hier op een industriële manier tot stand gekomen. De economie is nu ook heel anders. In de jaren ’30 was materiaal duur en arbeid goedkoop. Nu is de arbeid duurder dan het materiaal.”

Toch is het volgens Molenaar geen goede keus om de duurdere arbeid te compenseren met goedkope materialen. “Dat zie je er altijd aan af. Het is belangrijk om duurzaamheid en degelijkheid visueel te maken. Daarom heb ik ook een voorkeur voor keramisch materiaal.

Dat heeft een lange levensduur, veroudert mooi en straalt ook een enorme degelijkheid uit.

Dat zijn kwaliteiten die je graag meegeeft aan een woonbuurt die weer voor de komende eeuw voort kan.”

Bloemenbuurt, Poeldijk Opdrachtgever

DE GROENE KLEUR VAN DE KERAMISCHE DAKPANNEN IS GEKOZEN OM HET BUURTJE TE ONDERSCHEIDEN VAN DE OMGEVING

Woningcorporatie Arcade, Nooldwijk

Architectenbureau

Molenaar & Co architecten, Delft

Toegepaste gevelbakstenen

Wit handvorm waalformaat - Wienerberger Thorn, Groen verglaasd - Wienerberger Panningen

Toegepaste dakpannen

OVH bronsgroen verglaasd - Wienerberger Deest

Toegepaste raamdorpels

Muurafdekkers bronsgroen en raamdorpels bronsgroen Wienerberger Panningen

Oplevering

2013

28 | DE HULK, ALMERE

HERONTWIKKELING MET EEN HOOG AMBITIENIVEAU Kantoorgebouw De Hulk in Almere Haven heeft een transformatie ondergaan. Medio 2012 is gestart met de enorme operatie om één van de oudste gebouwen van Almere te transformeren van kantoorpand naar woonruimte. Woningcorporatie De Alliantie had een hoog ambitieniveau voor ogen waarbij duurzaamheid voorop stond. Rik Lagerwaard architect BNA uit Amersfoort tekende voor het ontwerp.

DE HULK, ALMERE | 29

30 | DE HULK, ALMERE

Het markante kantoorgebouw De Hulk verrees als één van de eerste gebouwen in het nieuwe land van de Flevopolder. Om het verouderde kantoorpand te transformeren tot 27 duurzame woningen waren behoorlijke ingrepen nodig. Lagerwaard: “Het oorspronkelijke gebouw stamt uit het eind van de jaren ’70. In deze tijd was de luchtspouw 5 centimeter dik en nagenoeg ongeïsoleerd. Daarom is onder andere besloten om de buitenspouwbladen eraf te halen en het gebouw helemaal opnieuw te isoleren.”

De opdrachtgever, woningcorporatie De Alliantie Almere, had namelijk het ambitieuze doel om een GPR (Gemeentelijke Praktijk Richtlijn voor duurzaam bouwen) van minimaal 8 te realiseren. In deze norm wordt gekeken naar energie, milieu, gezondheid, gebruikskwaliteit en toekomstwaarde van een gebouw. Uiteindelijk is er zelfs een GPR van 8+ gehaald.

STRATEGISCH SLOPEN Om de milieubelasting van het gebouw te beperken, heeft de herontwikkeling plaatsgevonden met een beperking van sloopafval. “We hebben hier volstaan met strategisch slopen”, legt

Lagerwaard uit. “Er is steeds specifiek gekeken wat er hergebruikt kon worden. Daarna is geoptimaliseerd op punten waar dat nodig was, dus met name op het gebied van duurzaamheid.”

Het gebouw bestond uit een viertal rubrieken: het skelet, de trappenhuizen, de gevel en het dak. “Het betonskelet is helemaal gehandhaafd. Op de koppen van het bestaande gebouw zaten trappenhuizen met een lift. Die lift was te klein en de trappen voldeden niet

ER IS AANSLUITING GEZOCHT MET DE AMSTERDAMSE SCHOOL. DIT IS EEN VERWIJZING NAAR DE VEELAL NOORD-HOLLANDSE HERKOMST VAN DE EERSTE BEWONERS VAN ALMERE

DE HULK, ALMERE | 31

aan de huidige bouwnormen voor huurwoningen. De totale trappenhuizen zijn dus gesloopt en opnieuw ontwikkeld.”

“De prefab betonnen elementen aan de gevel zijn behouden”, gaat Lagerwaard verder. “Daar zijn balkons op gemaakt, zodat de bewoners een eigen buitenruimte hebben. Ook de binnenspouwmuren zijn blijven staan. Het enige dat tekortschoot aan de buitenschil was de isolatie.

Het was dus een strategisch keuze om het buitenspouwblad te verwijderen en hoogwaardige isolatie aan te brengen. Dat verdien je terug in de exploitatie.” Op die manier is ook naar het dak gekeken. “De bestaande dakplaten zijn blijven liggen, maar wel extra geïsoleerd. Zo is per onderdeel gekeken naar de waarde en of het opnieuw te gebruiken was. Daar hebben we de keuze voor een aanpak op laten volgen.”

SCHERP BUDGET De kritische blik op het hergebruik van materialen had ook een positief effect op de financiën. In het gebouw zijn sociale huurwoningen gerealiseerd, dus het project was scherp gebudgetteerd.

Toch was de financiële haalbaarheid volgens Lagerwaard snel duidelijk. “Er stond een betonskelet waar niks aan mankeerde. Er zouden behoorlijke kosten aan verbonden zijn om dat te slopen en de grond vrij te maken voor nieuwbouw. Natuurlijk vroeg de herontwikkeling ook om een flinke investering, maar uiteindelijk is dit project ruim onder de nieuwbouwprijs gerealiseerd.”

Eén van de elementen waarin flink geïnvesteerd is, zijn nieuwe duurzame systemen. “De bestaande installaties waren na 40 jaar helemaal op. Nu zijn er bijvoorbeeld lagetemperatuurverwarming en een zonneboiler in het gebouw aangebracht. De energie voor de algemene verlichting wordt ook opgewekt door zonnepanelen. Om het binnenklimaat van de woningen nog verder te verbeteren heeft het gebouw een sedumdak gekregen.”

LICHTGEWICHT KERAMISCHE GEVELBEKLEDING Bij alle ingrepen was de grootste uitdaging om niet te zwaar te bouwen. “De bestaande fundering is gebaseerd op een bepaald gewicht, daar kun je niet te veel aan toevoegen. Voor de nieuw geïsoleerde gevel is dus gezocht naar een dunnere en minder zware gevelbekleding.

Dat zijn keramische dakpannen geworden.” Die keuze kwam niet alleen voort uit het beperkte gewicht. “We wilden van dit voormalige kantoorpand een echt woongebouw maken en dus materialen gebruiken die refereren aan een woonomgeving. Keramische dakpannen zijn in dat opzicht een mooi traditioneel product.”

Door het gebruik van de dakpannen op de gevel is de uitstraling van het gebouw echter verre van traditioneel. “Er is aansluiting gezocht met de Amsterdamse School, een architectuurstroming uit het begin van de vorige eeuw waarin verticale dakpannen geregeld voorkomen. Dit is een verwijzing naar de veelal Noord-Hollandse herkomst van de eerste bewoners van Almere.

Door het gemêleerde gevelbeeld in allerlei verschillende kleuren krijgt het pand tegelijkertijd de moderne uitstraling van nieuwbouw.”

VOOR DE NIEUW GEÏSOLEERDE GEVEL IS GEZOCHT NAAR EEN DUNNERE EN MINDER ZWARE GEVELBEKLEDING. DAT ZIJN KERAMISCHE DAKPANNEN GEWORDEN

DE HULK Het onorthodoxe materiaalgebruik accentueert de vorm waaraan het gebouw zijn naam dankt.

Die doet denken aan een historisch vrachtschip, een ‘hulk’ genoemd. “Het kantoorgebouw verrees in 1977 als enige bouwwerk in de omgeving. Toen iemand het verlaten gebied in reed op weg naar een bouwvergadering, zag hij de contouren van dit pand aan de horizon en vond dat het op een hulk leek. Zo heeft het gebouw zijn naam gekregen.” Tijdens de renovatie is de vorm van De Hulk versterkt. “Vroeger was het een heel massief, vierkant gebouw door de trappenhuizen aan de koppen. In de nieuwe situatie zijn de voor- en achterkant meer afgeschuind, waardoor het nog meer op een schip lijkt.”

GEBIEDSONTWIKKELING IN DE REGIO ALMERE Deze dynamische vorm past volgens Lagerwaard ook beter in de omgeving. “Almere is een beetje een hoekige stad. Door de schuine lijnen kijk je makkelijker langs het gebouw. Zo is de vorm zachter en minder confronterend.” Om die reden is de plint van het gebouw, die is herontwikkeld als multifunctionele bedrijfsruimte, nu ook grotendeels opgetrokken uit glas.

“Het gebouw was voorheen gesloten tot op de begane grond. De plint is nu transparant gemaakt. Je kunt door het gebouw heen kijken. Zo kun je zien wat er binnen gebeurt en betrek je het bij de stad.”

De herontwikkeling van De Hulk is dan ook een belangrijk onderdeel van de gebiedsontwikkeling in de regio Almere. “De Alliantie is Almere zeer actief aan het upgraden. Als woningcorporatie hebben ze een maatschappelijke verplichting om een prettige woonomgeving te creëren.” Voor De Hulk is het hoge ambitieniveau in elk geval gehaald, daar kan Almere Haven de komende 40 jaar zeker weer mee voort.

De Hulk, Almere Haven Opdrachtgever

Woningcorporatie De Alliantie, Almere

Architectenbureau

Rik Lagerwaard architect BNA, Amersfoort

Toegepaste dakpannen

VHV wijnrood verglaasd, nachtblauw verglaasd, lichtbruin verglaasd, aquamarijn verglaasd - Wienerberger Tegelen

Oplevering

2013

32 | WOONWIJK DEO NEO, HAARLEM

WOONWIJK DEO NEO, HAARLEM | 33

NIEUWE WOONWIJK VERENIGT OMRINGENDE WIJKEN Op het voormalige terrein van het St. Joannes de Deo Gasthuis in Haarlem wordt momenteel de laatste hand gelegd aan de nieuwe woonbuurt Deo Neo. Waar ooit een ziekenhuis stond, prijken straks 182 woningen in een aantrekkelijke, groene en autoluwe binnenstedelijke omgeving. De nieuwe wijk verbindt de omringende buurten met elkaar, maar heeft dankzij de eigentijdse architectuur en het materiaalgebruik ook een unieke, eigen identiteit.

34 | WOONWIJK DEO NEO, HAARLEM

Toen de broeders van het Heilige Hart aan het einde van de 19e eeuw hun St. Joannes de Deo Gasthuis lieten bouwen, kozen ze bewust voor een plek buiten de ontluikende stad Haarlem. Hier was er genoeg ruimte voor hun moestuin en konden de zieken en zwakken die zij verpleegden in alle rust herstellen. In de loop der jaren zijn zowel het gasthuis als de stad echter flink gegroeid tot het punt dat de stad het ziekenhuis volledig omsloot en het ziekenhuis een obstakel werd voor de omliggende straten.

COMPLEXE SAMENHANG VAN BELANGEN Na de verhuizing van het ziekenhuis naar een nieuwe locatie was herontwikkeling dan ook een logische stap. De tender hiervoor werd in 1999 gewonnen door het bureau van architect Dana Ponec. Ze vertelt: “Aan de ene kant van het terrein ligt de Frans Halsbuurt, een laat negentiende-eeuwse arbeiderswijk met voornamelijk kleine rijtjeswoningen, en aan de andere kant de statige Kleverparkbuurt uit het begin van de twintigste eeuw. Hier tussenin ligt, als een eiland, het oude ziekenhuisterrein. Ons stedenbouwkundige plan draaide daarom om het teruggeven van het geïsoleerde ziekenhuisterrein aan de buurt, het opheffen van de fysieke barrière en het creëren van een eigen identiteit voor de nieuwe wijk.”

DEO-KLEED De Frans Halsbuurt en de Kleverparkbuurt zijn aan elkaar gekoppeld door nieuwe oost-westverbindingen over het terrein. Hier zijn van het zuiden naar het noorden enkele straten overheen gelegd. Om te voorkomen dat dit tot een saaie blokkenbuurt leidt, heeft Ponec dit raster een ‘tikje’ gegeven. “De straten zijn nu direct georiënteerd op ankerpunten in de omgeving, zoals het oude hoofdgebouw van het ziekenhuis, de naastgelegen voormalige Heilig Hartkerk en de twee centrale pleinen.”

Om bij te dragen aan de eigen identiteit van de nieuwe buurt is er door landschapsarchitect Simon Sprietsma een ‘deo-kleed’ over de wijk gelegd. Ponec: “Dit bestaat uit een gebakken klinker gelegd in visgraat- en keperverband. Deze klinker wordt niet alleen in straten en pleinen, maar ook in de tuinmuurtjes toegepast, en creëert zo een overgang van het openbare erf naar het privédomein.”

SPELEN MET DE SCHAAL Het hart van Deo Neo wordt gevormd door twee appartementengebouwen met 74 huurwoningen in het middensegment en vrije sector, en twee bedrijfseenheden, gelegen aan de twee centrale pleinen. Deze zijn in schaal met de kerk en het overgebleven gasthuis en vormen samen als het ware een skyline.

In samenwerking met Wienerberger is een motief als frog verwerkt in de speciale Deo Neo steen

“Aan de randen van de woonwijk staan grondgebonden woningen die in schaal juist aansluiten op de omringende buurten. Kleinere huizen met twee lagen aan de kant van de Frans Halsbuurt en grotere eengezinswoningen met een individueler karakter die de overgang naar de Kleverparkbuurt markeren.” Om voor een soepele overgang te zorgen tussen het hoge hart en de lagere bebouwing aan de rand, zijn hier tussenin geschakelde twee-onder-één-kapwoningen neergezet met schuine daken.

Dankzij de gefaseerde bouw is geprofiteerd van voortschrijdend inzicht

De twee centrale gebouwen en de woningen aan de randen zijn ontworpen door het architectenbureau Studioninedots. Het bureau van Dana Ponec tekende voor de gebouwen aan de binnenring.

fase 3 fase 2

1b Torricelli

1b Mauve

1d Gestel

1c

Deo 1a

1d 1d

fase 1

Mesdag 1a

EIGEN IDENTITEIT DOOR SLIMME VERMATERIALISERING Niet alleen qua schaal maar ook wat betreft de vermaterialisering is er gezocht naar manieren om de woningen te laten passen bij de bestaande omgeving en toch een eigen identiteit te geven. “Dit is een negentiende-eeuwse wijk met stevig metselwerk en veel kappen. Dat vormde de basis. De woningen zijn daarom allemaal opgetrokken uit traditionele bakstenen in aardetinten, met staande, lichte kozijnen en schuine daken. Toch verschillen ze van elkaar: de breedte verschilt, de raamindelingen zijn steeds net wat anders en soms staffelt de rooilijn.

Heemskerck 1a

De vermaterialisering was van groot belang om de juiste eenheid in verscheidenheid te krijgen waarnaar Ponec op zoek was. “We wilden niet alles in één baksteen, maar zochten een familie. Om aansluiting te zoeken bij de sfeer van de omringende straten wilden we bovendien handvormstenen gebruiken. We kwamen hierdoor al snel uit bij Wienerberger en zij hebben ons bij deze zoektocht uitstekend ondersteund.”

WOONWIJK DEO NEO, HAARLEM | 35

WE ZIJN MET DE BOUW BEGONNEN IN 2009, HET SLECHTSTE JAAR DENKBAAR. MAAR ACHTERAF IS DAT JUIST EEN ZEGEN

SPECIALE DEO NEO STEEN Deze samenwerking heeft onder andere geleid tot de ontwikkeling van een DeoNeo steen.

Deze is toegepast in de twee centrale gebouwen en de grondgebonden woningen aan de rand van het project. Albert Herder, oprichter van Studioninedots, legt uit: “Ik was op zoek naar een bijzonder element in zowel de grondgebonden woningen als in de appartementen om meer samenhang in het plan te realiseren. Hierbij viel mijn oog op een ornament op een prent van het oude hoofdgebouw. Dit motief hebben we in samenwerking met Wienerberger verwerkt als frog in de baksteen. Deze zijn gebruikt in de gevels van de grondgebonden woningen en de twee centrale gebouwen.”

woningen geschapen en konden potentiële bewoners al gelijk zien welke impact de gestapelde gebouwen op de buurt hebben. Dat nam een hoop zorgen weg.”

Dankzij de gefaseerde bouw konden ze ook profiteren van voortschrijdend inzicht. “Ik geloof dat je een ontwerp zo lang mogelijk vloeibaar moet houden, want zo is het leven zelf ook.

Doordat het project nu gefaseerd is gebouwd, ook al duurde dit maar een paar jaar, merk je dat er veranderingen in de maatschappij optreden die invloed op het ontwerp uitoefenen. Zo hadden kopers bijvoorbeeld veel meer mogelijkheden om hun stem over hoe hun woning eruit moet zien te laten gelden. Hierdoor is het uiteindelijke resultaat nog beter afgestemd op de wensen van de gebruiker. En daar doen wij het uiteindelijk natuurlijk voor.”

Deo Neo, Haarlem Opdrachtgever Architectenbureau

De Key - De Principaal i.s.m. AM Noord-Holland Dana Ponec Architecten, Amsterdam Studioninedots, Amsterdam Simon Sprietsma Stadslandschappen, Amsterdam

INVLOED VAN DE RECESSIE Ondanks de recessie is het project vlot verlopen. Ponec: “We zijn met de bouw begonnen in 2009, het slechtste jaar denkbaar. Gelukkig werden de twee centrale gebouwen vrij snel verkocht aan Bouwinvest en ook gebouwd. Daarmee was de parkeergelegenheid voor de

Toegepaste gevelstenen Blauwrood genuanceerd met speciale frog (DeoNeo steen) handvorm waalformaat en Engels formaat, Grijs handvorm waalformaat en Engels formaat, Bronsgroen handvorm waalformaat – Wienerberger Thorn Oplevering

Laatste fase verwacht in 2015

MAGAZINE OVER KERAMISCH BOUWEN

#18

2014 www.wienerberger.nl

Wienerberger B.V. Hogeweg 95 5301 LK Zaltbommel T 088 - 118 51 11 F 088 - 118 50 05 info.nl@wienerberger.com www.wienerberger.nl