Hattem

1

HATTEM HAD EN HEEFT HET! We zijn de Gelderse IJssel stroomafwaarts aan het afzakken en doen ons daarbij ‘tegoed’ aan de Hanzesteden die aan deze rivier liggen. En we komen aan bij alweer één van de veronderstelde pareltjes daaronder: Hattem. We hebben een ligplaats gereserveerd bij de Jachthaven IJsseldelta daar. We zijn nieuwsgierig of wij ook van deze plaats weer onder de indruk zullen raken.

PIM VAN DER MAREL

32

2888.indd 2

www.motorboot.com

6/19/2025 8:33:49 AM

DAG TOCHT HATTEM

Kort voor Zwolle ligt op de IJssel aan stuurboord de

beetje tegen de ingang van het stadje aan, dat kan dus

Schellerwade, een prachtige voormalige rivierarm en een

eigenlijk niet beter. Met 220 ligplaatsen is het voor een

erkend vogelbroedgebied. Vrijwel onmiddellijk daartegen-

kleine plaats een royale jachthaven, die bovendien goed is

over takt aan bakboord het Apeldoorns Kanaal af. Dat ka-

geoutilleerd. We leggen de boot aan op de afgesproken

naal is, in elk geval het eerste stuk tot aan de

ligplaats, gaan even de havenmeester gedag zeggen en

Hattemerbrug, bevaarbaar. Voorbij de brug, die alleen op

aansluitend het stadje te voet verkennen.

aanvraag wordt gedraaid, is een bedrijf in outdooractiviteiten gevestigd dat ook kano’s verhuurt. Daarmee kun je

HISTORIE

wél het Apeldoorns Kanaal verderop en de Veluwsche

Hattem is in zijn vroegste historie een keer verplaatst. De

Wetering doen en ook de vlakbij gelegen Wiessenberg-

oorspronkelijke vestiging in de 8e eeuw maakt gebruik

sche Kolk. Dat is een natuurgebied waar niet alleen bij-

van de plek waar de stuwwallen van de Veluwe overgaan

zondere vogels broeden, maar tegenwoordig ook bevers

in de drassige vallei van de IJssel. De plaats groeit ge-

hun domicilie hebben.

staag en in de 12e eeuw trekken de bewoners wat verder

Wij benutten het eerste stuk van het Apeldoorns Kanaal

naar het oosten. Het voordeel van de droge heuvel wordt

als havenkanaal, waarmee we de IJsseldelta Marina Hat-

prijsgegeven voor de nabijheid van de IJssel. Die maakt

tem bereiken, de plaatselijke jachthaven en camperplaats.

vervoer over water mogelijk en maakt de plaats ook beter

Aanvarend op de jachthaven vallen ons in de skyline van

verdedigbaar.

Hattem een paar van de bezienswaardigheden al van

In de tweede helft van die eeuw wordt al de Andreaskerk

verre op. We bellen de havenmeester en worden vriende-

gebouwd. In het stratenplan vallen de vele verbindingen

lijk naar onze ligplaats begeleid. De jachthaven ligt zo’n 1 De Dijkpoort is de enig bewaard gebleven toegangspoort tot Hattem.

2 De onderbouw van de toren van de Andreaskerk dateert uit ca.1200.

3 In de skyline van Hattem vallen sommige bezienswaardigheden al van verre op. 4 De IJsseldelta Marina Hattem is goed geoutilleerd en gastvrij.

3

4 2 augustus 2025

2888.indd 3

33

6/19/2025 8:33:56 AM

5 6

PRINSES URSULA

5 Het Anton Pieck museum. 6 Molen De Fortuin uit 1808 is een windkorenmolen. 7 Het Nederlands Bakkerijmuseum.

Ursula is een beeldschone, doch vrome Bretonse prinses

met de Schipperswal op, waar de schepen aanleggen.

die leeft in de 5e eeuw. Een Engelse koningszoon wil

Omdat de IJssel allesbehalve statisch is en doorlopend

haar huwen. Ursula gaat daar alleen mee akkoord als

zijn bedding verlegt, graven de Hattemers in de loop der

hij haar eerst een driejarige bedevaart naar Rome laat

eeuwen twee keer een verbindingskanaal. Schepen kun-

maken, samen met 11.000 andere maagden.

nen daardoor tot dichtbij de stad varen, met alle voorde-

Op de terugweg van de pelgrimstocht worden de

len van dien.

maagden bij Keulen door Attila de Hun en zijn mannen

Hoewel Hattem geen belangrijke handelsstad wordt, lift

te grazen genomen. Wie haar kuisheid niet wil verliezen,

de plaats – geholpen door de ligging dichtbij de IJssel –

wordt door de Hunnen vermoord. Het verhaal heeft altijd

mee op het succes van de omliggende steden. In 1299

zeer tot de verbeelding gesproken en vele christenen

krijgt Hattem stadsrechten van Reinoud I, graaf van Gelre.

geïnspireerd.

In 1335 krijgt de stad het recht om twee jaarmarkten te houden: één op de zondag voor Pinksteren en één op 21

Ursula is later heilig verklaard. Haar feestdag valt op 21

oktober, dag van de heilige Ursula, bekend van de le-

oktober, en ze is patroonheilige van leraressen en school-

gende van de 11.000 maagden (zie kader).

kinderen. Clematius, een Romeins senator, laat al in zijn

Het meeliften legt Hattem geen windeieren en zorgt er-

tijd een grafsteen graveren over het martelaarschap van

voor dat we nu nog steeds kunnen genieten van de mo-

de maagden. Die steen is ingemetseld in de Keulse Sint-

numenten die de welvaart van destijds voortbrengt.

Ursulakerk, die op de plaats staat waar de standvastige maagden het leven zouden hebben gelaten.

STRATEGISCH Door de ligging in het noorden van Gelre is Hattem strategisch van waarde. Dat leidt ertoe dat het stadje ommuurd wordt en een burcht krijgt. Reinoud IV, hertog van Gelre,

2888.indd 4

6/19/2025 8:34:02 AM

DAG TOCHT HATTEM

‘OOK HATTEM IS ABSOLUUT EEN PARELTJE’

7

is militair nogal ambitieus en laat er kort na 1400 een in-

de drie stadspoorten die bewaard is gebleven. Je kijkt

drukwekkend kasteel optrekken. De muren ervan zijn

hier naar zo’n slordige 625 jaar historie, want de poort da-

zeven meter dik en daarmee de dikste kasteelmuren van

teert van rond 1400. Dat het zo’n prachtig gebouw is,

Nederland.

heeft ook te maken met restauraties in 1909, 1970 en

De burcht, de Dikke Tinne, is een stadje binnen de stad,

2014. Bij de eerste van de drie, uitgevoerd door de be-

met een eigen ommuring en grachten. De imposante con-

kende architect P.J.H. Cuypers, wordt de poort voorzien

touren van het slot domineren de aanblik van Hattem al

van een nieuwe kap en arkeltorentjes. De oplettende toe-

van verre. In 1512 onderneemt Reinouds opvolger, Karel

schouwer zal dat al vermoed hebben, want het kleurver-

van Gelre, een succesvolle aanval op Amsterdam. Hij

schil met de oude stenen is niet te missen.

neemt de aanvoerder van het Hollandse leger gevangen en sluit hem op in de Dikke Tinne. De man, graaf Jan van

BAKSTENEN

Wassenaar, wordt pas twee jaar later vrijgelaten, nadat

De hertog van Gelre schenkt Hattem in 1401 de Hoen-

het losgeld van 20.000 goudguldens is voldaan.

waard en moedigt de Hattemers aan daar steenovens te

Als het hertogdom in de loop van de 16e eeuw in verval

bouwen. Die geven daaraan gevolg en beginnen verschil-

raakt, gebeurt dat ook met de burcht, die in de eeuwen

lende tichelwerken. De klei daarvoor is in de uiterwaarden

daarna uiteindelijk wordt gesloopt.

royaal voorhanden. De bedrijvigheid staat dan ook onder een gunstig gesternte. De bouw van de eerder genoemde

2888.indd 5

TOEGANGSPOORT

Dikke Tinne, van 1404 tot 1420, fungeert als formidabele

Het oude stadscentrum ligt pal aan de jachthaven, je

‘launching customer’ en zet vrijwel volautomatisch de

hoeft er alleen de weg voor over te steken. Zodra je daar-

baksteenindustrie van Hattem op de kaart.

aan begint, ligt de Dijkpoort pal voor je: de toegangspoort

De eerste versie van de stadsmuur staat er dan al, maar de

tot de stad. De fraai gerestaureerde poort is de enige van

vraag naar bakstenen wordt verder gestimuleerd door een

6/19/2025 8:34:06 AM

stadsbrand die in 1429 de stad volledig in as legt. In 1504 herhaalt zich dat, dit keer ten koste van de halve stad. In

DAENDELSPOORTJE

1580 wordt de Dikke Tinne binnen één ommuring met de

Herman Willem Daendels (1762-1818) was een bekende

stad gebracht. Voor die tijd zijn de Hattemse bakstenen al

Hattemse patriot. Zijn geliefde is Aleida, dochter van

lang een populair product geworden, onder meer als sta-

kolonel Van Vlierden, een in hart en nieren prinsgezinde

bilisatiestenen voor de wankele schepen, de kogges.

militair. De politieke kleur van beide heren staat garant

De bloeiende baksteenindustrie zou kunnen verklaren

voor een problematische liefdesaffaire. Dus schaakt

waarom het in Hanze-verband relatief onbetekenende

Herman zijn Aleida en gaat er in 1787 met haar via dit

Hattem daar toch graag deel van uitmaakt.

poortje vandoor. De (latere) naam van het poortje komt overigens niet van dit verhaal, maar van het historische

STADSMUREN

Daendelshuis, waar in die tijd nou juist nog de ouders

Als we op de kaart vanuit de lucht naar het centrum kij-

van Aleida wonen.

ken, kunnen we de loop van de oude verdedigingsgrachten voor het grootste deel nog heel duidelijk terugvinden.

De oude stadsmuren lopen er binnen de grachten min of meer mee parallel. Zo’n blik op het oude stadshart doet je ook realiseren hoe klein het stadje in die tijd eigenlijk was.

We lopen even door naar het zogenoemde Daendelspoortje (zie kader) om een indruk te krijgen van de oude stadsmuur. Het poortje ziet er ook weer prachtig uit. Als we even later verder doorgelopen zijn naar de Verkentoren, staan we op de oude muur en hebben we een fraai uitzicht. Hoewel we in een ontmanteld prieel staan, is het verhaal van de plek weer fantastisch.

De naam is een verbastering van Varkentoren. Tijdens één van de middeleeuwse belegeringen gaat een slager met een varken op de toren staan. De bedoeling daarvan is de vijand duidelijk te maken dat er in de stad tijdens de belegering niemand gaat verhongeren. De toren stond oorspronkelijk elders en is heropgebouwd, maar dat doet aan de aanpak van deze slager natuurlijk niets af!

8

KERK EN PLEIN We lopen naar het Kerkplein en passeren onderweg een prachtige overbouwde poort die toegang geeft tot het plein. Het zijn dit soort middeleeuwse doorgangen, stegen en plekken die Hattem tot een eldorado maken voor wie daarvan houdt. We maken eerst een rondje over het Kerkplein en krijgen al wandelend steeds meer waardering voor het feit dat het hier lijkt alsof de tijd heeft stilgestaan.

Het plein wordt gedomineerd door de Andreaskerk, volgens de Rijksmonumentensite gebouwd tussen 1176 en 1504. Het is een driebeukige gotische basiliek, waarvan de toren vermoedelijk een onderbouw heeft van rond het jaar 1200. Ook het stadhuis annex waag ernaast is een prachtig gebouw, met roots in de 14e eeuw. Bij elkaar een eerbiedwaardig plein, zeg maar.

Hoewel we natuurlijk absoluut niet oneerbiedig willen klinken, zijn we ook zeer te spreken over de indrukwekkende mate waarin terrassen op en om het plein te vinden zijn.

2888.indd 6

6/19/2025 8:34:13 AM

DAG TOCHT HATTEM

9

8 Overal in Hattem tref je een prachtig straatbeeld. 9 De 2e Steeg is een typisch middeleeuws straatje in Hattem. 10 De Halve Maan is een woonhuis met klokgevel uit 1724.

Neervallen op een terras aan het eind van een wandeling door een middeleeuwse binnenstad maakt zo’n dagje helemaal af, vinden wij.

10

TERUG Als we terug op weg gaan naar de boot, willen we in elk

een windkorenmolen. De Fortuin is gebouwd in 1808,

geval nog even langs de lokale molen. Al in de middeleeu-

nadat de voorganger ervan is omgewaaid. De molen ziet

wen stond op de plaats waar nu Molen De Fortuin staat

er, dankzij niet-aflatende zorg van vrijwilligers, meer dan

HANZESTEDEN

patent uit. Nog dit jaar is het spoorwiel vernieuwd. Ze malen er volkorenmeel mee voor de molenwinkel en voor het Nederlands Bakkerijmuseum.

Dat brengt ons ongezocht op de musea die Hattem her-

Nederland telt 22 Hanzesteden. Hattem is er daar

bergt. Naast het Bakkerijmuseum zijn er nog twee: het

één van. Het van origine Duitse Hanze-verband is een

Voerman Museum en het Anton Pieck Museum. De laat-

economisch-strategische samenwerkingsorganisatie

ste is door de kunstenaar zelf – samen met HKH Prinses

van steden op het gebied van handel rond de Oostzee

Margriet – geopend op 6 september 1984. Hoewel er niet

en de Noordzee. Het heeft gefunctioneerd van grofweg

een echt speciale reden is om het museum in Hattem te

de jaren 1250 tot 1450 en telde op het hoogtepunt 200

situeren, past het historische karakter van het stadje

steden, van Londen tot Novgorod.

prima bij de stijl van Pieck. We komen er op de Noordwal

De deelnemende steden lagen altijd

langs als we teruglopen naar de jachthaven. Het leuke

aan het water. Een flink aantal van de

van de gevel is dat je buiten al aanvoelt wat je binnen gaat

Nederlandse Hanzesteden vinden we

aantreffen.

langs de Gelderse IJssel.

Als we terug zijn op de boot, zijn we eensluidend in onze conclusie: ook Hattem is absoluut een pareltje. Als je in de buurt bent, aanleggen hoor! M

2888.indd 7

6/19/2025 8:34:18 AM