ТЫПАЛАГІЧНЫ АНАЛІЗ ТВОРЧАСЦІ ЯЗЭПА ДРАЗДОВІЧА1 Язэп Драздовіч у жыцці быў мастаком, фельчарам, пісьменнікам, краязнаўцам, археолагам, настаўнікам, знаўцам астраноміі, вандроўнікам. У гісторыі пра яго пішуць як пра пачынальніка беларускай мастацкай школы новага часу2, “беларускага Леанарда да Вінчы” 3, мастака-летуценніка4. Творчасць і лёс яго напоўнены шматлікімі загадкамі. Напэўна, таму неабходна столькі розных адзнак і абумоўленасцяў у мастацтвазнаўчым аналізе спадчыны Драздовіча і таму немагчыма разважаць пра яго творы ў адарванасці ад лёсу мастака. Менавіта тыпалагічны аналіз дазволіць вызначыць адметнасці розных перыядаў яго творчасці, абагульніць шматбаковую дзейнасць гэтага раскіданага ў сваіх творчых памкненнях чалавека. Мастацкую культуру ўтвараюць тры тыпы творчасці. Суіснуюць яны ў непарыўных кантактах, сілкуючы адна адну і надаючы своеасаблівую афарбоўку розным гістарычным перыядам. Дзве з іх добра вядомы: народная і прафесійная творчасць. Розніца паміж імі вялікая, бо першая зарыентавана на калектыўны вопыт і густ, другая — на індывідуальнасць мастака, яго непаўторнасць. Трэці тып творчасці памежны і нясе шмат рыс, характэрных як для народнай, так і для прафесійнай культуры. Завецца ён па-рознаму. Часцей за ўсё пра яго кажуць як пра мастацтва прымітыву альбо наіўнае мастацтва. Апошнім часам пачалі ўжываць назоў “інсіта”, што азначае талент, дадзены ад прыроды. Найбольш яркія прадстаўнікі інсітнай творчасці з'яўляюцца ў пераломныя часы гісторыі народаў, калі адбываюцца сацыяльныя зрухі і амаль поўнае аднаўленне мастацтва. Праблематыка прымітыву глыбока раскрыта ў публікацыях Л.І. Тананаевай5. Аналізуючы культуру краін Усходняй Еўропы ХVІІ—ХVІІІ стагоддзяў, даследчыца робіць выснову, што прымітывізацыя мастацтва ўласціва такім народам, якія на нейкі час страчваюць дзяржаўны суверэнітэт. На першым этапе нацыянальная культура сыходзіць у шырокія слаі народа, дзе набывае вітальнасць, якая дапамагае культуры праіснаваць стагоддзі і аднавіцца падчас адраджэння. Другі этап, на думку Тананаевай, мае своеасаблівасць. Ён характарызуецца вострым усведамленнем уласнай нацыянальнай сутнасці, імкненнем выкарыстаць сваю мастацкую традыцыю, свядомым канструяваннем нацыянальнай культуры6. Да блізкіх высноў прыходзіць В.М. Палявы, аналізуючы функцыі культуры этапа нацыянальных адраджэнняў народаў Лацінскай Амерыкі і балканскага рэгіёна: “Мастацтва выступіла як форма Адрэдагаваны варыянт артыкула Вакар Л. // Веснік Віцебскага дзяржаўнага універсітэта. 1996. № 1. 2 Шмат В. Мастацкі сусвет Язэпа Драздовіча // Літ. і мастацтва. 1979. 8 ліп. С. 14. 3 Ліс А. Шляхі і пошукі // Полымя. 1964. № 3. С. 164. 4 Танк М. Прадмова // Ліс. А. Вечны вандроўнік. Мн., 1984. С. 5. 5 Тананаева Л.И. О низовых формах в искусстве Восточной Европы в эпоху барокко // Примитив и его место в художественной культуре Нового и Новейшего времени. С. 30. 6 Тананаева Л.И. Польский портрет ХVІІ —ХVІІІ веков // Советское искусствознание, 1977. Вып. І. М., 1978. С. 189. 1
37