Zwolle

1

STAPELSTAD Rond het oude centrum van Zwolle is vanuit de lucht het sterpatroon van de verdedigingsgrachten nog perfect herkenbaar. Een vestingstad met een pikant Hanzeverleden omringd door een bevaarbare grachtengordel. Dat belooft een leuk dagje te worden!

PIM VAN DER MAREL

32

2840.indd 2

www.motorboot.com

6/4/2025 7:36:04 PM

DAG TO C HT ZWOLLE

Hoewel er sporen duiden op bewoning in de jonge steen-

mee blijk geeft van zijn wereldlijk gezag. Eind van de 13e

tijd, komen we Zwolle voor het eerst tegen in een kerkelijk

eeuw doet Zwolle mee aan de strijd van Lübeck tegen de

geschrift uit het jaar 1040. De zandrug waarop de neder-

Deense koning. Dit optreden in het toen nog los-vast ope-

zetting ligt, zorgt voor droge voeten en is nog altijd zicht-

rerende Hanze-verband speelt de stad op dat moment in

baar

binnenstad.

de kaart. Het zal Zwolle in de eeuwen daarna typeren: stra-

Waterwegen als het Zwarte Water, de Vecht en de IJssel,

tegische keuzes ten faveure van de op dat moment meest

samen met voor die tijd goede wegverbindingen, maken

interessante handelspartners, altijd gemotiveerd uit eigen-

de stad tot een natuurlijk knooppunt voor de grote han-

belang. Als centrum van doorvoerhandel moet je immers

delsstromen. Enerzijds die uit Holland, Brabant en Vlaan-

alle partijen te vriend houden. In de Wendische oorlog

deren, en anderzijds die uit Nedersaksen en Westfalen.

schaart Zwolle zich bijvoorbeeld, samen met Deventer, aan

De stad buit die knooppuntfunctie voortreffelijk uit. Twee

de zijde van de Hollandse steden in plaats van aan die van

zaken spelen daarin de hoofdrol. In de eerste plaats het

de Hanze-collega’s. Bij de Tienjarige Oorlog tussen Deven-

veer over de IJssel bij Katen, waardoor ook het wegver-

ter en Amsterdam houdt de stad zich afzijdig. Die oorlog

voer langs Zwolle wordt gedwongen. In de tweede plaats

belet Zwolle dan weer niet om in 1469 een eigen overeen-

het zogenoemde stapelrecht (zie kader), waardoor de

komst met Amsterdam te sluiten over wederzijdse tolvrij-

plaats min of meer vanzelf overslagstad bij uitstek wordt.

dom. Het opportunistisch manoeuvreren ter bevordering

aan

de

niveauverschillen

in

de

van de doorvoerhandel belet de stad evenmin om – als dat

DOORVOERHANDEL Al in de vroege middeleeuwen (1230) krijgt Zwolle stadsrechten van bisschop Wilbrand van Oldenburg, die daar1 Het dak van Museum de Fundatie is een regelrechte blikvanger.

2 De Katerveersluizen naar de Willemsvaart zijn buiten gebruik gesteld.

3 Achter de beweegbare Hofvlietbrug beginnen de Zwolse grachten.

4 Op het Rodetorenplein vinden we het Havengebouw van Zwolle.

3

2

4

augustus 2025

2840.indd 3

33

6/4/2025 7:36:15 PM

5 5 In een voormalig klooster is nu een afdeling van het conservatorium gehuisvest. 6 De Wijndragerstoren is een muurtoren uit het eind van de 15e eeuw. 7 Cultuurschip Thor, ooit gebouwd voor het Russische tsarenregime.

6

van pas komt – de banden met het Hanze-verbond weer

eigenlijk wel jammer, want de sluizen zijn nog altijd fraai

stevig aan te halen. Als de verminderde bevaarbaarheid

gelegen binnen de 16e-eeuwse Katerschans. In het

van de IJssel aan het begin van de 16e eeuw het einde

Zwolle-IJsselkanaal schut nu de Spooldersluis je naar het

markeert van de Hanzeatische welvaart, raakt dat Zwolle

niveau van de stad. De sluiswachter laat een binnenschip

als doorvoercentrum het minst. Sterker nog, het relatieve

voorgaan en geeft na enig aandringen aan dat we daar

belang van de stad ten opzichte van de naastgelegen

nog wel bij kunnen. Gelukkig maar, want ook nu neemt

Hanze-steden neemt er zelfs nog een tijdje door toe. Het

het passeren van de sluis evengoed wel een ruim uurtje in

kan natuurlijk niet anders dan dat zo’n historie in de oude

beslag. We varen hier midden tussen het industrieterrein

binnenstad zijn sporen heeft nagelaten.

Voorst door, met aan bakboord de Voorsterhaven. Pas als we op het Zwarte Water stuurboord uit een stukje richting

AANVAARROUTE

stad zijn gevaren, beginnen we waardering te krijgen voor

Vanaf de Gelderse IJssel ga je naar Zwolle via een kanaal

onze omgeving. We nemen een tweetal beweegbare

dat luistert naar de niet al te verrassende naam Zwolle-

bruggen, alsmede een vaste brug van meer dan 8 meter

IJsselkanaal. Dit kanaal vervangt in 1964 de Willemsvaart,

hoogte, en passeren daarbij de botenloodsen van de

die sinds 1819 Zwolle’s verbinding met de IJssel vormt. In

plaatselijke studentenroeivereniging. Die zijn vandaag on-

de daaraan voorafgaande vier eeuwen (!) hebben Deven-

bemand. Via de Hofvlietbrug komen we even verderop uit

ter en vooral Kampen de aanleg van deze Willemsvaart uit

op een driesprong.

concurrentieoverwegingen weten te verhinderen. De Wil-

2840.indd 4

lemsvaart is anno nu niet meer bevaarbaar en de Kater-

RODE POORT

veersluizen in de monding ervan draaien niet meer. Dat is

Voor ons ligt het Rodetorenplein, genoemd naar de rode

6/4/2025 7:36:21 PM

DAG TO C HT ZWOLLE

ZWOLLE HOUDT DE SFEER VAN VROEGER GRAAG IN STAND

7

stadspoort die ooit vanuit de stad toegang gaf tot het

gracht. Omdat stadsmuren onvoldoende bescherming

oude havenplein. Het (nieuwe) plein van 2400 m² ligt op

bieden tegen kanonnen, ontstaat de behoefte aan verdedi-

de plaats waar vroeger de rode poort stond. Het doet

gingsgrachten. Het stelsel van grachten, wallen en bolwer-

dienst als evenementenlocatie voor de stad en is tevens

ken is aan het begin van de 17e eeuw gereed. Langs de

de plaats waar we het havengebouw van Zwolle aantref-

Achtergracht is minder te zien dan bij de andere grachten,

fen. De architect daarvan meldt daar op zijn website ron-

dus valt de keuze op de Thorbeckegracht. Voor die tijd wil-

kende geluiden over: de stoere, heldere, historisch

len we in de kop van de Achtergracht een blik werpen in de

geïnspireerde hoofdvorm zou het tot een beeldmerk op

Schuttevaerhaven, ooit een van de doorvoerhavens van de

het plein maken. Nog meer geronk? Het ligt als een voor-

stad. Leuk is dat de heren Willem Jan Schuttevaer en toen-

uitgeschoven post vrij in de ruimte, is uitnodigend voor de recreant en het hele programma is optimaal ingepast.

Tsja... Gelukkig kun je er ook gewoon naar het toilet, want de sanitaire voorzieningen voor de naastgelegen passan-

STAPELRECHT

tenhaven zitten ook in dit gebouwtje. Voor de passanten-

Zwolle verdient haar geld door de stapelmarkt. Het sta-

haven ligt eerst nog de moderne Rodetorenbrug, een

pelrecht van de stad wordt in 1438 door de bisschop

vaste voetgangersbrug van 3,95 meter hoogte. Wij vinden

van Utrecht bevestigd. In de praktijk houdt dit recht in

dat geen onaardige brug, maar we hebben het hart niet

dat de goederenstroom langs of door de stad er ver-

om op de site van de architect te kijken. Achter het plein

plicht moet worden opgeslagen en te koop aangebo-

torent de 75 meter hoge Peperbus – de toren die als

den, voordat er iets verder mag worden vervoerd. Zo

baken van de stad fungeert – boven alles uit.

mag bijvoorbeeld alles dat via de Vecht uit Duitsland komt, alleen maar in Zwolle op de markt worden ge-

GRACHTENSTELSEL

bracht. In de praktijk betekent de stapeldwang dat de

Aan de noordkant van de stad loopt de Achtergracht. Vlak

stad gemakkelijk welvarend wordt. Of – anders gezegd

daaronder loopt de Thorbeckegracht, die verderop het Al-

– slapend rijk…

melose Kanaal heet. De rest van de gordel heet de stads-

2840.indd 5

6/4/2025 7:36:26 PM

malig minister Johan Rudolf Thorbecke plaatsgenoten,

ressante gevelstenen. Aan stuurboord vinden we meteen

leeftijdsgenoten en overburen van elkaar waren. Zwolle

al gerestaureerde restanten van de Steenpoort, een voor-

houdt de sfeer van vroeger graag in stand: je vindt in de

malige stadspoort uit 1488. We genieten er even van en

Schuttevaerhaven alleen schepen met een klassiek ka-

passeren de Vispoortbrug, genoemd naar de hier in 1844

rakter. Als we dat gezien hebben, keren we om en varen

afgebroken poort. Even verderop zien we dan de Wijndra-

de Thorbeckegracht in.

gerstoren al fraai in het oog springen, een muurtoren uit dezelfde tijd als de Steenpoort. Vroeger, in vredestijd dan,

THORBECKEGRACHT

het domein van het wijndragersgilde, nu in gebruik als ho-

Ook dit is van oudsher een doorvoerhaven. Voor 1595

recagelegenheid. We zijn daar nog niet van bekomen als

luisterend naar de naam Leyderweerd, daarna de Dijk en

we een 15e-eeuws voormalig klooster en een gereno-

sinds 1876 vernoemd naar Thorbecke. Onze grote staats-

veerd 18e-eeuws pakhuis passeren, waarin nu een ad-

man en drievoudig minister-president is er geboren op

vieskantoor is gehuisvest. Wat onvoorstelbaar mooi dat

nummer 11. Aan de vroegere functie herinneren statige

het allemaal in zo’n prachtige staat is! Na het Pelserbrugje

grachtenpanden met voornaam ogende gevels en inte-

treffen we iets heel anders aan: het cultuurschip Thor. Het schip is al meer dan tien jaar in gebruik als cultuurpodium en komt voort uit particulier initiatief. De voor het huidige

BEPERKINGEN

doel geschikt gemaakte zeesleper is vlak voor de val van

De passantenhaven is bereikbaar als je onder de 3,95

lutie van 1917 is de boot echter nooit afgenomen. Het

meter hoge Rodetorenbrug past. Het grachtenrondje

schip heeft op alle mogelijke manieren dienstgedaan,

heeft als laagste vaste brug de 1,60 meter hoge Nieuwe

waaronder als mijnenveger. En in de oorlog in dienst van

Havenbrug. De bruggen in de Thorbeckegracht draaien

de Duitsers bij de Zeereddingsdienst en als Bergungs-

alleen voor woonboten en beperken daardoor voor de

schiff. Het moet een genoegen zijn hierover, onder het

pleziervaart de doorvaarthoogte nog wat verder. Je kunt

genot van de welluidende klanken van een zondagoch-

dan eventueel nog wel rond via de Achtergracht, waar

tendconcert, weg te dromen… Als we verder varen, blij-

drie vaste bruggen liggen van 2,10 meter hoogte. Als je

ken we nog meer stukken oude stadsmuur te gaan zien.

dan keert bij de Nieuwe Havenbrug, heb je in elk geval

In de eerste plaats de Pelsertoren. De toren uit het eind

de Sassenpoort en De Fundatie gezien. De maximaal

van de 15e eeuw is ‘historiserend’ gerestaureerd, waar-

toegestane snelheid op de stadsgrachten is 6 km per

door we niet met zekerheid weten of de kantelen en het

uuur.

opbouwtorentje er ‘in het echt’ zo hebben uitgezien. We

het tsarenregime besteld door de Russen. Door de revo-

grinniken erom en besluiten dat we van die onzekerheid 8

toch maar niet wakker zullen gaan liggen. Het volgende stuk bewaard gebleven stadsmuur vinden we bij het Diezenpoortenbolwerk. Meteen daarna gaan we stuurboord uit, de stadsgracht op.

STADSGRACHT We varen onder de Kerkbrug door en hebben dan aan stuurboord het Ter Pelkwijkpark. Je vaart daar pal langs het Zwolse oorlogsmonument uit 1950, dat een zich weer oprichtende mens verbeeldt. We gaan er daarna even goed voor zitten, want de komende ruime kilometer varen we – tot aan de Sassenpoortenbrug – langs de achtertuinen van de grote vrijstaande villa’s aan de rand van de binnenstad. We drinken de luxe bijna letterlijk in en zouden hier ook wel willen wonen. Met tuinman dan, uiteraard. Bij de brug moeten we even aanleggen om een paar stappen naar de Sassenpoort te lopen, de enig bewaard gebleven stadspoort van Zwolle. Die is gebouwd rond 1400 en staat in de nationale top 100 van Monumentenzorg. We strekken even de benen en genieten van de poort, die niet zomaar in die top 100 is terechtgekomen.

2840.indd 6

6/4/2025 7:36:31 PM

DAG TO C HT ZWOLLE

9 8 De 15e-eeuwse Pelsertoren is ‘historiserend’ gerestaureerd. 9 Het Oorlogsmonument Zwolle uit 1950 in het Ter Pelkwijkpark. 10 De Sassenpoort van rond 1400 is prachtig bewaard gebleven.

Wat een fantastisch mooi gebouw! We stappen weer aan boord en gaan op weg naar de uitsmijter van vandaag.

Ook daarvoor moeten we even aanleggen en een klein stukje lopen. Van dichtbij willen we een blik werpen op het dak van Museum de Fundatie. Dit voormalige Paleis van Justitie is ruim tien jaar geleden vergroot met een bol-

10

vormige, ovale uitbreiding bovenop. Om het verder aan te kleden mocht Marte Röling er de ‘Grote Gouden Vette

Vredesduif’ aan toevoegen. Of je ervan houdt is een kwestie van smaak, maar indrukwekkend is het merkwaardig ogende dak absoluut!

HANZESTEDEN

UITPUFFEN We gaan opnieuw aan boord en zijn onderhand moe van Hanzesteden.

de indrukken. We zijn vlak bij de passantenhaven en leg-

Zwolle is er daar één van. Het van ori-

gen daar aan. Er staat nog één ding op ons programma,

gine Duitse Hanze-verband is een

en dat kunnen we niet varend doen: de Peperbus.

economisch-strategische samenwer-

Het is de bijnaam van de toren van de Basiliek van Onze-

kingsorganisatie van steden op het

Lieve-Vrouw-Tenhemelopneming, zo genoemd omdat de

gebied van handel rond de Oostzee

vorm van de top op een peperbus lijkt. Hoewel de 15e-

en de Noordzee. Het heeft gefunctio-

eeuwse toren met zijn 75 meter niet meer het hoogste ge-

neerd van grofweg de jaren 1250 tot

bouw van de stad is, fungeert de toren wel vanuit elke

Nederland

telt

22

1450 en telde op het hoogtepunt 200

hoek als baken. Je kunt hem beklimmen tot aan de eerste

steden, van Londen tot Novgorod. De deelnemende

opgang op ruim 50 meter hoogte. Wij houden de beklim-

steden lagen altijd aan het water. Een flink aantal van

ming nog even op onze to-do-lijst, waar inmiddels een

de Nederlandse Hanzesteden vinden we langs de Gel-

terrasje bovenaan prijkt. We mijmeren achter een biertje

derse IJssel.

nog wat na over Zwolle en constateren dat we deze stad absoluut niet hadden willen missen! M

2840.indd 7

6/4/2025 7:36:36 PM