Inkijk_vrouwendielezen

Oorspronkelijke uitgave: Stefan Bollmann, Frauen, die lesen, sind gefährlich. Lesende Frauen in Malerei und Fotografie [ISBN 978-458-35958-6] © 2005, Elisabeth Sandmann Verlag GmbH, München Vertaling: Hilde Pauwels Vormgeving: Pauline Schimmelpenninck Büro für Gestaltung, Berlijn isbn nur

978 94 6298 095 2 640

© Amsterdam University Press B.V., 2015 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoud Een onverwachte driehoeksverhouding Kristien Hemmerechts 13

Waar het woord woont Begenadigde lezeressen 23

Intieme momenten

Betoverde lezeressen 33

Residenties van het genoegen Zelfbewuste lezeressen 43

Uren van gelukzaligheid Fijngevoelige lezeressen 53

De zoektocht naar zichzelf Gepassioneerde lezeressen 61

Kort ontsnappen

Eenzame lezeressen 85

Een geschiedenis van het lezen in de kunst van de 13e tot de 21e eeuw 111

Bibliografie, fotoverantwoording 135 Index 136

Intieme momenten Betoverde lezeressen

Vóór de 16e eeuw was er in de Europese samenleving nauwelijks plaats voor intimiteit. Bij de daarna langzaam op gang komende ontwikkeling van de intieme levenssfeer speelde lezen een grote rol. De in stilte lezende vrouw sluit een verbond met het boek dat zich onttrekt aan de controle door haar directe omgeving en door de maatschappij. Ze verovert zich een vrijplaats waartoe alleen zijzelf toegang heeft en bezorgt zich een onafhankelijk gevoel van eigenwaarde. Ze ontwikkelt bovendien een eigen wereldbeeld, dat niet per se met dat van de traditie of dat van de man moet overeenstemmen.

Rembrandt van Rijn

R

embrandt was zijn leven lang gefascineerd door het fenomeen van de ouderdom. Al in zijn jonge jaren schilderde hij oude mannen en vrouwen die getekend waren door de sporen van het leven en van toenemende zwakte. Anders dan de gebruikelijke titel doet vermoeden (Rembrandts moeder) is het model zeker niet zijn eigen moeder. Jan Lievens (1607–1674), een tijdgenoot van Rembrandt, gebruikte voor zijn schilderij van een oude lezende vrouw hetzelfde model, maar zette haar een knijpbril op de neus.

Passend bij de gewoonten van de tijd lezen beide vrouwen in de Bijbel. Rembrandt hulde het lichaam van zijn oude vrouw in een weelderig gewaad.

Alleen de hand en het gegroefde gezicht zijn te zien. Het imposante Oude Testament lijkt van binnenuit op te lichten. De rimpelige hand van de vrouw die aandachtig het geschrevene bestudeert, ligt plat op de opengeslagen bladzijde: op die manier volgen oudere, wat moeizaam ziende mensen de regel die ze lezen. Dit gebaar wijst echter ook op de intieme relatie die de vrouw met de tekst heeft.

Anders dan wat wij meestal denken, hadden ouderdom en oude mensen in de oudheid geen speciale waardigheid. Ouderen hadden hun functie vervuld als ze in de staat actief waren geweest en voor nakomelingen hadden gezorgd. Het schilderij van Rembrandt daarentegen legt een direct verband tussen de plicht en waardigheid van de ouderdom en de aan het geschreven woord ontleende autoriteit, die we bij veel hoogbejaarde profetessen en profeten terugvinden. Niets kan minder overbodig zijn dan de deemoedige studie van de Bijbel. Gezien zij geen andere verplichtingen hebben, ligt juist daarin de waardigheid van de ouderen.

De autoriteit van het boek en de innerlijke concentratie van de vrouw vormen elkaars tegenhanger. Dit veronderstelt dat ze vrij zijn van tot dan toe vervulde rollen en verplichtingen.

34

Rembrandt Harmensz van Rijn (1606–1669) Oude lezende vrouw, 1631, Rijksmuseum, Amsterdam 35

Jacob Ochtervelt (1634/1635–1708/1710) Liefdesaanzoek aan de lezende, 1670, Staatliche Kunsthalle, Karlsruhe 36

Residenties van het genoegen Zelfbewuste lezeressen

Het is zeker overdreven te stellen dat men zich in de 18e eeuw voornamelijk vermaakt en geamuseerd heeft. Maar in de tijd van het rococo en de verlichting dacht men wel graag aan vermaak. De tijden waarin de lezer zich geconcentreerd over zware folianten boog, waren voorbij.

Boeken lagen voortaan licht in de hand, en de lectuur van poëzie en romans was een nieuwe vorm van tijdverdrijf.

Lezen verdreef niet alleen de verveling, het was ook een beleving van de individuele vrijheid.

François Boucher

M

arkiezin de Pompadour, de maîtresse van Lodewijk XV die het volk zo haatte om haar verkwistende levensstijl, was zelf afkomstig uit de burgerij. Vanaf haar vierentwintigste drukte deze buitenechtelijke dochter van een Parijse koopman haar stempel op de smaak van het Franse hof. Toen ze in 1756 tot hofdame van de koningin werd benoemd, bestelde ze bij François Boucher, de toekomstige‚ ‘eerste schilder van de koning’, haar officiële portret.

In dit schilderij is niets aan het toeval overgelaten. Zelfs de overal verspreide bladmuziek, etsen en schrijfattributen moeten getuigen van nonchalance, die naast luxe en smaak het derde onmisbare criterium voor de inrichting van een boudoir was. Geen wonder dat het door tijdgenoten als een ‘residentie van de wellust’ werd gezien.

Het hoofdpersonage leunt in groot hoftoilet op een canapé, die voor een muurhoge spiegel staat. Daarin zien we een rijk versierd boekenrek, waarvan de banden het wapen van hun bezitster dragen.

Alles op dit schilderij is intiem en geënsceneerd. Lang voor het ontstaan van de massamedia toont het ons een wereld waarin verlangens en passie worden tentoongespreid. In het rijk van het genot wordt de regie hier nog gevoerd door het boek. De markiezin kijkt net op van haar lectuur; met de wijsvinger van haar rechterhand houdt ze het boek waarin ze zojuist las, opengeslagen. Haar rechterarm en de vouw van het boek bevinden zich precies op de beelddiagonaal, die van linksboven naar rechtsonder leidt, naar de plaats waar andere boeken verspreid op de grond liggen. Als ook dit boek uit haar handen glijdt, is de plaats op haar schoot vrij. Misschien voor het hondje dat aan haar voeten zit en zich samen met het hoofd van de markiezin op de andere beelddiagonaal bevindt?

Maar dit alleen tot de koning komt. Het is op hem dat ze wacht – deze mooie vrouw, die altijd wist wanneer het juiste moment was aangebroken.

44

François Boucher (1703–1770) Madame de Pompadour, 1756, Alte Pinakothek, München 45

De zoektocht naar zichzelf Gepassioneerde lezeressen

Gepassioneerde lezeressen en lezers bezwijken heel gemakkelijk en al te graag voor de verleiding om lezen en leven met elkaar te identificeren. Flaubert laat zijn arme Madame Bovary daaraan zelfs te gronde gaan. Zij is niet alleen het slachtoffer van valse, kitscherige boeken, maar ook van een zelfmisleiding waardoor ze boeken met een orakel gelijkstelt – alsof de waarheid een door anderen bereid gerecht is, dat we maar uit de kast moeten nemen om het dan op te eten. Lezen is een initiatie in het leven en een stimulans, maar wie het lezen met het leven verwisselt, ontneemt de literatuur haar helende kracht en maakt een passie tot een bron van verdriet.

Édouard Manet

D

e oorspronkelijke titel van dit schilderij, La lecture, kan zowel verwijzen naar het in stilte lezen als naar het hardop voorlezen, dat in de loop van de eeuw steeds meer aan belang verloor.

Manet heeft aan het portret dat hij in 1865 van zijn vrouw Suzanne schilderde pas jaren later de figuur van hun vermoedelijk gemeenschappelijke zoon Léon Koelin-Leenhoff toegevoegd. Daarvoor moest hij de homogeen witachtige achtergrond deels openbreken.

De stem van de zoon die aan zijn moeder voorleest, komt enigszins uit de coulissen. Verder is er tussen beiden op het doek geen enkele relatie.

66

Édouard Manet (1832–1883) De lectuur, 1868, Musée d’Orsay, Parijs 67

James Jacques Tissot (1836–1902) Stilte, niet gedateerd, Privéverzameling 68

Vincent van Gogh (1853–1890) L’Arlésienne (Madame Ginoux), 1888, Metropolitan Museum of Art, New York 78

Vincent van Gogh

I

n Arles bezocht Van Gogh vaak het Café de la Gare van Joseph Ginoux. Het is diens vrouw die model was voor dit schilderij, dat hij in drie kwartier ‘neerborstelde’, zoals Van Gogh aan zijn broer Theo schreef.

Zoals Chardin, Füger en anderen heeft Van Gogh hier niet het lezen zelf vastgelegd, maar wel het moment daarna, als de lezer zijn blik heeft losgemaakt van het boek en het gelezene in zijn gedachten laat bezinken. Anders dan bij Chardin, Füger of later ook bij Vallotton leidt Van Gogh de blik van de vrouw weg van de toeschouwer naar een onbestemde verte. De melancholische stemming wordt onderlijnd door de houding van de vrouw die haar hoofd met de arm ondersteunt. Zoals alle geestelijke activiteiten kan het leesproces niet natuurgetrouw worden weergegeven. De schilder kan ons enkel een persoon tonen, uit wiens houding en blik wij kunnen afleiden dat hij aan het lezen is. Als hij dat doet, suggereert hij in zekere zin dat het lezen een activiteit is die aan zichzelf genoeg heeft, alsof het zoeken naar waarheid al in het lezen zelf zijn doel bereikt.

Van Goghs Madame Ginoux lijkt deze gangbare opvatting te weerleggen. Deze eenvoudige, oudere, zwaarmoedige maar wijze vrouw leert ons dat het lezen van boeken op de drempel van het geestesleven ligt; het is de introductie tot dat hogere leven, maar is niet zelf het doel.

De altijd weer revelerende kracht van Van Goghs schilderijen berust grotendeels op zijn vaak verrassende kleurgebruik. Het bijna schreeuwerige geel van de achtergrond verdonkert hier de figuur van de vrouw, maar hult haar tegelijk in stralend licht. Zelf zei Van Gogh in dit verband dat hij mannen en vrouwen een ‘impressie van het eeuwige’ wilde meegeven. Wat ooit door de aureool werd gesymboliseerd, probeerde hij ‘door het stralen en vibreren van kleuren’ weer te geven.

79

Kort ontsnappen Eenzame lezeressen

In de 20e eeuw werd het boek een massaproduct. Nooit tevoren waren er zoveel boeken tegen zo lage prijs te koop.

In dit opzicht had deze eeuw een gouden tijdperk van het lezen moeten worden. De ontnuchterende vaststelling dat boeken het steeds meer moeten afleggen tegen kranten, film, radio, televisie, en uiteindelijk computer en internet, geldt echter alleen voor mannen. Vrouwen lezen meer én anders. Zij zoeken in boeken antwoorden op de grote levensvragen. De grote passie is echter veranderd in korte momenten van ontsnapping.

Carl Larsson (1853–1919) Karin lezend, 1904, Zornsamlingarna, Mora 86

Stefan Bollmann

lezende Sybille tot Eve Arnolds beroemde foto van Marilyn Monroe die zich verdiept in Ulysses. Waarom lezen deze vrouwen en in welke lectuur zijn ze verdiept?

Wie maakte het kunstwerk en in welke context ontstond het?

De doeken en foto’s in dit boek zijn van oude meesters en universele kunstenaars, van vroege fotografen en tekenaars van de klare lijn. Een perfect cadeauboek voor vrouwen die van lezen houden, en van mannen die houden van lezende vrouwen.

Met een inleiding van Kristien Hemmerechts, die een intrigerende driehoeksverhouding blootlegt tussen man, vrouw en boek.

AUP.nl 9 789462 980952

Vrouwen die lezen zijn gevaarlijk

0 5356 915 3 56 915 4

Van Vermeers brieflezende meisje en Michelangelo’s

Stefan Bollmann

Vrouwen die lezen zijn gevaarlijk Met een inleiding door Kristien Hemmerechts

Lezende vrouwen in de schilderkunst en de fotografie