Deventer

1

KOEKSTAD Als aanvulling op onze dagtocht van Zutphen naar Deventer varen we een paar rondjes op de IJssel voor het stadshart en hebben we een stadswandeling in de planning. Net als de andere Hanzesteden die we aandoen moet Deventer een stad zijn met een imposante historie. Daar willen we graag ook even van dichtbij van proeven!

PIM VAN DER MAREL

34

2619.indd 2

www.motorboot.com

4/14/2025 6:26:51 PM

DAG TO CHT D EVENTER

Als we aanvaren op het stadshart laat de zon de witte boog van de Wil-

GEERT GROOTE

helminabrug fraai oplichten. Met de

Geert Groote is een 14e-eeuwse

toren van de Lebuinuskerk er vlak

theoloog uit Deventer die bekend is

achter weten we dat dit het stadsge-

geworden als de grondlegger van

deelte is waar we straks willen kijken.

de ‘Moderne Devotie’. In de kern is

Aanleggen aan het waterfront van de

deze beweging gericht tegen het

stad is toegestaan : de gemeentelijke

concubinaat, de persoonlijke rijk-

website meldt dat vaartuigen voor

dom van geestelijken en kloosterlin-

dagrecreatie gratis mogen afmeren

gen en andere misstanden in de

aan het Verlaagde Wellepad. Er geldt

kerk. Geerts invloed strekt tot ver

wel een overnachtingsverbod. Door

buiten de landsgrenzen. Zijn opstel-

de overvloedige regenval in Oosten-

ling leidt niet tot applaus van de

rijk en Zwitserland is de stroming

heersende klerikale klasse en in

echter een flink stuk sterker dan de

1383 wordt hem zelfs het preken

van zichzelf altijd al stevige stroming

onmogelijk gemaakt. In zekere zin

van de Gelderse IJssel. Aanleggen

kritiseert hij binnen de katholieke

op dit stuk is daardoor vandaag geen

kerk dan al wat Luther in een later

serieuze optie. Dus reserveren we

tijdperk tot zijn 95 stellingen bracht. Paus Johannes Paulus II heeft gevraagd

een plaats in de Jachthaven Deven-

om meer aandacht voor Geert Groote. Het museum noemt hem dan ook ‘de

ter die een stuk verderop ligt.

belangrijkste Deventenaar uit de geschiedenis’.

KADE Voordat we naar de jachthaven varen cirkelen we een paar rondjes ter

ken. Omdat we hier tijdens de mid-

pad blijkbaar een aantrekkelijke en in

hoogte van het stadshart. We stellen

dagpauze varen, is het druk met

ieder geval een veel gebezigde pau-

vast dat de kerktoren erg dichtbij de

flanerend kantoorpersoneel op de

zeactiviteit. Aan de overzijde van het

rivier ligt en nemen ons voor die in elk

kade. Door de ligging aan het water is

water ligt het prachtig gerestaureerde

geval even van dichtbij te gaan bekij-

een rondje over het Verlaagde Welle-

IJsselhotel bij de aanlegsteiger van de

1 Als welkom verlicht de zon de boog van de Wilhelminabrug. 2 Tussen de middag flaneer je langs de rivier.

3 Gelukkig beschikt de Zandweerdhaven over een paar fietsen.

2

3

juni 2025

2619.indd 3

35

4/14/2025 6:26:56 PM

4 4 Eeuwenoud pleintje aan de Kleine Poot met een 17e-eeuws woonhuis. 5 De 16e-eeuwse waag is een laatgotisch gebouw met drie bouwlagen.

6 Op de Brink staat de Wilhelminafontein met daarop de Deventer stedenmaagd.

veerpont. Het veer zet de hele dag

komen daarbij onder de IJsselspoor-

zelfde te doen met de geallieerde op-

iedereen die dat wil over naar het

brug door. De brug dateert van 1982.

mars.

stadsdeel De Hoven, de enige wijk

Voorlopers ervan zijn opgeblazen

binnenvaartschip ploetert tegen de

van Deventer aan de westelijke kant

door de Nederlandse genie in 1940

stroming in en ontkomt daardoor niet

van de IJssel. Daar ligt ook het

om de Duitse opmars te vertragen en

aan een grote boeggolf. We zijn dan

Worpplantsoen, het oudste stads-

in 1945 door de Duitsers om dat-

het stadshart al uit gevaren.

wandelpark van ons land. Op de website van de veerpont vinden we

Een

ongeladen

5

niet alleen dat ze beschikken over drie schepen, maar ook dat ze als nevenactiviteit onder meer as verstrooien op de IJssel. Tsja, vermoedelijk is dat soms wel handig om te weten….

BIJZONDER Als we na een paar rondjes beginnen stroomafwaarts naar de jachthaven te varen komen we langs een waltoren. Het blijkt één van de twee bewaard

gebleven

halfronde

vestingtorens te zijn uit het jaar 1230.

Bijzonder is dat je in de toren nog de dichtgemetselde

werpgaten

kunt

zien van vóór de uitvinding van het buskruit en de kleinere schietgaten van daarna. De waltoren is ingepast in de nieuwbouw van een theater annex filmhuis en fungeert daarvoor als nooduitgang. We varen verder en

2619.indd 4

4/14/2025 6:27:03 PM

DAG TO CHT D EVENTER

HAVEN Na enige tijd bereiken we de Zandweerdhaven waarin de Jachthaven Deventer ligt. Die maakt op de website melding maakt van hoge scores bij onder meer het Motorboot Havenonderzoek en noemt zichzelf schitterend. Zonder daaraan iets af te doen – alles is professioneel ingevuld, goed geregeld, schoon en keurig – missen wij de warmte die de jachthavens van Doesburg en Zutphen weten uit te stralen. Ze beschikken er gelukkig wel over een paar fietsen, wat – hoewel de jachthaven meent op loopafstand van het stadscentrum te liggen – heel welkom is. We maken er dankbaar gebruik van om naar het historische stadscentrum te peddelen.

HISTORIE Deventer is in de 8e eeuw ontstaan bij een doorwaadbare plaats in de IJssel. De plundering van Dorestad door de Vikingen in zowel 834 als 863 (Motorboot juli 2024) speelt Deventer in de kaart. Zelfs de bisschop van Utrecht zoekt er bescherming

6

tegen deze Noormannen en dat legt de stad geen windeieren. In het jaar 1123 verkrijgt de stad tolrechten en

wikkelt tot een internationaal markt-

op- en afbouw van de markten en

daardoor de fondsen om zich te om-

centrum. De handel komt dan juist

het schoonmaakwerk nadien is de

muren. De handel bloeit en Deventer

naar de stad toe, die zich ontplooit

stad bijna het hele jaar in de weer. De

kooplieden zijn te vinden van Ko-

tot een jaarmarktcentrum waar koop-

markten vormen een krachtige motor

blenz in het Rijnland tot aan het

lieden uit alle windstreken hun waren

van

Deense Oostzeegebied. Die focus op

komen aanbieden. Vanaf 1386 telt

waaraan we anno nu nog altijd de

het buitenland neemt sterk af in de

Deventer vijf van die jaarmarkten van

prachtige Brink danken.

Hanzetijd, waarin de stad zich ont-

gemiddeld zeventien dagen. Met de

de

middeleeuwse

economie,

DEVENTER KOEK Aan de Brink vinden we het Deventer Koekwinkeltje, onderdeel van Jb Bussink’s Koekfabriek. Bussink heeft een kleine 150 jaar geleden Schutte overgenomen. De laatste is al in 1593 ingeschreven als meesterkoekbakker in het koekbakkersgilde.

Bussink voert daarom ‘traditie sinds 1593’ als motto. Krachtens een daartoe strekkende ‘ordonnantie’ mocht de koek overigens al sinds 1417 niet buiten Deventer worden gebakken. Industriepolitiek avant la lettre dus ! Hoewel de ingrediënten van de koek natuurlijk bekend zijn is de receptuur en het gebruikte kruidenmengsel al eeuwenlang geheim. Liefhebbers komen er van heinde en ver voor naar de Brink.

2619.indd 5

4/14/2025 6:27:11 PM

7 De Proosdij van het kapittel van Lebuinus is het oudste stenen woonhuis van ons land.

8 In de Grote Overstraat maken de paraplu’s later in het seizoen plaats voor lichtjes.

al niet voor Hollanders open en van de Deventer vrouwen moeten ze helemaal afblijven. De welvaart van Deventer duurt voort tot ver in de zestiende eeuw. In de eeuwen daarna zakt de internationale jaarmarktstad in tot een regionale handelsstad. Maar aan de langdurige welvaart danken we nu de monumentale binnenstad.

PLEIN We parkeren de fietsen en gaan te voet het oude centrum van Deventer doen. Dat gedeelte ligt ingeklemd tussen het Rijsterborgherpark en de IJssel en is qua afstanden goed te belopen. Vanuit de lucht zijn aan de rechterkant van het centrum nog de restanten van verdedigingsgrachten herkenbaar. We hadden ons al voorgenomen even langs de Lebuinus7

kerk te lopen. Die ligt aan het Grote Kerkhof, een eeuwenoud plein op de

OORLOGEN

tegen de collega-Hanzesteden. De

plaats van, hoe kan het anders, een

De belangen van Deventer lopen niet

jaarmarkten blijven daardoor volop

oud kerkhof. De Lebuinuskerk is een

altijd parallel met die van alle andere

bezocht worden en het levert de stad

gotische hallenkerk, gebouwd tussen

Hanzesteden. Er is vooral behoefte

extra tolgelden op. Dat gaat goed tot

1450 en 1525 en gewijd aan Lebui-

aan rust en vrede zodat de jaarmark-

aan de Boteroorlog in 1463 tussen

nus, de Engelse missionaris die ooit

ten kunnen floreren. Als de Wendi-

Deventer en Holland, die de handel

de basis legde voor Deventer. De

sche Oorlog uitbreekt woedt er van

met de Hollanders tijdelijk geheel stil-

koepel van de 63 meter hoge toren is

1438 tot 1441 een zeeoorlog tussen

legt. Als die Boteroorlog tien jaar

van de hand van de beroemde Hen-

Holland en Zeeland tegen de Wendi-

later wordt bijgelegd, geldt dat alleen

drick de Keyser maar heet in de

sche steden van de Hanze. Deventer

de handel en niet de sentimenten.

volksmond gewoon ‘de lantaarn’. Lo-

kiest daarin de zijde van Holland, dus

Het burgerschap van Deventer staat

gisch, want daar lijkt het ding sterk op. Pal ertegenover vinden we het

HANZESTEDEN

stadhuiscomplex.

Dat

wordt

ge-

vormd door meerdere met elkaar verbonden gebouwen waarvan het

Nederland telt 22 Hanzesteden. Deventer is er daar één van. Het van

Landshuis

origine Duitse Hanzeverband is een economisch-stra-

springt. Het gebouw uit 1632 heeft

er

letterlijk

tussenuit

tegische samenwerkingsorganisatie van steden op het

een schitterende gevel in de manië-

gebied van handel rond de Oostzee en de Noordzee. Het

ristische stijl, de laat-renaissancisti-

heeft gefunctioneerd van grofweg de jaren 1250 tot 1450

sche stijl die opgang deed tussen

en telde op het hoogtepunt 200 steden, van Londen tot

1525 en 1580. Het is gebouwd om

Novgorod. De deelnemende steden lagen altijd aan het

de gedeputeerde staten van die tijd

water. Een flink aantal van de Nederlandse Hanzesteden

te huisvesten. Het fraaie gebouw

vinden we langs de Gelderse IJssel.

vormt de schakel tussen het stadhuis – met een gevel uit de 17e eeuw –

2619.indd 6

4/14/2025 6:27:15 PM

DAG TO CHT D EVENTER

aan de ene kant en het moderne stadskantoor aan de andere kant. Of we deze combinatie een architectonisch hoogstandje vinden of een lelijke samensmelting laten we maar gewoon in het midden.

BRINK Onderweg in het Middeleeuwse stratenpatroon genieten we van de heer-

eerste is het oudste nog bestaande

ons land maakt. De eerste bevat

lijke oude stegen en pleintjes die

stenen woonhuis van ons land, waar-

zelfs stukken die teruggaan tot de

daar een onderdeel van zijn. We

van een deel teruggaat tot het jaar

12e eeuw. Voor wie dat allemaal te-

lopen

eerdergenoemde

1130. Het is gebouwd als verblijf voor

veel van het goede wordt, is de oude

Brink, ooit hèt grote plein van de tal-

de proost van het kapittel van de

kloostertuin ernaast een uitkomst. Die

rijke jaarmarkten en sinds 1392 be-

Lebuinuskerk. Het fraai ogende huis

is toegankelijk en biedt midden in de

straat met keistenen. Aan de Brink

ligt aan de Sandrasteeg en de Stro-

oude binnenstad – en dat is al eeu-

ligt de Waag, één van de iconen van

markt. De tweede is het gerestau-

wenlang zo – een oase van rust. We

de stad. In de jaren 1528 tot 1531

reerde voormalige Buiskensklooster.

genieten daar een tijdje van, zoeken

wordt de oude waag op de Brink ver-

Dat huisvest tegenwoordig het stads-

vervolgens onze fietsen op en gaan

vangen door nieuwbouw: een prach-

archief en de atheneumbibliotheek.

vergenoegd terug naar de boot. Al-

tig

met

De laatste werd gesticht in 1560, wat

weer zo’n prachtige stad! M

verdiepingen. Het wegen van de

het de oudste stadsbibliotheek van

naar

de

laatgotisch

gebouw

handelswaar was niet alleen van belang voor een ordentelijk verloop van

8

de jaarmarkten, maar vormde ook een belangrijke bron van inkomsten voor de stad. In het voorportaal van de waag vinden we een koperen ketel uit 1434 waarin valsemunters levend in de olie werden gekookt.

Vroeger was men nu eenmaal niet zo kinderachtig…. Pal achter de waag staat ‘De Drie Haringen’, één van de mooiste 16e-eeuwse koopmanshuizen die in ons land bewaard zijn gebleven. Herbert Dapper, de bewoner van het huis, is lid van een gilde dat in zijn wapen drie gekroonde haringen voert. Leden van dit zogenoemde

Schonevaardersgilde

zijn

lieden die handel per schip drijven op het Zweedse (destijds Deense) Skåne (Schonen). De welvaart van Dapper en zijn gilde spatten zo’n beetje van het huis af!

TERUG Op de rest van ons stadsrondje stellen we vast dat je in Deventer gemakkelijk een paar dagen tussen de monumenten kunt doorbrengen. Wij zullen ons hier beperken tot nog twee van de meest bijzondere. De

2619.indd 7

4/14/2025 6:27:18 PM