Page 1

Heuvelland Het leven op z’n mooist

ONTDEK HET LANDSCHAP

* Het Heuvelland, een Nationaal Landschap * Wondere wereld onder de heuvels * Sieraden in het landschap

D E C U LT U U R VA N HET HEUVELLAND

* Kunstzinnig toevluchtsoord * Dialect: een keur aan klanken * Hout + Leem = Vakwerk * Maak je eigen pelgrimstocht

SMAKELIJK OP Z’N LEKKERST

* Vlees met liefde voor het ambacht * Land van wijn, stroop, vlaai en bier * Streekproducten & markten

MAGA ZINE

M A A K K E N N I S M E T D E M E E S T Z U I D E L I J K E G E M E E N T E N VA N N E D E R L A N D : E I J S D E N - M A R G R AT E N , G U L P E N - W I T T E M E N VA A L S


2


HEUVELLAND MAGA ZINE Welkom in het Heuvelland. Hier draagt het beminnelijke landschap elk seizoen een ander jasje. Hier ervaar je een unieke cultuur die geboetseerd is door tradities, kunst en religie. Hier proef je van het Bourgondische leven dat ook bij jou in de smaak valt. Tussen de heuvels geniet je van de kleine dingen, die toch weer groot blijken. Alles gaat er minder snel, maar er is meer. Meer hoogte, meer diepte, meer rust en meer leven. Hier is het leven op z’n mooist.

C

In dit magazine

L

ONTDEK HET LANDSCHAP

S op pag. 80

* De klanken van het Heuvelland * Hout + leem = Vakwerk * Het Heuvelland als kunstzinnig

10 36 44

toevluchtsoord

* De vier seizoenen: altijd anders, altijd mooi * Het Heuvelland, Nationaal Landschap * Kleine bergen, groot geluk * Wondere wereld onder de heuvels * De grote flora & fauna bingo * De sieraden van het Heuvelland * Volg de weg van het water

Bekijk ook alles op de kaart.

D E C U LT U U R VA N HET HEUVELLAND

4 8 20 40 32

* Kunstcollectie van het Heuvelland * De grenzen horen, zien en proeven * Opdat wij niet vergeten * Land van tradities * De weg van het geloof * Op zoek naar de levende ansichtkaart

34 62

SMAKELIJK OP Z’N LEKKERST

* Vlees met liefde voor het ambacht * Zo brouw je van bronwater bier * Stroop stoken * De smaak van de streek * De zuiderzon gebotteld in een fles * Vlaai: een monument van fruit en deeg

3

12 16 24 26 28 54

46 50 58 66 72 78


Op z’n mooist...

L

ONTDEK HET LANDSCHAP

Altijd anders, altijd mooi DE VIER SEIZOENEN IN HET HEUVELLAND

De heuvels, de bossen, de velden en de beekjes en rivieren in het Heuvelland tonen elke maand weer een ander gezicht. Vol bloemen, overdekt met sneeuw of doorspekt met ontluikend groen: elk seizoen heeft zijn eigen geschenken van de natuur. Die natuur kun je beleven! Er zijn elk seizoen weer andere hoogtepunten.

4


DE LENTE Lieflijk spektakel: een landschap vol bloesem De natuur wordt wakker en dat wil je niet missen na die lange winterperiode. De wandelschoenen mogen weer aan, want het is tijd voor de grote show van Moeder Natuur. Een kleurrijk en lieflijk spektakel ontdek je tijdens de bloesemtijd in het Heuvelland. De talloze fruitbomen op de hellingen van de heuvels lijken oneindig veel witte of lichtroze bloemen te dragen. De rozige kersenbloesem wordt opgevolgd door de crèmewitte perenbloesem en de lichtroze appelbloesem. Aan het eind van de bloeitijd is het heerlijk wandelen als de bloemblaadjes eraf vallen tijdens een romantische ‘sneeuwbui’.

* Lammetjes kijken bij Schaapskooi Mergelland in Epen * Een bloesemwandeling maken in het fruitige hart van

Dit doe je in de lente

Eijsden-Margraten * Daslook spotten in het Savelsbos en meteen een bezoek brengen aan de prehistorische vuursteenmijn in Rijckholt * Zorgeloos verdwalen in het Labyrint op het Drielandenpunt in Vaals

DE ZOMER Lekker naar het strand in het Heuvelland De zon schijnt en een beetje verkoeling is meer dan welkom. Gelukkig zorgt de Maas voor de nodige verkoeling. Daar waar de Maas Nederland binnenkomt, stromen ook de mogelijkheden voor een fantastische dag aan het water het Heuvelland binnen. Zeldzaam voor Limburg is dat je in Eijsden naar een heus dagstrand kunt. De hele dag lekker met je voeten in het zand en zonnen op je handdoek afwisselen met een frisse duik in het water. Het wat minder heuvelachtige, maar idyllische landschap rondom de Maas beleef je pas echt vanaf de rivier zelf. In Eijsden liggen diverse jachthavens, waar je ook als passant lekker kunt aanmeren en prachtige boottochten maakt.

* Bootje varen op de Maas of een dagje strand bij Oost-Maarland * Een frisse duik nemen bij Subtropisch Zwemparadijs Mosaqua * Een verkoelende wandeling maken langs de Geul en de Gulp, bijvoorbeeld bij de Volmolen in Epen * Een ritje maken met de stoomtrein dwars door het Heuvelland

5

Dit doe je in de zomer


L Op z’n mooist...

ONTDEK HET LANDSCHAP

“ Hier

is mijn zomer

” 6


DE HERFST Een zee van groen, geel en rood In het najaar brengt het Heuvelland de ingrediënten voor het goede leven voort. De inmiddels roodgekleurde wijngaarden die het landschap sieren, zijn beladen met rijpe druiven die ter plekke worden gebotteld tot streekwijnen. Vooral rondom Wahlwiller liggen prachtige wijngaarden tegen de heuvels. Niet alleen de wijnranken krijgen kleur, want het najaar is natuurlijk ook een perfecte tijd om de bladeren te zien verkleuren in het bos. De uitgestrekte Vijlenerbossen zijn hier uitermate geschikt voor: paddenstoelen zoeken, noten rapen en lekker dwalen onder de vallende blaadjes.

* Kastanjes rapen in het Vijlenerbos * Op excursie gaan door één van de vele wijngaarden * In streekrestaurants het wildseizoen proeven * Noten rapen in het Mescher Plukbos en genieten van

Dit doe je in de herfst

het gekleurde bladerdek vanuit de uitkijktoren

DE WINTER Het ultieme skivakantiegevoel in het bergdorpje Vijlen Bergdorp Vijlen heeft het gevoel van de Alpen volledig omarmd en draagt het met liefde uit. Omringd door de hoogste heuvels in het Heuvelland wordt er hier alles aan gedaan om dat winterse skivakantiegevoel over te brengen. Compleet met een skipiste en een rodelbaan bij een dik pak sneeuw, thematische wandelroutes en gastvrije horeca die zorgt voor een fatsoenlijke maaltijd vergezeld van een stevige pot bier. Het heuvellandschap met een laag sneeuw is een betoverend gezicht, zeker vanaf 200 meter boven NAP!

* Het Alpengevoel ervaren in bergdorpje Vijlen * Een kribkeswandeling maken langs kerststalletjes

verstopt door het hele Heuvelland * Een sneeuwwandeling maken in het prachtige Geuldal * Genieten van de winterse stilte tijdens de wandelroute ‘Kruistocht op wandelschoenen’

7

Dit doe je in de winter


Op z’n mooist...

L

ONTDEK HET LANDSCHAP

Zuid-Limburg, met het Heuvelland als letterlijk en figuurlijk hoogtepunt, is zeker in Nederland een opmerkelijk gebied. Ook in Den Haag is men zich hiervan bewust en in 2005 kreeg Zuid-Limburg van het toenmalige Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM) de eervolle titel ‘Nationaal Landschap’.

8


Nationaal Landschap Zuid-Limburg ON-NEDERLANDS MOOI

H E T S A M E N S P E L VA N BOVEN EN BENEDEN

In het zuidelijkste puntje van de zuidelijkste provincie van Nederland kan het niet anders, dan dat bijna alles anders is.

Wat maakt Zuid-Limburg en het Heuvelland in het bijzonder, nou zo bijzonder?

Het landschap, de cultuur, het eten, de dieren en planten en

Waar de naam zo overduidelijk aan refereert – de glooiende

zelfs het klimaat. In het zonnige zuiden van Nederland stijgt

heuvels – is pas echt het begin van de ontdekkingstocht. Wat

het kwik vaak net iets verder dan in de rest van het land.

zichtbaar is aan de oppervlakte, belooft nog veel goeds voor de

De vele toeristen die het Heuvelland bezoeken reageren vaak

rest. Het Heuvelland is ondergronds namelijk minstens net zo

hetzelfde: ‘On-Nederlands mooi!’ of ‘een stukje buitenland in

interessant als bovengronds. Deze twee werelden en vooral

eigen land’. Daar zit best wel wat in, want tijdens de geologi-

het samenspel ervan maken het Heuvelland tot wat het

sche formatie van de Ardennen kreeg het Heuvelland een

vandaag de dag is. Het eeuwigdurende spel van het water dat

zetje van onderop, dat leidde tot het bijzondere landschap

zijn duidelijke sporen in het landschap achter heeft gelaten,

waar we allemaal zoveel van genieten.

de bijzondere flora en fauna die zo goed gedijen op de vruchtbare of juist arme bodems, maar ook de beroemde vakwerkboerderijen gemaakt van hout en leem máken het Nationaal Landschap Zuid-Limburg.

“ Tijdens de geologische formatie van de Ardennen, kreeg ook het Heuvelland een zetje van onderop.”

5

Wat is een Nationaal Landschap?

Sterren

LANDSCHAP

Onbetaalbaar genieten! Als alleen het beste goed genoeg

'Een unieke combinatie van agrarisch gebied, natuur en

voor je is, dan zit je goed hier in het zuiden. Het in het Heuvel-

cultuurhistorie’, dat is een Nationaal Landschap in Neder-

land gelegen Geul- en Gulpdal is misschien wel het mooiste

land. Het landschap van Zuid-Limburg is als één van de twintig landschappen aangewezen als zo’n bijzonder

stukje Nederland. En dat vinden wij niet alleen. Dit prachtige

gebied. Prioriteit is dat de karakteristieke natuur- en cul-

landschap werd in 2005 bekroond tot een vijfsterrenlandschap door Stichting Natuur & Milieu. Het Geul- en Gulpdal krijgt

tuurelementen die het landschap zo kenmerkend maken behouden blijven, terwijl er toch ruimte is voor wonen,

de hoogste score op uniek karakter, mogelijkheid tot recreatie en

landbouw en kleinschalige bedrijven. Meer weten?

ecologische, cultuurhistorische en belevingswaarde.

Kijk dan op: natuurparkenlimburg.nl/nl/zuid-limburg

Kom het zelf ervaren!

9


C Op z’n mooist...

C U LT U U R I N H E T H E U V E L L A N D

‘Pieëpel’ = vlinder

‘Voetbruje’ = weggooien

‘Sjóttelsplak’ = vaatdoek

10


De klanken van het Heuvelland Enne? Óch enne!

Hoe gaat het met je? Ja, goed! En met jou?

LIMBURGS DIALECT Voor de Limburger geeft het een gevoel van thuiskomen, vertrouwdheid en vaderlandstrots. Voor de bezoeker staat het garant voor een direct vakantiegevoel. Limburgs dialect: het is geen officiële taal, maar zonder twijfel een cultureel fenomeen om trots op te zijn. Het meest bizarre is dat het dialect in Zuid-Limburg verschilt per stad, per dorp en soms zelfs per gehucht. Die taalverschillen maken Zuid-Limburg zo bijzonder. Nergens in Nederland is er zo’n keur aan klanken op zo’n kleine oppervlakte. Waar er in Eijsden met een duidelijk Franse tongval wordt gesproken, valt het Vaals dialect weer onder de Duits-klinkende taal van Karel de Grote: Ripuarisch. Zo is ‘krant’ in Eijsden ‘gezèt’ (van het Franse 'gazette') en in Vaals ‘tsiedoonk’ (van het Duitse 'Zeitung'). Die verschillen uit vervlogen tijden zijn vandaag de dag nog goed te horen!

11


SMAKELIJK OP Z’N LEKKERST

Op z’n lekkerst...

S

Van vrijeuitloopvarkens tot Vijlenerboswild

12


Vlees met liefde voor het ambacht Genieten van goed eten in goed gezelschap: een geliefd onderdeel van het Bourgondische leven in het Heuvelland. De Bourgondische keuken staat bekend om haar culinaire rijkdommen, zoals ambachtelijk geproduceerd vlees. Het Heuvelland herbergt veel boeren met liefde voor de zaak. Ze beoefenen het ambacht van veehouder of slager met respect voor dier en natuur. Dat is de basis voor een lekker en goed stuk vlees.

“ Uit eigen streek is het op z’n allerlekkerst ” B O E R, S L AG E R E N KO K I N É É N Op het Landgoed Heerdeberg scharrelen varkens in de buitenlucht, dat zie je niet vaak! De varkens van Coenraad zijn vrolijk, bevlekt en niet zo dik. Dat laatste komt omdat ze lekker actief zijn in hun 'weides' vol modder. Hierdoor geven de varkens heel natuurlijk vlees dat Coenraad zelf verwerkt in zijn eigen slagerij en serveert in zijn herberg.

13

De varkens die rondscharrelen op de hellingen bij de Heerdeberg zijn van het ras Bonte Bentheimers: een oerras waarvan wordt gedacht dat dit ooit mee werd genomen door de Romeinen.


SMAKELIJK OP Z’N LEKKERST

VIJLENERBOSWILD Vlees in zijn puurste vorm is natuurlijk wild. In Zuid-Limburg zijn er jagers actief om de populaties in toom te houden. Dieren zoals herten en everzwijnen hebben hier geen natuurlijke vijanden. Eind oktober wordt het jachtseizoen traditioneel geopend in het Vijlenerbos. Vier restaurants werken samen met een jager en een slager om hun gasten te verwennen met wild uit eigen bos. Bij de Vijlense restaurants Cuba Libre,

Vijlerhof en Buitenlust en restaurant Gerardushoeve uit Epen kun je dat heerlijke wild eten. Let op: het aanbod is beperkt!

S C H A A PJ E S T E L L E N Ze geven wol en exclusief vlees en ze onderhouden natuurgebieden: de schapen in het Heuvelland maken zichzelf ont-

Streekvlees van de slager

zettend nuttig. Schaapskooi Mergelland in Epen begon in 1991 met 50 Mergellandschapen, een schapenras typisch voor deze

Slagerij Kusters in Margraten is een begrip in het

streek. Inmiddels telt de kudde al meer dan 2500 schapen en

Heuvelland. Deze slager doet het nog precies zoals

daar komen jaarlijks nieuwe bij. Juist dat moment, tijdens de

vroeger: de dieren staan bijna letterlijk om de hoek

lammetjesdagen, is perfect voor een bezoek aan de schaaps-

en de slagerij heeft een eigen slachthuis, worst-

kooi. De vertederende jonkies mogen dan worden geaaid

makerij en keuken. Je kunt er terecht voor versbereide

en geknuffeld.

vleeswaren en maaltijden van topkwaliteit.

Een exclusief product van Slagerij Kusters is het eigen rundvlees van Blanc Bleu Belge runderen.

14


Zuur vlees? Nee, zúúrvlees! Het meest populaire vleesgerecht van het Heuvelland (en de rest van de provincie) is zuurvlees (zoervleesj). Je zult het vaak genoeg op de menukaart aantreffen. Voor de nieuweling moet dit erg onsmakelijk klinken, maar deze stoofpot met uien, kruidnagel en stroop moet je gewoon geproefd hebben. Of zelf maken!

MAAK HET ZELF INGREDIËNTEN

‘Zoervleesj van de mam’

• 500 gram rund- of paardenstoofvlees • azijn • 1 el peperbolletjes • 2 laurierbladeren • 5 jeneverbessen • 5 kruidnagels • boter • 3 grote uien

* Snijd het vlees in blokjes. Doe het in een grote kom en

• Limburgse appelstroop • ontbijtkoek

giet er water/azijn bij, totdat het vlees bedekt is.

* Voeg dan de specerijen toe. * Zet het 24 uur afgedekt in de koelkast om te marineren. * Giet daarna het vlees in een vergiet en vang de marinade op. * Laat het vlees goed uitlekken en dep het droog. * Verhit de boter in een ruime pan met een dikke bodem. Bak hierin het vlees tot het goed bruin is.

* Voeg de kleingesneden uien toe en bak deze mee totdat ze gekleurd zijn.

* Giet de marinade met de specerijen bij het vleesuien mengsel en laat het enkele uren op een klein vuur sudderen, totdat het vlees helemaal gaar is.

* Haal de specerijen uit de pan. * Voeg 2 plakjes ontbijtkoek en 1 el stroop toe om het geheel te binden.

* Voeg voor een wat zoetere smaak eventueel wat meer stroop toe.

Smakelijk! Oh, en serveer je zelfgemaakte zuurvlees met frites of brood.

15


SMAKELIJK OP Z’N LEKKERST

Op z’n lekkerst...

S

In het land van levensgenieters is bier een serieuze aangelegenheid. Dat is het al een paar eeuwen. Vroeger was het veilig drink‘water’, nu is het goudkleurig gerstenat. Van alcohol geniet je met mate, maar de liefde waarmee in het Heuvelland bier wordt gebrouwen, die kent geen grenzen.

16


Zo brouw je van bronwater bier H E T B O R R E LT E N H E T B R U I S T IN GULPEN EN WIJLRE Het Heuvelland herbergt twee epicentra van brouwactiviteit. In Wijlre ligt de oudste brouwerij van ons land. Het eerste bier stroomde in 1340 uit de vaten bij de Brand Bierbrouwerij. Inmiddels rijzen de enorme RVS biertanks op achter de koperen voorgangers. Bij de Gulpener Bierbrouwerij pakken ze het kleinschaliger aan. Hier voeren ze een bijzonder concept, waarbij alle ingrediënten van het bier zo dicht mogelijk bij Gulpen vandaan komen. Beide brouwerijen hebben hun eigen geschiedenis, identiteit en misschien wel het belangrijkst: smaak.

KLEINE KETELS, GROOT PLEZIER

W A T E R , G E R S T, H O P E N G I S T

Steeds populairder zijn de zogenaamde microbrouwerijen.

De ingrediënten zijn al eeuwenlang hetzelfde: water, gemoute

Amateurbrouwers kun je ze niet meer noemen, maar in plaats

gerst, hop en gist. Het zijn er maar vier, toch is het een inge-

van de productie draait het hier om het experimenteren met

wikkeld procedé voordat je er bier van hebt gemaakt. De ver-

smaken. Dat gaat makkelijker door de kleine schaal waarop

nuftige combinatie van scheikunde, biologie en goed proeven

ze brouwen. In de oude kelders van het Ursulinenconvent in

is de sleutel tot een succesvol biertje. Tijdens een rondleiding

Eijsden brouwen de Breuster Brouwers. Pieth, Pepijn en Mere

in één van de brouwerijen word je helemaal meegenomen

de Boebel zijn vaste bieren, maar er wordt ook flink geëxperi-

in het proces. Alles komt aan bod: het pletten van de gerst,

menteerd. De Breuster Brouwers brouwen op traditionele

het koken van de wort (gefilterde moutpap), de toevoeging

wijze Eijsdens kloosterbier.

van hop, het gisten van het bier en uiteindelijk het bottelen. Natuurlijk wordt het proeven niet vergeten. Proost!

17


18


Bier beleven in het Heuvelland 1

4

NEEM EEN RONDLEIDING BIJ DE

LUNCH VOLGENS HE T '25 MILES' CONCEPT

BRAND BIERBROUWERIJ IN WIJLRE

IN HET GULPENER BROUWLOKAAL

Rijd je door Wijlre, dan glanzen de koperen ketels al

Bij Gulpener houden ze van het Limburgse land. Zo

uitnodigend bij de Brand Bierbrouwerij. Boek een rond-

halen ze vrijwel alles wat er in het Brouwlokaal wordt

leiding en leer alles over de rijke Limburgse traditie van

geserveerd uit de eigen streek. Die is zelfs afgebakend tot

het bier brouwen. Je eindigt met een proeverij in het

zo’n 40 kilometer rondom het Brouwlokaal. Je krijgt er

sfeervolle Proeflokaal ’t Kelderke.

bijvoorbeeld geen cola, maar wel zoet kersensap. Je kunt er heerlijk lokaal lunchen of jezelf trakteren op een High Beer. Ook hier is er volop de gelegenheid, bijvoorbeeld

2

tijdens een rondleiding, om je onder te dompelen in de wereld van het bier brouwen.

MICROBROUWERIJ BREUSTER BROUWERS IN EIJSDEN

5

In de prachtige gewelfde kloosterkelders hebben de Breuster Brouwers een kleinschalige bierbrouwerij. Hier

D I N E E R B I J B I E R R E S TA U R A N T D E

wordt gebrouwen met gevoel voor historie. De sfeervolle

OUDE BROUWERIJ IN MECHELEN

brouwlocatie is op afspraak te bezoeken, samen met een bierproeverij en bijpassende hapjes in Museumcafé de

In de voormalige brouwerij van Mechelen drink je een

Ursulinen.

speciale selectie bieren met bijpassende gerechten. Vraag ook naar de bierproefwandeling: samen met een speciaalbierencafé organiseren ze een leuk wandelarrangement

3

waarbij je het prachtige gebied rondom Mechelen ontdekt onder het genot van streekgerechten en bijzondere bieren.

VIER MEE TIJDENS DE HOPOOGSTFEESTEN VA N G U L P E N E R I N R E I J M E R S T O K

Vrienden van de Gulpener Bierbrouwerij zijn elk jaar in september uitgenodigd om mee te helpen met de oogst

Meer weten? Alles over bier vind je hier:

van de hop. Gulpener maakt er een echt feestje van! Waar

vvvzuidlimburg.nl/allesoverbier

je naast het plukken van de hop ook geniet van optredens, lekker eten en natuurlijk volop bier.

19


Op z’n mooist...

L

20


ONTDEK DÉ GELUKSREGIO VA N N E D E R L A N D Van het prachtige Heuvellandschap word je gelukkig. Het is nog niet wetenschappelijk bewezen, maar op basis van ervaringen komen we een heel eind. Het Heuvelland nodigt uit tot ontspanning. Als je ontspannen bent, werkt je lichaam in optima forma en dat is een goede basis om je gelukkig te voelen. Welke ingrediënten in het Heuvelland zorgen voor dat onnavolgbare geluksgevoel? Ontdek het zelf!

O N G E R E P T N AT U U R S C H O O N

maaltijd of zorgeloos een praatje maken met je gastvrouw of gastheer zonder op de tijd te hoeven letten. Het zijn zaken die

Dit is wel bewezen: de natuur maakt gelukkig en die kan in de

je even stil doen staan. Dat is maar goed ook, want soms kan

meeste delen van het Heuvelland lekker haar gang gaan. De

stilstaan een hele vooruitgang zijn…

Geul die zich een kronkelige weg baant door de weilanden, hellingbossen die een thuis vormen voor reeën, dassen en everzwijnen, indrukwekkende mergelwanden die oprijzen

WANDELEN

achter een heuvel of de uitdijende Maas die haar soortenrijke oevers laat opbloeien.

De hoogst gewaardeerde activiteit in het Heuvelland is wandelen. En daar wordt je ook ontzettend gelukkig van. Tijdens een wandeling door de natuur wordt je bloedsomloop naar de

TEMPO

hersenen beter, al na enkele minuten. Je zou ook minder snel gaan piekeren. De natuur in het Heuvelland is zo afwisselend,

Het leven in het Heuvelland gaat minder hard en dat is soms

dat je nooit uitgewandeld raakt. De eindeloze routes helpen

erg prettig. Hier schud je het drukke, stadse bestaan van je af.

je op weg om de mooiste plekjes te ontdekken. De mooiste

Een paar koeien op de weg, de ambachtelijke bereiding van je

wandelroutes vind je op vvvzuidlimburg.nl/routes.

GASTVRIJHEID

Fietstip!

Niet alleen de natuur en de rust zijn belangrijk tijdens je vakan-

Veel mensen voelen zich ook dolgelukkig op de

tie, maar juist de mensen maken het verschil. Van oudsher

fiets, zeker als je dwars door het Heuvelland rijdt!

staat het Heuvelland bekend om zijn Bourgondische tradities,

Een aanrader voor de echte natuurliefhebber is de

waarbij gastvrijheid diep in de cultuur geworteld zit. De gast-

32 km lange fietsroute 'Door stoom en heuvels' die

vrouwen en -heren zijn altijd vriendelijk en beleefd. Ze laten

vertrekt vanaf de dorpskern van Gulpen en leidt je

je merken dat je echt welkom bent. Dat hoor je, dat zie je en

dwars door het Heuvelland.

dat proef je.

21


ONTDEK HET LANDSCHAP

C I T TA S L OW Letterlijk betekent het ‘langzame stad’. In navolging van de slowfood-beweging staat Cittaslow in het teken van een bewuste leefomgeving. Landschap, streekproducten, gastvrijheid, milieu, infrastructuur, cultuurhistorie en behoud van identiteit staan centraal. Twee van de drie gemeenten die samen het Heuvelland vormen, Vaals en Eijsden-Margraten, dragen al met trots dit internationale keurmerk. Gulpen-Wittem volgt zeer binnenkort. Slow travel groeit aan populariteit. Niet alle top 10 bezienswaardigheden in één dag proberen te proppen, maar de tijd nemen om de omgeving op je in te laten werken. Het Heuvelland nodigt hier in bijzondere mate toe uit. De kern van slow travel valt het best te begrijpen aan de hand van drie pijlers: dingen doen in een passend tempo, genoeg tijd

nemen en zoeken naar kwaliteit. Dit fundament van slow travel staat haaks op dat van massatoerisme.

Het Heuvelland heeft geen Eiffeltorens of Grand Canyons, maar hier neem je de tijd om te genieten van de kleine dingen van het leven. En juist die kleine dingen blijken in het beleven van geluk weer heel groot te zijn.

S T I LT E E N D O N K E R T E Elk jaar tijdens het laatste weekend van oktober volgen de Nacht van de Nacht en de Dag van de Stilte elkaar op. Dan staat het Heuvelland in het teken van stilte en duisternis. Schapen drijven, een nachtelijke lantaarnwandeling, een pelgrimstocht met ezels… Tijdens het Beleefweekend Stilte en Donkerte bruist het Heuvelland van de activiteit, maar dan wel in stilte.

22


3

1 2

Genieten van het fantastische uitzicht over de heuvels

Een lange wandeling maken vol ontdekkingen

5

6

De geur van verse koffie op weg naar het ontbijtbuffet

Wakker worden door de zon op je gezicht

10

11

De wind door je haren in de Eijsder Beemden

17

Erachter komen hoe lekker het Heuvellandse kraanwater is

’s Ochtends begroet worden in het dialect

20

29 Een jaloersmakende foto sturen naar de thuisblijvers

Naar grote hoogtes stijgen bij ROCCA in Gulpen

in het Heuvelland

De geur van fris opgemaakte bedden in je hotelkamer

30 Een onverwacht kasteel ontdekken

27 26 Lopen in een regen van bloesem door een verlaten fruitgaard

31 Beseffen dat je vandaag helemaal niets hoeft

23

14

Indrukwekkende kunst bewonderen in het Hedge House in Wijlre

15

Nieuwe paadjes ontdekken in het Vijlenerbos

18

momentjes 25

Een restaurant ontdekken waar je nog nooit zo lekker gegeten hebt

Lekker verdwalen in het labyrint op het Drielandenpunt

Geluks

Wakker worden door muziek van de harmonie op zondagochtend

24

Koffie met Limburgse vlaai op een zonnig terras

32

21

Door de wildwaterbaan sjezen van Mosaqua in Gulpen

9

13

Je eigen appel plukken en proeven in een hoogstamgaard

Met je blote voeten in het gras van een kruidig weiland

16

Even geen bereik hebben op je telefoon

De eerste stap in een heet bad na een lange dag buiten

8

7

12

4

Een ijsvogel spotten die over de Geul scheert (de beroemde blauwe flits!)

Een kaarsje opsteken in het klooster van Wittem

22 De heuvels bewonderen met een deken van sneeuw

Je hoogtevrees overwinnen op de skywalk van de Wilhelminatoren

19 Het Heuvelland binnenrijden en het eerste vakwerkhuis zien

23 Gras voeren aan een nieuwsgierige koe

28 Luisteren naar de stilte van de nacht

32 Met een glas lokale wijn je perfecte dag afsluiten

Deel ook jouw geluksmomentje met #limburglonkt


SMAKELIJK OP Z’N LEKKERST

Op z’n lekkerst...

S

Stroop stoken

Conserveren van fruit en cultuur

24


In het fruitige hart van de Euregio, EijsdenMargraten, blijft nogal eens een appeltje (of

Het oude ambacht bloeit op

een peertje) over. Dat komt goed uit, want dit fruitoverschot verdwijnt voor een groot deel in de koperen ketels van Mart Vandewall. Hij vormt samen met zijn vrouw Maria en zoon Magiel één van de laatste vier families die nog op traditionele wijze stroop stoken. Met oude appelrassen, koperen ketels en een jarenlange opleiding bij een ambachtelijk stroopstoker in België, maakt

HOOGSTE ERKENNING VOOR LIMBURGSE STROOPSTOKERS

Mart Vandewall al sinds 1983 zijn pure stroop. Het stoken van stroop op de oude wijze was na eeuwenlange aanwezigheid vrijwel verdwenen uit Zuid-Limburg. Daarom moest Mart uitwijken naar België om in de leer te gaan bij een stroopstoker

In 2015 werd het stoken van Limburgse stroop, op traditionele

die het ambacht nog van zijn opa had geleerd.

wijze welteverstaan, toegevoegd aan de UNESCO-lijst van immaterieel erfgoed. Een fantastische erkenning voor het am-

Het procedé van stroop stoken is vrij eenvoudig. Het fruit

bacht dat eeuwenlang volop vertegenwoordigd was in en rond

wordt gekookt, geperst en weer ingekookt. Toch moet je als

het Heuvelland. Deze erkenning maakt het oude ambacht niet

stroopstoker op wel duizend dingen letten, lijkt het. De soor-

alleen actueel, maar zet ook aan tot instandhouding en het

ten appels en peren in een 60-40 verhouding, de rijpheid van

behoud ervan.

het fruit, de juiste balans tussen zoet, zuur en bitter, de binding, de kooktijd, hygiëne en zelfs de omgevingstemperatuur.

Wat is nou die traditionele wijze van stroop stoken?

Alleen als alles klopt, kom je tot de perfecte samenstelling.

Mart is hier heel precies in: de koperen ketels (geen RVS!)

‘Koken op een heel hoog niveau’ had de jury het genoemd toen

moeten direct op open vuur worden gestookt, hier gaan alleen

Mart in 2010 werd uitgeroepen tot Nationale Smaakheld.

oude, biologisch geteelde appel- en perensoorten van hoogstamgaarden in, die gestookt worden volgens eigen recepturen. Je kunt helaas geen oud kookboek erbij nemen: de overlevering van het ambacht ging altijd binnen de familie van vader op

WA N D E LT I P S !

zoon en van mond tot mond. Zoon Magiel zet het oude ambacht voort.

* Vlak bij Eckelrade loopt de wandeling Eijsden-

Margraten E8 Bloesemroute 3. Het hele jaar door is

Proeven hoe dat oude ambacht nou precies smaakt?

het genieten op deze route, maar in april is het één

Elke zaterdag is de boerderij van stroopstokerij Puurvandewall

bloesempracht. De appel- en perenbomen voor de

in Eckelrade geopend. Hier krijg je naast de Limburgse stroop

stroopproductie staan dan vol in de bloesem.

ook verse groenten, hard en zacht fruit, sappen, jams en biologische natuurdesembroden.

* Een boek vol bloesemwandelingen, -fietstochten en -autoroutes is Routeboek Bloesemgold. Je vindt het op www.berdedas.nl.

25


Op z’n lekkerst...

S

SMAKELIJK OP Z’N LEKKERST

De smaak van de streek Het Heuvelland op z’n lekkerst

26


Bourgondiërs, lekkerbekken, smulpapen en levensgenieters zitten allemaal goed in het Heuvelland. Hier groeit en bloeit van alles op de glooiende akkers, in de uitgestrekte fruitgaarden, in de hopvelden en op de wijndomeinen. De zongerijpte oogst komt dan in de liefdevolle handen van allerlei vakmensen: stroopstokers, wijnboeren, bakkers en bierbrouwers. Veeboeren, jagers en slagers zorgen voor de dierlijke delicatessen van de streekkeuken. Beleef het Heuvelland pas echt door het te proeven.

D E S M A A K VA N HET HEUVELLAND

HUBERTUSMARKT GULPEN

De jaarmarkt van Gulpen, altijd in het begin van november, is een echt traditionele braderie ter ere van de patroonheilige

Wat zijn de typische smaken van het Heuvelland? Eigenlijk

van de jacht, Sint Hubertus. Naast schapen knuffelen en

leid je die direct af uit het landschap. De goudgele akkers vol

paarden aaien is er volop de gelegenheid om je te goed te doen

graan zorgen voor vers brood en vlaai. Fruitgaarden brengen

aan allerlei lekkere streekproducten.

appels, peren en kersen en die belanden in flessen sap, potten stroop en natuurlijk vulling voor de Limburgse vlaai. In de

MET FRUIT EROP UIT

bossen leeft wild, zoals hert en everzwijn. De meanderende

De leden van de coöperatie ‘Met fruit erop uit’ kom je tegen

Geul herbergt een kleine populatie Geulforel. De zonover-

op de Hubertusmarkt en allerlei andere streekmarkten. Het

goten heuvels vormen de perfecte locatie voor wijngaarden en

zijn stuk voor stuk gepassioneerde producenten met een

hopvelden. Vlaai, stroop, wijn, bier en vlees uit het Heuvelland

goed verhaal. Ontmoet bijvoorbeeld Maarten Simons van de

zijn ingrediënten voor het goede leven.

Jambrouwerij. Hij laat je zijn bijzondere huisgemaakte jams proeven. Eén van de jongste beroepsimkers van ons land, Kenny Essers van BEEing Pure, legt je alles uit over natuur-

WAAR PROEF JE HE T ECHTE HEUVELLAND?

zuivere honing en Thomas Broex, De Fruitboer, verrast met zijn fruitsappen en zelfgemaakte fruitchips.

E Y S E R H A LT E

VVV ZUID-LIMBURG WINKELS

In deze delicatessenzaak met streekproducten heb je keuze

In Gulpen en Vaals vind je de VVV Zuid-Limburg winkels.

te over: wijn, kazen, sappen en stroop van eigen landgoed en

Het assortiment is veel smakelijker dan alleen wandel- en

allerlei verse groenten en fruit. Wanden met wel honderden

fietskaarten. Je vindt er de lekkerste streekproducten, zoals

weckpotten vol ingemaakt goeds laten je watertanden. Kun je

wijn, jam en bonbons. Ideaal om de thuisblijvers mee lekker

je lekkere trek niet meer bedwingen? Neem dan plaats voor een

te maken (of natuurlijk als cadeau voor jezelf).

versbereide streeklunch. W E E K M A R K T VA N VA A L S

Mis geen enkele streekmarkt en kijk op de culinaire

Op dinsdagochtend moet je op de weekmarkt van Vaals zijn:

evenementenagenda van VVV Zuid-Limburg en die

op de ouderwets gezellige markt haal je je streekproducten

van La Saison Culinaire voor de hele Euregio:

lekker vers. Je proeft ook over de grens heen. Vergeet bijvoorbeeld niet om een lekker Duits brood mee te nemen.

vvvzuidlimburg.nl/culinaire-evenementen lasaisonculinaire.nl/nl/events

27


SMAKELIJK OP Z’N LEKKERST

Op z’n lekkerst...

S

28


PROOSTEN OP HET GOEDE LEVEN

De zuiderzon gebotteld in een fles Een glaasje rood, wit of bubbels van eigen bodem? De zonnige heuvels in het zuiden maken het mogelijk. En de gepassioneerde wijngaardeniers van het Heuvelland natuurlijk. Zij telen, plukken en persen de druiven en dan begint het vinificatieproces: een duur woord voor wijnmakerij.

De heuvels in het Heuvelland zijn niet alleen goed voor

DEZE WIJN IS ÉCHT LIMBURGS

eindeloze wandelingen met een verrassing om elke bocht. De hellingen die de meeste zon vangen zijn geliefde plekken om wijnstokken tegen te planten. Dat gebeurt steeds

Wijn van Limburgse bodem geniet sinds 2017

meer. Waar de Romeinen 2000 jaar geleden in dit gebied

dezelfde beschermde status als feta en parmaham.

mee begonnen, zet een nieuwe generatie wijnmakers

De zogenaamde ‘beschermde oorsprongsbenaming'

voort. En dat nodigt uit tot proeven.

(BOB) is door de Europese Unie toegekend om te bewijzen dat wijn met dit predicaat écht uit de

Veel van de wijngaarden in het Heuvelland zijn te bezoeken.

streek komt. Bijzonder is dat deze toekenning voor

Je krijgt een rondleiding, vaak met een proeverij achteraf.

het eerst grensoverschrijdend is. Wijn uit Belgisch

Op een zonnige dag is dit een perfect uitje voor de

Limburg valt ook onder ‘Limburgse wijn’.

wijnkenner, foodie of levensgenieter.

29


EEN SELECTIE UIT DE WIJNGAARDEN IN HET HEUVELLAND

Maastricht

Wijlre

Cadier en Keer Margraten

W IT TE M E R W IJ J N GA A RD

Gulpen Gronsveld Sint Geertruid

Mechelen W I J NGAAR D O P GE N HE E UG DE

Eijsden

W IJ N DO M E IN ST. M A RTIN U S DUITSLAND

Epen

WI JNDO M E IN DE PLANCK PLAN C

DO M E IN H OL S E T

Vaals Aken

Holset DOMEIN HOLSET

BELGIË

In het ‘Limburgs Champagnehuis’ Domein Holset proef je het bruisende leven van de streek. De mousserende wijnen van deze wijngaard smaken het lekkerst met een hapje na afloop van de rondleiding over het prachtige domein.

Noorbeek

De gerenoveerde boerderij die tussen de wijngaarden

WIJNGAARD OP GEN HEUGDE

ligt, is ook een bed & breakfast.

Een groep amateur-vinologen brouwen in Noorbeek alles behalve amateuristische wijn. Ze zien het als een persoonlijke

Slenaken

uitdaging om de lastigste druivenrassen te telen. Dat doen ze

WIJNDOMEIN DE PLANCK

ook nog zo puur mogelijk, zonder bestrijdingsmiddelen. Wijn van de Pinot Noir is hun paradepaardje dat heel

Het is de meest zuidelijk gelegen wijngaard van ons land.

exclusief alleen in Noorbeek te verkrijgen is.

Geniet tijdens een rondleiding niet alleen van de wijnen, maar ook van dat prachtige uitzicht over het Gulpdal en de Belgische Voerstreek. Steekwoorden van deze wijngaard

Vijlen

zijn: innovatief, professioneel en kwalitatief.

W I J N D O M E I N S T. M A R T I N U S Doordat de wijnen van Wijndomein St. Martinus steeds

Wahlwiller

in de (nationale en internationale) prijzen vallen, is dit de

WITTEMER WIJNGAARD

meest beroemde wijngaard van het Heuvelland. Niet alleen smaak, maar ook duurzaamheid staat hier voorop. Het is

De wijnstokken op deze wijngaard hebben een fantastische

de grootste wijngaard van Nederland. Ook vanwege het

plek: er heerst hier een microklimaat waar het – niet alleen

ondergrondse wijnkenniscentrum is deze plek

voor de druiven – goed toeven is. Tegen een heuvel, pal op

zeker een uitgebreid bezoek waard.

het zuiden, beschut tegen de wind en op een kalkrijke bodem, blijken dit ideale condities voor een heerlijke streekwijn. Kom ook proeven en genieten in Wahlwiller Wijndorp!

30


Wijn beleven in het Heuvelland Beleef alles wat er zoal gebeurt op een

Stan Beurskens

wijngaard en boek een rondleiding.

Wereldberoemd oenoloog

Hef je glas, verwen je smaakpapillen en ga mee met de wijnwandeling tijdens het Wahlwiller Wijnfeest.

De wijnmaker of ‘druivendompteur’ achter

Elk jaar tijdens het laatste weekend van september.

al die prijswinnende wijnen van Wijndomein St. Martinus is Stan Beurskens, vinoloog van het

Stel je eigen wijnroute samen aan de hand

eerste uur, internationaal wijnadviseur en trots Vijle-

van een routekaart. Kijk op:

naar. Duurzame wijnbouw is zijn passie en dat voert

routedesvins.nl

hij door in de hele wijngaard, van milieuvriendelijke bestrijdingsmiddelen tot aan zijn energieneutrale

Pluk zelf je druiven in een wijngaard tijdens

wijnkelder en wijnkenniscentrum.

één van de georganiseerde plukdagen.

Wandeltip! Met het boekje ‘15 verlokkende rondwandelingen langs de Limburgse wijngaarden’ ontdek je de mooiste wijngaarden tussen de heuvels. vvvzuidlimburg.nl/wijnwandeltip

31


Op z’n mooist...

L

ONTDEK HET LANDSCHAP

De grote flora & fauna bingo IN HET HEUVELLAND ZIET ALLES ER ANDERS UIT Er komen dieren en planten voor die je bijna nergens anders tegenkomt. Zeldzame planten, springende vissen en giftige salamanders. Sommige van deze planten en dieren zijn de grootste in hun soort en soms komen ze zelfs nergens anders voor dan in het Heuvelland. Als je ze tegenkomt, heb je erg veel geluk!

Welke heb jij al gespot?

IJSVOGEL DE DAS WIJNGAARDSLAK

Als je al het geluk hebt, zie je maar één blauwe, bijna fluorescerende flits voorbij scheren. De ijsvogel nestelt zich graag langs de Geul, waar overhangende takken perfecte uitkijkposten vormen om te jagen op het favoriete maaltje: verse vis. De ijsvogel duikt pijlsnel het snelstromende heldere water in waar hij met z'n lange, spitse snavel de vis vangt.

Deze vriendelijk ogende viervoeter is het absolute icoon van het Heuvelland. De zwart-wit gestreepte nachtbraker vindt de holle wegen in het Heuvelland uiterst geschikt voor het graven van gigantische dassenburchten. Deze zijn te herkennen aan een hoop zand voor de ingang. Bij schemering komen de dassen naar buiten en scharrelen ze hun maaltje van regenwormen, fruit en nootjes bijeen. Het Savelsbos herbergt de grootste dassenpopulatie van Zuid-Limburg.

32

Net als het vliegend hert en de koninginnepage is ook de wijngaardslak de grootste in zijn soort die in Nederland voorkomt. Voor hun indrukwekkende oranjebruine huisje leven ze graag op een kalkrijke bodem. Er wordt gezegd dat de Romeinen de wijngaardslak destijds hebben uitgezet, zodat ze konden genieten van deze ‘delicatesse’. Hij wordt dan ook vaak gekweekt voor consumptie en kan te vinden zijn als streekgerecht op de menukaart van een restaurant.


VLIEGEND HERT Z I N K V I O O LTJ E

De allergrootste kever die in Nederland voorkomt, het vliegend hert, kan wel tot acht centimeter lang worden! Het ‘gewei’ wordt gebruikt door de mannetjes om mee te vechten tijdens paartijd. Door hun omvang is vliegen maar een kortstondige bezigheid. Ze leven graag op dood eikenhout en komen onder andere voor in de bossen van Eijsden.

V R O E D M E E S T E R PA D

De beschermde vroedmeesterpad is eigenlijk een onooglijk dier. De wratachtige, grijsbruine huid vertelt ons dat deze pad vooral op het land leeft, hij graaft zelfs holen. Echt bijzonder is dat niet de vrouwtjespad, maar het mannetje de eitjes op z’n rug draagt. In Nederland komt hij alleen in het Heuvelland voor, in de vochtige bos- en weidegebieden ten oosten van Wahlwiller.

VUURSALAMANDER

Door de felle zwart met gele tekening op zijn rug hoef je niet lang te twijfelen: je hebt een vuursalamander gezien! Het is de enige landsalamander die ons land rijk is. Deze zeer zeldzame en bedreigde salamandersoort zou je met heel veel geluk kunnen spotten in de vochtige bossen rondom Epen en Mechelen. Kom niet te dichtbij, want zoals de kleur al verklapt: de vuursalamander is ontzettend giftig…

Het zonnig gele zinkviooltje is een bijzonder kieskeurig bloemetje dat alleen leeft op kalkrijke bodems verrijkt door zink. Oude zinkmijnen in België hebben gezorgd voor extra veel zink in de oevers van de Geul. Door de uitspoeling van zink wordt het plantje steeds zeldzamer. Je maakt de meeste kans om het te bewonderen in juni langs de oevers van de Geul, zuidwaarts vanaf Epen.

DE GEULFOREL

VLEERMUIS

Jarenlang ging het niet zo goed met de beekforel die zwom in de Geul. Door gericht natuurbeheer is de waterkwaliteit verbeterd en zijn alle obstakels weggehaald. Nu vormen de paaiende forellen die opspringen uit de Geul een fenomenaal spetterend natuurspektakel dat je in november kunt komen bewonderen.

De enige vliegende zoogdieren fladderen ’s nachts met behulp van hun supersonische echolocatiesysteem door de bossen van het Heuvelland. De favoriete overwinteringsplek van de vleermuizen in Zuid-Limburg zijn de mergelgroeves. Die blijven jaarrond zo’n 12 graden boven nul. Vleermuizen zie je vaak tijdens lange zomeravonden op insecten jagen.

DASLOOK KO R E N WO L F

Loop je in mei door het Heuvelland en komt er een enorme knoflooklucht op je pad, dan kan de daslook niet ver weg zijn. Dit familielid van de ui staat niet op het menu van de das, maar het groeit wel vaker in de buurt van een dassenburcht. Voor spectaculaire hellingen vol witte bloemen loop je in mei vanuit Rijckholt het prachtige Savelsbos in.

KO N I N G I N N E PAG E

Met wel 7,5 centimeter spanwijdte is de koninginnepage een van de grootste vlinders van Nederland. Ze is dol op de bloemrijke akkers van het Heuvelland, speciaal als er wilde wortels groeien. Van maart tot november toont ze haar prachtige vleugels met geelzwarte tekening en blauw met rode accenten.

33

De korenwolf is geen woest beest, maar een pluizige veldhamster. Door zijn bijzondere vacht - oranje, wit en zwartgekleurd - is hij direct te herkennen, maar zeldzaam is hij wel. Hij leeft alleen op de ietwat verwilderde akkers van het Heuvelland. De grootste kans om ‘m te spotten heb je tijdens een late herfstavond.


Op z’n mooist...

L

ONTDEK HET LANDSCHAP

De sieraden IN HET HEUVELLAND

Vakwerkhuis Holle weg

Hellingbos Wegkruis

34


Hellingbos: uniek voor Nederland en heerlijk om door te wandelen. Holle weg: door erosie, regenwater, dieren en mensen uitgesleten paden met hellingen aan weerszijden.

Vakwerkhuis: typische zwart-witte huizen gebouwd van hout, leem en stro (zie pag. 36).

Wegkruis: klein religieus monument langs de weg dat een persoon of gebeurtenis herdenkt (zie ook veldkruus.nl). Bakhuisje: vanwege brandgevaar apart gebouwde huisjes waar

Hoogstamfruit

broden en vlaaien werden gebakken (zie pag.

Molen

55). Hoogstamfruit: authentieke manier van fruitteelt, met name te vinden in de gemeente Eijsden-Margraten. Stegelke: draaihekje om wandelaars door te laten en vee tegen te houden. Kapelletje: kleine, christelijke huisjes

Bakhuisje

van bezinning verspreid door het landschap.

Meidoornhaag: stekelige haag die al voor menige lekke fietsband heeft gezorgd. Molen: veel monumentale (waterrad) molens zijn nog bewaard gebleven en malen nog steeds.

Kapelletje

Fietstip! Wil je in één dag een mooi beeld krijgen van het Heuvellandschap en zijn sieraden? Stap dan op de fiets voor de fietsroutes ‘Klein

Heuvelland’ en 'Hartje Heuvelland'. Probeer ze onderweg allemaal te spotten!

Meidoornhaag

Stegelke

35


Op z’n mooist...

C

C U LT U U R I N H E T H E U V E L L A N D

Ze steken prachtig af tegen de groene, glooiende heuvels. De typische zwart-wit gekleurde vakwerkboerderijen duiken soms eenzaam op of staan gezellig in kluitjes op de mooiste plekjes van het Heuvelland. Deze vorm van architectuur is zo typisch voor dit stukje Nederland dat het iconisch is geworden.

36


Hout + leem = Vakwerk DIE ARME LEEMLUI Vakwerk is geboren uit pure armoede, want bakstenen waren niet te betalen voor de boeren, burgers en buitenlui van toen. Hout en leem daarentegen, dat vond je overal om je heen. De vakwerkhuizen werden vaak door de boeren zelf gebouwd. Tegenwoordig kijkt men vol bewondering naar de prachtige vakwerkboerderijen, maar vroeger woonden er vaak de armste mensen. Naar de muren waartussen ze leefden, werden ze meewarig ‘leemlui’ genoemd.

VA K W E R K Z I E N E N B E L E V E N

RAMAKERS

Wandelend of fietsend door het Heuvelland kom je

Veel boeren bouwden hun eigen vakwerkboer-

bijna wel in elk dorp of gehucht vakwerkhuizen en

derijen helemaal zelf, maar sommige werklieden

-boerderijen tegen. Echte hotspots zijn Mechelen,

trokken van dorp naar dorp om de houten

Epen, Slenaken, Camerig, Cottessen en Mheer.

geraamtes in opdracht te bouwen, de zogenaamde

Als bewonderen alleen niet genoeg is, kun je zelfs

raammakers. De achternaam Ramakers (en

wakker worden in een echt vakwerkvakantiehuis.

allerlei verbasteringen hierop) komt in

Kijk voor alle overnachtingen in een vakwerkhuis op:

Zuid-Limburg nog bijzonder vaak voor.

vvvzuidlimburg.nl/slapen-in-vakwerk

37


Zo bouw je een vakwerkhuis

EEN GOEDE BASIS Voor het bouwen van een vakwerkhuis begon men met het leggen van een bed van keien. Hierop werd een houten geraamte geplaatst. De dikke balken werden stevig verbonden door middel van een ouderwetse pen-en-gatverbinding. Door deze verbinding en door de plaatsing van het dak

HE T DAK EROP

ontstond er een heel stabiele constructie.

Tot voor een eeuw geleden werden de daken van een vakwerkhuis gemaakt van ronde palen en stro. Men liet het

VA K K E N V U L L E N

dak zo ver mogelijk overhangen om de toch wel kwetsbare muren zo veel mogelijk te beschermen. De onderste laag van

De naam ‘vakwerk’ doelt op de vakken tussen het houten

de muur werd met teer ingesmeerd als bescherming tegen de

geraamte. Hierin werden verticale houten spijlen geplaatst

regen. De meeste vakwerkhuizen hebben tegenwoordig

waartussen dun hout, zoals wilg of hazelaar, werd gevlochten.

een dak van dakpannen.

Tegen dit vlechtwerk werd een mengsel van vochtige leem en kort gehakt stro gesmeerd. Dit liet men goed uitdrogen, waarna de vakken glad werden gemaakt. Later ontstond de

JE HUIS WEER ALS NIEUW

trend om de vlakken wit te kalken en de balken met teer zwart te maken. Sommige vakwerkpanden hebben nog de

Het is een echte traditie. De week voor kermiszondag krijgen

natuurlijke kleur van leem en hout.

de vakwerkhuizen van oudsher een mooie opfrisbeurt. De balken worden opnieuw ‘ingeteerd’ en de vakken opnieuw wit gekalkt. Zo ziet het huis elk jaar er weer bijna als nieuw uit!

38


Wandeltips De app ‘Wandelen langs vakwerkhuizen’ voert je in 8 kilometer vanuit Mechelen naar enkele gehuchten en weer terug. Onderweg kom je de mooiste vakwerkhuizen tegen en leer je alles over de duurzame en natuurlijke manier van bouwen. Vakwerk in combinatie met gastvrijheid ervaar je tijdens het 9 kilometer lange wandelarrangement ‘Vakwerkwandeling’, te boeken bij VVV ZuidLimburg. Je krijgt een uitgeschreven route die start in Epen en onderweg word je verwend met lekkernijen uit de streek, zoals een Limburgse broodplank, vlaai, koffie en thee.

39


ONTDEK HET LANDSCHAP

Op z’n mooist...

L

Wondere wereld onder de heuvels Het Heuvelland: het glooiende landschap trekt de aandacht, maar wat onder die heuvels verstopt zit is minstens net zo boeiend. Geologen halen hun hart op in het Heuvelland, want net de bodem vertelt verhalen ouder dan de mensheid.

40


VA N P L AT E AU NAAR HEUVELLANDSCHAP

S T E E N G O E D E S C H AT Z O E K E R S In de mergel zitten veel fossielen verborgen. Met een beetje

De heuvels van het Heuvelland hebben we in eerste instan-

geluk vind je een haaientand, afdrukken van schelpjes en met

tie te danken aan het ontstaan van de Ardennen. Toen die

heel veel geluk zelfs een complete dinosaurus! In 1998, 2005 en

gevormd werden, kreeg Zuid-Limburg een ondergronds zetje

2012 ontdekte men resten van de mosasaurus (een soort hage-

mee. Toch was het toen nog lang niet het Heuvelland zoals we

disachtige dinosaurus die leefde in de Maas), nu te bewonderen

dat nu kennen, want eigenlijk was het maar één groot plateau.

in het Natuurhistorisch Museum in Maastricht.

De Maas en de vele beekjes die er stroomden sleten duizenden jaren lang dalen uit waardoor de heuvels ontstonden. Dit proces van dalvorming kwam in een stroomversnelling door het smeltwater na een lange ijstijd. Het prachtige natuurgebied aan de rand van het Vijlenerbos en Elzetterbos is een duidelijk voorbeeld van zo’n ‘droogdal’. Waar het water niet kon komen, daar bleven de heuvels over of zelfs nog delen van het oorspronkelijke plateau, zoals het plateau van Margraten. In feite heeft Zuid-Limburg dus geen heuvellandschap, maar is het een plateau versneden door dalen!

MERGEL, VUURSTEEN EN LÖSS Nu je weet hoe de heuvels zijn ontstaan, gaan we nog een laag dieper. De bodem van het Heuvelland neemt je namelijk als enige plek in Nederland mee tot zo’n 300 miljoen jaar terug in de tijd! Door heftige erosie zijn hier oeroude steenlagen aan de oppervlakte gekomen die je nergens anders ziet. Op sommige plekken kijk je dus zo de prehistorie in. Beroemd zijn de mergelwanden bestaand uit de typische kalksteen, zoals je heel goed kunt zien bij de Bemelerberg. Rijckholt herbergt een te bezoeken vuursteenmijn, waar de prehistorische inwoners van dit gebied hun vuursteen uit de grond haalden. Hét geologische pronkstuk is de Heimansgroeve nabij Epen. Uit de aardrijkskundeles ken je löss misschien ook nog. Dat is de leemachtige toplaag die de Heuvellandse bodem zo vruchtbaar maakt.

In Mergelgroeve ’t Rooth wordt nog steeds mergel opgeslagen. Stichting het Limburgs Landschap beheert deze prachtige groeve, want er komen de meest bijzondere planten en dieren voor, zoals de uiterst zeldzame geelbuikvuurpad. Tijdens een excursie leer je alles over mergel en hoe bijzonder het mergellandschap eigenlijk is. Kijk op www.limburgs-landschap.nl/agenda voor de eerstvolgende excursie.

41


ONTDEK HET LANDSCHAP

GEOLOGISCH MONUMENT

de Heimansgroeve Tijdens je wandeling langs de Geul nabij Camerig en Cottessen, ontdek je misschien spontaan het uniek geologisch monument de Heimansgroeve. Op het eerste gezicht is het monumentale belang van deze grove steenwand je waarschijnlijk niet meteen duidelijk, maar dit is de plek waar het oudste gesteente van Nederland aan de oppervlakte komt. Je kijkt hier zomaar 300 miljoen jaar terug in de tijd! Vroeger werd hier steen gewonnen voor de bouw van wegen en huizen, totdat natuuronderzoeker Eli Heimans (1861 - 1914) hier fossielen ontdekte in de steenkool. In 1911 schreef hij ‘Uit ons Krijtland’, waarmee hij zijn geliefde Geuldal bij een groot publiek op de kaart zette. Hij was zo gepassioneerd over deze streek dat de groeve naar hem vernoemd is. De kans is groot dat je, net als Eli Heimans, nog steeds fossielen uit het Carboon tegenkomt als je gaat zoeken in de donkere steen.

42


Bodemsoorten in het Heuvelland

VAALSERBERG

Eluviale afzettingen

V I J L E N E R B OS

Formatie van Singraven, beekafzetting

Löss

Formatie van Gulpen II. Kalksteen van Vijlen en Beutenaken (Krijt) Formatie van Gulpen I. Kalksteen van Zeven wegen (Krijt)

GULPEN

Hellingafzetting van eluviale afzettingen

Overige hellingafzettingen G E U L DAL

G U L PDA L

Limburg groep (Carboon)

MERGEL

Formatie van Aken (Krijt)

Een gedeelte van het Heuvelland wordt niet voor niets Mergelland genoemd. Mergel is een soort zachte kalksteen

Formatie van Vaals (Krijt)

met een karakteristieke lichtgele kleur. Kalksteen bestaat uit opeen geperste kalkskeletjes van prehistorische zeedieren en

LÖSS

komt alleen in Zuid-Limburg aan de oppervlakte in de vorm van indrukwekkende mergelwanden die je tegenkomt in het natuurreservaat de Bemelerberg.

Zuid-Limburg is de enige plek in Nederland waar het vruchtbare löss in de bodem voorkomt. Löss heeft vergeleken met andere bodemsoorten een heel fijne korrel, het bestaat eigenlijk uit stofdeeltjes die zijn aangewaaid tijdens een extreem

Bouwen met mergel

koude en lang vervlogen ijstijd. Nu zorgt de löss voor een

Behalve vakwerk zie je in het Heuvelland ook huizen

heel vruchtbare bodem.

van mergel. Mergel wordt op twee manieren gewonnen: uit ondergrondse mergelgroeves of afgegraven zoals bij

Mergelgroeve ’t Rooth bij Margraten. Huizen bouwen met

VUURSTEEN

de breekbare mergelsteen is een vak apart.

Vuursteen is de allerhardste steen die je in Nederland kunt Wandel-

vinden. Je gelooft het bijna niet, maar het is nog sterker dan staal. De glasachtige steen is grijs met wit en als je twee stenen

Geologische schatten in het Geuldal

tegen elkaar ketst, ruik je zwavel. De oerbewoners van Zuid-

tip!

Ontdek tijdens deze prachtige wandeling de hoogte-

Limburg gebruikten vuursteen om werktuigen van te maken,

punten uit de roerige geografische geschiedenis van

zoals pijlpunten. Tegenwoordig wordt vuursteen gebruikt bij

dit gebied. Een gebied, getekend door de tand des

het maken van schuurpapier.

tijds waar rivieren en aardverschuivingen overduidelijk hun sporen hebben achtergelaten. Terwijl je

Tip!

300 miljoen jaar geologische geschiedenis door-

Uniek en een echte aanrader: in Rijckholt kun je

kruist, stuit je hier en daar op echte schatten!

op excursie in een prehistorische vuursteenmijn. Kijk op www.tickli.nl 43


Op z’n mooist...

C

C U LT U U R I N H E T H E U V E L L A N D

HET HEUVELLAND ALS

KUNSTZINNIG TOEVLUCHTSOORD Twee mannen: beiden getalenteerd kunstenaar, beiden afkomstig uit de Randstad, beiden verantwoordelijk voor flink wat opschudding in het katholieke Heuvelland door hun afwijkende visie op kunst. Maak kennis met het religieuze werk van Aad de Haas en Hans Truijen dat tot decennia later alle tongen losmaakt.

S I N T C U N I B E R T U S K E R K VA N WA H LW I L L E R Aad de Haas – 'Kruiswegstaties' (uitbeeldingen

S I N T CAT H A R I N A K A P E L I N L E M I E R S

van de laatste lijdensweg van Jezus)

Hans Truijen – 'Muurschilderingen'

44


AAD DE HAAS

HANS TRUIJEN

(1920-1972)

(1928-2015)

Zoals het elke goede kunstenaar lijkt te betamen, had Aad de

Kunstschilder en glazenier Hans Truijen zag het eerste levens-

Haas een getekend leven. In 1920 werd hij geboren in Rotter-

licht in Nederlands-Indië, maar groeide op in Den Haag. Zijn

dam, waar hij later studeerde aan de Academie van Beeldende

studie aan de Jan van Eyck Academie in Maastricht bracht hem

Kunsten. Toen hij 20 was, overleefde hij het bombardement

naar Zuid-Limburg, waar hij de rest van zijn leven wijdde aan

van Rotterdam. De bezetters bestempelden zijn kunstwerken

het maken van schilderijen, mozaïeken, muurschilderingen en

als ‘ontaard’. Hiervoor bracht hij zes maanden door in een

glas-in-loodramen. De kleurrijke en figuratieve uitingen van

politiecel. Niemand weet waarom hij werd vrijgelaten, maar

Truijen deden het Zuiden meer dan eens op zijn grondvesten

hij koos het hazenpad richting het rustige Heuvelland, dat vier

schudden.

weken later bevrijd zou worden. Zeker voor zijn tijd was Truijens werk erg modern, het doet Aad de Haas bleef. Zijn streng katholieke opvoeding inspi-

denken aan CoBrA-kunstschilders als Karel Appel en Cor-

reerde hem om Bijbelse taferelen te schilderen. Van een be-

neille. Felle kleuren, weinig perspectief en duidelijke figuren

vriende pater kreeg hij op 25-jarige leeftijd de opdracht om de

typeren zijn schilderijen en glaswerk. Hij maakt zelfs glas-in-

kruiswegstaties (uitbeeldingen van de laatste lijdensweg van

loodramen in de van Andy Warhol bekende popartstijl. Zijn

Jezus) te schilderen in de Sint Cunibertuskerk van Wahlwiller.

moderne werken vinden hun thuis in religieuze omgevingen:

De zachte kleuren en ijle vormen van zijn werk weken zo sterk

een recept voor reuring.

af van wat gangbaar was, dat het flink wat stof deed opwaaien. Die ophef kwam er en wel in de Sint Catharinakapel in Het stof waaide helemaal tot in het Vaticaan dat – net als de

Lemiers, te Vaals. Truijen kreeg in 1978 de eer om het oudste

Duitse bezetters destijds – zijn kunst verbood en liet verwij-

zaalkerkje van Nederland te voorzien van muurschilderingen.

deren uit de kerk, tot groot verdriet van De Haas. Pas 25 jaar na

Eigenlijk is het één grote muurschildering geworden die zich

zijn dood heeft de Bisschop van Roermond spijt betuigd voor

niets aantrekt van de overgang van muur naar plafond. Vol

de lijdensweg die de kunstenaar en zijn familie is aangedaan

kleur en vol symboliek spatten de figuren van de wanden.

door de beslissingen van het Vaticaan. Sinds 1980 hangen de

Het uitbundige karakter liet iedereen, tot aan de opdracht-

opmerkelijke kruiswegstaties weer in de Sint Cunibertuskerk,

gever toe, schrikken. Jaren later, nu ook het verhaal achter de

voor iedereen te bewonderen.

ogenschijnlijk kinderlijke taferelen bekend is, heeft de kapel een grote schare fans. Onlangs heeft de hele kapel met Truijens kunstwerk een intensieve restauratie ondergaan.

Heb jij oog voor detail? Ben je in de Sint Cunibertuskerk? Probeer dan de volgende drie markante details te vinden die zijn verwerkt in het kunstwerk van De Haas:

Wat voel jij als je binnengaat? Door zijn expressionistische karakter krijgt het spraakmakende werk van Truijen in de Sint Catharinakapel in Lemiers sterk wisselende reacties: van overrompeling door de kleurenpracht tot een direct vertrek na de eerste blik. Sommige mensen voelen zich ‘als door de bliksem getroffen’, anderen zijn dolenthousiast.

1. De Heilige Maagd Maria met een hoedje op 2. Een mevrouwtje met een paraplu 3. Treurige en vrolijke bomen, passend bij het tafereel Wil je alles weten over het kunstwerk in de Sint Cunibertuskerk? Boek dan een rondleiding via www.kerk-wahlwiller.nl/rondleidingen.

Wil je erachter komen wat het kunstwerk in de Sint Catharinakapel met jou doet? Dat kan alleen als je zelf een kijkje gaat nemen in Lemiers. Tijdens een rondleiding gaat de muurschildering pas echt leven. Kijk hiervoor op www.catharinakapel-lemiers.nl.

45


C U LT U U R I N H E T H E U V E L L A N D

Op z’n mooist...

C

46


1

Waar moet je als

2

kunstliefhebber zijn in het Heuvelland? Deze 11 beeldende plekjes inspireren je tot een zinnenprikkelende invulling van je dag.

Vaals

Vaals

Museum Vaals

Muurschilderingen van Hans Truijen in de Sint Catharinakapel

Heiligenbeelden en hedendaagse kunst in een kleurrijke kijkdoos.

Kleurenpracht in het oudste zaalkerkje van Nederland.

3

4

5

Vaals

Gulpen-Wittem

Gulpen-Wittem

De Kopermolen Vaals

Buitenplaats Kasteel Wijlre

Muziek, toneel, dans en exposities in

Hedendaagse kunst en natuur komen

Kunst- en verzamelhuis Wijlre

een oude Lutherse kerk.

samen in een sereen parklandschap.

Het dagelijks leven van toen en kleurrijke kunst van nu.

47


C U LT U U R I N H E T H E U V E L L A N D

6

7

8

Gulpen-Wittem

Gulpen-Wittem

Eijsden-Margraten

Muurschilderingen van Aad de Haas in de St. Cunibertuskerk

Atelier Anja Ysermans Brons, klei, verf en doek veranderen

Museum het Ursulinenconvent

hier in figuratieve kunstwerken.

Klooster als decor voor een museum, cafĂŠ, atelier, apothekerstuin en meer.

Muurschilderingen van een groots kunstenaar in een klein kerkje.

9

10

11

Eijsden-Margraten

Vaals

Eijsden-Margraten

Keramiekatelier Annelie Pieters-Wolfs

Glasblazerij Gerardo Cardinale

Beeldentuin Heerdeberg

Een bonte verzameling kunstig

Glaskunst kijken en kopen bij een

eenheid vormen met de natuur.

keramiek, kleurrijk geglazuurd of

Italiaanse meester-blazer.

Raku gestookt.

48

Natuurstenen sculpturen die een


Hoogtepunten uit de kunstkalender Poorten van Reijmerstok In Reijmerstok gaan om het jaar de poorten open van al die authentieke boerderijen en monumentale panden waar je wel eens binnen wilt kijken. Achter elke poort zijn exposities ingericht van professioneel kunstenaars: verrassende kunst op verrassende locaties!

Kunstroute Gulpen-Wittem Vele kunstenaars, die wonen en werken in Gulpen-Wittem, stellen tweejaarlijks tijdens het Pinksterweekend hun atelier

Kunstzinnig kasteel

open. Zij exposeren, veelal samen met gastkunstenaars, op mooie gemeenschappelijke locaties.

Kasteel Oost in Oost-Maarland, Eijsden, was tijdens en

Kunst in Vaals

na de Tweede Wereldoorlog een toevluchtsoord voor kunstenaars. In 1942 kwamen Teun Roosenburg (die het

Het geheel vernieuwde Von Clermontplein en Julianaplein in

kasteel later zou kopen), Piet Damsté en Hanni Rädeck-

Vaals vormen het monumentale decor voor deze internatio-

er, op de fiets (!) aan vanuit het verwoeste Rotterdam.

nale kunstmarkt. Hier bewonder je kunstwerken van meer

Ook na de oorlog groeide het kasteel uit tot een trefpunt

dan honderd kunstenaars uit Nederland, Duitsland en België,

voor kunstenaars. Veel Hollandse kunstenaars ontdekten

waarbij bijna alle kunstdisciplines zijn vertegenwoordigd.

hier het schilderachtige Heuvelland. De kunstwerken verspreidden zich vanuit Eijsden door heel Limburg en

PlateauKunst in Margraten

Nederland.

Tijdens een 10 kilometer lange kunstroute over het plateau van Margraten wordt het werk van getalenteerde kunstenaars geëxposeerd in een prachtige entourage. In weilanden, schuren en kastelen presenteren zij hun kunstwerken. Het is

Wandeltip!

ook heerlijk om te fietsen en er rijdt zelfs een gratis pendelbusje van plek naar plek.

De Kunstwandeling te Gulpen in de gratis folder

Kunstweekend Kasteel Rijckholt

‘Beeldig wandelen in Gulpen-Wittem’ laat je de kern van Gulpen beleven als een openluchtmuseum.

Een 60-tal professionele kunstenaars uit Nederland, België

Beelden, gevelstenen en monumenten komen tot

en Duitsland tonen een gevarieerd aanbod uit eigen werk.

leven door de achterliggende verhalen. De architec-

De fraaie ambiance van de kasteeltuin, het Koetshuis, sfeer-

tonische pareltjes van Eys komen aan bod tijdens de

volle muziek en een aantrekkelijk programma voor de jeugd

Monumentenwandeling Eys in dezelfde folder.

maken het een geweldig jaarlijks kunstevenement voor jong en oud. Meer weten? Kijk op de actuele kunst- & cultuuragenda. www.vvvzuidlimburg.nl/alle-kunst-en-cultuur www.heuvellandcultuur.nl/

49


Op z’n mooist...

L

ONTDEK HET LANDSCHAP

De grenzen horen, zien, proeven en beleven

Het Heuvelland wordt vaak on-Nederlands (mooi) genoemd. Hoewel met deze uitspraak vaak op het landschap wordt gedoeld, zit er meer waarheid in dan je denkt. Na Romeinen, Spanjaarden, Oostenrijkers, Fransen en Duitsers kregen uiteindelijk de Nederlanders zeggenschap over dit gebied. Dat laatste gebeurde ‘pas’ in 1867, nu zo’n 150 jaar geleden.

De grenzen in deze regio zijn dus nogal eens verschoven. Na anderhalve eeuw status quo is de verbondenheid met het gebied over de grens nog steeds groot. Dat kun je ook nu nog duidelijk horen, zien, proeven en beleven.

50


Maastricht

Wijlre Margraten Gulpen

Sint Geertruid

Mechelen

De grenzen horen Epen

NED ERLAND

Vaals

In het Heuvelland hoor je vanzelf dat de grenzen niet ver weg zijn. Knoop maar eens een praatje aan met een lokale bewoner

DR I E LA ND E NP U N T

en de Franse of Duitse invloeden zijn goed te horen in het D UITSLAN D

accent. Wat nog leuker is: vraag eens naar een sappig grens-

BELGIË

verhaal. Dat kun je het beste doen in een bruin café in Vaals. Grensverhalen gaan hier meestal over het roemruchte smokkelverleden en iedereen leek eraan mee te doen.

De grenzen zien De allerbeste plek waar je de grenzen kunt zien, is het Drie-

Grenzenloos

landenpunt in Vaals. Hier komen de grenzen van Nederland, Duitsland en België bij elkaar. Op de bewuste plek staat een

Onlangs is er een bijzonder boek verschenen met

grote, stenen grenspaal waar je in drie passen drie landen kunt

waargebeurde grensverhalen uitgebeeld in tekeningen.

bezoeken. Geen last van hoogtevrees? Het beste uitzicht krijg

'Grenzenloos' gaat over Limburg als grensprovincie: met

je vanuit de Wilhelminatoren. De 34 meter hoge toren geeft

351 kilometer grenzen met het buitenland is er van alles

je een indrukwekkend uitzicht over het Heuvelland, België en

te vertellen. Het verhaal ‘Grensülle en Zoatmaale’ doet

Duitsland. Voor echte durfals is er zelfs een gedeelte met een

het smokkelverleden van de Vaalsenaren (ook wel grens-

glazen vloer...

uilen genoemd, vanwege hun nachtelijke bezigheden in de bossen) uit de doeken.

Vier

landenpunt Als je richting het Drielandenpunt loopt of rijdt, dan volg je de Viergrenzenweg. Geen telfout, maar een herinnering aan het roerige verleden van deze streek. Ooit was er een vierde land of eigenlijk meer een dwergstaat van 344 hectare. Neutraal-Moresnet bestond van 1816 tot 1920 alleen vanwege een zeer lucratieve zinkmijn. Om geruzie tussen de geïnteresseerde buurlanden te voorkomen, werd het terrein neutraal verklaard. Het werd een illuster staatje dat bekend stond als belastingparadijs, smokkelplaats en gokoord…

51


Tip! H E T S M O K K E LV E R L E D E N ZELF MEEMAKEN? Ga dan mee met Schorre Fons, de laatst overgeblevene smokkelaar van het Heuvelland. Tijdens dit spannende groepsuitje probeer je samen langs de douanier te komen met je smokkelwaar. Schorre Fons neemt jullie mee in dit levensechte avontuur in de bossen rondom Auberge De Smockelaer. Kijk op smockelaer.nl en ga naar theatertocht via zien-doen > groepsactiviteiten.

De grenzen beleven De grenzen reiken natuurlijk verder dan het Drielandenpunt. Te voet is de beste manier om het grensgebied echt te beleven. Vooral het stuk rondom de grens tussen het Heuvelland en de Belgische Voerstreek is een onontdekt en uitgestrekt wandelparadijs. De Historische bronkroute ’s-Gravenvoeren leidt je van België naar het Heuvelland en weer terug. Je volgt een oude processieweg waarover eeuwenlang jaarlijks een reliek werd gedragen. Het ging om een zogenaamde monstrans, een chique hostiehouder. Zilverkleurige schildjes met de monstrans vormen de wegmarkering. Ook in Eijsden steek je zo de grens over tijdens de grenswandeling Mesch-Moerslag-Mesch.

De grenzen proeven In het Heuvelland zijn de invloeden van over de grens ook goed te proeven. Zo kom je op de menukaarten geregeld een

salade Val Dieu (Belgisch adbijkaasje) of Boulets à la Liègoise (Luikse gehaktballen in stroopsaus) tegen. Zin in een Tasz (=kopje) koffie? Koffiebranderij Den Bock op het Drielandenpunt in Vaals brandt, in het teken van de koffiesmokkeltraditie, haar eigen koffiebonen onder de naam Tasz. Die proef je onder andere bij Herberg de Smidse in Epen.

Tip!

In april en mei is deze wandeling extra mooi doordat alle fruitbomen vol in de bloesem staan.

52


Hart van Europa In dit magazine staan het natuurschoon, de culturele rijkdommen en de lekkerste streekproducten van het Heuvelland centraal. Op dit prachtige gebied raak je nooit uitgekeken, want er valt altijd weer iets te ontdekken. Toch nieuwsgierig naar meer? Maak dan kennis met het Hart van Europa. Als je een stukje uitzoomt, zie je de ‘Europese’ ligging van het Heuvelland. Je bent zó in Maastricht – kraamkamer van de Europese Unie en hoofdstad voor levensgenieters – en vanuit het Drielandenpunt in Vaals ben je met één stap in

buurlanden Duitsland of België. Vaals heeft goede verbindingen met onze oosterburen. Een bezoek aan Aken – de Domstad van Karel de Grote – en

Wandeltips

aan Keulen – wereldstad aan de Rijn – zijn beide absolute aanraders. Vanuit Eijsden en Epen ben je zo in België. Hier verrassen het onverwacht charmante Luik, de idyllische

* Slenaken / Heijenrath / Grenswandeling

Voerstreek en het agrarische Land van Herve. Verleg dus

Slenaken/Teuven Sl2 Gulpen-Wittem

gerust je grenzen in het Heuvelland om nog meer moois,

* Grenswandeling Mesch-Moerslag-Mesch

boeiends en lekkers te ontdekken.

Vanuit het Drielandenpunt zijn er tal van wandelingen zodat je het prachtige grensgebied te voet kunt ontdekken. Kijk op: www.grenzrouten.eu

HASSELT

HEUVELLAND AKEN

Het fort Navagne

EUPEN

Op de grens tussen Nederland en België, nog

LUIK

zuidelijker dan Eijsden, liggen de resten van een

Spaans fort verstopt onder de grond. Niet voor lang: er liggen plannen om dit prachtige stukje erfgoed weer zichtbaar te maken. Navagne heeft een prachtige, stervormige structuur, kenmerkend voor de Tachtigjarige Oorlog. Destijds was deze vesting niet zo populair: de Spanjaarden die hier zaten eisten tol van alle schepen die langsvoeren op de Maas. Ook gebruikten zij dit fort als uitvalsbasis om de stad Maastricht in te nemen.

53


Op z’n lekkerst...

S

SMAKELIJK OP Z’N LEKKERST

LIMBURGSE VLAAI

Een monument van fruit en deeg Rijstevlaai met slagroom. Kruisbessenschuimvlaai. Of een ouderwets stuk kersenvlaai. Ieder heeft zo wel zijn of haar favoriete vlaai. Jij nog niet? Kom dan alle soorten Limburgse vlaai ontdekken, zoals het hoort: samen met een kop koffie op een prachtig terras midden in het Heuvelland.

54


Een stuk vlaaigeschiedenis Het eerste stukje Limburgse vlaai gaat ver terug in de tijd. Nog voordat de Romeinen kwamen, verwerkten de Germanen al hun overgebleven fruit en deegresten in ‘platte koeken’. Romeinen brachten ingrediënten als abrikozen, kersen en eieren mee naar Zuid-Limburg, waardoor het recept in de loop der eeuwen verfijnd werd. Niet elke vlaai is een Limburgse vlaai. Alleen als de vlaai samen met de vulling gebakken is, mag het de eretitel ‘Limburgse vlaai’ dragen.

Ingebakken traditie In het Heuvelland is de Limburgse vlaai niet weg te denken uit

VOLG EEN WORKSHOP LIMBURGSE VLAAI BAKKEN

de toonbank van de bakker. De soortenrijkdom is groot en de vaktermen zijn serieus. Wil je er een met of zonder toeslag? Zitten er echt linzen in een abrikozen-linzenvlaai? Kom het zelf proeven. Er kan niet veel misgaan, behalve dat je misschien

Bakster Evi neemt je mee in haar wereld van broden

wel je nieuwe favoriete Limburgse vlaai ontdekt.

en vlaaien bakken, maar dan wel lekker lokaal. Van pure producten uit de streek leert ze jullie tijdens een workshop jullie eigen Limburgse vlaai bakken. Abrikozen, puddingkruimel- of rijstevlaai? Zelf kiezen en zelf bakken! www.bakster.nl

Wandeltip! Wil je ambachtelijke vlaaivulling zien groeien? Maak dan een wandeling langs de hoog- en laagstamfruitgaarden van het Heuvelland. Wandelroute

'T BAKHUISJE

D’n Driej tussen Gronsveld en Rijckholt en wandelroute SeGietere in Sint Geertruid laten je kennismaken met

Het markante landschap van het Heuvelland

de fruittraditie van de streek. In de bloesemtijd (rond

wordt gesierd met hier en daar een bakhuisje.

april) mag je de bloesemroutes eigenlijk niet missen.

Vroeger werd er op elke boerderij eigen brood en

Bloesemroute 1 E2 Eijsden-Margraten neemt je

vlaai gebakken. Om brand te voorkomen was

mee door de eindeloze bloemenpracht.

er een apart bakhuisje dat een eindje

vvvzuidlimburg.nl/bloesemroute

van de boerderij af stond.

55


SMAKELIJK OP Z’N LEKKERST

Dit moet je als niet-Limburger weten over Limburgse vlaai

Neem er gerust nóg een! Ben je ergens op bezoek, schroom dan niet om een

Vlaai is geen taart

tweede stuk vlaai aan te nemen. Een tweede stuk vlaai eten is sociaal volledig geaccepteerd. Dat geldt natuurlijk ook op het terras. Dit is nou het leven op z’n lekkerst…

Regel één: wil je als vakantieganger een beetje integreren,

noem de Limburgse vlaai dan geen taart. Vlaai is wel gebak, maar dus geen taart. Een ezelsbruggetje: taarten zijn vooraf

Kruisbessen?

vaak al bedekt met slagroom, vlaaien meestal niet (een uitzondering is rijstevlaai).

Abrikozen,- kersen- of pruimenvlaai, daar kun je je vast iets bij voorstellen. Maar kruisbessen? Deze groene bessen zijn

Vlaai is ook geen vla

zo zuur, dat je ze alleen terugvindt in een Limburgse vlaai, vaak nog met een zoete laag meringue erover (kruisbessen-

Bestel geen stuk vla, want zodra je vla in stukken kan

schuimvlaai). Limburgse woorden voor kruisbessen zijn

snijden, gaat er iets mis. Om het nog ingewikkelder te maken:

kroonselen (Eijsden) of kroesjele (Vaals).

wat eigenlijk vla heet, noemen we hier pudding. Zo heb je puddingkruimelvlaai, dat is vlaai gevuld met vla en kruimels erover. Volg je het nog?

Rijstevlaai met slagroom Als je er niet mee bent opgegroeid, dan is rijstevlaai niet altijd favoriet. In dat geval moet je het eigenlijk leren eten, want in het Zuiden is dit wel de meest geliefde vlaai. De vulling van een goede rijstevlaai loopt nèt niet uit. Oh ja, en rijstevlaai

zonder slagroom is eigenlijk geen rijstevlaai.

56


Maak het zelf! Limburgse pruimenvlaai

INGREDIËNTEN BEREIDING

* 1 dl melk

* 15 gram bakkersgist * 250 gram bloem * 30 gram boter * 10 gram suiker * mespuntje zout * paneermeel 1 * kg bakpruimen * suiker

* Maak de melk lauwwarm. Controleer dat met een schone vinger. * Doe de gist in een kommetje en verkruimel die. Giet er een ½ dl van de lauwwarme melk bij en roer het mengsel glad.

* Doe de bloem in een kom en voeg de boter en de suiker erbij. * Maak een kuiltje in de bloem. Giet de aangemaakte gist in het kuiltje en voeg het grootste gedeelte van de resterende lauw warme melk erbij.

* Strooi het zout langs de buitenrand van de bloem. Het zout mag niet direct bij de gist komen.

* Begin het deeg vanuit het midden te mengen, zodat het zout het laatste bij de gist komt. Kneed het deeg goed door. Zonodig het

restje melk nog toevoegen. Het deeg moet soepel zijn, goed aan elkaar hangen en het mag niet plakken. Als het deeg plakt nog wat extra bloem toevoegen en dit doorkneden. Gistdeeg kneden kan ook met een keukenmachine, niet met een mixer.

* Zet het deeg, afgedekt met een doek, op een warme plaats om te

rijzen. Bij de verwarming, in de zon of op een kom warm water.

Meer Limburgse vlaaien bakken? Het kookboek ‘Vlaai en ander Limburgs

gebak’ van Wil en Netty Engels-Geurts is te koop in de VVV Limburg Winkels of online in de webshop van VVV Zuid-Limburg.

Laat het rijzen tot het deeg het dubbele volume heeft.

* Kneed het gerezen deeg licht door. Strooi op het werkblad en op de deegrol wat bloem. Begin het deeg uit te rollen. Rol steeds een andere kant op. Haal het deeg steeds los van het blad. Zonodig wat bloem op en onder het deeg strooien. Rol het deeg uit tot het ruim past in de vlaaivorm, denk eraan dat je ook de opgezette rand moet maken. Vet de vlaaiplaat in. Neem het deeg op en leg het in de vorm. Zet de rand op maar trek daarbij niet aan het deeg.

57


Op z’n mooist...

C

C U LT U U R I N H E T H E U V E L L A N D

Opdat wij niet vergeten

58


8301 witte marmeren kruisen en davidsterren, 1722 namen van vermiste personen gebeiteld in een muur, een meer dan 30 meter hoge eretoren en een kapel vormen samen de grootste Amerikaanse militaire begraafplaats van Nederland. De laatste rustplaats voor de mannen en vrouwen die hun leven gaven voor onze vrijheid, geeft nu een gezicht aan het leven van die mannen en vrouwen.

ZO I S H E T G E KO M E N

A D O P T I E G R AV E N

De Amerikaanse kapitein Shomon was in oktober 1944 op

Het onderhoud van de begraafplaats was een enorme klus.

zoek naar een locatie voor een nieuwe begraafplaats voor zijn

In februari 1945 riep men het adopteren van graven in het

gesneuvelde soldaten. De reden dat Margraten de eer kreeg

leven om het onderhoud te verdelen onder sympathisanten

was eigenlijk een toevalligheid: zij hadden een Engels-

van de begraafplaats. Het was de bedoeling dat je het graf ver-

sprekende ambtenaar in dienst, Jef van Laar. In november

zorgde en in sommige gevallen zelfs contact onderhield met

begon de aanleg.

de nabestaanden in Amerika. In 2003 waren alle 8301 graven geadopteerd. Vanaf 2008 werd het ook mogelijk om een naam

Door de vochtige en kleiachtige lössgrond was de aanleg een

van de Walls of the Missing te adopteren. Nu krijgen de 10023

bijna onmogelijke klus. Alleen al 400 man (in plaats van de

bevrijders niet alleen een naam, maar ook een gezicht.

initieel beraamde 30 man) waren nodig voor de aanleg van de toegangsweg. De bevrijding breidde zich uit en de aanvoer

D E G E Z I C H T E N VA N M A R G R AT E N

van lichamen was rond 1945 zo groot dat niet alleen de Amerikaanse soldaten graven dolven en de lichamen verplaatsten, maar ook de lokale bevolking kwam werken op de begraaf-

De grote foto-inzamelingsactie begon in 2015. Het doel van

plaats. Op 6 juni 1960 was alles klaar en kwam Koningin

‘de gezichten van Margraten’ is dat er uiteindelijk bij elke

Juliana de begraafplaats officieel openen.

bevrijder een foto komt, het liefst met persoonlijke informatie over zijn leven. Inmiddels zijn er al van meer dan 5000 jonge mannen foto’s gevonden en de zoektocht gaat verder. Wat pijnlijk zichtbaar wordt in 'de gezichten van Margraten' is dat

Meer weten?

het allemaal gewone, vaak jonge mensen waren, die hier hun einde vonden door het drama van hun tijd.

Kijk voor meer informatie over dit project op degezichtenvanmargraten.nl. Alle informatie over de Amerikaanse militaire begraafplaats in Margraten vind je op de officiële website abmc.gov en op de Nederlandstalige website margraten.org.

59


C U LT U U R I N H E T H E U V E L L A N D

DE GEZICHTEN VA N M A R G R AT E N

Marvin A. Harman

Dorothy Burdge

Robert Van Klinken

Soldaat of jongen?

Nederlandse namen

Deze jongen staat hier op 18-jarige leeftijd met zijn moeder op de foto

Er liggen vier vrouwen begraven op

Er zijn nogal wat Nederlandse namen

voor hun huis in Brooklyn, New York.

de Amerikaanse Begraafplaats in

Eén van de vier vrouwen

te vinden op de begraafplaats. Vaak

Niet lang hierna werd Marvin met een

Margraten en één daarvan was niet

zijn de jongens geboren en getogen in

vriend naar Europa gestuurd om te

eens in dienst van het leger. Dorothy

de Verenigde Staten, maar hun ouders

vechten tegen het Duitse leger. Nog

Burdge meldde zich als 28-jarige ‘all

emigreerden eerder vanuit Neder-

geen jaar later, vlak voor het einde

American Girl’ aan bij het Rode Kruis.

land. Zo ook bij Robert, wiens ouders

van de oorlog, kwam hij om het leven

Ze kwam te werken in een soort food-

de grote oversteek maakten om een

tijdens een laatste slag in het Duitse

truck waar ze gratis koffie, donuts,

appelboomgaard op te zetten. Robert

Kesternich. Veel van de soldaten die

sigaretten en kauwgum uitdeelde aan

keerde terug om te vechten in Opera-

begraven liggen in Margraten zijn

de soldaten die vochten aan het front.

tion Market Garden. Drie dagen later

eigenlijk nog maar jongens.

Dorothy stierf onverhoopt tijdens een noodlottige pleziervlucht.

overleed hij in een vijandelijke kogelregen in de buurt van Eindhoven.

60


Wandeltips! • De grenswandeling 'E9 door Eijsden' voert je door Mesch, dé plek waar de geallieerden voor het eerst voet op Nederlandse bodem zetten. Je loopt door een prachtig gebied vol hoogstamboomgaarden en je geniet van een geweldig uitzicht over de heuvels vanuit de uitkijktoren in Mesch. • Bewandel het letterlijke pad van de vrijheid met de 'Liberation Route'. Mijlpalen uit de bevrijding staan aangegeven op een interactieve kaart met veel interessante achtergrondinformatie. Bij het gemeentehuis in Margraten en bij de uitkijktoren in Mesch staan twee luisterstenen die je de verhalen vertellen van onze bevrijders. Kijk voor meer informatie op liberationroute.nl. • Ook in Gulpen-Wittem is er nog een zichtbaar oorlogsverleden. Tijdens de 'Herdenkingsmonumentenroute: Om niet te

vergeten' passeer je indrukwekkende monumenten met verhalen over neergestorte vliegtuigen, bommenwerpers en verwoeste synagogen.

61


Op z’n mooist...

L

ONTDEK HET LANDSCHAP

VO LG DE WEG VA N H E T WAT E R

Als je in het Heuvelland de stroom van het water volgt, brengt die je naar de mooiste plekken. Epen Bronnenland, het vijfsterrenlandschap van het Geul- en Gulpdal en de uitgestrekte Eijsder Beemden. Stuk voor stuk indrukwekkende natuurgebieden waar het water hoogtij viert.

62


De Volmolen in Epen

HET BEGINT BIJ DE BRON

EPEN BRONNENLAND

Aan de uitslijtende kracht van het water hebben we de heuvels

De naam Epen stamt af van het Germaanse woord voor

te danken. Bij die heuvels en bij de bijzondere bodemsoorten

water: apa. De bronnenrijkdom is door de eeuwen heen

zoals löss en mergel, begint het verhaal van de waterstroom

gebleven. Er ontspringen wel 26 bronbeekjes rondom Epen

in het Heuvelland. Waar mergel het water filtert, is löss juist

en hiermee heeft dit gebied de hoogste ‘brondichtheid’ van

weer een grondlaag waar het water bijna niet doorheen komt.

ons land. Al dat opkwellend water zorgt voor een prachtig

De combinatie van deze lagen samen met de hoogteverschillen

landschap vol zeldzame flora en fauna. Hier wandelen is

zorgt voor het ontstaan van bronnetjes.

een sprankelend avontuur waarbij waterdichte wandelschoenen geen overbodige luxe zijn…

VA N B R O N N A A R B E E K Al die bronnetjes monden uit in beken. In het Heuvelland

Wandeltip!

zijn de Geul en de Gulp de twee belangrijkste riviertjes. Beide ontspringen in België en stromen in volle vaart het Heuvelland binnen. De Geul is zelfs het snelst stromende riviertje van

Met het boekje ‘Wandelen door Epen Bronnenland’

Nederland, maar de Gulp kan er ook wat van. Door de sterke

ontdek je tijdens drie wandelingen de schoonheid

stroming en het verval zit er veel zuurstof in het water en ook

van het Epense bronnengebied. Het is te koop bij

dat trekt weer bijzondere flora en fauna aan, zoals bijvoorbeeld

de VVV Limburg Winkel of via de VVV webshop.

de zeldzame beekforel. Zowel de Geul als de Gulp meanderen krachtig door het landschap en dragen zo bij aan het unieke plaatje van het Heuvelland.

63


ONTDEK HET LANDSCHAP

De Gulp bij Slenaken

GEUL- EN GULPDAL De Geul, van Mechelen richting Epen

In dit vijfsterrenlandschap is het goed toeven. Niet alleen voor fietsers en wandelaars, maar ook voor planten en dieren. Doordat de Geul en de Gulp de heuvels hebben uitgesleten, is er een heel gevarieerd landschap ontstaan. Behalve hoogteverschillen heb je ook verschillen in vochtigheid, beschutting, vruchtbaarheid en warmte. HĂŠt recept voor een overdaad aan natuurweelde. Een wandeling door het Geul- en Gulpdal is elke keer weer een verrassing.

Je verwacht het misschien niet, maar met al die sterk stromende beken vind je in Zuid-Limburg de

Weetje!

hoogste concentratie watermolens van Nederland. Een prachtig exemplaar is de Volmolen in Epen. Lees hier alles over deze molen: www.natuurmonumenten.nl/natuurgebieden/geuldal/

De Volmolen in Epen

monument/de-volmolen-epen

64


De Eijsder Beemden

UITMONDEN IN MOEDER MAAS De Gulp mondt uit in de Geul en de Geul mondt weer uit in de Maas. Deze grote rivier ontspringt in Frankrijk, vervolgt haar weg door België en stroomt bij Eijsden ons land binnen. De rivier heeft hier een vriendelijk karakter dat veel ruimte laat voor natuur- en waterrecreatie. Je kunt er wandelen, fietsen, zwemmen bij Oost-Maarland, kanoën, oversteken met een voet- en fietsveer in Eijsden of zelf het water op en aanmeren in één van de plezierhavens.

EIJSDER BEEMDEN Pal langs de Maas, ten noorden van Eijsden, liggen de Eijsder Beemden. Een natuurrijke plek waar vele soorten watervogels, een kudde Konikspaarden, Galloway-runderen en bijzondere flora als de gulden sleutelbloem en het rapunzelklokje hun

Wandeltip!

thuis hebben gevonden. Dit verrassende natuurreservaat ontdek je het beste te voet.

Even geen heuvels bestormen vandaag? De wandeling ‘Natuurgebied Eijsder Beemden E1’ is een vlakke wandeling van 5 kilometer door

Fietstip!

dit waterrijke gebied. Je kunt hem vinden op vvvzuidlimburg.nl/routes

De wind in je haren, de zon op je bol: langs het water is het verfrissend fietsen. Heerlijk tijdens een warme zomerdag. De fietsroute ‘Tussen Geul en Maas’ brengt je uitdaging en verkoeling tegelijk.

65


Op z’n mooist...

C

C U LT U U R I N H E T H E U V E L L A N D

Land van tradities In het Heuvelland is alles anders. Hoogtepunten van de cultuurverschillen vind je in de volksfeesten, vaak met een religieuze oorsprong. Lokale verenigingen zoals de harmonie en de schutterij houden de boel levendig. Al deze tradities vormen een krachtig onderdeel van de identiteit van het gebied.

66


Volksfeesten & religie

MEI-DENPLANTING

DE BRONK IN EIJSDEN

In veel dorpen in het Heuvelland herleeft nog elk jaar een

Op de tweede zondag na Pinksteren, meestal ergens in juni,

eeuwenoude Germaanse traditie, de mei-denplanting, waarbij

barst het los in Eijsden en omstreken. Het allerbelangrijkste

een lange, smalle en kale den midden op een dorpsplein recht-

feest van het jaar (Pasen, Kerst en Nieuwjaar meegerekend) is

op wordt gezet. Van oudsher werd de boom ‘geofferd’ om de

hier de Bronk. De driedaagse festiviteiten vinden hun aftrap

vruchtbaarheid van het vee, de gewassen op het land en de

met een processie, dat is een lange religieuze stoet. Kunst-

jongens en meisjes van het dorp veilig te stellen. Het offeren

werken van bloemen op straat verklappen de route en langs de

voor de vruchtbaarheid is niet meer zo actueel, maar wel de

weg zijn altaren ingericht. Allerlei rituelen volgen elkaar op.

tradities die verschillen van dorp tot dorp. Soms draagt de den

Er is muziek en op straat danst men hand in hand een traditio-

de naam van de patroonheilige van het dorp, zoals de Brigida-

nele dans die is overgewaaid vanuit Wallonië, de cramignon.

den in Noorbeek of de Sint Gerlachus-den in Banholt.

Muziek, dans, kostuums, versieringen: de bronk in Eijsden is

De plaatselijke schutterij of jonkheid (vereniging van onge-

een eeuwenoude en nog springlevende traditie.

trouwde mannen) zorgt voor de organisatie en ‘plant’ de den. Het eindigt altijd in één groot feest!

* De Brigida-den traditie (sinds 1634) is geplaatst op de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland.

* Op 14 april 2018 is Noorbeek benoemd tot het eerste Icoonlandschap van Nederland.

Tip! Loop zelf eens een historische processieroute Tijdens de route in Gronsveld wandel je ongeveer 10 kilometer door het Maasdal, het idyllische Savelsbos en over een plateau.

67


M U Z I E K KO R P S E N Harmonieën, fanfares en blaaskapellen laten geregeld van zich horen in het Heuvelland. Het kan zomaar zijn dat je op zondagochtend wakker wordt getrommeld door de lokale harmonie. Bij elke feestelijke gelegenheid zijn ze van de partij voor de - meestal vrolijke - noot: tijdens de optochten van carnaval, de processie of een eerbetoon. Gehuld in hun eigen traditionele kostuums blazen en trommelen ze eensgezind hun marsen. Dat doen ze vaak al meer dan honderd jaar.

Mheer heeft één van de oudste harmonieën van Nederland. De Koninklijke Harmonie St. Cecilia te Mheer werd opgericht in 1821 en is daarmee zelfs ouder dan Nederland zelf.

SCHUTTERSFEESTEN Buiten de activiteiten in de eigen gemeenschap meten de

LIMBURGS SCHUTTERSWEZEN

schutterijen zich ook onderling tijdens schuttersfeesten. Die gaan gepaard met tal van wedstrijden, zoals voor het mooiste

Het schutterswezen is al eeuwenoud. De geschiedenis ervan

koningspaar, het beste muziekkorps, de strakste paradepas etc.

gaat terug tot de middeleeuwen. Het is voortgekomen uit de

En natuurlijk voor het beste schietresultaat. Er wordt door-

verdediging van de steden maar kent van oudsher ook pijlers

gaans in zestallen namens een schutterij geschoten; mist een

in een binding met het geloof en een sociale betekenis voor de

van de schutters, dan is de hele groep uitgeschakeld. Geschoten

lokale gemeenschap en voor de eigen leden. Vandaag de dag

wordt met een zogenaamde zware buks. Het grootste jaarlijk-

zijn er nog vele schutterijen actief, vrijwel in elk dorp tenmin-

se schuttersfeest met internationale deelname uit de beide

ste een. Ze gaan gekleed in militaire uniformen dan wel in

provincies Limburg (Be. en Nl.) is het Oud-Limburgs Schut-

gildekledij, die verwijst naar de 17e eeuw. De vereniging

tersfeest (OLS). Dit OLS is omwille van zijn culturele waarde

bestaat uit een koning(spaar), officieren, geweerdragers,

erkend als nationaal immaterieel cultureel erfgoed.

vaandeldrager en muziekkorps. Vaak maken ook nog bielemannen (mannen met bijl), marketentsters (voor de verzorging), eventueel een keizer (drie maal koning op rij) en/of vendeliers (die vendelen met lichte vlaggen) deel uit van de groep. Ze nemen deel aan het gemeenschapsleven en geven kleur aan de culturele tradities. 68


VOGELSCHIETEN E N KO N I N G S C H A P

Pluim Alleen een officier mag een witte pluim op zijn kepie dragen

Een zeer belangrijke activiteit van de schutterij is het jaarlijkse koningsvogelschieten. De schutterijen ontlenen er mede hun identiteit aan. Hoe gaat dit vogel-

Kepie

schieten in z'n werk? Hoog op een paal (schuttersboom)

Een platte pet, het hoofddeksel van een officier

is een blok hout in de vorm van een vogel geplaatst. Het gaat erom het laatste restje hout van de paal te schieten; wie dit lukt wordt de nieuwe koning dat jaar. Hij of zij krijgt het koningszilver omgehangen. Dat zit

Kroon

zo. Elke koning geeft een zilveren plaat met zijn naam

Symbool van de schutterskoning

en het jaartal van zijn koningschap aan de vereniging. Samen met de zilveren koningsvogel vormt dit het koningszilver. Dit bestaat vaak uit eeuwenoude

Sterren op de kraag

schilden. De nieuwe koning kan een koningin kiezen, dit kan zijn echtgenote of zijn vriendin zijn. Tegenwoordig komen ook vrouwelijke koningen voor.

Tekens om de rang van de officier aan te geven

Fouragere

Het uniform van de schutterskoning

Gevlochten koord met kwast als militaire onderscheiding

Oranje band Onderdeel van het officiersuniform

Koningsvogel Zilveren vogel met opstaande vleugels, de prijs voor de schutterskoning

Sabel Symbool voor de beschermde rol van de officier

Koningszilver Zilveren platen die voorgaande schutterskoningen gedenken

69


C U LT U U R I N H E T H E U V E L L A N D

CA R N AVA L Alaaf! Tijdens de ‘drei döl daag’ (drie dolle dagen) meestal in februari is het in het Heuvelland één groot feest. In het dialect wordt niet van carnaval gesproken maar van ‘vasteloavend’, afgeleid van Vastenavond. Het is het feest voorafgaand aan een periode van veertig dagen vasten (tot Pasen). Tegenwoordig vast vrijwel niemand meer, maar gefeest wordt

HEERING BIETE

er des te harder! Overdag zijn er optochten met praalwagens en verklede groepen en ’s avonds zijn er optredens en gaat iedereen naar het café tot in de kleine uurtjes.

Wat bijna vergeten wordt, is dat carnaval van oudsher een katholiek feest is. Carnaval betekent letterlijk geen vlees (carne = vlees, vale = vaarwel). Wel werd er vis gegeten. Om

Aan de feestdagen hangen ook culinaire tradities vast.

de periode van vasten in te luiden op Aswoensdag, de dag na

Zo wordt er met Carnaval speciaal gebak gegeten,

carnaval, hapt men van oudsher naar haring. Het zogenaamde

zoals nonnevotten en Berlinerbollen. ’s Middags of

heering biete is een echte traditie. Er wordt gezegd dat de haring

‘s avonds staat er ook speciale kost op het menu zoals

zwemt in het vele bier dat er vooraf gedronken is...

Tête de veau. Echte kalfskop kun je bijna niet meer krijgen in Nederland, maar de rest van de receptuur is hetzelfde gebleven.

70


Maak het zelf! Limburgse Tête de veau N E T T I E E N G E L S - G E U R T S E N P E E TJ I E E N G E L S (U I T: L E E R L I M B U RG S KO K E N)

INGREDIËNTEN BEREIDING

* 1 dl melk

* 400 gram mager varkenspoulet (klein gesneden)

* zout

* 1 laurierblad * 3 peperkorrels

* 200 gram champignons * ½ ui * 50 gram boter * 50 gram bloem * 6 dl kookvocht

* 2 kleine blikjes tomatenpuree * naar wens wat koffiemelk

* Zet het varkensvlees op met 6 dl water, mespunt zout, een

laurierblaadje en een paar peperkorrels. Laat het nét gaarkoken (15 tot 20 minuten).

* Haal het vlees uit het kookwater. Borstel de champignons schoon en snijd grote een of twee keer door. Kook de champignons gaar

in het kookwater van het vlees (5 minuten). Haal de champignons uit het kookwater en leg ze bij het vlees.

* Zeef het kookvocht, je hebt 6 dl nodig, doe er wat water bij als

het te weinig is. Maak de ui schoon en snijd deze klein. Smelt de boter. Voeg de ui toe en bak hem lichtbruin. Doe de bloem erbij en roer het heel goed door. Verwarm het heel even roerend op het vuur.

* Zet de pan van het vuur af en giet 5 dl kookvocht in een keer bij het mengsel. Roer het heel goed door tot alle klontjes weg zijn.

* Zet de pan terug op het vuur en laat de saus roerend doorkoken en gaar worden. Voeg de tomatenpuree toe en warm de saus even door.

* Doe het vlees en de champignons in de saus en verwarm het. * Proef het af en voeg naar wens zout en peper toe. Is de saus te dik doe er dan de rest van het kookvocht bij. Naar wens wat koffiemelk toevoegen. Het kookboek ‘Leer Limburgs koken’

Serveer de Tête de veau met bruin brood,

van Netty Engels-Geurts en Peetjie

hardgekookte eieren en zure augurken.

Engels is te koop in de winkels van VVV Zuid-Limburg.

71


Op z’n mooist...

C

C U LT U U R I N H E T H E U V E L L A N D

I N D E VO E T S TA P P E N VA N HET RIJKE ROOMSE LEVEN

De weg van het geloof

72


In het zuiden van Nederland werd je leven

naar bekende bedevaartsoorden zoals Lourdes of Santiago

tot ver in de jaren zestig bepaald door de

de Compostella. Routes van het Jacobspad leidend naar Santiago (aangegeven met een schelp) lopen zowel over

priester en de pastoor. Het Rijke Roomse leven

Eijsden als over Gulpen.

floreerde en de rituelen van de katholieke kerk liepen als een rode draad door het jaar heen: het dagelijkse kerkbezoek, de wekelijkse zondagsmis, de processies en de religieuze feesten. In het Heuvelland was het decor hiervoor een idyllisch landschap met kerkdorpen en kloosters. De sporen van het Rijke Roomse leven zie je in het Heuvelland nog overal.

Kleine heiligenbeeldjes ingemetseld in de gevel, wegkruisen, kapelletjes, maar ook indrukwekkende kerken en kloosters: het katholicisme zorgde voor pracht en praal. Er is veel bewaard gebleven en ook nog in gebruik. Het beste kun je al dit moois ontdekken volgens een religieus gebruik: een pelgrimstocht. Pelgrimstochten zijn geen gezapige ommetjes, maar je legt vaak een serieuze afstand af: genoeg om je hoofd leeg te maken, tot bezinning te komen en misschien wel om je zonden te overdenken… Het maken van een pelgrimstocht zou je kunnen zien als de eerste vorm van toerisme: op een feestdag ging je samen te voet naar een plek van religieuze betekenis. Pelgrimage is nog steeds actueel. Er lopen jaarlijks duizenden mensen

H E T K L O O S T E R VA N W I T T E M In deze ‘pleisterplaats voor de ziel’ is van alles gaande: mensen komen een kaarsje aansteken in één van de kapellen, wonen een mis bij of maken een pelgrimswandeling. In de Kloosterboekwinkel vind je de best gesorteerde spirituele literatuur in de wijde omtrek. Helemaal indrukwekkend is de monumentale kloosterbibliotheek die tot eind jaren zestig dienst deed als de theologische bibliotheek van het grootseminarie. De bibliotheek is niet vrij toegankelijk, maar geopend tijdens speciale gelegenheden zoals concerten of andere culturele activiteiten en te bezichtigen tijdens een rondleiding.

73


C U LT U U R I N H E T H E U V E L L A N D

Wandel je eigen pelgrimstocht vanuit Wittem 26 KILOMETER

1 Met de rug naar het klooster van Wittem gaan we naar

3 We steken schuin rechts over en gaan de Rosstraat in.

rechts, naar Kasteel Wittem en gaan door het toegangshek.

Bij de kerk van Gulpen buigen we naar links, gaan we over

We nemen meteen een pad naar rechts langs het water.

een pleintje en op de viersprong steken we over: de Wes-

Dit wandelpad, links langs de Wittemerallee wordt langs een

selderstraat. Na 25 m gaan we rechts omhoog: de Oude

huis even onderbroken. We moeten daar de weg op, maar na

Maastrichterweg op. Bij een kinderspeelplaats slaan we

100 meter gaan we weer linksaf naar het wandelpad. Na de

linksaf, nog steeds de Oude Maastrichterweg volgend. Vóór

oversteek van de Sinselbeek, waar de Wittemerallee rechtsaf

een kerkhof lopen we rechts een onverharde weg in. Deze

buigt, gaan wij naar links een graspad op.

holle weg gaat omhoog en slingert tussen akkers en weilanden door. We negeren vervolgens twee paden naar rechts en

2 Het graspad buigt rechtsaf en gaat via een bruggetje

volgen het rode wandelpaaltje, dat ons in Ingber brengt.

de Geul over en we gaan dan rechtdoor en komen zo op een pad langs de Gulp. We negeren een bruggetje naar rechts

Reeds in de 13e eeuw wordt er een hoeve Ingber of Hingmaer

over deze beek en komen in Gulpen. Bij het volgend brug-

genoemd, die waarschijnlijk het huidige Beusdalhof is, gelegen

getje blijven we eveneens rechtdoor lopen, de Looierstraat

Lemmensstraat 71.

in, langs een aantal winkels en komen op een pleintje.

4 In Ingber lopen we via een geasfalteerde weg naar links

Links van de Geul staat een werk van de Limburgse beeldhouwer

en komen bij de Fatimakapel. We blijven rechtdoor lopen,

Arthur Sproncken. Het symboliseert de samenvloeiing van de Gulp

richting Scheulder.

en de Geul.

74


5 Na huisnr. 4 slaan we links de Ingberweg in. We negeren drie zijwegen naar links en blijven steeds rechtdoor lopen tot aan een T-splitsing. Hier lopen we naar links en na ca. 15 m naar rechts en gaan verder via het fietspad langs de provinciale weg Maastricht-Vaals. Dan slaan we de tweede weg rechts in, de Sprinkstraat. Deze straat helemaal aflopend komen we bij de Margaritakerk van Margraten.

7 De kerk uitkomend, gaan we linksaf richting Mheer, en slaan na huisnummer 11 linksaf en volgen de groene en gele

De naam Margraten komt misschien van ‘Mare ad gradus’: ‘een stap-

wandelpaaltjes.

je hoger dan het water’. Maar de naam kan ook samenhangen met de patrones van de parochiekerk: de H. Margarita. Oude kronieken

8 Op een Y-splitsing met een wegkruis houden we rechts

vermelden al in 1262 een kerk. De oudste restanten in de huidige kerk

aan en volgen het gele wandelpaaltje.

dateren van ca. 1550. In 1921 kreeg de kerk haar huidige vorm. Dwars op het oude gebouw werd een nieuwe kerk gebouwd, waarbij de toren

9 De volgende weg rechts met een wegkruis er tegen-

en de oude abscis gespaard bleven. Dit is zowel buiten als binnen goed

over negeren we en bij een Y-splitsing iets verder houden

te zien. Enkele jaren geleden is de kerk geheel gerestaureerd.

we opnieuw rechts aan. De hierna volgende kruising steken we over.

6 Vóór de kerk van Margraten gaan we naar links langs café Chriske. Bij de verkeerslichten (links) steken we de weg

10 Bij het wegkruis tussen twee beukenbomen wandelen

Maastricht-Vaals over en lopen de Dobbelsteynstraat in.

we even naar links en 30 m verder gaan we via een trappetje

Als deze weg bij een wegkruis en een rustbank naar rechts

en een hekje naar rechts, een smal pad naar beneden. Via

buigt, slaan we linksaf, een smallere, holle weg in. Bij een

twee haakse bochten brengt dit pad ons op een geasfal-

ongelijke viersprong met weer een wegkruis steken we over.

teerde weg. We gaan hier rechtsaf verder naar beneden.

Dit doen we ook op de volgende ongelijke viersprong met

Vlak voor we op een voorrangsweg komen, zien we rechts

een wegkruis. Vervolgens negeren we zowel links als rechts

de Brigidabron.

een pad en op de daarna volgende Y-splitsing houden we rechts aan. Bij de volgende T-splitsing gaan we naar rechts

De bron van het beekje de Noor was vroeger een openbare wasplaats

en lopen vervolgens Banholt binnen. Voor ons ligt iets verder

van buurtschap De Wesch.

een vakwerkhuis met huisnr. 14, waar we rechts aanhouden, naar de Sint-Gerlachuskerk te Banholt.

11 We wandelen naar links en komen via deze slingerende weg omhoog uit bij de Brigidakerk van Noorbeek.

Hier stonden enkele zgn. banmolens: molens, waar de boeren in de omgeving verplicht waren hun granen te laten malen. Het interieur

Noorbeek is sinds 1634 pelgrimsoord van Sint Brigida, behoedster

van de Sint-Gerlachuskerk is bijzonder; de kleuren blauw en violet

van het vee. Op haar jaarfeest, 1 februari, worden in Noorbeek

geven aan de kerkbanken, de schilderingen en de kruiswegstaties

water en brood gezegend, dat boeren vroeger aan hun vee gaven

een eigen sfeer. Dit alles is een creatie van kunstschilder

ter bescherming tegen ziektes.

Sjef Hutschemakers.

75


C U LT U U R I N H E T H E U V E L L A N D

13 Tegenover de Helenahoeve gaan we via een draaihekje door een weiland naar een bruggetje over de Gulp. Na dit bruggetje slaan we direct linksaf en blijven parallel aan de Gulp lopen. We zijn hier weer op het geelrood gemarkeerde Krijtlandpad, en we zien ook zwarte en groene paaltjes. 14 Vlak voor een tweede bruggetje over de Gulp gaan we door een draaihekje en lopen rechtsaf even pal langs

12 Met de rug naar de kerk lopen we rechtdoor de Dorp-

de Gulp. We volgen rechtdoor de veldweg, die uit de Gulp

straat in. Bij Herberg Sint Brigida slaan we rechtsaf: de

komt, naar boven het bos in. Als een tweede flinke stijging

Vroelenweg in. Aan het einde van de bebouwde kom gaan

begint, gaan de zwart en groen gemarkeerde routes naar

we bij een wegkruis naar links een veldweg op, met de geel-

links. Wij echter blijven het stijgende Krijtlandpad volgen en

rode markering van het Krijtlandpad. Deze veldweg volgend

negeren alle zijwegen. Boven aangekomen lopen wij het bos

kruisen wij een viersprong en negeren een weg naar rechts.

uit naar een grote boerderij. Vlak daarvoor, op een ongelijke

Zo komen we bij de Provinciale weg Margraten – De Planck.

viersprong, gaan we linksaf, het brede pad met de rode en

Hier gaan we even naar links en na ca. 25 m rechts een

gele markering op.

zijweg in. Op een T-splitsing met de Maastrichterweg lopen we naar rechts en vervolgens slaan we na ca. 250 m links

15 Dit pad gaat naar een bosrand en blijft die aanvankelijk

een veldweg in, met een blauw paaltje gemarkeerd. Als 100

volgen. Dan gaat het pad schuin het bos in. We komen op

m verder het Krijtlandpad afbuigt, gaan wij rechtdoor. Onze

een T-splitsing aan de rand van het bos. Hier gaan we naar

weg daalt door een bos en komt bij een geasfalteerde weg

rechts. Op een Y-splitsing, 50 m verder, blijven we rechts

uit. Hier lopen we naar rechts. Bij een Mariakapel gaan we

aanhouden en volgen de gele en rode paaltjes. Waar het pad

even richting Slenaken. Rechts ligt de Helenahoeve.

rechtsaf buigt bij een rustbank, houden wij links aan. Dit karrenspoor wordt een met struiken omzoomd smal wandelpad

Alleen het rechtse deel van de hoeve, in 1799 gebouwd, heet Helena-

tussen weilanden en komt uit op een onverharde veldweg,

hoeve. Het linkerdeel met open poortgebouw heet Broekhof. Tot 1834

die we rechtdoor volgen.

was in het complex één boerderij gevestigd. Toen werd het rechterdeel verpacht aan de familie Géron-Lemmens. Deze pachter noemde zijn

16 Bij een geasfalteerde weg, de Landsraderweg, wandelen

deel naar zijn vrouw: Helena.

we naar links naar vakantieoord Landsrade.

76


17 Meteen voorbij het vakantieoord slaan we rechtsaf, richting een golfbaan. Vóór de Landsraderhof houden we links aan en nemen het voetpad, dat met een blauw paaltje is gemarkeerd. Dit pad voert ons naar rechts over het boerenerf via enkele stegels (draaihekjes) door weilanden met een wijds uitzicht over het Gulp- en Geuldal. De blauwe paaltjes volgend verlaten we deze weilanden via een draaihekje en een smal paadje en komen op een halfverharde weg. Hier wandelen we naar rechts door en langs de golfbaan. Na ca. 800 m staat links aan de rand van het bos een wegkruis, geplaatst ter herinnering aan de dood van twee RAF-piloten op 23 april 1944. Bij dit kruis gaan we langs een groene ijzeren slagboom linksaf het bos in. Dit pad voert langs de bosrand

Oud, hoog en leuk om te weten

en gaat over in een veldweg tussen weilanden en akkers.

Aan het einde van deze weg zien we de Gerardushoeve. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het kostbaar boekenbezit van het klooster van Wittem in deze boerderij ondergebracht. In de zomer is hier ijs en drank verkrijgbaar.

Het oudste zaalkerkje van Nederland staat in Lemiers

18 Zo’n 100 m vóór de boerderij gaan we bij een water-

bij Vaals. De St. Catharinakapel is bekend om haar

buffer op een Y-splitsing naar rechts en volgen het graspad

uitbundige kunst van Hans Truijen (zie ook pagina 45).

dat met een geel paaltje is gemarkeerd. We lopen langs een bosrand. Om bij Klooster Wittem te komen, dalen we eerst

*

schuin linksaf naar een geasfalteerde weg, waar we naar

Van de Sint-Pancratiuskerk in Mesch bij Eijsden wordt

links lopen naar Hoeve De Bek.

gedacht dat dit het oudste stenen kerkje van Nederland is. De in de jaren zestig populaire tv-serie Dag-

19 Direct na deze hoeve nemen we een voetpad naar

boek van een herdershond is in dit gebied opgenomen.

rechts. We zijn weer op het Krijtlandpad; de geelrode markering voert ons door enkele weilanden naar de Provinciale

*

weg Maastricht-Vaals, die we bij de brug over de Geul over-

De hoogstgelegen kerk van Nederland ligt in Vijlen.

steken en naar rechts volgen. Na ca. 100 m slaan we links

Op 196 meter boven NAP prijkt de Sint-Martinuskerk

een laantje in. Links ligt Kasteel Wittem. Op het einde van dit

boven alles uit en is een markant herkenningspunt

laantje gaan we naar rechts en komen bij Klooster Wittem.

in het Heuvelland.

Meer pelgrimswandelingen vind je in de uitgaven

'Bidden bij de buren' en 'Pelgrimspaden in Zuid-Limburg', beiden van Stichting Pelgrimswegen en voetpaden en verkrijgbaar bij de VVV Limburg Winkels en in de VVV Zuid-Limburg webshop.

77


Op z’n mooist...

L

ONTDEK HET LANDSCHAP

BESCHERMDE DORPSGEZICHTEN IN HET HEUVELLAND

Op zoek naar de levende ansichtkaart

De tijd lijkt stil te hebben gestaan in sommige dorpen in het Heuvelland. Dat is soms ook precies de bedoeling. Vakwerkboerderijen op steile hellingen, leuke doorkijkjes, eeuwenoude carréhoeves en bakhuisjes: méér Heuvelland dan dit wordt het niet. Sommige dorpsgezichten zijn zo mooi, dat willen we het liefst voor altijd zo houden.

78


Vaals Eijsden

Plaat en Diependal

G RO ET EN U IT V A A LS In de dorpskern van Vaals ligt het verleden gewoon op straat. Vooral de weelderige sporen uit de 18e-eeuwse lakenindustrie zijn een ontdekkingstocht waard. Een indrukwekkende verzameling monumentale panden siert de historische kern. Kastelen als luxe woningen, oude molens voor de industrie en kerken ter bezinning. Groene parken en het omringende

G ROET EN UI T EI JSDEN

natuurschoon maken het plaatje compleet.

Pal langs de Maas vind je de oude dorpskern van Eijsden. Langs de Maaskade (het Bat) liggen prachtige monumentale panden.

Wandeltips!

Ook de Diepstraat is een aaneenschakeling van 17e- en 18eeeuwse herenhuizen, sommige witgeschilderd met vrolijke

VA N O O S T N A A R W E S T: D R I E

luikjes. Een klein stukje naar het zuiden pronkt Kasteel Eijsden

LEVENDE ANSICHTKAARTEN WAAR

met zijn vrij toegankelijke Franse tuinen aan de Maas. De com-

J I J D O O R H E E N W I LT L O P E N !

binatie van bakstenen en mergel (de zogenaamde speklagen) zijn typisch voor de Maaslandse renaissancestijl.

1

Zelf de allermooiste dorpsgezichten ontdekken doe je tijdens de wandelroute Van Epen naar Diependal en de Plaat. Camera in de aanslag!

2

Monumentale hoogtepunten van Eijsden komen allemaal voorbij tijdens de Cultuurroute Eijsden-Margraten: van kastelen, kerken en kloosters tot moeder Maas en de mooiste doorkijkjes.

3

Tijdens de Historische stadswandeling Vaals passeren alle monumentale (en letterlijke) hoogtepunten de revue.

GROE TE N UIT PLAAT EN DI EPENDAL EĂŠn van de mooiste beschermde dorpsgezichten van Nederland is dat van Plaat en Diependal, ten zuiden van Epen. Architectonisch hoogtepunt is het Eperhuis, een u-vormige hoeve gemaakt van breuksteen, baksteen en vakwerk. Het binnenplein zou een restant zijn van een 13e-eeuwse burcht. Aansluitend aan het Eperhuis ligt een boogbrug en een bakhuisje. Door het uitzicht over het dal en de beboste heuvels met hier en daar een vakwerkhuis lijkt het net alsof je in een ansichtkaart staat.

79


L

ONTDEK HET LANDSCHAP

Op z’n mooist...

HET HEUVELLAND

op de kaart Maastricht Bemele Bemelen

L AND AN GOE D HEE RD EBERG VA ARKENSHOE D E RI J

A2

ME RGELGROEVE GE LGRO ’ T ROOTH

Cadier C ier en Keer

Margraten argra g

Gronsveld ronsv d

EI J SD ER BE E M D EN

SL AG ERI J KUSTERS USTER

AME E RI KAA KAANSE BEGRAAFPLAATS

FUN VA A LLE Y MAASTR RIC HT

FRUI TD D I EFJE EI JS JSD E NMARG RATEN P UUR VAN D E WAL L

KA ASTEEL OOST T O OS S T M A A R L AND

Rijckho Rijckholt

Oost-Maarland t-Maa M

B AKSTE BAKSTER S VL AAI A WORKSHOP WO RE I J JMERSTOK

Sint Geertruid Geert Ge eertruid V UURS RS TEENM TEEN MI JN RIJ C K H HOLT & SAV ELSBO S

Banholt anho anholt nholt

URSULINENCONVENT

Eijsde Eijsden jd

BES SCHERM C H ERMD DO RPS D RPSGE GE Z IC H T EIJ S DEN

UITK IJ K TOREN EN MESC MESCH C ( MES C H ER PLUKBOS) PL U KBOS)

Mhhee eer

V E E R P O N TJ E BIJ EIJSDEN

DE MAAS

Noorbeek Noor oorbee

NOORBEE OORBE EK K I COONL AND SCHAP

WI JNGAARD O P GEN HE UGD E

FORT N AVA AVAG N E

WIJNDOMEIN DE PLAN CK

A2

80

Slenaken en


Wj Wijlr Wijlre KASTEEL WIJLR LR E HEDGE H OU USE

BR A ND BI E R B BR O U W E R IJ

E YSERH YS ERHA A LT LTE

Eys

G ULPE NER B RO UWLO KAAL

Gulpe Gulpen Gu lpe p

KLOOSTER OSTE TE W I T TEM

Partij rtijj

MOSAQ Q UA

ROCCA K LIMCE N T R U M

Wahlwiller hlw hlwil

W IT TEMER W IJ NGA A RD

Nijswiller N ijswil ST. CU NNIBERT US K ERK WA HLWILLER

DE GEUL

DE GU LP

Mechele Mechelen hele

DU I TSL AND

Vij Vijlen

ST T. CATHARINAKAPE L

BERG D ORPJ E VIJL EN

Lemier Lemiers

DO O MEIN M ST. MA RTINUS

Heijenrath eijenr j

Epen pen

Holset

S CH AA P PS SK KO O I MERGELLAND E R GEL L A N E PE N B R O N N E N L A ND ND

D OMEI N HO L SE T

Camerig ameriigg VO O LMO LEN E EN

MU SEU M VAAL S

HEI HEIMA NS GRO O EV E PL A AT E N D I E PE PEN NDAL

Vaals

V IJ LENERBOS

HISTORISCHE STADSKE RN VAAL S

Cottessen ottesse

L ABY RI NTH

BE L G IË

81

G L A S B L A Z E R IJ GERARD O WI L HE L MI NATORE N

Aken

D RI E L AND E NP U NT


COLOFON

Heuvelland magazine is een uitgave van de gemeenten

DE MEEST ZUIDELIJKE GEMEENTEN

Eijsden-Margraten, Gulpen-Wittem en Vaals in samen-

VA N N E D E R L A N D : E I J S D E N - M A R G R AT E N ,

werking met VVV Zuid-Limburg. Wij hebben dit magazine

G U L P E N - W I T T E M E N VA A L S

met de meeste zorg samengesteld. VVV Zuid-Limburg staat er niet voor in dat de verstrekte informatie juist, volledig en actueel is. VVV Zuid-Limburg aanvaardt geen aansprakelijkheid voor welke schade dan ook, direct of indirect, die op enige wijze ontstaat door of voortvloeit uit het gebruik van dit magazine of daarin verstrekte informatie. © VVV Zuid-Limburg. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, scan of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijk toestemming van VVV Zuid-Limburg. Eerste uitgave, mei 2018.

Coördinatie: VVV Zuid-Limburg Tekst: Kohl - tekst voor food, horeca & toerisme Vormgeving: Het Vormlab, concept - ontwerp communicatie, Heerlen

Fotografie: Remo Jacobs / Rowena Rutten & Ralph Hoffman, www.eighty8things.nl / Keizer-Roosenboom / ©Klaver4 Advertentie, Joop Burgers / VVV Zuid-Limburg / Johannes

www.vvvzuidlimburg.nl/heuvelland

Timmermans / Jos Odekerken / Al Rekko / Alf Mertens / Anton van Daal / Jonathan Vos

Volg ons op Facebook, Instagram en Twitter

Druk: Kontinu, Sittard Illustraties: Luc Wolters, Schutterijmuseum Steyl / Ad Havermans / Studio Yasja Ligtelijn / Het Vormlab

@visitzuidlimburg | #visitzuidlimburg | #heuvelland

Bronvermelding: 'Vlaai en ander gebak' – Wil en Netty EngelsGeurts / 'Leer Limburgs Koken' – Netty & Peetjie Engels / Puurvandewall / 'Bidden bij de buren', St. Pelgrimswegen en voetpaden / 'Pelgrimspaden in Zuid-Limburg', St. Pelgrimswegen en voetpaden / 'Vakwerk', Coen Eggen / De Gezichten van Margraten - Stichting Verenigde Adoptanten Amerikaanse Oorlogsgraven.

82


O P Z O E K N A A R R O U T E - I N F O R M AT I E IN ZUID-LIMBURG? Ga dan naar onze online Limburg Winkel via limburgwinkel.nl en bestel jouw Zuid-Limburg producten snel en voordelig en geniet thuis alvast van de wandelingen en fietstochten in het Heuvelland. Heb je opmerkingen of suggesties over de bewegwijzering van de fiets- en wandelpaden, neem dan contact op met het Routepunt Zuid-Limburg via 043-6098500 of vvvzuidlimburg.nl/routes

83


Jouw Heuvelland #HEUVELLAND

|

#VISITZUIDLIMBURG

@wandelenzuidlimburg 7d ago

@liannefoto 1d ago

@elno________ 5d ago

 59  3

 236  34

zuidvelland #visit #zuiden #heu #zuidlimburg #iglimburg rg bu lim ers urg #ig limburg #limb #vakwerk #visitlimburg @lheritagebart 2d ago

 78

 12

H A V E A B R E A K #everyday workday #sheperdlife #zuidlimburg #anotherdayatwork #natuurlijkbeheer #natuur #naturelover #heuvelland #limburgsland schap #visitlimburg #voerstreek #natuurpunt #natuurmonumenten #staatsbosbeheer #liefdevo orlimburg #schaapskooimergelland

 59  3 elen R U S T @ H E U V E L L A N D #Bem #Bemelerberg @heuvelland #whataview #hike #uitzicht #Zuidlimburg #zomer #heuvelland #wandelen #wandeling

Laat je inspireren op vvvzuidlimburg.nl/heuvelland

lerberg richting Zomers uitzicht vanaf de Beme #Bemelerberg Maastricht en België #Bemelen #uitzicht #Zuidlimburg #zomer #heuvelland urg #wandelen #wandeling @dep svallei lank_#Limb #Maa _heerlijkg enieten 7d ago

 101  5 Wandelen in het prachtige Heuvelland, en dan een fris paasbiertje.... that’s the way we like it #heuvelland #eijsdenmargra ten #walking #zuidlimburg #noorbeek #margraten #hoteldeplank #wandelen

Heuvelland magazine  

Het Heuvelland. Daar is écht alles anders! "Het leven op z'n mooist". En dat is zichtbaar gemaakt in dit magazine, vol inspirerende plekjes....

Heuvelland magazine  

Het Heuvelland. Daar is écht alles anders! "Het leven op z'n mooist". En dat is zichtbaar gemaakt in dit magazine, vol inspirerende plekjes....