Vision Nr 16

Vision Magazine over keramisch bouwen

Nr 16 Januari 2013

COLOFON

VOORWOORD

Vision is een uitgave van:

Vakmanschap en samenwerking

Wienerberger B.V.

De opdrachtenportefeuille voor Nederlandse architecten is drastisch veranderd. Dat

Hogeweg 95

ondervinden wij als producent van keramische bouwmaterialen natuurlijk ook. Nog

Postbus 144, 5300 AC Zaltbommel

niet zo lang geleden zorgden bakstenen voor grootschalige woningbouwprojecten

T 0418 - 59 71 11

(vrijwel uitsluitend nieuwbouw) voor een behoorlijk deel van onze omzet. Die tijden

F 0418 - 59 12 92

komen ongetwijfeld wel weer (al zal de opgave wellicht veranderen), maar de realiteit

info.nl@wienerberger.com

van vandaag is anders.

www.wienerberger.nl

Ook in de processen zien wij veel veranderen. De rol van de architect in het bouwproces is vaker die van adviseur van de opdrachtgever dan die van beslisser. De

Redactie

architect ontwerpt en stelt materialen en fabrikaten voor, maar een andere partij

Tanja Bongers

maakt de uiteindelijke keuze.

Geert Kamps

Dat neemt niet weg dat het contact met de architect voor Wienerberger belangrijk

Rob Mulder

is en blijft. Door architecten te blijven informeren en inspireren hopen we de rol van

Jolanda Stam

de architect te versterken en te ondersteunen. Met een helikoptervisie en de kracht om trends en innovaties te initiëren, is de inbreng van de architect voor ons zeer

Met redactionele medewerking van:

waardevol. We respecteren de bijdragen van architecten en architectuur waaruit de

Caroline Kruit

schoonheid van keramisch bouwen blijkt.

We merken dat de samenwerkingsverbanden in de bouw intensiever worden, dat

Fotografie

er vaker sprake is van co-creatie en co-makership. Ook in deze Vision zien we daar

Ruud Peijnenburg, ‘s-Hertogenbosch

voorbeelden van. Jörgen Haring is projectarchitect voor het ambitieuze Co-Green collectief dat momenteel bouwt in Amsterdam. Voor het project in Overtoomse Veld

Vormgeving

werden scenario’s voor het hergebruik van bakstenen gemaakt. Met Albert Herder en

SpringDesign, ‘s-Hertogenbosch

zijn team is in zeer korte tijd een baksteen ontwikkeld om een passende metselwerk huid voor het woningbouwproject ODE Wharf te realiseren. Bij een binnenstedelijk

Oplage

project in het beschermde stadsgezicht in Gouda werkte een ontwerperscollectief

5000, verspreid onder architecten

aan maar liefst acht thema’s voor de gevels en ontwierp daarvoor unieke bakstenen.

en ontwerpers

Onze relaties zijn ons dierbaar. Vakmanschap en samenwerking. Met elkaar zoeken naar unieke oplossingen. Building Material Solutions: het is niet voor niets onze

Idee?

nieuwe slogan.

Heeft u suggesties over projecten die aandacht verdienen in deze uitgave?

Laat het ons dan weten via info.nl@wienerberger.com Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van de uitgever worden gekopieerd of gedupliceerd.

Redactie Vision

INHOUDSOPGAVE Interview met Jรถrgen Haring over Co-Green Intensieve samenwerking levert nieuwe inzichten

4

Woongebouw ODE Wharf, Amsterdam Grootstedelijke allure aan het IJ

8

Luxe appartementengebouwen, Beijing Herkenbare extravagantie

12

Restauratie tankstation Vughterweg, Den Bosch Opnieuw glanzend

16

Zorgwoningen De Lathmer, Wilp Accentueren met details

20

Brede school Waterhoef, Oisterwijk Respectvolle keramieken deken

24

Woonpanden Rozendaal, Gouda Structuur en rijkdom

28

Nautisch Kwartier, Huizen Hollands Glorie

32

3

INTERVIEW MET JÖRGEN HARING OVER CO-GREEN

Intensieve samenwerking levert nieuwe inzichten Toen Jörgen Haring als projectarchitect betrok-

Noordergraaf het architectenbureau FORM. ‘KOW was en

ken raakte bij het omvangrijke woningbouwproject

is nog steeds partner in Co-Green. We waren goed een

Stadstuin Overtoom van Co-Green, was hij nog in

jaar met het project bezig toen het architectenbureau fail-

dienst bij KOW Architectuur & Stedenbouw. Dat

liet ging. Bij het faillissement hebben Robert en ik vrij snel

bureau is één van de vier partners in het partner-

de beslissing genomen om een eigen bureau te beginnen.

schap Co-Green. Inmiddels is er veel gebeurd bij en

Het is de partners in Co-Green echter alles aan gelegen

met de betrokken bedrijven en is fase 1 van het pro-

geweest om het samenwerkingsverband van Stadstuin

ject in Amsterdam bijna opgeleverd. De intensieve

Overtoom te houden zoals het was: we hadden immers

samenwerking tussen de mensen die aan de wieg

al zoveel gezamenlijke kennis opgedaan en een duidelijke

stonden van het project heeft een aantal verrassende

koers uitgezet. KOW is uiteindelijk doorgestart en partner

inzichten opgeleverd, die ook voor de hieropvolgen-

in Co-Green gebleven. Vanuit ons nieuwe bureau heb

de fases zullen bijdragen aan een hogere efficiency

ik het werk voor het project doorgezet. Dat doe ik nu in

op het gebied van duurzame materiaalkeuze, ener-

opdracht van en in samenwerking met KOW.’

giebesparing en proces.

Vanaf het begin van het project is er ontzettend veel overleg geweest, waarbij alle partners om de tafel zaten.

Co-makers, intensieve samenwerking, partnerschap: het

Haring: ‘Op directieniveau is er de stuurgroep. De coördi-

zijn de bevlogen termen waarmee Co-Green van start

natiegroep is de schakel tussen een aantal werkgroepen

ging. Nu de afronding van de eerste fase van het eerste

en deze stuurgroep. In de werkgroepen wordt op pro-

woningbouwproject van Co Green - Stadstuin Overtoom

jectonderdelen samengewerkt met adviseurs en toeleve-

in Amsterdam - in zicht is, blijkt ook de kracht van het

ranciers.’ Het was zeker nodig om in de initiatieffase alles

initiatief: een groep ambitieuze mensen die elkaar dwingt

integraal te bespreken, maar ‘soms waren er wel heel veel

om kritisch en efficiënt met de opdracht om te gaan. Vier

mensen rond een tafel’, lacht Haring. ‘Gaandeweg is die

partners sloten in september 2010 een samenwerkings-

overlegstructuur gestroomlijnder geworden.’ Nog steeds

overeenkomst: woningcorporatie Eigen Haard (de eigenaar

is er intensief contact tussen de architect, opdrachtgever

van de bestaande woningen), aannemer ERA Contour,

en met name de aannemer. ‘Ik zit elke week een dag op

architectenbureau KOW en sloop- en recyclingbedrijf

kantoor bij ERA Contour in Zoetermeer. Dat je op vaste tij-

Oranje. Alle vier namen ze een aandeel in het eerste project

den direct aanspreekbaar bent voor het project wordt zeer

Stadstuin Overtoom, met een gezamenlijke (financiële) ver-

gewaardeerd, merk ik. Soms is er niet eens een vergade-

antwoordelijkheid. Er werd gekozen voor een gefaseerde

ring en wordt er gezamenlijk een kop koffie gedronken. Het

opbouw van het project, met een beoogde eerste ople-

maakt de betrokkenheid zeker groter.’

veringsfase in 2013, twee opeenvolgende fases van twee jaar met de oplevering van het totaal in 2017. Het initiatief Co-Green wordt gemonitord door de TU Delft en Aedes, met ondersteunende subsidie van de Energiesprong van de SEV (onder andere voor het communicatietraject en de rapportage via websites).

Zelfde team, nieuw bureau In twee jaar tijd is ontzettend veel gebeurd, vertelt architect Jörgen Haring, die door zijn toenmalige werkgever KOW Architectuur & Stedenbouw als projectarchitect werd aangesteld. Op de zolder van een statig pand in hartje Den Haag heeft hij inmiddels met oud-collega Robert

Jörgen Haring

5

Kostenneutraal klimaatneutraal

zaam moeten worden opgewekt. Er wordt geen gebruik

Niet alleen op het gebied van samenwerking is Co-Green

gemaakt van fossiele brandstoffen. En dat alles met de

ambitieus. De ambities op het gebied van duurzaamheid

eerdergenoemde wens om (ten opzichte van traditionele

zijn minstens zo belangrijk en in sommige opzichten zelfs

nieuwbouw) kostenneutraal te bouwen.

leidend geweest in het project Stadstuin Overtoom. Haring:

Fase 1

‘De vier partners in Co-Green hebben zich een uitzonderlijk

Toekomstwaarde

doel gesteld: klimaatneutraal bouwen voor een kostenneu-

‘Op verschillende schalen en thema’s hebben we gekeken

traal budget. Omdat iedereen ook financiële verantwoor-

naar praktische en financiële haalbaarheid van de beschik-

delijkheid heeft, ga je op zoek naar andere oplossingen,

bare technische oplossingen’, vertelt Haring. ‘We hebben

andere verdienmodellen. We hebben met elkaar afgespro-

duurzaamheid op verschillende manieren vertaald. De

ken dat niemand met vooringenomen standpunten over

toekomstwaarde van een gebouw was bijvoorbeeld een

klimaatmaatregelen om de tafel zou gaan zitten, maar dat

belangrijk aspect voor het ontwerp. We hebben de gebou-

we met elkaar de verschillende opties bespreken.’

wen een flexibele indeling gegeven en in de constructie al

Het project in Overtoomse Veld is in vele opzichten een

mogelijke verticale en horizontale aanpassingen voorbe-

pilot-project dat als voorbeeld kan gaan dienen voor de

reid. In een betoncasco kan dat relatief eenvoudig door in

vele vergelijkbare locaties. In 2010 stonden hier acht blok-

bepaalde zones in de vloer en wanden de wapening weg

ken van vier verdiepingen naoorlogse woningbouw: 352

te laten. De plint heeft een grotere plafondhoogte van 3,5

sociale huurwoningen en acht bedrijfsruimten. Quadrat

m zodat er zowel woningen als bedrijfsfuncties in kunnen

maakte een stedenbouwkundig plan voor de wijk waar

plaatsvinden. De verschillende scenario’s voor mogelijke

de blokken onderdeel van uitmaken en voert de rol van

veranderingen zijn vastgelegd in een zogenoemd pro-

supervisor.

gramma.’

Vanaf het begin van het project stond vast dat de bestaan-

Bepaalde energievriendelijke oplossingen kreeg het team

de bouw zou worden geamoveerd (Haring: ‘De term “slo-

teruggekaatst. ‘Dat de gebouwen worden aangesloten

pen” dekt de lading niet meer, volgens onze projectpartner

op stadsverwarming is een politieke beslissing’, stelt de

Oranje. We hebben het over amoveren en recycling!’). Van

projectarchitect. Ook de zonnepanelen op het platte dak

de vrijgekomen materialen zou 90% hoogwaardig moeten

kregen onverwacht tegengas. Haring: ‘Dat stuitte op weer-

worden hergebruikt. De nieuwbouw van 460 koop- en (vrije

stand bij de welstandscommissie. Die voert weer een heel

sector en sociale) huurwoningen en kleinschalige bedrijfs-

andere discussie. We hebben nu wel de dakrand hoger

ruimten moet energieneutraal zijn, waarbij het water duur-

gemaakt, zodat zonnepanelen vanaf de straatzijde niet

zaam wordt opgevangen en de energie op locatie duur-

zichtbaar zijn.’

Verantwoord hergebruiken

Over de onderste laag loopt de plint door in de parkgevel.

De eis voor het hergebruik van de vrijgekomen materialen

Op de verdiepingen hebben de kaders van de stedelijke

geldt ook voor de metselwerk gevels van de bestaande

gevel een invulling van staand metselwerk. De gevel aan

blokken. ‘Het klinkt zo eenvoudig: je kunt de bakstenen

hofzijde bestaat overwegend uit metselwerk met grote

toch gewoon hergebruiken?’ Haring haalt lachend zijn

staande openingen.

schouders op, maar vertelt vervolgens over het onderzoek

We hebben ook met de ontwikkeling van de gevel en deze

dat er in samenwerking met Wienerberger is gedaan. ‘Als

toolbox de grenzen van het technisch haalbare opgezocht.

je de stenen intact wilt houden, moet je ze eerst schoon-

Omdat je partners hebt die op alle fronten meedenken en

maken, trommelen en voorzien van een beschermend

de toeleverende partijen aan tafel hebt, kan je op heel veel

laagje. Dat zou in België kunnen, met bijkomende kosten en

niveaus schakelen. Daardoor zijn er elementen in het pro-

milieubelasting voor het transport. Vervolgens heb je relatief

ject gerealiseerd, die ik in traditionele processen heb zien

veel zaagverlies, waardoor je uiteindelijk ongeveer de helft

sneuvelen’, vertelt Haring. Zo wilden de architecten bijvoor-

overhoudt als bruikbaar materiaal. Ook logistiek gezien

beeld schuin weglopend metselwerk in de prefab gevelka-

bleek dit scenario voor de gevels van Stadstuin Overtoom

ders laten zien. ‘Je gaat dan met elkaar onderzoeken hoe

vrijwel onmogelijk.’

schuin dat metselwerk kan. In zo’n intensief proces blijkt er

Recycling op materiaalniveau is een heel ander verhaal.

veel mogelijk.’

Haring: ‘Je kunt de stenen uit het sloopmateriaal ook vermalen en dat materiaal inzetten bij het maken van

Inzichtelijk maken

hoogwaardige nieuwe bakstenen. Het is inmiddels mogelijk

Communicatie lijkt het sleutelwoord bij Co-Green. Niet

om tot 20% van het productiemateriaal te vervangen door

alleen zijn er twee websites die alle stappen binnen het

vermalen gerecyclede stenen. Dit bleek voor ons project

proces bijhouden - een site over het samenwerkingsver-

het hoogste rendement te geven.’ In de showroom van

band en een site over het project - ook wordt er veel tijd

Wienerberger in Zaltbommel zijn de gevelstenen voor de

gestoken in de dialoog met de bewoners en omwonenden.

nieuwbouw uitgezocht. ‘Ze lijken niet echt op de oude’,

Frans Bromet is bezig met een film over het project, waarbij

vertelt Haring. ‘De oude waren ook vervuild, oogden wat

ook Jörgen Haring regelmatig voor de camera moet vertel-

grauw en flets. We hebben nu een iets rodere steen geko-

len over het hoe en waarom van Co-Green.

zen, in overleg met de supervisor van het stedenbouwkun-

Net als Bromet kunnen de huidige bewoners in Overtoomse

dige plan.’

Veld soms kritische vragen stellen. Bij een eerste presentatie van de nieuwbouwplannen kregen de architecten de

Toolbox voor gevel

wind van voren: elke vernieuwing werd neergesabeld, de

Uit logistieke en kostenoverwegingen is al vrij snel gekozen

voorgestelde verbeteringen waren ‘anders’ en daarom bij

voor geprefabriceerde gevelelementen. Voor het ontwerp

voorbaat niet zondermeer gewenst. Ook Haring en zijn col-

van de gevel is door het ontwerpteam van Stadstuin

lega-architecten krijgen regelmatig de vraag om hun plan-

Overtoom een toolbox ontwikkeld. Allereerst zijn drie typen

nen wat directer en eenvoudiger weer te geven, bijvoor-

gevel benoemd: de stedelijke gevel, de gevel aan parkzijde

beeld met 3D-tekeningen en infographics. ‘Maar dan nog

en de gevel voor de binnenhoven. Voor alle drie zijn kaders

is het vaak lastig’, stelt Haring. ‘Neem nu het hergebruik

gedefinieerd, afgestemd op de achterliggende betoncon-

van materiaal. Een gerecyclede baksteen is voor bewo-

structie. De drie geveltypes hebben ieder een eigen mate-

ners heel tastbaar. Dat een andere oplossing duurzamer

rialisering, die overigens wel overlappingen toont om een

is, legt veel lastiger uit.’ Toch sluit de architect niet uit dat

eenduidig beeld te creëren. De basis voor alle geveltypes

de oude bakstenen voor een deel zullen terugkeren naar

bestaat uit zorgvuldig gedetailleerde kaders, die verschil-

Amsterdam. ‘Niet als gevelsteen, die keuze is gemaakt. Het

lende invulling kunnen krijgen. De gevels aan stedelijke en

is veel leuker om een klein paviljoentje ervan te maken.’ De

parkzijde bestaan uit kaders van metselwerk. Aan de ste-

ogen beginnen te glimmen. Dat plannetje komt vast bij de

delijke zijde is een dubbelhoge plint van sierbeton gemaakt.

koffieautomaat ter sprake, volgende week.

Meer info: volgcogreen.nl co-green.nl (projectsite) form.co.nl kow.nl wienerberger.nl/duurzaamheid

7

WOONGEBOUW ODE WHARF, AMSTERDAM

Grootstedelijke allure aan het IJ Met de oplevering van het woongebouw Wharf op

ben het gebouw dus zeker een keer of vier, vijf getekend.

het Oosterdokseiland ten oosten van het Centraal

Toen er eenmaal een functie en een aannemer waren

Station in Amsterdam, is één van de laatste puzzel-

gekozen, leek het heel snel te gaan. Maar in een allerlaats-

stukjes van dit ontwikkelingsgebied compleet. Het

te beweging - we zaten al in de fase van uitvoering - werd

eiland werd verdeeld in zes grote kavels die door

het gevelmateriaal toch nog veranderd: van natuursteen

evenzoveel architectenbureaus werden aangepakt.

naar bakstenen metselwerk.’

Het nu opgeleverde blok met koopwoningen is ontworpen door Studioninedots in een traject dat

Afstemming

maar liefst bijna elf jaar duurde. De uitvoering van

Het masterplan voor het Oosterdokseiland is gemaakt

het gebouw was al begonnen, toen de beslissing

door Erick van Egeraat. In het plan zijn de afmetingen en

werd gemaakt om bakstenen voor de gevel te

gevelpaletten vastgesteld. Zo ook voor het tweede kavel.

gebruiken.

Herder: ‘De kleur voor de gevel lag vast en was afgestemd op de andere architectuur en gebouwen. De natuurstenen

Op de site van het architectenbureau Studioninedots, de

gevel die we hadden getekend zat in het gareel van het

naam waaronder hvdn architecten sinds enige tijd ope-

masterplan. Maar uit technische overwegingen werd afge-

reert, laat het ontwikkeltraject van ODE Wharf zich lezen

zien van het materiaal natuursteen. Om aan te sluiten op

als een politieke roman. In de elf jaar vanaf de kick-off van

het masterplan en de geanodiseerde aluminium puien die

het Oosterdokseiland (ODE) kreeg het tweede kavel vanaf

al waren besteld, moest er heel snel worden gekozen voor

het station de meest uiteenlopende functies toebedeeld:

een baksteen. Een sjieke steen!’

van sociale woningbouw, via stadsdeelkantoor naar utili-

De architecten hadden al snel een steen - kleur en formaat

taire functies. Uiteindelijk is het gebouw gerealiseerd als

- op het oog voor het project, maar stuitten op praktische

woongebouw met zogenoemde stadsappartementen in de

randvoorwaarden. ‘We werden verliefd op langformaat

koopsector, middelhoog segment.

stenen in Bemmels Blaauw. Donkere, gesmoorde stenen

Architect Albert Herder van Studioninedots is vanaf het

uit de vlamoven van de Wienerberger steenfabriek in

begin van de ontwikkeling van ODE bij het project betrok-

Bemmel. De detaillering van de gevel lag echter al vast

ken geweest. ‘Met het veranderen van de functie is ook

en liet maar 7 cm ruimte voor de baksteen. Daarom is

telkens het gevelbeeld veranderd’, vertelt Herder. ‘We heb-

speciaal voor dit project een baksteenformaat ontwikkeld.’

9

Baksteen ervaren De overgang van natuursteen naar metselwerk is ook in de

je naar boven kijkt, dat je ook metselwerk ziet en baksteen

detaillering niet eenvoudig. ‘Met name als het gaat om dila-

ervaart.’

taties hebben we een ingewikkeld traject moeten doorgaan’,

Het was liefde op het eerste gezicht, maar het warme gevoel

vertelt Herder. Er is gekozen om het werk deels op de bouw-

voor de gekozen baksteen is gebleven. ‘Het is een hele

plaats uit te voeren en deels te prefabriceren. ‘De lateien zijn

mooie steen’, zucht de architect. ‘Met zon, wind en regen:

prefab. En de onderzijde van de negges en uitkragingen laten

de steen toont zich altijd anders. Soms zie je meer de bruine

ook metselwerk zien, op een prefab paneel’, duidt Herder.

toon, andere keren is het meer grijs en antraciet. Het geeft de

‘Het is een hoog gebouw. Voor ons is het belangrijk dat als

gevel een exclusieve uitstraling, met een rijkdom aan kleuren.’

Architectenbureau: Studioninedots, Amsterdam Terca gevelbakstenen: Bemmels Blaauw vormbak, langformaat en vechtformaat

STEEN & TECHNIEK ODE WHARF De architecten van dit opvallende project aan het IJ maakten een baksteenkeuze die niet direct voor de hand lag. In eerste aanleg was een andere afwerking van de gevels voorzien, pas laat in het project werd de keuze voor bakstenen metselwerk gemaakt. De architect was eerder onder de indruk geraakt van de baksteen Bemmels Blaauw in een langformaat en wilde deze graag toepassen.

Het ontwerp, dat al flink was uitgewerkt en deels in uitvoering was, liet slechts een baksteen toe met een beperkte breedte: 70 mm. Smalle bakstenen zijn eerder toegepast in metselwerk. Gezien de speciale locatie van dit bouwproject (hartje Amsterdam) was er veel aandacht voor de metselwerkdetaillering en moest het verband worden getoetst op sterkte vanwege de windbelasting. Voor de metselaar moest de verwerkingsmethode worden bepaald.

Het metselwerk heeft zogenaamde baksteen-beton lateien bij de balkons. De prefabricage van deze metselwerkonderdelen hebben een zekere levertijd. Om alle factoren snel en accuraat uit te zoeken en daarmee de uitvoering te bespoedigen, is er continu overleg gevoerd met de betrokken partijen, zoals de constructeur, aannemer, metselwerkadviseur, mortelleverancier, metselaar en vanzelfsprekend de baksteenfabrikant.

Het gebouw is ongeveer 37 meter hoog en ondervindt winddruk en -zuiging. Om deze te kunnen weerstaan heeft het metselwerk een zekere buigtreksterkte nodig.

In eerste aanleg zijn metselwerkproefstukken vervaardigd om de buigtreksterkte te kunnen testen. Deze proefstukken zijn ook gebruikt om de toe te passen doorstrijkmortel en de verwerkingsmethode van de metselaar op elkaar af te stemmen. De buigtreksterkte van deze proefstukken is bepaald en beoordeeld door de stichting Technisch Centrum voor de Keramische Industrie (TCKI). De resultaten van deze TCKI-onderzoeken zijn ingezet om het aantal benodigde spouwankers te bepalen.

11

LUXE APPARTEMENTENGEBOUWEN, BEIJING

Herkenbare extravagantie Aan de Noordelijke oevers van het Jade Meer bij

aan het ontwerp van het door Sinobo Land Development

Beijing prijken vier hoge gebouwen midden in het

ontwikkelde project. Het complex dat in eerste instantie in

groen van het Yuyuantan Park. Met een verticale

de bouwvergunning stond als ‘Research en Development

geleding schieten de hoge metselwerk gevels ver-

Faciliteiten’ is uitgevoerd als een ruim opgezet viertal

diepingenhoog, tot aan de geprononceerde luifel op

woongebouwen. De appartementen worden volledig inge-

het dakterras van de penthouses. De combinatie van

richt opgeleverd, met als doelgroep expats en grootverdie-

dieprode baksteen met lichte natuursteen en diep-

nende inwoners van Beijing.

liggende donkere kozijnen geeft een eigenaardige

Het project zou niet misstaan aan het Central Park in

combinatie van Oosterse en Westerse allure.

New York. In die zin is de ontwikkelaar geslaagd in het samenbrengen van culturen in de architectuur van het

De rijke geschiedenis van de locatie aan het meer vertelt

project. Baksteen is - zeker voor hoogbouw - niet een heel

verhalen over vissende keizers uit de Jin Dynastie op

gebruikelijk gevelmateriaal in China. Dit project is in dat

enorme terrassen, over zomerpaleizen en koninklijke tui-

opzicht een voorbeeld voor wat er allemaal mogelijk is met

nen. Ruim vijftig jaar geleden werd het gebied omgedoopt

keramische bouwmaterialen in de gevel: dieptewerking en

tot Diaoyutai State Guesthouse en werden juist hier de

geleding, verschillende metselwerkverbanden, ornamen-

buitenlandse gasten van het inmiddels ingrijpend veran-

tiek bij dakranden en kozijnen, samenspel met details in

derde regime ontvangen. Het gebied werd uitgeroepen tot

natuursteen. In de semi-openbare zones (entrees, hal) is

militaire zone en het is juist daarom dat het project dat de

ook gespeeld met transparantie, vlechtwerk met stenen en

naam Heritage Estate kreeg nogal wat controverse heeft

combinaties met opengewerkte vlakken.

gewekt. Want al aan de rijk geornamenteerde gevel van metselwerk en natuursteen is af te lezen dat het hier gaat om woongebouwen. En dan ook nog van het type ‘extravagant, comfortabel en exclusief’.

Nieuw perspectief op materiaal Zhuang Weimin pendelt regelmatig tussen Europa, de Verenigde Staten en zijn thuisbasis Beijing heen en weer. Hij breekt een lans voor Oosterse architectuur aan

Imposant metselwerk

Westerse zijde en neemt technieken en materialen mee

Architectuurprofessor Zhuang Weimin van het Tsinghua

terug naar China. Dat baksteen en dakpannen - zeker

Design & Research Institute in Beijing verbond zijn naam

in de geïmporteerde varianten zoals hier gebruikt - een

13

air van luxe en technologische ontwikkeling met zich

Architectenbureau:

meebrengen, is voor ons een wat ongebruikelijke karakte-

Tsinghua Design & Research Institute, Beijing

risering van het materiaal. Maar de torens in het Heritage Estate doen dat juist wel: de ontwikkelaar spreekt van de

Terca gevelbakstenen:

“bescheiden vastberadenheid� die de materialen uitstralen.

Gravita handvorm, Engels formaat

Baksteen combineert in China moeiteloos met spiegelende plafonds, marmeren hallen en vergulde kranen.

Koramic dakpannen:

Zhuang Weimin neemt wat mee naar China, maar geeft

OVH blauw gesmoord

ons tegelijkertijd met zijn werk ook weer veel terug: een nieuwe waardering voor materialen, lijnen, stijlen en bouwtechnieken die in de Westerse wereld voor alledaags worden uitgemaakt. Het toont des te meer, dat we met de eeuwenoude ervaring en tradities met metselwerk en pangedekte daken, nog steeds nieuwe dingen kunnen leren, ontdekken en ontwerpen.

15

RESTAURATIE TANKSTATION VUGHTERWEG, DEN BOSCH

Opnieuw glanzend Trots staat het tankstation aan de Vughterweg: een

het fotoarchief en vond opmerkelijke materialen en kleuren.

voornamelijk lichtgekleurd, gestuct bouwwerk met

Zoals de glanzende, groene geglazuurde bakstenen in de

de onmiskenbare karakteristieken van het Moderne

plint, die architect A. Meijlink koos toen hij begin jaren der-

Bouwen. Een bijzondere constructie met uitkragen-

tig het ontwerp maakte voor dit moderne object.

de vloer en dak, op parmantige kolommen en met een groot venster uitkijkend over de omgeving. Het

Zoektocht naar groen

bewogen verleden is nauwelijks af te lezen van het

Opgeleverd in 1933, was het Service Station een ikoon

pand, terwijl het toch vele renovaties, restylingen,

van de moderne tijd: qua architectuur en functie. De eerste

opknapbeurten en zelfs een verhuizing heeft onder-

uitbater was Shell. Zoals uit het onderzoek van Harriën

gaan. Na jaren leegstand is er nieuwe bedrijvigheid

van Dijk bleek, drukte de olie- en benzineleverancier al

in het gebouw. Een zorgvuldige reconstructie en

meteen een stempel op het kleurgebruik en de typografie

restauratie gingen daar aan vooraf.

op de gevel. Met iedere huisstijlwijziging van deze en volgende uitbaters, werd er letterlijk een nieuwe laag verf of

Onder de graffitti stond het Brabants Service Station -

bekleding aangebracht. Zo moesten ook de mooie groene

de oorspronkelijke naam van het bouwwerkje - al jaren

steentjes van Meijlink het ontgelden: de glazuurlaag werd

te verpieteren aan de Vughterweg. Toen ook nog sloop

afgehakt om de nieuwe tegellaag beter te kunnen verlij-

dreigde door een wegenbouwproject, nam de gemeente

men. Niet dat die tegels nog zichtbaar waren toen de res-

’s-Hertogenbosch een belangrijke beslissing: het voorma-

tauratie begon: ook daarop waren inmiddels nieuwe lagen

lig tankstation zou worden behouden, maar dan wel op

tegels en verf aangebracht.

een andere plek.

Van Dijk werkte samen met WVAU Architecten het res-

WVAU Architecten kreeg de opdracht om het restau-

tauratieplan uit, waarbij zoveel mogelijk de oorspronke-

ratieplan te maken. Harriën van Dijk, bouwhistorisch

lijke detaillering en materialisering is teruggebracht. ‘Het

onderzoeker en bouwkundige, werd gevraagd om een

metselwerk was op sommige plekken nog zichtbaar, een

kleuronderzoek te doen. Hij pelde letterlijk laag na laag van

enkele geglazuurde steen hebben we nog teruggevonden.

het geteisterde gebouwtje, vergeleek zijn bevindingen met

Op basis daarvan hebben we meer dan tien kleurmonsters

17

laten maken. We dachten de juiste kleur daar wel snel uit te

in oorspronkelijk verband betegeld en ook het sanitair en de

kunnen halen, maar dat viel een beetje tegen. Vroeger zat

keuken werden in jaren dertig glorie hersteld. De grootste

er meer nuance in het glazuur: het was best moeilijk om tot

verandering ten opzichte van het moment van oplevering is

een goede keuze te komen!’ De opvallende groene kleur is

in bouwkundig opzicht de toevoeging van een trap vanuit

volgens Van Dijk ‘de Bossche variant op het modernisme:

de ruimte op begane grond naar de voormalige beheerders-

groene stenen en geel op de wanden in het interieur.’

woning op de verdieping. Voor de nieuwe functie als bedrijfspand bleek dat een belangrijk voordeel voor potentiële

Nieuw functionalisme

huurders. Met rode letters is het weer duidelijk te lezen:

Daar waar het kon zijn de materialen hergebruikt. Ook de

Brabants Service Station. Voor een ander soort service dan

goede, groene stenen die nog werden gevonden. De tegels

die werd verleend aan de heilige koe: de typologie “wonen

op de dakrand zijn ook teruggebracht. Toen de oude isola-

boven een benzinepomp” is echt verleden tijd.

tie van het dak was weggehaald, kwamen die opeens naar voren. Harriën van Dijk: ‘Bij de reconstructie bleek vooral

Architectenbureau:

de analyse van oude foto’s heel belangrijk: hoe zat het in

WVAU Architecten, Werkhoven

elkaar? Niet alleen bij details zoals de dakrand, maar ook voor de juiste metselwerkverbanden.’

Terca gevelbakstenen:

In het exterieur en interieur van het tankstation is het aan-

Glazuurbakstenen - groen (projectspecifiek) vormbak,

deel keramiek niet onbelangrijk: de balkonvloeren zijn weer

waalformaat

19

ZORGWONINGEN DE LATHMER, WILP

Accentueren met details Trotse torens van gevlochten metselwerk en een

Uitbundig gedoe

enorm uitkragende dakrand trekken de aandacht

Om het landgoed een betere structuur te geven, gaat vrij-

bij de zorgwoningen in de wijk Veld en Weide op

wel het hele terrein op de schop. De gebouwen worden

het Landgoed de Lathmer. De vervangende nieuw-

gefaseerd gesloopt, maar de bomen zijn een vast gegeven:

bouw in het zorgcomplex moest er snel en binnen

alle nieuwbouw wordt hier letterlijk tussen gezet. Het eerste

een bescheiden budget komen. Voor architect Rik

deel is inmiddels opgeleverd: drie blokken met éénlaagse

Lagerwaard is in zo’n situatie de uitdaging des te gro-

grondgebonden woningen, de wijk Veld en Weide, waar-

ter om gebouwen een eigen gezicht te geven. Voor

voor Rik Lagerwaard het ontwerp maakte. ‘We hebben de

dit project in Wilp zit ’m dat in de metselwerkdetails.

bebouwing zoveel mogelijk in de bosrand geduwd, om in het midden een soort brink te creëren. De groepswoningen

Landgoed de Lathmer biedt al meer dan een halve eeuw

bestaan uit een aantal slaapkamers rond een woonkamer.

woonvormen en begeleiding voor mensen met een zwaar

Bij de woonkamers zijn de woningen geschakeld. Op die

verstandelijke handicap. De bebouwing op het bosrijke

plaatsen hebben we een accent gelegd in de vorm van

perceel in Wilp was in de loop der jaren een allegaartje van

een toren.’

bouwstijlen en vormen geworden. In 2008 werd aan de

De torens zijn opgetrokken uit metselwerk in drie kleu-

noodklok getrokken, toen bepaalde gebouwen niet meer

ren en verschillende metselwerkverbanden. Lagerwaard:

aan de eisen voor veiligheid en comfort bleken te voldoen.

‘De opdrachtgever wilde een klassieke detaillering... die

Kuiper Compagnons werd gevraagd een masterplan te

hebben we hem gegeven: zoveel mogelijk details per

maken, Rik Lagerwaard Architecten kreeg een deel van de

vierkante meter!’ Met drie kleuren baksteen - waarbij de

architectuuropdracht.

donkerbruine steen alleen in de torens is gebruikt - is een

De samenwerking tussen de bureaus was niet nieuw. Rik

spel gespeeld met horizontaal en verticaal verband. ‘De

Lagerwaard: ‘We werken veel samen, vooral bij dit soort

metselaar was niet heel enthousiast, die wilde snel meters

complexe opdrachten met hoge druk op planning en bud-

maken, vond het een gedoe. Maar alles is voorbeeldig uit-

get. Bij grote werken in de zorg krijg je ook te maken met

gevoerd op basis van onze tekeningen op schaal 1 : 10’,

toezichtraden. Dat vergt een aparte manier van aanvliegen.

lacht Lagerwaard.

Die procesgang, met veel harde uitgangspunten, lijkt weinig ruimte te bieden voor de architect. Maar door die ervaring

Efficiënt materialiseren

weten we inmiddels hoe we bepaalde dingen naar ons toe

De vraag die naar boven komt is hoe het mogelijk is om

kunnen trekken.’

met een bescheiden budget en tijdsspanne toch veel met-

21

selwerkdetaillering te kunnen realiseren. Lagerwaard geeft

Architectenbureau:

toe dat het zo uitvoerig uitwerken van metselwerkdetails

Rik Lagerwaard architecten BNA bv, Amersfoort

ook een beetje een liefhebberij moet zijn, maar zegt ook stellig: ‘De opdrachtgever realiseert zich ook dat het voor

Terca gevelbakstenen:

de gebruikers van de gebouwen een meerwaarde heeft.

Blauwrood genuanceerd handvorm, waalformaat en

Als je een project hebt van meer dan vijfduizend vierkante

Engels formaat

meter, dan verdwijnt dat beetje detailleren in het geheel.’

Cantilene handvorm, waalformaat

Veel onderzoek loont, zo bleek ook bij dit project. Want

Zwart handvorm, waalformat

in de zoektocht naar het baksteenassortiment, stuitte de architect in de showroom van Wienerberger op een zeer

Koramic dakpannen:

budgetvriendelijke dakpan. ‘Een renovatiepan’, vertelt

Modula gewolkt

Lagerwaard, ‘maar voor dit project bleek het de voordeligste oplossing voor de daken. Het assortiment aan kleuren van deze renovatiepan (Koramic Modula) is niet groot maar toereikend voor dit project. En het past helemaal in het klassieke beeld.’

STEEN & TECHNIEK SPECIALE METSELVERBANDEN De trotse torens van de zorgwoningen in Wilp trek-

De Europese productnorm NEN-EN 771-1 (aan de hand

ken de aandacht door het speciale gebruik van drie

waarvan bakstenen worden geproduceerd) geeft een

verschillende typen baksteen en diverse metselver-

handvat. De maatspreiding van de bakstenen kan met

banden.

de maatspreidingcategorie Rm worden aangegeven. Deze maatsspreidingcategorie laat maatwerk toe, zoals dat in

Bij het gecombineerde gebruik van verticaal en horizontaal

Wilp is te zien.

georiënteerd metselverband is de maatvoering van de bakstenen belangrijk. Zeker als bakstenen met het legvlak in het zicht worden verwerkt. Het resultaat is bijzonder en opvallend metselwerk, maar voor de metselaar is het een flinke uitdaging.

Geen meters maken, maar aandacht voor het vakmanschap: dat is de juiste instelling bij dit soort projecten. De architect heeft het werk goed voorbereid door het metselwerk aan de hand van de opgegeven maatvoeringen van de drie verschillende typen baksteen op tekening aan te geven. Maar de afstemming van de drie verschillende steentypen is cruciaal. Een te grote maatspreiding tussen de drie verschillende baksteensoorten en de bakstenen onderling maakt de uitvoering van een dergelijk plan onmogelijk.

23

BREDE SCHOOL WATERHOEF, OISTERWIJK

Respectvolle keramieken deken In de dorpskern van Oisterwijk ligt een klein, monu-

scherp te stellen. ‘Het eerste idee was om een ensemble

mentaal kloostergebouw met kapel. Verbonden met

gebouwen te maken, zoals dat gebruikelijk was bij kloos-

een glazen tussenbouw, lijkt de nieuwe brede school

terterreinen. Met als kader het muurtje dat rond het terrein

het antieke gebouwtje houvast te geven. Een zorg-

ligt. Een deel van de bebouwing zou dan ook appartemen-

vuldig hersteld muurtje van metselwerkbogen omlijst

tengebouw zijn. Het idee leidde tot een enorme logistieke

het terrein: jong en oud komt hier letterlijk samen in

puzzel, om de verkeersafwikkeling en parkeercapaciteit

de architectuur. Zowel de oude als de nieuwe gebou-

binnen het terrein te krijgen.’ Omdat de school prioriteit

wen hebben daken en gevels met bouwkeramiek,

had, werd besloten dat deel van het plan eerst uit te

maar onderscheiden zich in de vorm en detaillering.

werken. Het plan om nieuwbouw te realiseren kreeg extra

In meerdere opzichten is de nieuwe brede school een

bijval toen werd besloten om het tot een voorbeeldproject

frisse toevoeging aan een historisch plekje.

in het kader van Frisse Scholen te maken.

Het kloosterterrein in Oisterwijk had in de loop der jaren

Dak is gevel, gevel is dak

de oorspronkelijke structuur verloren. De gemetselde muur

De oude school werd afgebroken. Rikhof: ‘De zoektocht

rond het terrein was letterlijk afgebrokkeld, het bescheiden

naar de juiste vorm voor het gebouw bleek nog niet een-

kloostergebouw was in onbruik geraakt, aan het zoge-

voudig. Met twaalf lokalen, een sportzaal, kantoren en

noemde kopgebouw was een basisschool gebouwd. Toen

kinderopvang spreek je over een groot volume, dat in een

deze basisschool niet meer volde ed, kreeg het klooster-

relatief kleinschalige wijk met jaren dertig woningen komt

terrein een nieuwe kans. Via een Europese aanbesteding

te staan. Een modern gebouw in zo’n omgeving: hoe pak

kwam de ontwerpopdracht voor een brede school op het

je dat aan?’

terrein terecht bij DAT architecten in Tilburg.

Het terrein zelf bleek genoeg aanknopingspunten te

Architect Eefje Rikhof was één van de spelers in het inten-

geven. ‘Het schuine dak was voor ons een belangrijk

sieve begintraject, waarin de architecten, de gebruikers

uitgangspunt, de maximale hoogte - de nok niet hoger

en de gemeente in gesprek gingen om het programma

dan de nok van het kloostergebouw - ook. Omdat het

25

een brede school is, wil je het liefst alles onder één dak

In en om de bestaande en nieuwe gebouwen is gezocht

brengen. En dat hebben we ook letterlijk gedaan: een

naar plekken waar de kinderen kunnen leren over de natuur

kartonnetje gevouwen en daar de school onder gelegd’,

en biodiversiteit. ‘In het dak zijn bij de goten speciale voor-

lacht Rikhof. Het kartonnetje werd dak en gevel tegelijk en

zieningen getroffen zodat vleermuizen en zwaluwen kunnen

bekleed met donkere keramisch dakpannen. De kerami-

nestelen. Ook in de gemetselde gevel van de tussenbouw

sche dakpan mag in de wijk dan een veelgebruikt materiaal

zijn daarvoor speciale stenen met gaten opgenomen’,

zijn, de wijze waarop het is toegepast laat zien dat het hier

legt Rikhof enthousiast uit. ‘Op het begaanbare deel van

om een gebouw uit de eenentwintigste eeuw gaat.

het dak van de tussenbouw is een leertuin gemaakt met plantenbakken en windvanen. De provincie heeft bijgedra-

Biodiversiteit

gen aan deze voorzieningen.’ Een deel van het bedachte

In de maatvoering en detaillering van de nieuwe gevels zijn

ensemble wacht nog op uitvoering, maar nu al hebben jong

duidelijke referenties gemaakt naar het kloostergebouw.

en oud, mens en dier, een nieuwe plek gevonden op het

Rikhof: ‘De verticaliteit van de ramen van het klooster zie

kloosterterrein.

je ook in de school terug. De kozijnen zijn lichtgekleurd.

Bij de nieuwbouw zijn ze voorzien van twee roosters voor

Architectenbureau:

de luchttoevoer in de lokalen.’ Tegelijkertijd is het contrast

DAT architecten, Tilburg

opgezocht. ‘De uitkraging is zo sterk mogelijk geaccentueerd met zetwerk’, vertelt de architect. ‘Ook zijn er in grote

Koramic dakpannen:

delen van de kap geen ramen gemaakt en is het vlak zo

Actua leikleur mat

groot mogelijk gehouden. De kopgevels kregen speelse bekleding in lichte kleuren, om het geheel een zachtheid en tactiliteit te geven.’

27

WOONPANDEN ROZENDAAL, GOUDA

Structuur en rijkdom Het rijtje panden op de hoek van de Rozendaal en het

Thematische invulling

Paradijs, in het historische stadscentrum van Gouda,

Het programma van het plan bleek uitermate geschikt

stond al jaren op de nominatie voor een grondige aan-

voor een bekende relatie van het architectenbureau; een

pak. Plan na plan sneuvelde op haalbaarheid of door

zorginstelling die er begeleide woonvormen wilde huis-

een conflict met het beschermd stadsgezicht. In samen-

vesten. Daarmee werd het programma voor de locatie

werking met kunstenaar Ton van Summeren benoemde

duidelijker: appartementen, parkeerruimte, winkels in de

atelier Architecten maar liefst acht thema’s voor een

plint en buitenruimte in de vorm van een binnentuin. De

nieuwe invulling op deze gevoelige plek. Het resultaat is

architecten vonden het essentieel om de gevel aan straat-

een bijzonder gevelpalet aan metselwerkverbanden, bij-

zijde een duidelijke geleding te geven, als ware het afzon-

zondere ornamentele bakstenen en zorgvuldige details.

derlijke panden. Per pand kwam er een thema. Zo is er het Erasmushuis, het LeoVromanhuis en het Hermelijnhuis.

Meer dan twaalf jaar duurde de ontwerpopdracht voor een

Elke huis kreeg een eigen baksteen, eigen detaillering en

reeks panden in een smalle straat in Gouda. De opdrachtgever

ornamentering.

veranderde meerdere malen, de aard van de opdracht nam

Harold de Beer: ‘Per pand is uiteindelijk een betrekkelijk

een wending toen de panden niet behouden konden worden,

klein assortiment gebruikt. We hebben de baksteenfabriek

maar één ding bleef hetzelfde: de historische context van de

bezocht en kwamen uit op een mengeling van standaard

locatie. Architect Harold de Beer van atelier Architecten herin-

bakstenen met een aantal speciale bakstenen. Door te

nert zich een moment in 2007 waarop het project eindelijk voet

variëren met metselwerkverbanden, diepteverschillen en

aan de grond leek te krijgen. ‘De panden stonden toen echt

verwerkingsmethoden hebben we structuur en rijkdom in

op instorten en we maakten opnieuw een schetsje voor een

de gevels gebracht.’ De hoogte van de gootlijn en maat

mogelijke nieuwe invulling. Om de diversiteit van de bestaande

van de raampartijen (maar niet de positie) zijn op elkaar

panden terug te brengen, werkten we met drie architecten uit

afgestemd. Maar voor het overige is juist het subtiele

ons bureau en kunstenaar Ton van Summeren aan het ont-

contrast opgezocht. ‘En we hebben zelfs nog twee eigen

werp. Ons uitgangspunt was om de ambachtelijke kwaliteiten

stenen ontworpen!’, vertelt de architect enthousiast over de

en diversiteit uit de oorspronkelijke gevels terug te brengen,

diamantsteen en de ‘steen-met-het-bolletje’. Ook het effect

maar niet historiserend te werk te gaan. De keuze voor bak-

van de in wit glazuur gedoopte kopse stenen is bijzonder.

steen, zink en mooie kozijnen is toen gemaakt, net als de aan-

Door de stenen naar boven toe steeds verder uit te laten

zet voor de thema’s voor de uitwerking van het plan’.

steken, ontstaat een ongewoon perspectief.

29

Architectenbureau: atelier Architecten, Gouda in samenwerking met kunstenaar Ton van Summeren

STEEN & TECHNIEK SPECIAAL ONTWERP

Terca gevelbakstenen:

De twee speciaal ontworpen bakstenen van het

Diamantsteen en ‘steen met bolletjes’, vormstenen

woningbouwproject in Gouda - de diamantsteen en

Spaans rood handvorm, waalformaat

de steen-met-het-bolletje - hebben extra aandacht

Utrecht handvorm, waalformaat

gevraagd van de deskundigheid van Wienerberger.

Goudgeel handvorm, waalformaat witte glazuurstenen vormbak, waalformaat

De Wienerberger steenfabriek in Bemmel heeft een karakteristieke vlamoven en de beschikking over een zogenaamde “special afdeling”. Op deze afdeling kunnen bijzondere bakstenen in kleinere producties worden vervaardigd. Dat gebeurt met op maat gemaakte mallen.

Met respect voor het oude vakmanschap worden de speciale bakstenen met de hand gegooid en gevormd.

De diamantsteen en de ‘steen-met-het-bolletje’ hebben op de zichtzijde een bijzondere vorm. Bij de huidige industriële productieprocessen is het niet mogelijk om een dergelijke vorm te maken. Er is gekozen voor een zogenaamde “staande mal”: de zichtzijde van de baksteen komt overeen met de onderzijde van de mal.

Hierdoor kunnen op het zichtvlak bijzondere vormen worden vervaardigd.

In de gevels van de woonpanden in Gouda ontstaat door de bijzondere oppervlaktestructuur van de bakstenen een verrassende en spannende textuur.

31

NAUTISCH KWARTIER, HUIZEN

Hollands Glorie Het kan dus wel. Twee ontwikkelaars met een wild

Tellingen van het architectenbureau Tigchelaar heeft met

plan en buitenaards doorzettingsvermogen kregen

de opdrachtgevers de eerste schetsen gemaakt. Wij zijn

het voor elkaar om in de afgelopen vier jaar een zeer

al in de eerste fase deze plannen gaan uitwerken. Toen

ambitieus plan uit te voeren. Het idee dateerde van

we bureau Tigchelaar in 2007 overnamen, is de hele

tien jaar terug: een braakliggend terrein in de haven

opdracht bij ons gekomen. Een deel van de architectuur

van Huizen zou plaats moeten bieden aan horeca-

in de laatste fase is door andere bureaus uitgevoerd. Met

bedrijvigheid in een reeks van gebouwen met een

de opdrachtgevers is een duidelijke lijn uitgezet, maar de

authentiek Hollandse uitstraling. In september 2012

uitbaters van de gebouwen hebben ook zeker een stem in

werd het Nautisch Kwartier geopend: een zorgvuldig

de architectuur gehad.’

gedetailleerd Zuiderzeedorp, gemaakt met de bouwmaterialen van nu, maar met de karakteristieken en

Diversiteit

ornamenten van weleer. Nieuwe pannen op nieuwe

In het begin van het traject is een driedimensionale voor-

daken, maar met een vette knipoog naar de geschie-

stelling gemaakt van het totaalplaatje. ‘Gewoon, een

denis.

schets met de hand’, zegt Wijbenga nuchter. In dat plan werd al duidelijk dat diversiteit en afwisseling in kleur

‘Niets in dit project is aan het toeval overgelaten’, stelt

belangrijke instrumenten zouden worden. Wijbenga: ‘Elk

Gerard Wijbenga van Wijbenga architecten en adviseurs.

pand is uniek. Alle gebouwen zijn één-op-één bemonsterd

‘Alle beslissingen zijn afgestemd met de opdrachtgever, tot

en besproken met de opdrachtgevers. Het ene gebouw is

en met de details aan toe.’ De betrokkenheid van Hans van

wat robuuster gedetailleerd, het andere juist wat fijner. Om

Eijk en Jan Geesink bij ‘hun’ Nautisch Kwartier was intens.

de suggestie te wekken van een langdurige, gefaseerde

Maar het resultaat mag er ook zijn, daar is iedereen het

opbouw zijn er verschillende stijlen gebruikt en uitbouwtjes

over eens. Met de opening van een ambitieus en complex

geplaatst. Alsof er jaren over is gedaan om dit dorpje te

bouwproject dat in een treurig economisch tijdperk is gere-

bouwen.’ De basis van de gebouwen is echter van nu, met

aliseerd, is respect zeker op zijn plaats.

betonnen casco’s en vloeren en dubbele beglazing.

Gerard Wijbenga is vanaf het begin van het project bij het

De meeste daken zijn schuin en bekleed met Oude Holle

Nautisch Kwartier betrokken geweest. ‘Architect Jan van

dakpannen, met authentieke uitstraling. Er is vooraf geen

33

duidelijk dakenpalet gemaakt. ‘Net als de uitvoering, is ook

een klokgevel, waar we oude baksteentjes voor hebben

de materialisering van de verschillende panden gefaseerd

gebruikt, gecombineerd met natuurstenen elementen. Dat

gedaan. Van tevoren stond niets vast. Over een dakrand

pand is in perfectie uitgevoerd.’ Met oude IJsselsteentjes

kon opeens veel discussie ontstaan; bijna elke dakrand is

afkomstig van een boerderij uit de Achterhoek prijkt de

weer anders. Al voor de oplevering kon ik bij elk pand de

gevel trots tussen de met houten rabatdelen beklede buur-

nodige verhalen vertellen!’, aldus Wijbenga.

panden. Het laat zien dat vakmanschap van alle tijden is.

Uitgevoerde perfectie

Architectenbureau:

Gevraagd naar zijn favoriete pand in het ensemble, is

Wijbenga architecten en adviseurs, Sneek

Wijbenga even stil. ‘Het zijn allemaal unieke projecten. We hebben in het plan een reeks boothuizen gebouwd, waar

Koramic dakpannen:

we nu aardige vervolgrespons op krijgen. Sommige panden

OH451 vieilli blauw

zijn goed omdat ze wat robuuster zijn, bij de ander is juist de

OH451 vieilli rood

verfijnde detaillering heel goed gelukt.’ Na nog een moment bedenktijd, zegt Wijbenga: ‘Blok 10. Een pandje met

35

Wienerberger B.V. Hogeweg 95 - 5301 LK Zaltbommel Postbus 144 - 5300 AC Zaltbommel T 0418 - 59 71 11 | F 0418 - 59 12 92 info.nl@wienerberger.com | www.wienerberger.nl