Be one with nature 3 2025

NATUUR REDDEN?

Anna Gimbrère

Daar

Ochtendnevel in de bergen in Chubu-Sangaku National Park in Japan

Een damhert bij zonsopkomst in Nederlands duingebied

© Erwin Duijvestijn

Leewenmoed in Namibië

Hoog in de bomen

Op Sumatra en Borneo leven dieren met wie we ruim 96 procent van ons DNA delen. Hoog in de bomen leggen orang-oetans enorme afstanden af zonder het bladerdak te verlaten. Maar hun leefgebied verdwijnt razendsnel. Het verhaal van de meest bedreigde mensaap ter wereld.

Tekst: Audrey Oey

Bosmens. Dat betekent orang-oetan in het Indonesisch. En met goede reden. We delen maar liefst 96,4 procent van ons DNA met deze intelligente mensapen, die het grootste gedeelte van hun leven doorbrengen hoog in de bomen van een van de prachtigste jungles ter wereld.

Lang dachten we dat er twee soorten orang-oetans waren: de Borneose en de Sumatraanse. Maar in 2017 ontdekten wetenschappers dat in het noorden van Sumatra een genetisch andere soort bestond. Ze kregen de naam Tapanuliorang-oetans, naar het gebied waar ze te vinden zijn. Waarschijnlijk raakten ze tussen de 10.000 en 20.000 jaar geleden geïsoleerd van andere populaties. De Tapanuli-orangoetan is de meest bedreigde mensaap ter wereld: er zijn er nog maar achthonderd over in het wild. Dit komt vooral door ontbossing, met name voor palmolieplantages.

Als je goed kijkt, zie je dat de soorten orang-oetans verschillen in uiterlijk en gedrag. Zo is de Borneose orang-oetan het grootst en is zijn vacht het donkerst. De Sumatraanse orang-oetan heeft langere haren en

vind je vrijwel nooit op de grond, in tegenstelling tot zijn soortgenoten op Borneo. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat er geen tijgers meer zijn op Borneo.

Orang-oetans komen alleen voor op de Indonesische eilanden Borneo en Sumatra. Daar delen ze de jungle met een heleboel andere bijzondere dier- en plantsoorten. Zo is Sumatra de enige plek op aarde waar tijgers, olifanten, neushoorns en orang-oetans samenleven.

Op Borneo delen orang-oetans hun leefgebied onder meer met dwergolifanten, honingberen, neushoornvogels en slangen. Ook vind je op dit prachtige eiland de grootste bloem ter wereld, de rafflesia arnoldii. De bloem heeft een diameter van ruim een meter en kan maar liefst tien kilo wegen. En dat is niet het enige opvallende: hij ruikt naar rottend vlees. Met deze stank hebben orang-oetans waarschijnlijk niet zo’n moeite. Hun favoriete eten is namelijk doerian. De geur van dit fruit wordt weleens vergeleken met riolering, rottend vlees en stinksokken.

Honingbeer

© WWF-US / KELLEY ASHFORD Giftige groene pitadder

© WWF-US / KELLEY ASHFORD

Tapanuli-orang-oetan

Orang-oetans zijn de grootste boombewoners op aarde. Ze leggen dagelijks enorme afstanden af zonder het bladerdak te verlaten. Hun lichaam is hier perfect op aangepast. Zo hebben ze een armspanwijdte van maar liefst 2,2 meter en hun voeten lijken eerder op een extra paar handen doordat hun grote tenen net zo kunnen bewegen als duimen.

Met die handen en voeten doen ze ongelooflijke dingen. Net als andere mensapen gebruiken ze gereedschappen, zoals stokjes om mee naar termieten te vissen. Maar wist je dat ze ook handschoenen maken van bladeren wanneer ze stekelig fruit willen plukken? Of dat ze ontstekingsremmend plantensap op wondjes smeren?

WWF beschermt deze bijzondere dieren al tientallen jaren en dat is nog altijd hard nodig. Want geen enkel ander dier plant zich zo langzaam voort als de orang-oetan. Gemiddeld krijgt een vrouwtje slechts drie tot vijf jongen in haar leven. Hierdoor zijn populaties enorm kwetsbaar voor bijvoorbeeld stroperij en ontbossing.

EEN CADEAU VOOR HET LEVEN

Als je in de ogen van een orang-oetan kijkt, zie je iets herkenbaars, bijna iets menselijks. Krachtig én kwetsbaar tegelijk. Hoog in de bomen van het regenwoud slingeren deze mensapen moeiteloos van boom naar boom. Maar hun thuis, hun bos, is in gevaar.

Adopteer daarom vandaag nog een orang-oetan. Met deze symbolische adoptie, voor jezelf óf als cadeau voor een dierbare, geef jij deze dieren de toekomst die ze verdienen. Voor eenmalig €35,- ontvang je een schitterend adoptiepakket met zachte knuffel en certificaat als tastbare herinnering. Én met exclusieve updates blijf je op de hoogte van jouw dier! Zo blijf je verbonden met zijn wereld, hoog in de bomen van het regenwoud.

ADOPTEER EEN ORANG-OETAN VIA WWF.NL/ORANGOETAN

Kijken, lezen, doen

Tekst: Cynthia van Zwol

Korting

Thuis wild kijken

Het Wildlife Film Festival Rotterdam (WFFR) vertoont elk jaar de mooiste en meest impactvolle films over de natuur uit binnen- en buitenland. Via WWF krijg je maar liefst 50% korting op een online passepartout. Vul tijdens het kopen van een passe-partout de code WWFCADEAU25 in en kijk voor € 12,50 (i.p.v. € 25,-) alle films online van 4 november tot 5 december 2025. wffr.nl

Schatzoeken in het Savelsbos

Het Savelsbos bij Gronsveld is een van de mooiste bossen van Zuid-Limburg. Experts zien het als een schatkamer van biodiversiteit, met een uitzonderlijke rijkdom aan inheemse loofbomen. Het is de enige plek waar winterlindes en zomerlindes samen voorkomen en dat maakt het Savelsbos het laatste restant van het gemengd lindenwoud dat zo’n 10.000 jaar geleden grote delen van Nederland bedekte. Ook vind je er de grootste dassenpopulatie van ons land. Speur tijdens een herfstwandeling naar de kronkelige oude groeves onder het bos en de vele dassenburchten.

Zin in natuur

Waarom voelen we ons vaak gelukkig in het groen, omringd door planten, dieren en mooie landschappen? Wat doet licht voor onze biologische klok? En hardlopen in de frisse buitenlucht met onze gezondheid? Waarom komt het stadsbrein tot rust in de natuur? In haar boek Natuurzin zoekt boswachter Marieke Schatteleijn antwoorden in de wetenschap en verbindt ze die kennis met haar eigen buitenervaringen.

Het onzichtbare zichtbaar

ARTIS-Micropia is de plek om je te verwonderen over microben. Deze miniwezens, die je niet met het blote oog kunt zien, zijn essentieel voor de vertering van voedsel, de productie van zuurstof en de recycling van voedingsstoffen. Vanaf dit najaar viert ARTIS het tienjarig jubileum van Micropia met activiteiten, workshops en tentoonstellingen. En omdat een verjaardag niet compleet is zonder taart, bakte Patisserie Holtkamp een speciale microbentaart die je kunt bekijken. De Micropiaagenda vind je op artis.nl.

Lopend vertragen

Wandelliefhebbers, wakker worden! Trage tochten zijn wandelroutes van 5 tot 22 kilometer en iedere tocht bestaat voor minimaal 70 procent uit onverharde paden. Een aanrader voor wie op zoek is naar rust, natuur en authenticiteit. Het zijn wandelingen voor mensen die er graag op uittrekken met een lunchpakket en thermosflesje, want niet overal is horeca in de buurt om even neer te strijken. tragetochten.nl

Oceans in Concert

De natuurfilm Oceans is op een heel bijzondere manier te zien en beleven in het Concertgebouw Amsterdam. Een symfonieorkest en koor begeleiden live de adembenemende beelden van de onderwaterwereld met muziek van de Oscarwinnende componist Steven Price. In combinatie met de warme stem van WWF-ambassadeur David Attenborough zorgt dit voor een onvergetelijke ervaring. Klinkt dit je als muziek in de oren? We mogen voor woensdag 12 november 2x twee kaartjes weggeven. Ga naar wwf.nl/winactie

Eerste hulp bij duurzaam doen

Een verjaardagsfeestje organiseren, winkelen, een beauty-ritueel, het huishouden, boodschappen doen. Het lifestyleplatform The Green List toont dat je op een duurzame manier avonturen kunt beleven en lekker kunt leven. Iedereen kan er inspiratie vinden: of je nou donkergroen, lichtgroen of nog helemaal niet groen bent. The Green List heeft een website, socials, ebooks en een podcast.

Jong en wild

Ben je tussen de 16 en 35 jaar oud en wild van natuur? Sluit je aan bij het Jonge Rewilders Netwerk van Stichting ARK. De organisatie wil jongeren bekend maken met de kracht, het belang en de schoonheid van wilde natuur in Nederland. Het netwerk organiseert avontuurlijke en inspirerende activiteiten, zoals snorkelexcursies, struintochten, lezingen en rewilding-weekenden.

Groen escapen

Zoek je een duurzaam teamuitje? Dan is er The Green Escape. Deze escaperoom gaat over de Sustainable Development Goals: de zeventien doelen om de planeet te beschermen, armoede te beëindigen en vrede en welvaart voor iedereen te garanderen. In teams van zes tot acht personen speel je tegen elkaar in een ruimte op een zelfgekozen locatie. Voor elk team dat de escaperoom oplost, wordt een boom geplant. thegreenescape.nl

Interview

Anna Gimbrère

Levenslang nieuwsgierig

Bijna haar hele leven denkt Anna Gimbrère na over hoe we als mens beter voor de planeet kunnen zorgen. Haar belangrijkste boodschap: ‘Je kunt met de natuur samenwerken in plaats van ertegen te vechten.’

Tekst: Fleur Baxmeier, beeld: Janita Sassen

Ze weet het nog precies: een groen park en een vijver vol ganzen. Anna was vier jaar en stond oog in oog met een snaterende snavel die in haar hand beet toen ze iets te dichtbij kwam. ‘Ik weet nog dat ik schrok, maar begreep niet waarom de gans mij niet net zo aardig vond als ik de gans’, vertelt ze vanuit haar woning in Utrecht. ‘Ik voelde een soort verwantschap met dieren, wilde vrienden met ze zijn. Al heel jong wilde ik dwalen door het park in Zwolle, waar we tegenover woonden. Het liefst alleen en net iets verder dan mocht. Het idee dat iets ongerept was, trok me enorm.’ Toch stond de natuur in haar jeugd niet op een voetstuk. ‘Mijn ouders waren van de verplichte zondagse wandelingen. Daar had ik toen een hekel aan. Nu denk ik: wat fijn dat mijn ouders me hebben laten kennismaken met alles wat groeit en bloeit, want je gaat dan vanzelf op de details letten. Daar is een levenslange nieuwsgierigheid uit ontstaan voor de wereld om ons heen, de levende natuur en de natuurkunde. Ik herinner me dat ik bij mijn opa en oma in de tuin ontzettend geboeid was door doorzichtige zaadpeulen en bloemknoppen die openbarstten.’

Magisch en treurig

Na de middelbare school vertrok Anna voor vier maanden naar Costa Rica. ‘Eerst Spaans leren, daarna werken in een schildpaddenreservaat. ‘We groeven de eieren van zeeschildpadden op en verplaatsten ze naar een veilige nestplek. Na het uitbroeden brachten we ze terug naar de plek waar we ze hadden opgegraven. Dat was magisch, maar ook treurig. Ik heb meer dode schildpadden gezien dan levende. Op het strand waren er stropers, op zee raakten schildpadden verstrikt in vissersnetten. Ik at op dat moment al geen vlees meer en ben ter plekke ook gestopt met vis eten.’

Het was haar droom om astronaut te worden, maar het werd de aarde die haar niet losliet. ‘Na mijn tussenjaar in Costa Rica ben ik natuurkunde gaan studeren vanuit de gedachte: als ik geen astronaut kan worden, dan ga ik de transitie naar duurzame energie versnellen. Later werd ik wetenschapsjournalist. Mijn doel is niet om mensen ergens de schuld van te geven, maar om ze te laten zien dat het anders en beter kan dan het tot nu toe is gegaan. De belangrijkste boodschap die ik wil overbrengen is dat je met de natuur kunt samenwerken in plaats van ertegen te vechten.’

Zeil in plaats van motor

Het klassieke voorbeeld daarvan is een zeil in plaats van een motor. ‘Om die reden hoop ik dat er ooit weer zeppelins over de oceaan vliegen in plaats van vliegtuigen’, zegt Anna, die zelf zo min mogelijk vliegt. Daarnaast eet ze bijna volledig plantaardig en verplaatst ze zich met de fiets of trein. ‘Ik

check ook al mijn cosmetica op microplastics en gifstoffen. Volgens mijn vriend sla ik een beetje door, haha. Het thema duurzaamheid houdt me elke dag bezig, maar dat betekent niet dat ik alles goed doe. Maar een grote massa die het probeert, heeft meer effect dan een paar mensen die het perfect doen.’

Babykleren huren

Sinds dit jaar is er een nieuwe dimensie in haar leven bijgekomen. Anna en haar partner, presentator Herman van der Zandt, zijn ouders geworden van zoontje Felix. ‘Ik ben lange tijd in de veronderstelling geweest dat ik zonder kind meer zou kunnen bijdragen aan de wereld. Als je een kind hebt, ben je toch beperkt in je vrijheid. Maar ik hoop dat juist mensen van wie ik denk dat ze een kind op een duurzame manier opvoeden niet beslissen om geen kinderen te krijgen vanwege het milieu. We hebben meer Greta Thunbergs nodig, niet minder.’

Anna kan niet zeggen dat ze zich sinds de komst van Felix nog meer is gaan bekommeren om de natuur, maar er zijn wel nieuwe vraagstukken bijgekomen. ‘Een baby is natuurlijk niet duurzaam, dus ik probeer de impact zo beperkt mogelijk te houden. Net als voor mezelf huur ik zijn spullen en kleding. Er zijn gelukkig steeds meer plekken waar dat mogelijk is. Ik ben ook veel bezig met de vraag of ik hem vegetarisch of veganistisch ga opvoeden. Ik wil zelf geen zuivel meer eten, maar veganistisch zie ik voor hem toch niet zitten.’

Prijs van vervuiling

Het doel van Anna en Herman is om Felix een duurzame levensstijl mee te geven, maar wel op zo’n manier dat hij keuzevrijheid heeft. ‘Hij moet zelf kunnen kiezen, maar we eten wel zoveel mogelijk biologisch. Daar fiets ik gerust voor om. Ik wil weten wat er in mijn voedsel zit, wat er op de grond is gespoten waar mijn groente vandaan komt. Dat zou niet iets geks moeten zijn, maar de standaard. Ik zie op dat gebied een grote taak voor de overheid: gezonde keuzes makkelijk, vanzelfsprekend en dus ook betaalbaar maken.’ Veel mensen associëren duurzaam met duur, maar dat klopt volgens Anna niet. ‘De echte prijs van vervuiling wordt niet betaald door de consument, maar door de samenleving. Denk aan het ophogen van dijken, het oplossen van stikstofproblemen, filteren van vervuild water... Neem je die rekening aan de voorkant mee, dan is duurzaam op de lange termijn voor iedereen goedkoper. Als ik zie wat er gebeurt op het gebied van regeneratieve landbouw, vleesvervangers of biobased materialen, dan gaat mijn hart sneller kloppen. Dat moeten we zichtbaar maken. Daar zit de toekomst.’

‘We hebben meer Greta Thunbergs nodig, niet minder’

Bio

1986 Geboren in Utrecht, verhuist op haar vierde naar Zwolle 2006 Start bachelor natuur- en sterrenkunde aan de Universiteit van Amsterdam. Studeert daarna theoretische natuurkunde 2014 Begint als wetenschapsjournalist en tv-deskundige 2015 Deskundige bij de Nationale Wetenschapsquiz 2016 Te zien in Galileo 2017 Presenteert Oranje boven, Down Under en is deskundige bij Tijd voor MAX 2018 Kandidaat in De Slimste Mens 2019 Presenteert De wilde ruimte, uitgeroepen tot mediatalent van het jaar

2020 Presenteert Bodem in zicht en start als presentator van De Monitor (dat later opgaat in Pointer) 2021 Presenteert Anna’s Brains en is deskundige in De Grote Klimaatkwis 2023 Presenteert Restaurant van de toekomst en start podcast Zo Opgelost (met Tex de Wit en Stefan Pop) 2024 Was de mol in Wie is de Mol?, lanceert podcast Morele Ambitie 2025 Wordt moeder van zoon Felix, samen met partner Herman van der Zandt

LAAT ZE LOPEN

Savanneolifanten moeten bewegen om te overleven. Al eeuwenlang volgen ze de routes van hun voorouders, maar in zuidelijk Afrika botst hun oerinstinct op wegen, dorpen en hekken. Hoe kunnen we olifanten laten lopen zonder dat ze bewoonde gebieden vernielen? Een verhaal over confrontaties, slimme oplossingen en de weg naar vrijheid.

Tekst: Jaap Backx

In het noordelijke puntje van Botswana stroomt de Okavango-rivier het land binnen. Het is de levensader van de grootste inlandse delta ter wereld. Deze honderd kilometer lange, smalle strook is een wirwar van moerassen, kronkelige kanaaltjes, rietvelden en papyrusbossen. In de Okavango Delta leven nijlpaarden en krokodillen en meer dan 350 vogelsoorten. Langs de oevers en op de grasvlaktes lopen grote kuddes savanneolifanten. In dit kleine gebied leven ongeveer 20.000 van de grootste landdieren op aarde. Ze kunnen er niet weg, maar daarover later meer.

Geboren reizigers

Afrikaanse savanneolifanten zijn reizigers. Ze lopen in kuddes langs vaste routes, feilloos het geheugen van hun voorouders volgend. Ze weten precies waar eten en water te vinden is en door rond te trekken komen ze in contact met andere kuddes. De eeuwenoude migratienetwerken zijn cruciaal voor olifanten. Zonder deze verbindingen is het lastig om genoeg voedsel te vinden en raken populaties geïsoleerd, waardoor de genetische diversiteit afneemt. Dat maakt de dieren kwetsbaar. Om te overleven, moeten savanneolifanten dus bewegen. Maar de tijd dat ze vrij door Afrika trokken, is voorbij. Wegen, steden, landbouw, mijnbouw en hekken hebben routes afgesneden, waardoor migreren vaak onmogelijk is.

Achter hekken

Als je puur naar aantallen kijkt, gaat het best goed met olifanten in zuidelijk Afrika. Vooral in de Kavango-Zambezi Transfrontier Conservation Area (KaZa), het grootste grensoverschrijdende natuurgebied ter wereld. In dit mozaïek van rivieren, nationale parken, landbouwgrond en dorpen leven 225.000 savanneolifanten. De helft van de populatie verblijft in Botswana. Door succesvolle natuurbescherming en langdurige vrede zijn daar de aantallen de afgelopen decennia sterk gestegen. Maar er is nog een reden voor de grote populatie in Botswana. Sinds een grote mond-en-klauwzeeruitbraak staan langs de grens naar andere KaZa-landen veterinaire hekken om ziekteoverdracht tussen wild en vee te voorkomen. ‘Daardoor zijn de olifanten opgesloten en kunnen ze niet naar gebieden met meer ruimte’, zegt Gordon Homer, WWF wildlife program director voor KaZa’. ‘In sommige delen van KaZa zijn er nauwelijks olifanten, terwijl er wel geschikt leefgebied is.’

Olifantenbus

Dat de dieren Botswana niet uit kunnen, zorgt voor problemen. Olifanten vinden steeds vaker dorpen en akkers op hun looproutes. Naast schade aan gebouwen en landbouw vielen tussen 2009 en 2019 tientallen doden na confrontaties tussen mens en olifant. Botswana besloot daarop in 2019 om gecontroleerde jacht toe te staan. Dat leidde tot kritiek uit het westen, maar Botswana kaatst de bal terug. ‘Wij betalen de prijs voor het behoud van deze dieren voor de wereld’, aldus voormalig president Mokgweetsi Masisi.

Gelukkig worden in gebieden waar mensen en olifanten dicht op elkaar leven ook positieve oplossingen bedacht. Zoals de Elephant Express: een bus die kinderen veilig naar school brengt in de Okavango Delta. ‘In deze regio zijn veel ongelukken gebeurd met olifanten’, vertelt projectleider Kebonye Botshelo. ‘Omdat ze bang waren om naar school te lopen, kwamen kinderen vaak niet of te laat op school. Nu ze veilig met de bus kunnen, komen ze op tijd en gaan hun schoolresultaten vooruit.’ Ook krijgen kinderen bij bushaltes voorlichting over veilig leven met olifanten. Veldcoördinator Ohitiseng Mosupi: ‘We leren ze hoe te reageren als ze een olifant tegenkomen, welke kleding ze moeten vermijden in de bush en op welke tijden het relatief veilig is om te reizen. Die kennis redt levens.’

© Ecoexisttrust

© Nurith Aizenman/NPR

De Elephant Express brengt kinderen veilig naar school

Grote doorbraak

Een ander hoopgevend initiatief is Herding for Health, waarin natuurorganisaties samenwerken met boeren in afgelegen streken van KaZa. Door mens en natuur niet tegenover elkaar te zetten, ontstaan oplossingen die beide ten goede komen. ‘We leren boeren hoe ze overbegrazing kunnen voorkomen, leggen omheiningen aan die leeuwen, luipaarden en hyena’s buitenhouden en zetten vaccinatieprogramma’s op om vee te beschermen tegen ziektes’, legt Gordon Homer uit. Die programma’s zijn gunstig voor de olifantenmigratie. ‘Door die vaccinaties aan te bieden, verlagen we de ziektedruk en zijn overheden bereid om hekken te verwijderen. Dit gebeurt al in Bwabwata National Park in Namibië, waar een hek van 150 kilometer gaat verdwijnen. Dat is een doorbraak, want hierdoor kunnen olifanten van Botswana via Namibië diep Angola in trekken.’

Olifantencorridors

Het verwijderen van hekken toont de structurele oplossing voor de problemen in KaZa: meer bewegingsvrijheid voor olifanten. Met steun van partners als de Postcode Loterij, lokale gemeenschappen en internationale fondsen realiseerde WWF de afgelopen jaren meer dan twintig corridors. Dat zijn

stroken land waar olifanten veilig van het ene naar het andere leefgebied kunnen trekken, vaak dwars door bewoond gebied en landbouwzones. Op en rond deze corridors mag niet gebouwd of verbouwd worden.

Een groot WWF-onderzoek met gezenderde olifanten leverde inzicht op in hoe olifanten het landschap gebruiken. Dat bleek niet alleen via routes in nationale parken, maar juist ook via smalle doorgangen en onverwachte wegen tussen landbouwgebieden, rivieren en dorpen. Mede op basis van die gegevens worden op een effectieve manier migratieroutes hersteld die door hekken, landbouw en bebouwing waren geblokkeerd. ‘Zo geven we de natuur de ruimte terug en beperken we de overlast voor mensen’, vertelt Gordon Homer. ‘De corridors worden gemarkeerd, gemonitord en begeleid door rangers. Dat is een enorme puzzel: we moeten samenwerken met gemeenschappen en overheden – vaak in meerdere landen tegelijk. Maar het werkt. Olifanten vinden de doorgangen instinctief en pakken hun reizende leven in Afrika weer op.’

© James Morgan / WWF-US

Grensoverschrijdende natuur KaZa is het grootste grensoverschrijdende natuurgebied ter wereld en ligt verspreid over Angola, Botswana, Namibië, Zambia en Zimbabwe. Het omvat 520.000 vierkante kilometer (vergelijkbaar met Frankrijk) en is opgericht om natuur en gemeenschappen te verbinden. Dankzij het gezamenlijke beheer kunnen dieren zich beter tussen beschermde gebieden en over landsgrenzen bewegen. Naast ’s werelds grootste populatie savanneolifanten leven er leeuwen, wilde honden en veel andere bedreigde diersoorten.

‘Voor veel bomen is het afscheid onafwendbaar’

Column

Elke editie schrijft een natuurliefhebber over wat hem of haar bezighoudt op het gebied van natuur en milieu. Deze keer: Arnold van Vliet, bioloog aan Wageningen University & Research.

Afscheid nemen en welkom heten

Al het blad bruin. Opeens was hij dood. Ik had het niet zien aankomen. Een schitterende maar onopvallende berk op de campus van Wageningen University. Eerder dit jaar stond hij er nog zo mooi bij met frisgroene bladeren. Veel berken hebben het lastig dit jaar, het is bekend dat ze niet goed tegen droogte kunnen. Dit intens droge jaar, met die extreem hoge temperaturen en veel zon, is een enorme uitdaging. Voor talloze berken was de rek eruit.

Helaas is de berk niet de enige boomsoort in ons land die in de gevarenzone zit. Ook de beuk, eik, es, paardenkastanje, fijnspar en lijsterbes hebben last van de extreme weersomstandigheden. Het is een tijd van afscheid nemen. Heel abrupt in het geval van de berk in Wageningen. Bij andere bomen gaat het veel langzamer, maar is het afscheid onafwendbaar. Want we staan pas aan het begin van de klimaatverandering. De weersextremen van de komende tien tot twintig jaar – en zeker daarna – betekenen het einde van vele planten- en diersoorten.

Het zijn dus spannende en pittige tijden in de natuur. In mijn onderzoek verkennen we hoe de wereld is veranderd en mogelijk gaat veranderen in de komende honderd tot honderdvijftig jaar. Het wordt steeds duidelijker waar we rekening mee moeten houden. De informatie wordt ook steeds toegankelijker. Ik kan iedereen aanraden om eens klimaateffectatlas.nl te bezoeken en te kijken hoe het klimaat in jouw omgeving verandert en welke consequenties dat heeft. Het zal je verbazen wat er allemaal te vinden is.

Tegelijkertijd weten we nog heel veel niet. Verwacht ook niet alle antwoorden en oplossingen van beleidsmakers, politici of wetenschappers: door de steeds extremere omstandigheden is alles nieuw. We hebben allemaal een eigen verantwoordelijkheid en gelukkig zijn er allerlei mogelijkheden om ons aan te passen. Het begint met het herkennen van en nadenken over de veranderingen in je eigen omgeving. Een interessante tool is onze app en website: GrowApp.today. Daarmee kun je timelapsevideo’s maken van een boom, je tuin of een stuk natuur. Als je met regelmaat een foto maakt vanaf dezelfde plek in dezelfde richting, leg je vast hoe de wereld om je heen verandert. Boeiend om de seizoensveranderingen te zien, maar ook om de langetermijnveranderingen vast te leggen.

Vergeet ook niet na te denken over wat je zelf voor de natuur kunt doen. Laten we creatief zijn in het creëren van meer ruimte voor natuur in onze tuinen, steden en het buitengebied. Dan krijgen dieren en planten letterlijk meer ruimte om zich aan te passen. Laten we de nieuwe wereld welkom heten en ons samen inspannen er het beste van te maken. Daar plukken we allemaal de vruchten van.

Hoe doen zij het

Stof om bij stil te staan

Onze kledingconsumptie zorgt voor een enorme berg textielafval en heeft een flinke impact op het milieu. Maar het kan ook anders. Deze vier mensen laten zien hoe je met creativiteit, bewust kiezen en een beetje lef de planeet kunt ontlasten.

Tekst: Ernest Marx, beeld: Sicco van Grieken

‘Oude gordijnen, lakens, shirts: alles is bruikbaar’

Tinka van der Kooij (37) is oprichter van naaicafé Steekje Los in Utrecht. Ze leerde op jonge leeftijd naaien en gebruikt haar creativiteit nu om anderen te inspireren tot duurzamer omgaan met kleding.

‘Mijn motivatie om met tweedehands textiel te werken, komt voort uit de jaren dat ik vrijwilligerswerk deed bij een kringloopwinkel. Daar zag ik hoeveel kleding er dagelijks werd gedoneerd: stapels tot aan het plafond. We waren uren aan het sorteren en aan het eind van de middag stond er weer een nieuwe berg. En dan te bedenken dat dit één kringloop was, in één stad, in een piepklein land... Soms word ik er wanhopig van, maar ik probeer dat gevoel om te zetten in actie. Ik ben van nature optimistisch, dus ik zie het als een uitnodiging: wat kan ik hiermee? Hoe maak ik hergebruik leuk en toegankelijk? In mijn naailessen gebruik ik alleen tweedehands stoffen. Ik geef geen hoorcolleges over hoe slecht fast fashion is, maar laat zien hoeveel

moois er al is en wat je daarmee kunt. Oude gordijnen, lakens, shirts: alles is bruikbaar. En die stoffen zijn ook gewoon heel leuk om mee te werken.’

Wat zijn de reacties van cursisten?

‘Sommigen komen puur om te leren naaien als creatieve hobby. Zo is het bij mij ooit ook begonnen, ik kreeg op mijn negende verjaardag mijn eigen naaimachine. Anderen willen juist bewuster omgaan met kleding en vinden het tof dat we met tweedehands stoffen werken. Ik probeer vooral te inspireren en niet te vertellen wat wel of niet mag. Zelf koop ik sinds 2019 geen nieuwe kleding meer. Sokken en panty’s koop ik nieuw, want die gaan vaak stuk en zijn moeilijk tweedehands te vinden. Maar mijn ondergoed maak ik zelf van bestaand materiaal, zoals T-shirts. Lingerie maken is technisch uitdagend en erg leuk om te doen.’

Siem Hoekstra (25) werkt als projectmedewerker bij nonprofitorganisatie JINC, die zich inzet voor kansengelijkheid onder jongeren. Hij draagt bijna uitsluitend tweedehands kleding.

‘Ik koop alleen nog sokken, ondergoed en soms een hemdje nieuw. De rest is tweedehands en meestal van veel betere kwaliteit dan fast fashion. En veel unieker. Ik vind het leuk om door rekken in kringloopwinkels te struinen, vooral in het buitenland. Tijdens mijn studietijd woonde ik in Boedapest, pal tegenover een tweedehandswinkel die soms ineens 50 procent korting gaf. Dan keek ik naar buiten en als er zo’n bord hing, ging ik gauw kijken. Daar heb ik een groot deel van mijn kleding vandaan en sinds die tijd koop ik nauwelijks nog iets nieuws. Het begon noodgedwongen door mijn kleine studentenportemonnee, maar inmiddels past het bij hoe ik wil leven. Ik ben vegetariër en vind duurzaamheid ontzettend belangrijk. Fast fashion en die continue cyclus van nieuwe trends – daar wil ik niet aan meedoen. Er is al zoveel kleding op de wereld.’

Zijn er ook nadelen aan tweedehands kopen?

‘Zeker. Als je iets specifieks nodig hebt –bijvoorbeeld voor een bruiloft – is het veel lastiger zoeken. Dan moet je geluk hebben dat je precies vindt wat je in je hoofd hebt. Zelf ga ik altijd zonder verwachting naar binnen. Soms loop ik met niets naar buiten, soms heb ik iets fantastisch unieks. Wat opvalt, is hoe verschillend mensen erop reageren. Mijn generatie vindt het vaak normaal, maar oudere mensen niet altijd. Laatst had ik mijn ooms meegenomen naar een tweedehandswinkel. Ze keken een beetje afkeurend naar die rekken, roken aan zo’n shirtje en trokken een vies gezicht. Maar als je het in de was gooit met een beetje azijn, is het weer als nieuw. Ach, ik wil niet te prekerig overkomen. Ik vertel mijn verhaal en wat mensen ermee doen, is aan hen.’

‘We geven een grote tas met tweedehands kleding door’

Anita Steenbergen (47) woont met haar man en elfjarige zoon in Maarn. Ze begon in haar dorp een Clothing Loop, waardoor mensen makkelijk kleding kunnen ruilen met anderen in de buurt.

‘Nadat ik van baan was gewisseld, had ik een kast vol nette kantoorkleding over. Weggooien vond ik zonde. Ik las in een tijdschrift over de kledingruiltas, die inmiddels The Clothing Loop heet. Het idee is dat een grote tas met tweedehands kleding via vaste deelnemers wordt doorgegeven. Je haalt eruit wat je leuk vindt en stopt er iets van jezelf in. Zoiets bestond hier nog niet, dus ik heb het opgezet met een paar vriendinnen. We begonnen met vijftien mensen, inmiddels doen er 33 mee. We hebben nu twee tassen in roulatie, anders duurt het te lang. Er is een logische route door het dorp, zodat niemand ver hoeft te fietsen om de tas door te geven. Heel leuk vind ik dat er een schriftje bij zit waarin je iets kunt opschrijven over een kledingstuk. Zoals: “Bedankt voor het rode jurkje, ik droeg het naar een feestje.” Daardoor krijgt zo’n kledingstuk een verhaal.’

Waarom vind je het belangrijk om je hiervoor in te zetten?

‘Tijdens corona heb ik bij het IVN een klimaatcursus gedaan. Dat zorgde voor meer bewustwording over duurzaamheid. Toen dacht ik: wat kan ik zelf bijdragen in mijn eigen omgeving? Nou, onder andere dit dus. Ik zit ook in een Facebookgroep waarin we duurzame ideeën uitwisselen voor het dorp. Zo hebben we een peiling uitgezet voor een deelauto en ik heb een kledingruilbeurs opgezet. Die is nu een paar keer per jaar in ons dorpscafé en daar komen honderden mensen op af. Zelf koop ik bijna geen nieuwe kleding meer, alleen lingerie en hardloopschoenen op maat. Voor mijn zoon gaan we naar de kinderkledingbeurs of we zoeken tweedehands op Vinted. Het is zonde om alles steeds nieuw te kopen.’

‘Minimalisme in mijn kledingkast helpt me rust te vinden’

Janneke van der Meer (48) is beleidsmedewerker bij de gemeente in Groningen. Ze houdt van eenvoud en overzicht en werkt sinds vijf jaar met de minimalistische kledingroutine Project 333.

‘Project 333 is bedacht door de Amerikaanse minimalist Courtney Carver. Aan het begin van elk seizoen kies je 33 kledingstukken uit je eigen garderobe die je drie maanden lang draagt. Ik hoorde er voor het eerst over in een periode waarin ik bewust koos voor meer rust en minder spullen. Het idee dat je met minder kleding goed voor de dag kunt komen, sprak me aan. Ik hou überhaupt niet van winkelen, raak snel overprikkeld in kledingzaken en vind het absurd hoeveel collecties er verschijnen. Dus dit paste perfect bij mijn verlangen naar minder. Doordat ik per seizoen 33 items kies – exclusief sportkleding, ondergoed en nachtkleding – sta ik ‘s ochtends niet

meer te twijfelen. Alles combineert met elkaar, dus je hebt veel opties met weinig kleding. Dat scheelt keuzestress en tijd.’

Hoe bepaal je welke kledingstukken je kiest?

‘Aan het begin van het seizoen leg ik al mijn kleding uit. Ik let op het weer, werkafspraken en eventuele vakanties. Voor de herfst bijvoorbeeld kies ik vaak een tussenjas, een sjaal en soms al handschoenen uit. Als ik iets mis of iets niet draag, ruil ik het om. Het is geen star systeem en die 33 stuks is een richtlijn, geen regel. In het begin dacht ik weleens: straks denken mensen dat ik altijd hetzelfde aan heb. Maar dat is onzin. Ik merkte vooral hoe weinig ik echt nodig heb. Ik voel ook geen drang meer om nieuwe kleding te kopen en dat heeft me veranderd. Als ik echt iets nieuws nodig heb, koop ik dat heel bewust – vaak met een personal shopper. Dan weet ik zeker dat het goed zit en lang meegaat.’

4 tips om je kledingkast te verduurzamen

1. Geef kleding een tweede leven

Tweedehands is allang niet meer stoffig. Dankzij platforms als Vinted, vintage markten en ketens als Appel & Ei (met 22 winkels in ons land) is de keuze enorm. Of doe mee aan initiatieven als

This is Free Fashion of The Clothing Loop, waarbij je kleding ruilt met mensen in je buurt. Zo blijft kleding in omloop en verminder je afval en CO₂-uitstoot. Extra voordeel: je vindt unieke stukken.

2. Koop minder, kies beter

Wil je toch iets nieuws? Kies dan bewust. Let op keurmerken zoals GOTS (biologisch katoen), Fair Wear (eerlijke productie) of OEKOTEX (veilige stoffen). Vermijd synthetische stoffen als polyester of viscose als ze niet gerecycled zijn. Linnen, hennep en lyocell zijn duurzamere alternatieven. Koop alleen iets als het goed past, lang meegaat en je het vaak gaat dragen. Duurzaam kopen begint bij kritisch kiezen.

3. Denk circulair

Een kapotte rits of loszittend knoopje? Laat het maken of repareer het zelf. Organiseer een kledingruil met vrienden of collega’s, of sluit aan bij een ruilinitiatief in jouw buurt. Creatief aangelegd? Maak van een oud shirt een tas of een onderbroek. Upcyclen is leuk, leerzaam en goed voor het milieu. Zo haal je het maximale uit wat er al is.

4. Was met aandacht

Duurzaam omgaan met kleding stopt niet bij de aankoop. Was alleen als het echt nodig is, kies voor lagere temperaturen en laat kleding aan de lucht drogen. Vermijd de droger en gebruik een waszakje bij synthetische stoffen om microplastics op te vangen (die in enorme hoeveelheden in zee terechtkomen). Goed onderhoud verlengt de levensduur van je kleding en daarmee verklein je automatisch je impact op het milieu.

Groen doen

Vernieuwende ideeën en initiatieven om de wereld beter achter te laten

Tekst: Jaap Backx

Koraal uit de fabriek

In een lab op een Bredaas industrieterrein groeit hoop voor onze oceanen. Maarten van der Kuijl en Maarten van Aalst van de Branch Foundation kweken er koraal in gestapelde waterbakken met automatische systemen en AI-robots die alles schoonhouden. Hun innovatieve systeem bespaart tijd en handwerk, waardoor op grote schaal koraal kan groeien om beschadigde riffen te herstellen. Het plan is om uiteindelijk dit soort slimme koraalfabrieken te bouwen in gebieden met kwetsbaar koraal.

En verder:

Recycle met stijl

Handige Harry Goede vangst

Maarten, Maarten en collega Daniëlle

Recycle met stijl

Paula Gerritsen bewijst dat textiel een tweede leven kan krijgen. In haar moderne spinnerij Spinning Jenny zet ze afdankertjes om in nieuw garen voor truien, vloerkleden, gordijnen en sneakers. De 46 meter lange machine maakt 360 draden tegelijk, waardoor het mogelijk is om op grote schaal te produceren. Dat is interessant voor grote merken. Zo is er een hamamdoek met gerecyclede Spinning Jenny-garens bij Zeeman te koop.

Handige Harry

Een lekkende kraan, kapotte jas of fiets? Via Jafix.com repareer je het zelf of vind je hulp om het te laten doen. Het platform biedt stappenplannen en video-instructies die repareren toegankelijker maken. Kom je er niet uit? Chat-assistent Handige Harry helpt je of koppelt je aan een lokale reparateur. Ook merken als Bever doen mee, met op maat gemaakte handleidingen voor hun producten.

Duurzamer door je cyclus

Wat begon als een persoonlijke zoektocht naar duurzame, comfortabele menstruatieproducten, groeide uit tot een circulair merk met maatschappelijke impact. Als onderzoeker aan de Wageningen Universiteit ontdekte Jenny Lazebnik hoe schadelijk wegwerpmaandverband en tampons zijn voor mens en milieu. ‘In veel menstruatieproducten zitten PFAS en zware metalen’, legt ze uit. ‘Dat hoort niet op je huid en zeker niet ín je lichaam.’ Jenny’s bedrijf Darner Design maakt herbruikbaar maandverband en inlegkruisjes zonder schadelijke stoffen.

Bijzonder broodje

Wat als je met je werklunch bijdraagt aan een rijkere natuur? Dat is het idee achter Broodje Natuurlijk. Na edities in Utrecht en Nijmegen (met meer dan 40.000 verkochte broodjes) verbindt het project nu Amsterdam met het boerenland. Chefs Nadia Zerouali en Rientz Mulder ontwikkelden broodjes met lokale ingrediënten. Zerouali koos voor favamole – een duurzaam alternatief voor guacamole. Mulder gebruikt romige geitenkaas van een Amsterdamse boerderij. Geïnteresseerde bedrijven kunnen zich aanmelden op lokalist.nl.

Klimaatvriendelijk klikken

Elke internetklik veroorzaakt CO₂uitstoot. Dit gebeurt niet alleen in datacentra, maar ook via routers, netwerken en apparaten thuis of op het werk die stroom verbruiken. Het Nederlandse bedrijf Zifera biedt een tool om websites klimaatvriendelijker te maken. ‘Per dag klik je ongemerkt snel een paar autokilometers aan CO₂ weg’, zegt oprichter Lieve Kramer. Met Zifera meten websitebeheerders de uitstoot per pagina en krijgen ze tips om die te verlagen, zoals het verkleinen van zware afbeeldingen of video’s. De tool is eenvoudig te installeren.

Goede vangst

Amerikaanse rivierkreeften vormen een plaag in Nederland. Ze beschadigen oevers, eten de eitjes van vissen en kikkers en verdringen inheemse soorten. Werktuigbouwkundige Robin Yilmaz ontwikkelde een val waarin de kreeften via lange buizen naar een centrale opvangbak lopen. Zijn installatie bestrijkt tot tien keer meer oppervlakte dan traditionele vallen, waardoor veel meer rivierkreeften gevangen kunnen worden. Dankzij € 10.000 subsidie van WWF’s Inno Student Challenge is de eerste versie in ontwikkeling. Yilmaz hoopt snel een werkend systeem te lanceren.

© theundertow.ocean & @diversforclimate

© WWF-US / Elissa Poma

Een luipaard aan zijn vlekken herkennen. Geluiden van zieke koraalriffen waarnemen. Voorspellen waar ontbossing gaat plaatsvinden, nog voordat die begonnen is. Kunstmatige intelligentie helpt natuurbeschermers om sneller en beter te werken. ‘Maar we moeten nooit vergeten dat AI soms faliekant de mist in gaat.’

Tekst: Paul Q de Vries

Van zelfrijdende auto’s tot chatbots en de slimme thermostaat: veel aspecten in ons leven worden geraakt door de AI-revolutie. Ook natuurorganisaties experimenteren volop met kunstmatige intelligentie. Denk aan werken met grote datasets en daar verbanden in herkennen, taken automatiseren en met een zekere mate van zelfstandigheid problemen oplossen.

Een natuurbeschermer die met AI werkt, is Tanaka Muradzikwa. Hij is operations manager bij het Kwando Carnivore Project in Namibië, dat wordt ondersteund door WWF. Het doel van het project is om carnivoren zoals leeuwen, cheeta’s, luipaarden, hyena’s en wilde honden te beschermen en conflicten met mensen te voorkomen. Muradzikwa houdt zich bezig met het verzamelen en analyseren van data. ‘Ik wil data omzetten in waardevolle informatie. Neem bijvoorbeeld de beelden van onze cameravallen die op allerlei plekken hangen om wilde dieren te monitoren. Die geven ons een idee van hoe populaties ervoor staan en waar individuele dieren zich ophouden. Maar na zes maanden heb je al snel 40.000 foto’s. Hoe ga je die verwerken?’

Beeldherkenning

Met AI, want beeldherkenning is typisch zo’n taak waar AI goed in is. Muradzikwa en zijn collega’s gebruiken het African Carnivore Wildbook. Het systeem, ontwikkeld door techneuten met een hart voor natuur, is bedoeld om grote beeldbanken op te bouwen, te bewerken en te delen. Het gebruikt een algoritme dat foto’s kan herkennen en matchen. ‘Je krijgt heel snel een overzicht van welke soorten dieren gespot zijn en het systeem kan ook individuele dieren herkennen, bijvoorbeeld op basis van lichaamsdelen, littekens of patronen in hun vacht. Elke luipaard heeft een eigen stippenpatroon, net zo uniek als een vingerafdruk bij een mens.’

Het African Carnivore Wildbook zoekt luipaardbeelden bij elkaar waarvan het systeem denkt dat het dezelfde individuen zijn, en legt die voor aan de gebruiker. ‘Het systeem doet suggesties, maar ik beslis of het echt hetzelfde dier is’, zegt Muradzikwa. ‘Vroeger moest je handmatig foto’s vergelijken, een spelletje zoek de verschillen. Nu weet je veel sneller of de luipaard die eerst in Namibië werd gefotografeerd dezelfde is als het dier dat later in Botswana opduikt. Zo krijg je inzicht in de verplaatsingen van dieren.’

Het bijzondere van het African Carnivore Wildbook is dat ook lokale inwoners en toeristen kunnen meehelpen. ‘Als zij foto's uploaden, neemt het systeem die mee en scherpt de suggesties daarmee aan. Zo ontstaat een citizenscienceplatform dat de betrokkenheid bij natuurbescherming kan vergroten.’

Volgens Muradzikwa is dit soort AI-inzet pas het begin. ‘Stel je voor dat we technologie combineren met dronebeelden of social media. Je krijgt steeds sneller resultaten, zonder dat je heel veel mensen nodig hebt.’ Een kanttekening wil hij wel maken: ‘Uiteindelijk heb je altijd mensen in het veld nodig. AI is een hulpmiddel, geen vervanger.’

Tanaka Muradzikwa verzamelt en verwerkt data

Vinnen spotten

AI-ondersteunde beeldherkenning van dieren kan het werk van natuurbeschermers dus ondersteunen. Niet in de laatste plaats op zee, waar herkenning van dieren als walvissen en dolfijnen uitdagend is. Ze leggen enorme afstanden af en vaak zie je niet meer dan een vin, rug of staart boven de golven uitkomen. Een systeem als Flukebook (fluke is de staartvin van een walvis) kan individuele walvissen herkennen in foto- en videomateriaal. Dat gebeurt op basis van bijvoorbeeld de vorm van de rand van de vinnen en de kleur. Flukebook werkt onder meer voor bultruggen, potvissen en orka’s en er worden constant nieuwe soorten toegevoegd.

Naast beelden kan AI ook met geluiden uit de voeten, het terrein van de bio-akoestiek. Met hydrofoons worden de klikkende, fluitende en zangerige geluiden van walvissen opgenomen, waarna AI-toepassingen de dieren kunnen identificeren en lokaliseren. Zulke systemen kunnen passerende schepen vervolgens waarschuwen om botsingen te voorkomen. Onderzoekers van de Amerikaanse Rutgers University hebben zo’n AItool ontworpen om de noordkaper, een zeer bedreigde walvissoort, te beschermen.

Walvissen zijn niet de enige zeedieren die onderwatergeluiden maken die we kunnen analyseren. Britse wetenschappers hebben een algoritme ontwikkeld dat op basis van geluid de gezondheid van koraalriffen kan vaststellen. Een koraalrif produceert geluid, dat wordt veroorzaakt door vissen en ander zeeleven. Een rif waar veel koraalbleking heeft plaatsgevonden – veroorzaakt door hogere zeewatertemperaturen door klimaatverandering –klinkt anders dan een gezond rif. Het menselijke oor kan dat geluid niet waarnemen, maar de AI-tool kan met 92 procent zekerheid de gezondheid van het rif vaststellen.

© Antonio Busiello / WWF-US

Diverse data worden verwerkt om ontbossing te voorspellen

Ontbossing voorspellen

AI kan niet alleen vaststellen, maar ook voorspellen. Tot voor kort werkten natuurbeschermers met systemen die een waarschuwing stuurden als er ergens ontbossing was waargenomen, bijvoorbeeld via satellietbeelden. Maar dan ben je eigenlijk al te laat. Daarom ontwikkelde WWF met Wageningen University & Research, Deloitte Consulting en de Boston Consulting Group de tool Forest Foresight. Die kan ontbossing voorspellen voordat die plaatsvindt – tot wel zes maanden van tevoren. ‘Het systeem combineert data van satellietbeelden, online wegenkaarten en hoogtemodellen van het landschap. Allemaal openbaar toegankelijke data, waarin het patronen kan herkennen’, zegt Jorn Dallinga, program manager Forest Foresight bij WWF. ‘Als het systeem een nieuwe weg in het regenwoud ontdekt, gecombineerd met veel bebouwing, lichtvervuiling of agrarische activiteit, dan waarschuwt het voor een hoog risico op potentiële ontbossing.’

Die plek, nauwkeurig tot op 400 vierkante meter, wordt de hot zone genoemd. ‘Vervolgens kunnen overheden rangers of politie naar het gebied sturen om ontbossing te voorkomen. We hebben overheden op nationaal en districtsniveau getraind in onder andere Peru, Bolivia, Colombia, Indonesië en Gabon. Ze kunnen Forest Foresight op hun laptops draaien.’

Forest Foresight werkt, zoals veel AI-toepassingen in de natuurbescherming, volgens de principes van open source en open access: alle code en data zijn openbaar en vrij te gebruiken. Dallinga: ‘Het systeem wordt steeds doorontwikkeld. We verwachten innovaties vanuit de wetenschap waardoor ook de oorzaken van ontbossingsrisico’s op een specifieke plek kunnen worden aangegeven, zoals mijnbouw, houtkap of uitbreiding van landbouwgrond.’

Vreemde miskleunen

Zo zijn er nog veel meer toepassingen van AI in natuurbescherming. Ghost Net Zero monitort via sonargegegens de locatie van spooknetten (verloren of afgedankte netten en lijnen van vissers in de oceanen). PAWS (Protection Assistant for Wildlife Security) is een AI-gedreven hulpmiddel dat natuurbeheerders ondersteunt bij het plannen van patrouilles tegen stroperij. Jorn Dallinga is enthousiast over de mogelijkheden en toepassingen, maar er zijn wel enkele aandachtspunten. ‘AI werkt als het een duidelijk doel dient en nut heeft voor lokale belanghebbenden. Daarnaast werkt AI met datasets die vooral door westerse landen worden aangelegd. Landen waar natuurbescherming plaatsvindt hebben die data vaak niet, wat

vooroordelen in het systeem kan veroorzaken. En we moeten nooit vergeten dat AI soms faliekant de mist in gaat. Door foutjes of creatieve combinaties kunnen generatieve modellen ineens fictieve dieren creëren, en bijvoorbeeld een nieuwe soort orangoetan verzinnen.’

Daarmee komt Dallinga op de belangrijkste aanbeveling, die aansluit op wat Tanaka Muradzikwa zegt: ‘Uiteindelijk is er altijd een menselijk oog nodig. AI is een tool die kan adviseren, maar de mens beslist. Natuurbescherming is een zaak van menselijke intelligentie die zijn voordeel kan doen met kunstmatige intelligentie.’

De stelling

Tekst: Paul Q de Vries

‘Dierentuinen zijn niet meer van deze tijd’

Zijn het plekken van verwondering en natuureducatie? Of attracties waar dieren worden gebruikt voor ons vermaak? Vier visies op het bestaansrecht van dierentuinen.

Erwin de Zwart

‘Voor veel soorten zijn dierentuinen de laatste reddingsboei’

Communicatie & Woordvoering

Diergaarde Blijdorp in Rotterdam

‘Dierentuinen zijn relevanter dan ooit. Mensen hebben er een puinhoop van gemaakt in de natuur en voor veel soorten zijn dierentuinen de laatste reddingsboei. Blijdorp is stamboekhouder voor de Aziatische leeuw: daarvan zijn er nog ongeveer 650 in het wild en 137 in dierentuinen. Er hoeft maar iets te gebeuren en die wilde populatie is weg, dus een fokprogramma is essentieel. Daarnaast we hebben een zenderhalsband helpen ontwikkelen met de rode panda’s in de dierentuin. Die wordt in het wild gebruikt in Nepal voor onderzoek om beschermingsmaatregelen te nemen. We hebben zelf in Nepal ook dertig hectare land aangekocht voor herbebossing. Naast soortbehoud en onderzoek blijft dierenwelzijn een permanent aandachtspunt. Recent hebben we vloerverkoeling aangelegd voor de ijsberen. Dierentuinen ontwikkelen zich steeds meer tot natuurherstelorganisaties. Dat betekent dat je goed moet nadenken over welke dieren je wel en niet wil houden. In een rijk land als de VS kunnen ze Noord-Amerikaanse dieren als bizons prima zelf houden, dus dat hoeven wij niet te doen. Voor het dwergnijlpaard uit West-Afrika ligt dat anders. Blijdorp heeft een aantal impactsoorten benoemd. De Aziatische olifant krijgt meer ruimte en daarvoor nemen we afscheid van de gorilla’s. En als je een tijger hebt die in een andere dierentuin een rol kan spelen in een fokprogramma, dan laat je die gaan. Het idee van een postzegelverzameling met zoveel mogelijk soorten is allang verlaten.’

Dirk-Jan Verdonk

Directeur World Animal Protection (organisatie die opkomt voor dieren in nood, voorlichting geeft en lobbyt voor betere wetgeving)

‘Dierentuinen zijn inderdaad niet meer van deze tijd. Dieren worden gehouden in omstandigheden waarvoor ze niet geëvolueerd zijn. Maar ook in breder ethisch opzicht: hoe willen we met dieren omgaan? Dierentuinen zijn met name in de 19e eeuw ontstaan om spectaculaire dieren aan de massa te tonen. Die essentie van vermaak is altijd gebleven, ondanks de tegenargumenten van dierentuinen. Fokprogramma’s? Er worden zelden gefokte dieren teruggezet in het wild. Educatie? Een dier dat voor ons entertainment wordt opgesloten, geeft juist een verkeerd signaal af. Bovendien werken documentaires en boeken veel beter. Dierentuinen versterken vooral het narratief dat in de natuur en natuurbescherming alles draait om iconische soorten als ijsberen, olifanten en tijgers. Toch hebben dierentuinen nog wel bestaansrecht: als ze zich richten op het redden, opvangen en waar mogelijk rehabiliteren van wilde dieren in nood. Als je zulke dieren toont aan het publiek, en mensen leert hoe ze in die situatie gekomen zijn, heb je een heel andere educatieve context. Dan kun je als bezoeker zo’n dier anders onder ogen komen, omdat mensen bij dit dier in ieder geval hun verantwoordelijkheid hebben genomen voor wat het is aangedaan. Nu is het altijd heel dubbel om naar een dier in een kooi te kijken.’

‘Ze moeten zich richten op de opvang van wilde dieren in nood’

‘Dierentuinen kunnen verwondering oproepen’

Caroline Verweij

Hoofd Educatie, Kunst en Erfgoed bij ARTIS in Amsterdam

‘Dierentuinen worden vaak gezien als entertainment en musea als educatief, maar dat is een verouderde voorstelling. Bij Artis willen we verwondering oproepen en kennis over de natuur overbrengen. We denken goed na welke dieren we willen houden en hoe. Uiteindelijk gaat het om natuur in bredere zin. We hebben zo’n twintig educatieve activiteiten per dag: bijvoorbeeld een biodiversiteitspad met interactieve spelletjes, een workshop “Hoe is het om een dier te zijn” en een insectenhotel maken met leem, hout en stenen. En in het ARTIS-Groote Museum spiegel je jezelf aan het leven op aarde. Verwondering ontstaat niet alleen als je een gorilla ziet, het kan ook als je samen leert wat een boom doet of wat er in de bodem gebeurt. Ik zie ARTIS als een leslokaal in de openlucht. Sommige mensen zeggen dat educatie ook kan met AI, VR of andere digitale middelen. Dat is zo, maar die kunnen niet vervangen wat er gebeurt als je dicht bij een echt dier komt en al je zintuigen worden aangesproken. Door dichtbij dieren te komen gaan we anders kijken en anders handelen ten opzichte van natuur. Dierentuinen moeten hun rol spelen in de discussie, actief en transparant naar buiten treden met wat ze beogen. Vroeger werden er in sommige dierentuinen theekransjes met aangeklede chimpansees gehouden. Dat is nu natuurlijk ondenkbaar. Maar die historie kunnen we wel laten zien, om duidelijk te maken hoe onze omgang met dieren verandert.’

Maarten Reesink

Onderzoeker en docent mens-dier studies aan de Universiteit van Amsterdam

‘Hoe dierentuinen functioneren in de samenleving reflecteert hoe we over dieren denken. Tegenwoordig vragen we onszelf terecht af met welk recht we dieren opsluiten om ze te kunnen bekijken. Dierentuinen zijn er nu vooral in het belang van de mens. Dat moeten we omdraaien: zijn er situaties denkbaar waarin het in het belang van het dier is om in een dierentuin te worden gehouden? Dat is bijvoorbeeld bij de opvang van dieren uit de illegale handel of gewonde dieren. Dat gebeurt al, denk aan Het Berenbos en Stichting Leeuw. Dat betekent wel een radicale transformatie van het concept dierentuin. Ook de educatie moet dan anders. Leren over soorten en ecosystemen, dat kan veel beter via een mooie film. Je kunt zulke informatie op bordjes in de dierentuin zetten, maar die worden nauwelijks gelezen. Meer dan over de soort olifant willen mensen iets te weten komen over het individuele dier dat ze voor zich zien: wie is dit, waar komt zij vandaan. Via zogenaamde affectieve educatie kun je veel bredere verhalen vertellen die mensen echt raken. In combinatie met het in de ogen kijken van het dier, creëert dat een connectie die het bestaansrecht van zulke dierentuinen nieuwe stijl kan rechtvaardigen. Mensen leren om anders en met meer compassie naar wilde dieren te kijken. Als levende wezens die meer zijn dan biologie, maar individuen met een leven en een biografie.’

‘Er is een radicale transformatie nodig’

Geef ook je mening op wwf.nl/stelling

Reportage

Tekst: Maarten Spaans en Pierce Kehoe, beeld: STP / WWF-Vietnam

Zeewier, oesters en hoop

In een Vietnamese kwekerij zuiveren zeewier en oesters samen de zee. Kwetsbare ecosystemen worden hersteld en kustgemeenschappen krijgen een duurzaam inkomen. ‘Dit zou een model kunnen zijn voor het hele land.’

Omringd door honderden kalkstenen eilandjes en rotsformaties ligt de baai van Bái Tú' Long er mystiek bij. De zee ten oosten van de Vietnamese hoofdstad Hanoi wordt regelmatig door stormen geteisterd, maar nu is het spiegelglad en er is geen zuchtje wind. De frisse ochtendlucht en de kalme zee zijn ideale omstandigheden voor het oogsten van duurzaam gekweekt zeewier.

De baai staat bekend om zijn rijke zeeleven. Het heldere water van Bái Tú' Long National Park wemelt van kleurrijke koraalvissen, sierlijke inktvissen en nieuwsgierige krabben die zich verschuilen tussen de rotsen. Mekongdolfijnen jagen op vissen en garnalen in de ondiepe wateren.

Zeegrasvelden op de bodem vormen een buffet voor groene zeeschildpadden. Naast het zeeleven bewonen lokale gemeenschappen al duizenden jaren de kuststreek. ‘Vissen en het kweken van oesters in zee zijn hier traditionele bronnen van inkomsten die van vitaal belang zijn voor deze kustgemeenschappen. Deze mensen zijn sterk afhankelijk van de rijkdommen die de zee biedt’, vertelt Bình Nguyen Thanh van WWF Vietnam.

Verstoord evenwicht

Net buiten het nationale park speelt zich een heel ander verhaal af. In de jaren tachtig maakte de Vietnamese visserij hier een enorme groei door. Veel vissers stapten over van wildvangst naar aquacultuur: het kweken van zeevissen, garnalen en oesters in kooien in open water. Dat bracht economische voordelen, maar de explosieve groei van deze kweekvorm vergrootte de druk op het kwetsbare ecosysteem van de baai. De uitbreiding van de kweekzones tast mangrovebossen, zeegrasvelden en koraalriffen aan en dat zijn belangrijke kraamkamers voor talloze diersoorten. ‘Met de groei van de kweeksector werden de problemen met de materialen steeds zichtbaarder’, vertelt Bình Nguyen Thanh. ‘Kooien en piepschuimboeien slijten snel, moeten met chemicaliën schoongemaakt worden en zorgen voor microplastics in het water. Bovendien kunnen ze niet tegen extreem weer. Na een storm ligt de baai vol rommel en dat verstoort het delicate ecosysteem.’

Onderwatersavanne

Op de zeewierkwekerij die WWF met lokale partners ondersteunt, gaat het er anders aan toe. De kwekerij

maakt gebruik van een natuurlijke bondgenoot: oesters. Het zeewier groeit tot ongeveer een meter onder het wateroppervlak en in combinatie met oesterteelt ontstaat een oplossing die het leven in en rond de baai herstelt en beschermt. ‘Oesters filteren het water en verwijderen overtollige voedingsstoffen, terwijl het zeewier de waterkwaliteit verbetert en schuilplaatsen biedt voor vissen, inktvissen en krabben. Samen vormen ze een veerkrachtig systeem dat de vervuiling van de zee vermindert en de biodiversiteit versterkt.’

Ook helpen zeewiervelden de gevolgen van klimaatverandering te beperken. ‘Groeiende planten nemen CO2 op en beschermen de kust tegen erosie en stormschade.’ De combinatie van zeewier- en oesterteelt levert de lokale gemeenschappen bovendien een stabiele en milieuvriendelijke bron van inkomsten op. ‘Huishoudens zien hun inkomen met wel 40 procent per jaar stijgen.’

Natuurlijke oplossingen

Lokale samenwerking

Samen met de zeewierkwekers, de overheid en lokale partners werkt WWF aan het uitbreiden en verduurzamen van zeewierkwekerijen. De pilotboerderij van vijf hectare is een gezamenlijk project met een Vietnamese producent van duurzaam, sterk en lichtgewicht kunststof. ‘Het bedrijf levert de lokale kwekers materialen die stevig genoeg zijn om stormen te doorstaan en toch licht van gewicht. De kweeksystemen hoeven niet met chemicaliën te worden schoongemaakt, zoals vroeger het geval was, en het bedrijf recyclet ze wanneer materialen moeten worden vervangen. Omdat de materialen heel flexibel zijn, kunnen ze makkelijk worden verplaatst als de stroming verandert.’

Het uitrollen van deze innovatie in de hele baai kan het ecosysteem ingrijpend verbeteren. ‘Het is een win-winsituatie voor mensen en de natuur: kustgemeenschappen krijgen een duurzaam inkomen en het zeeleven in de baai wordt beschermd. Hoewel we het stap voor stap aanpakken, is the sky the limit. Na deze pilot volgt een uitbreiding naar 150 hectare en daarna willen we doorgroeien naar 300 tot 500 hectare in de hele provincie Quang Ninh. Maar waarom dan stoppen? Vietnam heeft naar schatting zo’n 900.000 hectare voor zeewierteelt. Dit zou een model kunnen zijn voor het hele land.’

De duurzame teelt van zeewier in de Bái Tử Long-baai toont hoe innovatieve, op de natuur gebaseerde oplossingen kunnen bijdragen aan natuurbehoud en een duurzame lokale economie. Het zeewierproject is tot stand gekomen met behulp van WWF-NL en WWF Vietnam, als partners in het Dutch Fund for Climate and Development (DFCD).

Doe het zelf duurzaam

Wat is het probleem?

In de herfst grijpen we massaal naar de kwast, kit en ander klusmateriaal, maar dat potje lak of die nieuwe plank kan een flinke impact op de natuur hebben. Jaarlijks gooien we in Nederland ruim 25 miljoen kilo bouw- en klusafval weg. Het leeuwendeel komt van de bouwindustrie, maar ook doe-het-zelfprojecten kunnen een groene klusbril gebruiken. Veel verf en lijm bevatten schadelijke oplosmiddelen en houtsoorten komen soms van illegale kap.

Groene bril

Tekst: Maarten Spaans

Doe het zelf duurzaam

Hoe erg is het?

De bouw- en kluswereld is verantwoordelijk voor veel CO2-uitstoot. Zo veroorzaakt alleen het gebruik van verf jaarlijks al evenveel uitstoot als een stad ter grootte van Zwolle. Tropisch hardhout zonder keurmerk kan ontbossing, verlies van biodiversiteit en schending van mensenrechten veroorzaken in landen waar de bomen worden gekapt. En het idee dat we altijd nieuw materiaal en gereedschap nodig hebben, stimuleert een wegwerpcultuur. Onbewuste keuzes hebben dus gevolgen die ver voorbij je voordeur kunnen reiken.

Doe het zelf duurzaam

Wat doen we eraan?

Gelukkig groeit het bewustzijn en kiezen consumenten vaker voor milieuvriendelijke verf, FSC-gecertificeerd hout en tweedehands materiaal. Bouwmarkten en producenten spelen in op de vraag naar duurzamere producten. Er bestaan verfsoorten op waterbasis zonder schadelijke oplosmiddelen, isolatiemateriaal van gerecycled textiel en snelgroeiend bamboe. Daarnaast zijn er lokale initiatieven, zoals (online) klusbibliotheken waar je gereedschap kunt lenen of huren.

Op grotere schaal werkt de EU aan strengere regels om illegaal gekapt hout te weren en de chemische industrie schoner te maken. Maar er zit ook veel winst in ons eigen gedrag: kiezen voor kwaliteit in plaats van kwantiteit, slim hergebruiken en minder verspillen. Duurzaam klussen hoeft niet ingewikkeld te zijn. Het vraagt een andere manier van kijken. In plaats van nieuw kopen, is ‘wat heb ik al?’ of ‘waar kan ik iets lenen?’ een mooi startpunt.

De voetafdruk van... Hoe scoren Nederlanders op de vier thema’s die samen onze ecologische voetafdruk bepalen?

Tekst: Ernest Marx

Ilse Donker (39) werkt als natuureducator en wildplukgids. Ze woont samen met haar dochter in een oude woonwagen aan de rand van Groningen. Off-grid, zelfvoorzienend en zo circulair mogelijk. Zelfs het zonnepaneel voor hun energievoorziening is tweedehands.

Wonen

‘Ik heb een woonwagen van dertien bij vier meter. Het is een oude circuswagen van hout die ooit van een paardentemmer en van een circusdirecteur is geweest. Ik woon er al vijftien jaar in, eerst op het terrein van een kraakgemeenschap, nu op een collectieve plek waar we met zo’n tien huishoudens duurzaam samenleven. Mijn partner, de vader van mijn dochter, woont naast mij in een tiny house. We hebben dus een heel korte afstand latrelatie. Iedereen hier woont in een bus, wagen of tiny house, gemaakt van hergebruikte materialen. We proberen alles lokaal en circulair op te lossen. Voor mijn energievoorziening heb ik een tweedehands zonnepaneeltje. De winters komen we comfortabel door met ons houtkacheltje. Omdat ons huisje zo klein is, hebben we weinig nodig om het warm te krijgen.’

Voeding

Lifestyle

‘Mijn levensstijl draait om eenvoud en bewustzijn. Ik heb geen televisie, gebruik nauwelijks stroom en kies bewust voor hergebruik. Voor mij gaat dat vooral over vrijheid: loskomen van economische constructen. Dat ik geen tv heb, levert me meer rust en tijd op die ik bijvoorbeeld aan mijn dochter kan besteden. Ik leef simpel maar voel me heel vervuld. Ik hou wel van luxe, maar dan op mijn manier. Ik heb bijvoorbeeld geen douche en was me met een teiltje. Als ik bij iemand anders douche, voelt dat warme stromende water als pure luxe. Daar geniet ik van. Luxe zit voor mij niet in spullen, maar in ervaring. Als ik iets nieuw koop, moet dat echt duurzaam zijn. Een PFASvrije waterfles bijvoorbeeld. Verder hergebruik ik zoveel mogelijk of ik maak dingen zelf.’

‘Ik leef simpel, maar voel me heel vervuld’

‘Afgelopen voorjaar deed ik mee aan het Wildbiome Project, een wetenschappelijk onderzoek naar de impact van een jager-verzamelaardieet op de gezondheid. Drie maanden lang at ik alleen wat ik zelf plukte of verzamelde: kastanjes, eikels, kruiden en mosselen. Van een jager kreeg ik vijf ganzen die ik zelf slachtte en bereidde. Dat was confronterend, maar ik wilde niet wegkijken. Normaal eet ik weinig vlees, en alleen biologisch. Na die drie maanden voelde ik me gezonder dan ooit. Ik probeer dat zo goed mogelijk vol te houden en eet nog bijna dagelijks pannenkoeken van eikelmeel. Nadeel van uitsluitend wildvoedsel eten is dat je van het seizoen afhankelijk bent. Daardoor ben ik de supermarkt gaan herwaarderen: wat een luxe dat je daar gewoon kunt kiezen waar je op dat moment zin in hebt.’

Vervoer & vakantie

‘Ik woon in Groningen, maar organiseer geregeld wildplukwandelingen in andere delen van het land. Daar heb ik vervoer voor nodig. Ik heb een dieselbusje uit 1973, waarin ik met mijn dochter kan slapen. Ik voel me schuldig over de uitstoot, maar een elektrische auto is voor mij onbetaalbaar. Afgelopen zomer ben ik met dat busje op vakantie geweest, naar Drenthe. Heel dichtbij dus. Ik ben niet anders gewend. Ik kom uit een gezin met een alleenstaande bijstandsmoeder. De verste vakantie met haar was naar de Belgische Ardennen. Dat voelde als een wereldreis! Ik heb één keer gevlogen, naar Thailand voor een yogaopleiding toen ik zwanger was. Dat was eens en nooit meer. Ik schrok van de klassenverschillen daar en ergerde me aan het egocentrisch gedrag van toeristen. Ik hoef daar nooit meer naartoe.’

2,5 aardbollen

Volgens de test komt Ilse’s ecologische voetafdruk uit op 4,22 hectare. Goed voor 2,5 aardbollen. Maar die score is niet helemaal accuraat, want niet alle vragen blijken aan te sluiten op Ilse’s alternatieve woonvorm. Vooral de antwoordopties op thema’s als wonen, energie en lifestyle deden haar situatie geen recht. ‘Ik woon in een woonwagen zonder gas of lichtnet, kook op butaangas en gebruik een klein zonnepaneel. We leven heel klein, letterlijk en figuurlijk.’ Het is daarom aannemelijk dat Ilse’s werkelijke voetafdruk nog kleiner is dan 2,5 aardbollen. Bij de gemiddelde Nederlander is die 3,3 aardbollen. De gemiddelde Amerikaan scoort 4,8 aardbollen. De gemiddelde Keniaan 0,6 aardbol.

Benieuwd naar jouw voetafdruk? Doe de test op wwf.nl/voetafdruk

Interview

Een droom en een drone

Hoe ver ga je om je thuis te beschermen?

Die vraag speelt voor Bitaté Uru-Eu-Wau-Wau dagelijks. Zijn gemeenschap leeft op een groen eiland in een zee van oprukkende ontbossing in het Braziliaanse Amazonewoud. Met hightech apparatuur en eeuwenoude kennis verdedigen ze hun leefgebied tegen gevaarlijke indringers.

De Uru-Eu-Wau-Wau leven al vele generaties in een stuk regenwoud in de Braziliaanse staat Rondônia. Het gebied is belangrijk vanwege de biodiversiteit en zoetwaterbronnen. Sinds de jaren 80 heeft de gemeenschap – die tot 1981 geïsoleerd leefde – te maken met invasies van houtkappers, boeren en landbezetters. Hun land is omringd door boerenbedrijven, hun thuis wordt bedreigd. ‘Om dit te veranderen, moeten we het verhaal van onze gemeenschap naar buiten brengen’, vertelt de 25-jarige Bitaté Uru-Eu-Wau-Wau. ‘Burgers en wereldleiders moeten weten wat er aan de hand is. Dat ons gebied bedreigd wordt en dat mensen hier schietend binnendringen.’

Hightech hulp

Om illegaal land te ontginnen, verbranden de indringers bomen. Dit leidt vaak tot grote bosbranden. Sinds de verwoestende branden van 2019 werkt WWF samen met de Braziliaanse Kanindé Association of Ethno-Environmental Defence, een organisatie die vecht voor de rechten van oorspronkelijke Amazonebewoners. De Uru-Eu-Wau-Wau krijgen drones, smartphones en cameravallen om illegale ontbossing op te sporen. De drones maken foto’s en video’s waarmee de Uru-Eu-Wau-Wau ontbossing op een veilige manier kunnen ontdekken en vastleggen. Ngo’s en overheidsinstanties gebruiken deze informatie om de oorspronkelijke bewoners in hun strijd tegen ontbossing te ondersteunen. In combinatie met de eeuwenoude kennis van de Uru-Eu-Wau-Wau is technologie een hulpmiddel van onschatbare waarde voor de bescherming van het regenwoud.

‘Met drones en smartphones sporen we illegale ontbossing op’

© Israel Vale / WWF-Brazil

Onveilig

Bitaté speelt een hoofdrol in de bescherming van de UruEu-Wau-Wau. Hij verliet in 2021 als eerste van zijn gemeenschap het land voor de VN-klimaatconferentie in Schotland. Als fotograaf en technisch projectcoördinator van de Kanindé Association for Ethno-environmental Defence geeft hij dronetraining aan leden van zijn gemeenschap. De jonge leider strijdt voor het behoud van de Amazone en moedigt mensen aan betere keuzes te maken. ‘Het is belangrijk dat je weet waar de producten die je koopt vandaan komen. Zijn ze duurzaam geproduceerd? Alleen dan kunnen we dit regenwoud beschermen tegen verdere vernieling.’ Dat is keihard nodig. ‘Vroeger was mijn thuis mijn veilige plek, nu niet meer. Ik ben altijd bang dat mensen ons gebied binnendringen en afnemen. We worden heel erg bedreigd.’

Dichtbegroeid eiland

Satellietbeelden tonen de cruciale rol die Bitaté en zijn gemeenschap spelen in de toekomst van het regenwoud. De afgelopen jaren is enorm veel bos verloren gegaan, maar het gebied van de Uru-Eu-Wau-Wau blijft dichtbegroeid. Dit benadrukt het belang van hun gevecht. ‘Ik wil dat mensen het belang van het regenwoud inzien. Het geeft ons leven, water, voeding. De Amazone ís leven, we kunnen niet zonder. Ik vecht voor mezelf, mijn mensen, maar ook voor jou en onze toekomst. Ik vraag iedereen zijn ogen te openen en iets te doen.’

The Territory biedt een meeslepende blik op de strijd van de Uru-Eu-Wau-Wau tegen illegale ontbossing in het Braziliaanse Amazonegebied. De film is gedeeltelijk opgenomen door de Uru-Eu-Wau-Wau zelf. Te streamen via Disney+.

WWF helpt mensen als Bitaté met technologie en training om illegale ontbossers te bestrijden die hun land en gemeenschap onder druk zetten.

Kijktip

Tekst: Lisanne Onderwater

Ook mesjokke?

Ben je mesjokke? Niet als je deze chocolade eet!

Gemaakt van bonen die rechtstreeks bij de boer zijn ingekocht voor een eerlijke prijs. Elke reep wordt gemaakt in de eigen chocoladefabriek in Utrecht en heeft een uitgesproken smaak.

Zoals de makers van Mesjokke zelf zeggen: ‘Dat is absurd lekker en eerlijk.’

vanaf € 4,95 mesjokke.com

FIX HET ZELF

Een kabeltje, horlogebandje of speelgoed stuk? Met de herbruikbare FixItsreparatiestrip geef je je kapotte spullen een tweede leven. Je dompelt de strip in heet water en geeft ’m de juiste vorm. Eenmaal afgekoeld is het materiaal weer hard en zitten je spullen weer stevig in elkaar. De strips zijn gemaakt van bioplastic, dus milieuvriendelijk.

€ 11,95 voor een set van 3 ecomondo.nl

ZUIVER ZEEPJE

Een geurend geschenk met een goed verhaal: twee zussen maken van natuurlijke, vegan ingrediënten met de hand unieke badproducten. Ga bijvoorbeeld voor een duinzeep, een buisje badzout of een mooie geschenkset met milde scrub of stevige scrubhandschoen. Lief voor jezelf en voor dier en natuur.

Vanaf € 8,99 zeepzussen.nl

Cool en warm

Na T-shirts maken we nu ook hoodies samen met het populaire én duurzame Nederlandse kledingmerk Okimono. Met mooie, grafische designs van bedreigde dieren en heb je een trui die cool en warm tegelijk is. Zo draag je jouw steun aan de natuur letterlijk en figuurlijk uit.

€ 64,95 wwf.nl/okimono

Kerst met panda’s

Elk jaar maken WWF en Dille & Kamille samen een aaibare en duurzame kersthanger. Dit jaar voor het eerst geen Noordpoolbewoner, maar een iconisch dier uit Azië: Pascal de panda. Handgemaakt in Nepal van fairtrade wol. Met de hanger steun je WWF om het leefgebied van panda’s te beschermen.

€ 5,95

Dille & Kamille

Verdraaid mooi

Wat gebeurt er eigenlijk met al die oude, analoge treintijdborden? NS-Upcycle maakt er de mooiste spullen van. Zoals de bijzondere lamp De Wissel. Verkrijgbaar als hang- of tafelmodel en elk exemplaar is uniek. Ontcijfer jij de plaatsnamen?

€ 115 verdraaidgoedproduct.nl

Fluweel zachte kruik

Snel koude voeten? Leg ze tegen deze zachte kruikenhoes van biologisch katoenfleece. Hij past op alle gangbare warmwaterkruiken en is verkrijgbaar in drie kleuren: steenrood, donkerbruin en donkerrood. Zo kan de verwarming een graadje lager en heb jij het heerlijk warm.

€ 34,95 shoplikeyougiveadamn.nl

Speuren naar diersporen

Wat hebben een olifant, een octopus en een puzzelaar gemeen? Meer dan je denkt. In het WWF Dieren puzzelboek duik je al speurend in de slimme overlevingsstrategieën van dieren uit bossen, oceanen, savannes en bergen. Vol weetjes, woordzoekers en hersenkrakers. Leuk en leerzaam voor iedereen die van dieren houdt.

€ 19,50 wwf.nl/puzzelboek

Reportage

Tekst: Audrey Oey, beeld: kwandocarnivoreproject

LEEUWEN MOED

Diep in de Afrikaanse rimboe leidt een zandweggetje naar een provisorisch onderkomen. Tussen de doornige acaciabomen woont Lise Hanssen met haar drie honden. Vanaf deze plek beschermt ze al tientallen jaren leeuwen in Namibië.

In het uiterste noordoosten van Namibië ligt de Zambeziregio. Deze 450 kilometer lange, smalle strook savanne tussen Angola en Botswana wordt begrensd door vier machtige rivieren: de Zambezi, Chobe, Kwando en Linyanti. Door dit landschap lopen eeuwenoude migratieroutes. Dieren als de olifant reizen van omringende landen via dit gebied naar de vruchtbare Okavangodelta.

Ongeveer 140.000 mensen en hun vee delen de Zambeziregio met grote roofdieren als leeuwen, luipaarden en wilde honden. Dat leidde vooral in het verleden tot problemen. Leeuwen die koeien te pakken kregen, werden als probleemdieren bestempeld en afgeschoten. Op het dieptepunt in 2013 was er nog maar één leeuw over in de hele Zambezi-regio.

Geboren beschermer

Gelukkig kwam Lise Hanssen om de hoek kijken. Deze ZuidAfrikaanse verhuisde in 1991 naar Namibië om via haar eigen ngo, het Kwando Carnivore Project, onderzoek te doen naar luipaarden en cheeta’s. Maar door de nijpende situatie met de leeuwen verkaste ze in 2009 naar de Zambezi-regio. ‘Al op jonge leeftijd wist ik dat ik dit wilde doen, zelfs toen ik me niet realiseerde dat het een baan kon zijn. Het voelde gewoon goed. En dat voelt het nog steeds.’

Haar werk draait om het voorkomen van mens-dierconflicten en het beschermen en verbinden van natuurgebieden.

Ze ging probleemleeuwen volgen en bouwde een band op met boeren. ‘Je moet onderdeel van de gemeenschap worden. Het is belangrijk dat mensen je vertrouwen en serieus nemen.’ Ook begon ze met het bouwen van boma’s: roofdierbestendige omheiningen voor vee.

‘Leeuwen worden hier niet meer gedood’

Geen dode leeuwen

Haar aanpak is een groot succes. ‘Tegenwoordig leven hier ongeveer tachtig leeuwen verdeeld over negen troepen en de opwaartse trend zet elk jaar door. Leeuwen worden niet meer gedood, wat bijzonder is gezien het aantal mensen en vee in hetzelfde gebied.’ Iedereen in de regio kent Lise en bij problemen met leeuwen wordt ze gebeld. Door boeren zelf of de lokale overheid. Hanssen voorziet leeuwen van zenders en houdt ze in de gaten. Geen gemakkelijke klus. ‘Onlangs moest ik door struiken vol bijtende insecten rennen om een verdoofde leeuwin te vinden.’ Ook levert het soms slapeloze nachten op. Lise krijgt GPS-signalen binnen zodra gezenderde leeuwen te dichtbij mensen of vee komen. Dan moet ze in actie komen om boeren te waarschuwen en de leeuwen te verjagen.

Belangrijk onderzoek

Lise Hanssen doet meer dan boma’s bouwen en achter leeuwen aanrennen. Ze verzamelt data over de bewegingen van leeuwen. ‘Vroeger dachten we dat de leeuwenpopulaties uit verschillende parken niet verbonden waren, maar onderzoek laat het tegendeel zien. Vooral mannetjes leggen grote afstanden af. Verbondenheid tussen gebieden is enorm belangrijk.’

De mooie resultaten houden haar op de been. ‘Ik heb weleens tien dagen zonder stroom gezeten na een blikseminslag, maar zo is het leven hier. Soms mis ik het om een wijntje te kunnen drinken met mijn beste vriendin of spontaan naar de bios te gaan en lekker popcorn te eten. Maar dan hoor ik leeuwen brullen vanaf de overkant van de rivier. Of olifanten trompetteren als de schemering valt. Ik zit in het hart van de wildernis en maak deel uit van het landschap. Dat houdt mijn ziel in leven. Ik maak een verschil, en niet alleen hier. Ik deel mijn ervaringen zodat leeuwen in andere gebieden ook goed beschermd worden.’

Impact

Wat hebben we bereikt? En welke ontwikkelingen verdienen onze serieuze aandacht?

Tekst: Audrey Oey

Bos vol bonobo’s

Een sprankje hoop vanuit de regenwouden van de Democratische Republiek Congo. Nieuw onderzoek toont een stabiele bonobopopulatie in het Salonga National Park: tussen de 12.000 en 18.000 dieren in een gebied van grofweg 40.000 vierkante kilometer. Deze zeldzame mensapen komen alleen in Congo voor. Binnen het park leven ze in ongerepte bossen en nabij rangerstations, wat de effectiviteit van natuurbescherming aantoont.

Sneeuwluipaarden spotten

In Nepal is voor het eerst het aantal sneeuwluipaarden geteld. Door het afgelegen en onherbergzame gebied was het een jarenlange klus, maar dankzij honderden experts, lokale mensen en natuurbeschermers weten we dat er zo’n 400 in het land leven. Dat is belangrijk, want zo kunnen we hun leefgebieden nog beter beschermen.

BULGAARSE BOMEN BLIJVEN

Bendes oprollen

Nog altijd vallen een heleboel dieren in de klauwen van illegale handelaren. Om dit tegen te gaan, steunt WWF kleinere ngo’s zoals de Wildlife Justice Commission, die zich richt op het stoppen van illegale internationale dierenhandel. Afgelopen jaar maakte de organisatie veel impact: 16 internationale bendes werden opgerold en in 9 landen zijn 84 arrestaties verricht. Hiermee zijn ruim 1500 levende dieren gered en tienduizenden kilo’s aan dierlijke producten zoals haaienvinnen en schubdierschubben in beslag genomen.

Het Bulgaarse Hooggerechtshof heeft een streep gezet door grootschalige houtkap in het Pirin National Park. In 2017 keurde de Bulgaarse overheid een plan goed om de helft van het park vrij te geven voor houtkap – een gebied zo groot als Amsterdam met bomen tot vijfhonderd jaar oud. Na een jarenlange juridische strijd was er een belangrijke overwinning voor Europees natuurbehoud en WWF. De rechter bepaalde dat de bossen in Pirin National Park blijven staan.

Weerbaar

tegen water

WWF-NL heeft samen met gemeenten rond de Nederlands-Belgische grens, de provincie Limburg en andere partners een project opgezet om de regio weerbaarder te maken tegen extreem weer. Samen kunnen we met natuurlijke oplossingen de gevolgen van extreem weer beperken. Hiervoor is ruim 6,5 miljoen euro beschikbaar gesteld door Europa. Tot nu toe ontbrak een gecoördineerde aanpak over landsgrenzen heen, terwijl extreem weer niet stopt bij de grens. Dit toonde de verwoestende overstromingen van 2021 aan, waarbij 238 mensen omkwamen en miljarden euro’s schade werd aangericht.

Doei dwarsliggers

Al jaren verwijdert WWF dammen om de biodiversiteit in Europese rivieren te verbeteren. Elk jaar worden er meer weggehaald en 2024 was geen uitzondering: maar liefst 542 barrières verdwenen. Dat is een stijging van 11 procent ten opzichte van 2023, en voor het eerst zijn meer dan vijfhonderd dammen in een jaar verwijderd. Hierdoor zijn meer dan 2900 kilometer aan rivieren opnieuw verbonden.

Op naar Marokko

WWF werkt hard aan de oprichting van WWF-Marokko.

‘De urgentie is enorm’, vertelt Ila Kasem, voormalig toezichthouder bij WWF-NL en mede-initiatiefnemer van WWF-Marokko. ‘Van de bossen in het Rif- en Atlasgebergte tot de rivieren Sebou en Moulouya: overal staan ecosystemen onder druk. Tegelijkertijd groeit de motivatie bij lokale gemeenschappen voor duurzame oplossingen.’ WWF is al met diverse projecten actief in het land, maar een structurele aanwezigheid maakt meer impact mogelijk.

Dubbele dreiging

Uit het WWF-rapport Africa’s Forgotten Fishes blijkt dat meer dan een kwart van de 3200

Afrikaanse zoetwatervissoorten met uitsterven bedreigd wordt. Dringende actie is nodig, want als deze vissen uitsterven, verliezen we veel meer dan alleen deze soorten. WWF-expert

Eric Oyare: ‘De voedsel- en bestaanszekerheid van miljoenen mensen komt in gevaar, ecosystemen raken uit balans en we verliezen veerkracht tegen overstromingen en droogtes.’

De derde VN-conferentie over oceanen in mei heeft mooie resultaten opgeleverd. Zo riep Colombia twee afgelegen koraalriffen uit tot een beschermd gebied van 3.800 vierkante kilometer. De Salomonseilanden gaan een stuk oceaan van 6 miljoen vierkante kilometer beschermen en zijn van plan om samen met de eilandengroep Vanuatu ’s werelds eerste en grootste grensoverschrijdende beschermde zeegebied op te richten dat wordt geleid door inheemse gemeenschappen.

Kennis is kracht

Net als de walvis speelt de zeeschildpad een cruciale rol in mariene ecosystemen. Daarom is WWF begonnen om de zwemroutes van deze dieren wereldwijd in kaart te brengen. In Blue Corridors for Turtles komt informatie samen over hun zwemroutes, DNA, leefgebieden en neststranden. ‘Zeeschildpadden bestaan miljoenen jaren en zes van de zeven soorten zijn bedreigd’, zegt WWF-oceanenexpert Nathalie Houtman. ‘Dankzij Blue Corridors kunnen we kennis over hun hele leefgebied inzetten voor grensoverschrijdende bescherming en voor onderzoek om hun aantallen te herstellen.’

Meekijken met walvissen

Benieuwd naar de zwemroutes van walvissen? Wij ook! Daarom heeft WWF de zogenoemde blauwe corridors waarlangs deze dieren migreren in kaart gebracht en toegankelijk gemaakt. Geen gemakkelijke klus, want het duurde dertig jaar om alle data te verzamelen. Voor het eerst zijn alle zwemroutes en bedreigingen inzichtelijk. BlueCorridors.org helpt onder meer beleidsmakers en rederijen om de zwemroutes van walvissen en hun jongen veiliger te maken.

Slapend succes

De heldhaftige Nora Donders heeft een jaar lang in een tent geslapen om zeeschildpadjes te redden. Het twaalfjarige meisje bracht 365 nachten door in een kleine koepeltent of onder een zeil. Door weer en wind en zelfs tijdens een skivakantie. Hiermee haalde ze maar liefst 20.000 euro op. Met haar inspirerende actie en ongelooflijke doorzettingsvermogen laat Nora zien dat je – hoe jong je ook bent – een groot verschil kunt maken voor de natuur. Met het geld kan WWF meer dan duizend zeeschildpad-eieren beschermen.

Geven met impact

André Bakker (67), major donor sinds 1980

‘In

de natuur vóel je de noodzaak om dit te beschermen’

‘Al mijn hele leven kom ik veel in de natuur. Ik ben op veel plekken in de wereld geweest en de immense schoonheid raakt me steeds weer. Tegelijk is het schrijnend om te zien hoe we de natuur aantasten. Dat gaat me aan het hart.

Daarom steun ik WWF extra.’

‘Samen met mijn dochter was ik op een reis naar Spitsbergen. Tussen de gletsjers en ijsberen zagen we de gevolgen van klimaatverandering, die nergens zo snel gaat als daar. Normaal is alleen de zuidkant begaanbaar, nu kon je ook aan de noordkant komen. Waar het vroeger -8 graden was, was het nu +8. De natuur is er adembenemend, maar de vervuiling is zichtbaar. Sneeuw is grijs van het fijnstof, plastic spoelt aan op stranden. Als je dat ziet, vanuit een rubberbootje langs een afbrekende gletsjer, vóel je de urgentie.’

‘Mijn dochter is actief in duurzaamheid. Dat ik dit met haar mag delen, vind ik waardevol. WWF-donateur zijn is zoveel meer dan financiële steun. Je draagt bij, geeft iets door en krijgt iets moois terug. Daar ben ik dankbaar voor.’

Meer weten over het WWF major donor programma? Vraag de brochure aan via: wwf.nl/groot-schenken of scan de QR-code.

Eindelijk terug naar huis

Een betere wereld kan dichtbij huis beginnen. Maar soms reikt impact tot ver over de grens. Dankzij een bijdrage van € 16,9 miljoen uit het Droomfonds van de Postcode Loterij kon het Wereld Natuur Fonds met African Parks en Peace Parks Foundation het grootste natuurgebied van Afrika beschermen: het grensoverschrijdende Kavango-Zambezi-gebied. Hier vind je de betoverende Okavangodelta en de wereldberoemde Victoriawatervallen. De grootste groepen olifanten, leeuwen en cheeta’s ter wereld hebben er hun leefgebied. Maar dit werd ernstig bedreigd door klimaatverandering en menselijk handelen. 5 jaar geleden kwamen we gezamenlijk in actie om het tij te keren. En nu? Dieren keren terug, de stroperij daalt en het inkomen van de lokale bevolking groeit door de opkomst van duurzaam toerisme. Mede dankzij de deelnemers van de Postcode Loterij. Dat is de kracht van samen. Dat is The Power of Postcodes.

Een betere wereld kan dichtbij huis beginnen. Maar soms reikt impact tot ver over de grens. Dankzij een bijdrage van € 16,9 miljoen uit het Droomfonds van de Postcode Loterij kon het Wereld Natuur Fonds met African Parks en Peace Parks Foundation het grootste natuurgebied van Afrika beschermen: het grensoverschrijdende Kavango-Zambezi-gebied. Hier vind je de betoverende Okavangodelta en de wereldberoemde Victoriawatervallen. De grootste groepen olifanten, leeuwen en cheeta’s ter wereld hebben er hun leefgebied. Maar dit werd ernstig bedreigd door klimaatverandering en menselijk handelen. 5 jaar geleden kwamen we gezamenlijk in actie om het tij te keren. En nu? Dieren keren terug, de stroperij daalt en het inkomen van de lokale bevolking groeit door de opkomst van duurzaam toerisme. Mede dankzij de deelnemers van de Postcode Loterij. Dat is de kracht van samen. Dat is The Power of Postcodes.

Zweedse puzzel

Maak 10x kans op de WWF-jaarkalender

Vul het diagram in volgens de gegeven omschrijvingen.

Kan je ook uren naar natuurfoto’s kijken? Met de WWF Wandkalender 2026 heb je elke maand een nieuw dier aan de muur! Van flamingo tot lynx: de kalender bevat twaalf indrukwekkende dierenportretten van gerenommeerde fotografen. Met interessante weetjes over het dier en zijn leefgebied. Ook te koop op wwf.nl/kalender2026

Zweedse puzzel

Vul het diagram in volgens de gegeven omschrijvingen.

VAN VERMOGEN

Zweedse puzzel

Breng de letters uit de genummerde vakjes over naar de gelijkgenummerde vakjes van de oplossingsbalk.

Geef de oplossing voor 1 december 2025 door op wwf.nl/puzzel MODEGRIL

EETGELEGENHEID VOOR STUDENTEN MEXICAANSE MAÏSPANNENKOEK

EETGELEGENHEID VOOR STUDENTEN MEXICAANSE MAÏSPANNENKOEK SCANDINAVIËR

GEZELSCHAP VAN

AANGESLIBDE GROND

INGANG VAN VERENIGDE STATEN

Colofon

Be one with nature Nr. 3 2025

Uitgave van Wereld Natuur Fonds wwf.nl - info@wwf.nl 0800-1962 (gratis)

Wijzigingen in adres of e-mail: wwf.nl/gegevenswijzigen

Concept & Redactie

Wereld Natuur Fonds, Zeist

Redactie: Anita van der Aa (hoofdredacteur), Sabine Bos, Annemiek Heuvelmans, Sanne Messnig, Audrey Oey, Maarten Spaans, Tessel in ‘t Veld

Vormgeving: Alexander Kahrel Met medewerking van: Jaap Backx (eindredactie), Bouwien Jansen (correctie)

Druk

Roularta Printing

Digitaal

Als WWF-donateur dit magazine liever digitaal lezen? wwf.nl/digitaalmagazine

Volg ons op social media wereldnatuurfonds wereldnatuurfonds wereldnatuurfonds WWF-Netherlands wwf_nederland

Zelf geld inzamelen? wwf.nl/start-je-eigen-actie

Gift geven?

NL31RABO0300000030, t.n.v. Wereld Natuur Fonds te Zeist of wwf.nl/gift

Vrijwilliger worden? wwf.nl/vrijwilliger

Artikelen uit Be one with nature mogen uitsluitend na schriftelijke toestemming vooraf van het Wereld Natuur Fonds te Zeist en met bronvermelding worden overgenomen. Het panda-logo is een beschermd beeldmerk.

KAN AI DE NATUUR REDDEN? Hoog in de bomen

Donateurs ontvangen het magazine 3x per jaar. wwf.nl/donateur

Heb je het magazine uit? Geef het door en maak er iemand anders blij mee

WWF-Rangers: Ontdek alles over wilde dieren en natuur

Jong geleerd is oud gedaan. WWF-Rangers is hét jeugdprogramma voor kinderen die meer willen weten over natuur en wilde dieren, wwf.nl/aanmeldenranger

3 t/m 6 jaar

WWF YOUTH

Een community voor en door jongeren. Met als doel: jongeren samenbrengen, informeren en uiteindelijk inspireren tot een duurzame lifestyle.

Nieuwsgierig?

Follow / Like / Join us wwf.nl/youth

7 t/m 12 jaar

Ochtendnevel in de bergen in Chubu-Sangaku National Park in Japan

Levenslang nieuwsgierig Anna Gimbrère

Orang-oetans

Dit magazine is speciaal voor jou. Omdat we dankzij

jouw steun goed werk kunnen blijven doen!

Het volgende nummer verschijnt in februari 2026

Retouradres: Postbus 7, 3700 AA Zeist

GEEN CADEAU VOOR EVEN GEEF EEN CADEAU VOOR HET LEVEN

Met deze symbolische adoptie geef je een bedreigde diersoort een toekomst. Je ontvangt een adoptiepakket van het door jouw gekozen dier* en exclusieve updates. Zo blijf je verbonden met ‘jouw’ adoptiedier. Voor eenmalig €35,geef jij een cadeau voor het leven.

wwf.nl/adopteereendier

* Keuze uit een tijger, olifant, zeeschildpad of orang-oetan.