HATTEM HAD EN HEEFT HET!
We zijn de Gelderse IJssel stroomafwaarts aan het afzakken en doen ons daarbij ‘tegoed’ aan de Hanzesteden die aan deze rivier liggen. En we komen aan bij alweer één van de veronderstelde pareltjes daaronder: Hattem. We hebben een ligplaats gereserveerd bij de Jachthaven IJsseldelta daar. We zijn nieuwsgierig of wij ook van deze plaats weer onder de indruk zullen raken.
Kort voor Zwolle ligt op de IJssel aan stuurboord de Schellerwade, een prachtige voormalige rivierarm en een erkend vogelbroedgebied. Vrijwel onmiddellijk daartegenover takt aan bakboord het Apeldoorns Kanaal af. Dat kanaal is, in elk geval het eerste stuk tot aan de Hattemerbrug, bevaarbaar. Voorbij de brug, die alleen op aanvraag wordt gedraaid, is een bedrijf in outdooractiviteiten gevestigd dat ook kano’s verhuurt. Daarmee kun je wél het Apeldoorns Kanaal verderop en de Veluwsche Wetering doen en ook de vlakbij gelegen Wiessenbergsche Kolk. Dat is een natuurgebied waar niet alleen bijzondere vogels broeden, maar tegenwoordig ook bevers hun domicilie hebben.
Wij benutten het eerste stuk van het Apeldoorns Kanaal als havenkanaal, waarmee we de IJsseldelta Marina Hattem bereiken, de plaatselijke jachthaven en camperplaats. Aanvarend op de jachthaven vallen ons in de skyline van Hattem een paar van de bezienswaardigheden al van verre op. We bellen de havenmeester en worden vriendelijk naar onze ligplaats begeleid. De jachthaven ligt zo’n
1 De Dijkpoort is de enig bewaard gebleven toegangspoort tot Hattem.
2 De onderbouw van de toren van de Andreaskerk dateert uit ca.1200.
3 In de skyline van Hattem vallen sommige bezienswaardigheden al van verre op. 4 De IJsseldelta Marina Hattem is goed geoutilleerd en gastvrij.
beetje tegen de ingang van het stadje aan, dat kan dus eigenlijk niet beter. Met 220 ligplaatsen is het voor een kleine plaats een royale jachthaven, die bovendien goed is geoutilleerd. We leggen de boot aan op de afgesproken ligplaats, gaan even de havenmeester gedag zeggen en aansluitend het stadje te voet verkennen.
HISTORIE
Hattem is in zijn vroegste historie een keer verplaatst. De oorspronkelijke vestiging in de 8e eeuw maakt gebruik van de plek waar de stuwwallen van de Veluwe overgaan in de drassige vallei van de IJssel. De plaats groeit gestaag en in de 12e eeuw trekken de bewoners wat verder naar het oosten. Het voordeel van de droge heuvel wordt prijsgegeven voor de nabijheid van de IJssel. Die maakt vervoer over water mogelijk en maakt de plaats ook beter verdedigbaar. In de tweede helft van die eeuw wordt al de Andreaskerk gebouwd. In het stratenplan vallen de vele verbindingen
6
PRINSES URSULA
Ursula is een beeldschone, doch vrome Bretonse prinses die leeft in de 5e eeuw. Een Engelse koningszoon wil haar huwen. Ursula gaat daar alleen mee akkoord als hij haar eerst een driejarige bedevaart naar Rome laat maken, samen met 11.000 andere maagden.
Op de terugweg van de pelgrimstocht worden de maagden bij Keulen door Attila de Hun en zijn mannen te grazen genomen. Wie haar kuisheid niet wil verliezen, wordt door de Hunnen vermoord. Het verhaal heeft altijd zeer tot de verbeelding gesproken en vele christenen geïnspireerd.
Ursula is later heilig verklaard. Haar feestdag valt op 21 oktober, en ze is patroonheilige van leraressen en schoolkinderen. Clematius, een Romeins senator, laat al in zijn tijd een grafsteen graveren over het martelaarschap van de maagden. Die steen is ingemetseld in de Keulse SintUrsulakerk, die op de plaats staat waar de standvastige maagden het leven zouden hebben gelaten.
5 Het Anton Pieck museum. 6 Molen De Fortuin uit 1808 is een windkorenmolen. 7 Het Nederlands Bakkerijmuseum. 5
met de Schipperswal op, waar de schepen aanleggen. Omdat de IJssel allesbehalve statisch is en doorlopend zijn bedding verlegt, graven de Hattemers in de loop der eeuwen twee keer een verbindingskanaal. Schepen kunnen daardoor tot dichtbij de stad varen, met alle voordelen van dien.
Hoewel Hattem geen belangrijke handelsstad wordt, lift de plaats – geholpen door de ligging dichtbij de IJssel –mee op het succes van de omliggende steden. In 1299 krijgt Hattem stadsrechten van Reinoud I, graaf van Gelre. In 1335 krijgt de stad het recht om twee jaarmarkten te houden: één op de zondag voor Pinksteren en één op 21 oktober, dag van de heilige Ursula, bekend van de legende van de 11.000 maagden (zie kader).
Het meeliften legt Hattem geen windeieren en zorgt ervoor dat we nu nog steeds kunnen genieten van de monumenten die de welvaart van destijds voortbrengt.
STRATEGISCH
Door de ligging in het noorden van Gelre is Hattem strategisch van waarde. Dat leidt ertoe dat het stadje ommuurd wordt en een burcht krijgt. Reinoud IV, hertog van Gelre,
‘OOK HATTEM IS ABSOLUUT EEN PARELTJE’
is militair nogal ambitieus en laat er kort na 1400 een indrukwekkend kasteel optrekken. De muren ervan zijn zeven meter dik en daarmee de dikste kasteelmuren van Nederland.
De burcht, de Dikke Tinne, is een stadje binnen de stad, met een eigen ommuring en grachten. De imposante contouren van het slot domineren de aanblik van Hattem al van verre. In 1512 onderneemt Reinouds opvolger, Karel van Gelre, een succesvolle aanval op Amsterdam. Hij neemt de aanvoerder van het Hollandse leger gevangen en sluit hem op in de Dikke Tinne. De man, graaf Jan van Wassenaar, wordt pas twee jaar later vrijgelaten, nadat het losgeld van 20.000 goudguldens is voldaan.
Als het hertogdom in de loop van de 16e eeuw in verval raakt, gebeurt dat ook met de burcht, die in de eeuwen daarna uiteindelijk wordt gesloopt.
TOEGANGSPOORT
Het oude stadscentrum ligt pal aan de jachthaven, je hoeft er alleen de weg voor over te steken. Zodra je daaraan begint, ligt de Dijkpoort pal voor je: de toegangspoort tot de stad. De fraai gerestaureerde poort is de enige van
de drie stadspoorten die bewaard is gebleven. Je kijkt hier naar zo’n slordige 625 jaar historie, want de poort dateert van rond 1400. Dat het zo’n prachtig gebouw is, heeft ook te maken met restauraties in 1909, 1970 en 2014. Bij de eerste van de drie, uitgevoerd door de bekende architect P.J.H. Cuypers, wordt de poort voorzien van een nieuwe kap en arkeltorentjes. De oplettende toeschouwer zal dat al vermoed hebben, want het kleurverschil met de oude stenen is niet te missen.
BAKSTENEN
De hertog van Gelre schenkt Hattem in 1401 de Hoenwaard en moedigt de Hattemers aan daar steenovens te bouwen. Die geven daaraan gevolg en beginnen verschillende tichelwerken. De klei daarvoor is in de uiterwaarden royaal voorhanden. De bedrijvigheid staat dan ook onder een gunstig gesternte. De bouw van de eerder genoemde Dikke Tinne, van 1404 tot 1420, fungeert als formidabele ‘launching customer’ en zet vrijwel volautomatisch de baksteenindustrie van Hattem op de kaart.
De eerste versie van de stadsmuur staat er dan al, maar de vraag naar bakstenen wordt verder gestimuleerd door een
stadsbrand die in 1429 de stad volledig in as legt. In 1504 herhaalt zich dat, dit keer ten koste van de halve stad. In 1580 wordt de Dikke Tinne binnen één ommuring met de stad gebracht. Voor die tijd zijn de Hattemse bakstenen al lang een populair product geworden, onder meer als stabilisatiestenen voor de wankele schepen, de kogges.
De bloeiende baksteenindustrie zou kunnen verklaren waarom het in Hanze-verband relatief onbetekenende Hattem daar toch graag deel van uitmaakt.
STADSMUREN
Als we op de kaart vanuit de lucht naar het centrum kijken, kunnen we de loop van de oude verdedigingsgrachten voor het grootste deel nog heel duidelijk terugvinden. De oude stadsmuren lopen er binnen de grachten min of meer mee parallel. Zo’n blik op het oude stadshart doet je ook realiseren hoe klein het stadje in die tijd eigenlijk was. We lopen even door naar het zogenoemde Daendelspoortje (zie kader) om een indruk te krijgen van de oude stadsmuur. Het poortje ziet er ook weer prachtig uit. Als we even later verder doorgelopen zijn naar de Verkentoren, staan we op de oude muur en hebben we een fraai uitzicht. Hoewel we in een ontmanteld prieel staan, is het verhaal van de plek weer fantastisch.
De naam is een verbastering van Varkentoren. Tijdens één van de middeleeuwse belegeringen gaat een slager met een varken op de toren staan. De bedoeling daarvan is de vijand duidelijk te maken dat er in de stad tijdens de belegering niemand gaat verhongeren. De toren stond oorspronkelijk elders en is heropgebouwd, maar dat doet aan de aanpak van deze slager natuurlijk niets af!
DAENDELSPOORTJE
Herman Willem Daendels (1762-1818) was een bekende Hattemse patriot. Zijn geliefde is Aleida, dochter van kolonel Van Vlierden, een in hart en nieren prinsgezinde militair. De politieke kleur van beide heren staat garant voor een problematische liefdesaffaire. Dus schaakt
Herman zijn Aleida en gaat er in 1787 met haar via dit poortje vandoor. De (latere) naam van het poortje komt overigens niet van dit verhaal, maar van het historische Daendelshuis, waar in die tijd nou juist nog de ouders van Aleida wonen.
KERK EN PLEIN
We lopen naar het Kerkplein en passeren onderweg een prachtige overbouwde poort die toegang geeft tot het plein. Het zijn dit soort middeleeuwse doorgangen, stegen en plekken die Hattem tot een eldorado maken voor wie daarvan houdt. We maken eerst een rondje over het Kerkplein en krijgen al wandelend steeds meer waardering voor het feit dat het hier lijkt alsof de tijd heeft stilgestaan.
Het plein wordt gedomineerd door de Andreaskerk, volgens de Rijksmonumentensite gebouwd tussen 1176 en 1504. Het is een driebeukige gotische basiliek, waarvan de toren vermoedelijk een onderbouw heeft van rond het jaar 1200. Ook het stadhuis annex waag ernaast is een prachtig gebouw, met roots in de 14e eeuw. Bij elkaar een eerbiedwaardig plein, zeg maar.
Hoewel we natuurlijk absoluut niet oneerbiedig willen klinken, zijn we ook zeer te spreken over de indrukwekkende mate waarin terrassen op en om het plein te vinden zijn.
DAGTOCHT HATTEM
8 Overal in Hattem tref je een prachtig straatbeeld. 9 De 2e Steeg is een typisch middeleeuws straatje in Hattem. 10 De Halve Maan is een woonhuis met klokgevel uit 1724.
Neervallen op een terras aan het eind van een wandeling door een middeleeuwse binnenstad maakt zo’n dagje helemaal af, vinden wij.
TERUG
Als we terug op weg gaan naar de boot, willen we in elk geval nog even langs de lokale molen. Al in de middeleeuwen stond op de plaats waar nu Molen De Fortuin staat
HANZESTEDEN
Nederland telt 22 Hanzesteden. Hattem is er daar één van. Het van origine Duitse Hanze-verband is een economisch-strategische samenwerkingsorganisatie van steden op het gebied van handel rond de Oostzee en de Noordzee. Het heeft gefunctioneerd van grofweg de jaren 1250 tot 1450 en telde op het hoogtepunt 200 steden, van Londen tot Novgorod. De deelnemende steden lagen altijd aan het water. Een flink aantal van de Nederlandse Hanzesteden vinden we langs de Gelderse IJssel.
een windkorenmolen. De Fortuin is gebouwd in 1808, nadat de voorganger ervan is omgewaaid. De molen ziet er, dankzij niet-aflatende zorg van vrijwilligers, meer dan patent uit. Nog dit jaar is het spoorwiel vernieuwd. Ze malen er volkorenmeel mee voor de molenwinkel en voor het Nederlands Bakkerijmuseum.
Dat brengt ons ongezocht op de musea die Hattem herbergt. Naast het Bakkerijmuseum zijn er nog twee: het Voerman Museum en het Anton Pieck Museum. De laatste is door de kunstenaar zelf – samen met HKH Prinses Margriet – geopend op 6 september 1984. Hoewel er niet een echt speciale reden is om het museum in Hattem te situeren, past het historische karakter van het stadje prima bij de stijl van Pieck. We komen er op de Noordwal langs als we teruglopen naar de jachthaven. Het leuke van de gevel is dat je buiten al aanvoelt wat je binnen gaat aantreffen.
Als we terug zijn op de boot, zijn we eensluidend in onze conclusie: ook Hattem is absoluut een pareltje. Als je in de buurt bent, aanleggen hoor! M