Zutphen

1

PRINCIPAALSTAD ZUTPHEN We maken een dagtocht op het zuidelijk deel van de Gelderse IJssel tussen twee heel aantrekkelijke plaatsen. Beide zijn oude Hanzesteden en hebben een roemruchte historie. Maar ook de rivier vinden we aantrekkelijk. We varen naar het noorden en dat betekent dat we vandaag de IJssel weer stroomafwaarts ‘doen’.

PIM VAN DER MAREL

28

2376.indd 2

www.motorboot.com

1/23/2025 8:26:01 PM

DAG TO CHT VAN DO E SB UR G NA A R ZU TP HEN

Als we de Oude IJssel willen verruilen

een zes kilometer lange dode rivier-

dersche Toren. Het kasteel is een

voor de Gelderse, moeten we ons

arm die is ontstaan door een bochtaf-

zware ronde woontoren die in 1535

door de sluis Doesburg omlaag laten

snijding in de IJssel. Hoewel we de

op de fundamenten van een oudere

schutten. Er ligt een binnenvaartschip

indruk hebben dat er een invaarver-

wachttoren is opgetrokken. De toren

in de sluis en we horen dat deze de

bod geldt, strookt dat in het geheel

is al in de 19e eeuw gerestaureerd

melding krijgt dat de sluisdeuren niet

niet met de aanwezigheid van meer-

naar de huidige vorm. Wat is dit toch

open willen. We melden dat ook wij

dere recreatiebedrijven met jachtha-

een leuke afwisselende vaarweg!

die mededeling hebben meegekregen

vens aan Het Zwarte Schaar. We

en weer terugkeren naar de jachtha-

zullen dat dus wel mis hebben.

ven. De sluismeester belooft ons op

BRONKHORST Ter hoogte van de plaats Brummen

te roepen als het probleem is opge-

DIEREN

kunnen we in de verte de toren van de

lost. We laten de marifoon standby

Onmiddellijk daarna passeren we aan

Sint-Pancratiuskerk

staan en horen de sluiswachter na

bakboord het plaatsje Dieren. Tegen

waarvan vermoed wordt dat die rond

ruim een half uur zeggen dat zijn

de achtergrond van een dreigende

het jaar 1500 is gebouwd. We kruisen

klomp breekt: ‘de monteur is er nog

hoosbui ligt een kerktoren daar prach-

hier ook het Bronkhorster pontveer

niet maar de deuren zijn om onver-

tig in de zon. De katholieke kerk waar

dat de plaatsen Bronkhorst en Steen-

klaarbare redenen uit zichzelf open

deze bij hoorde is gesloopt maar

deren verbindt met Brummen. Met

gegaan’. We wachten tot de binnen-

dankzij een actie van de lokale bevol-

minder dan 100 inwoners en stads-

vaarder eruit is en laten ons – niet he-

king is de toren behouden. Die is nu in

rechten sinds 1482 profileert Bronk-

lemaal gerust op de goede afloop

gebruik als multifunctioneel gebouw

horst zich als het kleinste stadje van

natuurlijk – door de blijkbaar defecte

met onder meer vergaderruimte, kan-

Nederland. Hoewel dat misschien fei-

sluis schutten. Gelukkig doen zich

toorruimten en een uitkijkpunt op de

telijk niet helemaal juist is, mag de

geen nieuwe problemen voor. Zodra

klokkenzolder. Wat een leuke manier

plaats bogen op een prachtige histo-

we op de IJssel zijn krijgen we weer te

om zuinig te zijn op je historische ge-

rie. De Heeren van Bronckhorst beza-

maken met de meer dan normale

bouwen! We passeren er een pont-

ten

stroming. Als gevolg van de overvloe-

veer dat Dieren verbindt met het

stamslot. En alle middeleeuwse hui-

dige regenval in Zwitserland en Oos-

gehucht Olburgen en we werpen een

zen zijn er ten prooi gevallen aan een

tenrijk krijgen we een steuntje in de

blik op de Dierense sluis. Die geeft

brand in 1633. Terwijl de plaats be-

rug van meer dan 6 km per uur. In de

toegang tot het niet meer bevaarbare

staat uit zo’n 60 panden telt het 38

praktijk zie je het water daardoor hier

Apeldoorns kanaal, een voormalig la-

rijksmonumenten en 13 gemeentelijk

en daar onrustig kolken. We bereiken

teraalkanaal van de Gelderse IJssel.

monumenten. Geen wonder dat er

dan ook al snel aan stuurboord de in-

We passeren even later – opnieuw

zelfs een krater op de planeet Mars

gang van Het Zwarte Schaar. Dat is

aan bakboord – het Kasteel De Gel-

naar dit stadje is genoemd! Na een

er

een

onderscheiden

inmiddels

gesloopt

1 De Gelderse IJssel biedt altijd de aanblik van fraai rivierlandschap. 2 De Dierense sluis naar het Apeldoorns Kanaal. 3 Doorlopend worden we opgelopen door grote binnenvaartschepen.

2

3

april 2025

2376.indd 3

29

1/23/2025 8:26:09 PM

4 4 De Vispoorthaven heeft alles, is overzichtelijk en knus en ligt tegen het stadshart. 5 De Berkelpoort uit de14e eeuw is een onderdeel van de stadsomwalling. 6 De witte huisjes aan de Paardenwal dateren van midden 19e eeuw.

bocht waarschuwen twee rode ton-

VISPOORTHAVEN

rugkomt van het havenhoofd aan de

nen ter hoogte van de Bronkhorster-

De Brug Cortenoever in de N348

stroomafwaartse kant. Het belet ons

waarden niet te ver naar stuurboord

markeert het begin van Zutphen. Het

niet even te genieten van het uitzicht

uit te wijken. En even later zien we

duurt dan ook niet lang voordat we

dat je al bij het invaren van de haven

mensen aan het werk bij iets dat ons

stuurboord uit de fraai gesitueerde

hebt op de toren van de Sint Walbur-

op een keersluis lijkt. Die ligt op het

haven van de Watersportvereniging

giskerk. Vanuit de haven domineert

punt waar het Stroomkanaal van

Gelre indraaien. Door de stroming

de 76 meter hoge toren van de kerk

Hackfort in de IJssel uitmondt. We

varen we als een soort krab naar bin-

het stadsaanzicht. Zutphen heeft nog

naderen dan ons doel van vandaag.

nen en anticiperen op de keer die te-

meer havens, maar deze Vispoorthaven ligt als enige tegen het oude

5

stadshart aan. De haven is van zichzelf aantrekkelijk, goed geoutilleerd en heeft door de overzichtelijkheid een aangename, knusse sfeer. De ligging is in de praktijk nog mooier dan de faam die de haven al vooruit was gegaan. We worden ontvangen door een aimabele voorzitter en krijgen de havenfiets te leen voor een toertje door de stad, wat wil je nog meer!

HISTORIE Zutphen is verreweg de oudste van alle Hanzesteden en gaat in de vorm van een versterkte Frankische nederzetting terug tot het jaar 400. Een gewelddadige

plundering

door

de

Vikingen in 882 laat van de plaats niet veel over. De stad wordt daarna herbouwd als een ringwalburg: een ronde versterking. Het stratenpatroon daarvan vind je voor een deel nog

2376.indd 4

1/23/2025 8:26:16 PM

DAG TO CHT VAN DO E SB UR G NA A R ZU TP HEN

terug en ook het centrale plein uit die tijd, ’s-Gravenhof, is er nog. Graaf Otto I van Gelre verleent de plaats

DROGENAPSTOREN

stadsrechten in 1194. Hoewel Zut-

De toren uit de 15e eeuw is pas

phen dus, anders dan de meeste an-

een eeuw later aan haar bijzondere

dere

als

naam gekomen. Dat is te danken aan

handelsstad is ontstaan wordt dat

stadsmuzikant Thonis van Grol, die er

vanaf de 13e eeuw wel de drijvende

in 1555 mocht komen wonen. Thonis

kracht. De reders, bevrachters, schip-

presteerde het om als bijnaam ‘dro-

pers en kooplieden uit de stad zijn in-

genap’ te krijgen. Voor de bijnaam

ternationaal actief en benutten het

zijn twee voor de hand liggende

Hanze-verbond op die manier maxi-

verklaringen. De leukste daarvan is

maal. Zutphen neemt als ‘principaal-

dat de nap (drinkbeker) van Thonis

stad’

steevast leeg was, omdat hij wel

Hanzesteden,

deel

niet

aan

de

Hanzevergaderingen. Je komt het

heel graag en doorlopend een neut

stadje zelfs tegen bij de bepalingen

lustte. In oude geschriften wordt zijn

van de Vrede van Stralsund in 1370

functie aangeduid als piper (blazer)

tussen de Deense koning en de Han-

of trumsleger (trommelaar): hij moest

zesteden. In de tweede helft van de

waarschuwen als er gevaar dreigde.

15e eeuw krijgt de plaats last van de

Dat moet allicht een keer misgegaan

oorlogen en politieke spanningen tus-

zijn, anders krijg je niet een hele toren

sen Gelre en de Habsburgers. In de

naar je drankgebruik vernoemd….

eeuw daarna wordt de stad eerst in6

2376.indd 5

1/23/2025 8:26:23 PM

De 47 meter hoge toren heeft zijn allereerste oorsprong in een versterkt huis bij de ingang van de eerder genoemde 9e-eeuwse ringwalburg. Het wijnhuis is tevens stadswaag, stadswachthuis en herberg. De restanten van het wijnhuis zijn in vlammen opgegaan, maar de toren is gespaard gebleven. Leuk is dat je ook deze toren kunt beklimmen. Dat er horeca in is gevestigd neem je dan maar voor 7

lief.

Van de eerder genoemde Walburgis-

7 De latere toegangspoort van het Oude Bornhof dateert uit 1723. 8 Het Oude Bornhof is het

kerk is in dit verband van belang dat

oudste hofje van Zutphen. 9 “Else” is een beeld door Maïté Duval dat 25 jaar geleden in de Oude

de toren daarvan tot aan een bliksem-

Bornhof is geplaatst.10 Achter ‘de bleek’ zijn de oude stadswallen nog goed intact.

inslag in het jaar 1600 ruim 107 meter hoog is geweest. De kerk heeft roots

genomen door de geuzen en daarna

de combinatie van het stedelijk en

in de 11e eeuw en is daardoor van

door de Spanjaarden. Als gevolg van

nog een museum. Dat je vanuit de

zichzelf een Zutphense must-see. In

deze minder gunstige omstandighe-

tuin – de Hof van Heeckeren – ook op

de kerk vinden we ook de Librije, één

den worden de internationale han-

een kerktoren kijkt is hier haast niet te

van de drie kettingbibliotheken die Eu-

delscontacten overgenomen door de

voorkomen. Al in de middeleeuwen

ropa nog rijk is. De boeken zijn er van

Hollandse en Zeeuwse steden. Ten

gaat de stad door voor ‘Zutphania

oudsher (1563) vastgeketend om te

opzichte van het westen profiteert de

Turrita’ en dat houdt men anno nu

voorkomen dat je ze meeneemt. Met

stad daarna verhoudingsgewijs min-

met ‘Zutphen Torenstad’ nog onver-

volop werken uit de begintijd van de

der van de Gouden Eeuw en legt zich

minderd vol. Om deze benaming eer

boekdrukkunst in de collectie zijn de

toe op de regionale handel. Maar van

aan te doen fietsen we maar meteen

kettingen misschien anno nu nog veel

de onvoorstelbare welvaart van de

naar de 17e-eeuwse Wijnhuistoren.

verstandiger dan destijds. Uit de over-

stad in de Hanze-tijd getuigt nog altijd een prachtig Gelders stedenrijm op

8

het 16e-eeuwse Duivelshuis in Arnhem: Nijmegen de Oudste, Roermond de Stoutste, Zutphen de Rijkste en Arnhem de Genoeglijkste!

TORENS We hebben een afspraak met Anna van het plaatselijke VVV om gezamenlijk een fietstoertje door de stad te doen. Ze verschijnt al snel en ontpopt zich als heel aangenaam gezelschap.

We gaan eerst even kijken bij de schelpengrot uit 1679. De koepel is feitelijk een tuinversiering, aangelegd door één van de Van Heeckerens, telg uit een oud-adellijk geslacht in deze streek. De ‘grot’ vormt het entree tot

“ZUTPHEN GAAT TERUG TOT HET JAAR 400.”

2376.indd 6

1/23/2025 8:26:28 PM

DAG TO CHT VAN DO E SB UR G NA A R ZU TP HEN

vloed aan torens ‘doen’ we er nog

HANZESTEDEN

één. Door een poortje naast het 16eeeuwse woonhuis ‘Dat Bolwerck’ vinden we de Drogenapstoren uit 1446.

Nederland telt 22 Hanzesteden. Zutphen is daarvan de

Achter zo’n naam moet natuurlijk een

oudste. Het van origine Duitse Hanze-verband is een

leuk verhaal schuil gaan (zie kader

economisch-strategische samenwerkingsorganisatie van

bladzijde terug).

steden op het gebied van handel rond de Oostzee en de Noordzee. Het heeft gefunctioneerd van grofweg de jaren

FIETSTOERTJE

1250 tot 1450 en telde op het hoogtepunt 200 steden,

Behalve de torens kom je in een stad

van Londen tot Novgorod. De deelnemende steden lagen

met zoveel historie bijkans om in de

altijd aan het water. Een flink aantal van de Nederlandse

monumenten. We fietsen even langs

Hanzesteden vinden we langs de Gelderse IJssel.

bij de stadsbibliotheek. Die is namelijk gevestigd in een kloosterkerk uit de 14e eeuw – de Broederenkerk – die

appelrassen aan de voet van de be-

havenmeester voor het gebruik van

één van de best bewaarde kerken in

waard gebleven stadsmuur. De Bleek

de havenfiets. De toename van de ac-

zijn soort is. Als je er iets bekends aan

is het enige ‘groene’ Rijksmonument

tieradius door de fiets maakt dat we

ziet is dat niet zo gek : de kerk heeft

van Zutphen. Het uitzicht op de oude

de complete binnenstad hebben ge-

model gestaan voor meerdere kerken

stadsmuur hier vormt een mooi be-

zien zonder het uitgewoonde gevoel

in ons land uit de eeuwen daarna.

sluit van ons toertje.

dat lopen met zich mee zou hebben

Vandaar begeven we ons naar de

gebracht. We complimenteren de

Berkelpoort. Die is gebouwd toen het

HAVENKANTOOR

stamgasten met zo’n prachtige bin-

rond 1215 ontstane Nieuwstad een

We fietsen terug naar de Vispoortha-

nenstad op een steenworp afstand.

onderdeel van Zutphen is geworden.

ven die een gezellig zitje vlakbij het

Wat een geweldige historie en wat

De ommuring van de stad wordt in

havenkantoor heeft. We danken de

een ontzettend aantrekkelijk stadje! M

1312 doorgetrokken rond het nieuwe stadsdeel, dat op de andere oever

9

van de Berkel ligt. Dat maakt twee waterpoorten noodzakelijk, waarvan dit een prachtig bewaard exemplaar is. Omdat de poort volledig is ingericht op oorlogvoering, ziet het geheel er nog altijd schietklaar uit! We fietsen vervolgens even langs de witte huisjes van de Paardenwal. Niet zozeer vanwege de monumentale functie maar meer omdat ze gezamenlijk een fraai hofje vormen. En als je het woord hofje in de mond neemt, kom je in Zutphen onvermijdelijk terecht in het Oude Bornhof. De basis van dit oud-

10

ste hofje van de stad is het 14eeeuwse huis van een kanunnik van de Walburgkerk. Hij schenkt het met tuin en al aan de stad voor liefdadigheidsdoeleinden. Het huis staat er nog en ook de latere toegangspoort uit 1723 is bewaard gebleven. Het hofje ademt een heerlijk rustgevende sfeer.

Om monumenten ’moeheid’ te voorkomen fietsen we daarna alleen nog naar ‘de bleek’. Dat is een boomgaard met bijzondere perenbomen en oude

2376.indd 7

1/23/2025 8:26:34 PM